1
Wykład 12
Ks. Mirosław Łanoszka
Budująca opowieść o Tobicie (Księga Tobiasza)
Prowadzący: Kolejnym pismem dydaktycznym, które pod względem literackim moŜemy określić jako
„historia budująca”, jest Księga Tobiasza. Kim jest tytułowy bohater?
Wykładowca: Tytuł księgi pochodzi od imienia głównego bohatera, Izraelity, pochodzącego z plemie-
nia Neftalego, które zamieszkiwało północną część Kanaanu. Prawdopodobnie oryginał księgi był na-
pisany w języku aramejskim, na co wskazują znalezione w Qumran fragmenty tego opowiadania. Nie-
wykluczone równieŜ, jak utrzymują inni uczeni, Ŝe księga mogła powstać w języku hebrajskim lub
greckim. Tak czy inaczej, księga ta dotarła do nas w języku greckim, gdzie tytułowy bohater nosi imię
Tobit, dlatego nazywa się ją równieŜ Księgą Tobita. Imię Tobiasz, które w wersji hebrajskiej oznacza
„Jahwe jest dobry” (Tobijahu), nosi drugi bohater tej księgi, który jest synem tytułowego Tobita. Prze-
kład łaciński (Wulgata) nadał to imię ojcu, w wyniku czego, zarówno ojciec, jak i syn, noszą to samo
imię – Tobiasz. Księga Tobiasza przekazuje pouczające opowieści, którym za tło posłuŜyła niewola
asyryjska (druga połowa VIII wieku przed Chr.). W trakcie agresji Asyrii na Królestwo północne, ple-
mię Neftalego, z którego pochodził Tobit, zostało deportowane do Niniwy, stolicy asyryjskiego impe-
rium. NaleŜy jeszcze przypomnieć, Ŝe Księga Tobiasza naleŜy do tak zwanych ksiąg deuterokanonicz-
nych (wtórnokanonicznych). śydzi pominęli tę księgę w kanonie swoich pism biblijnych, a katolicy w
oparciu o tradycję staroŜytnego Kościoła umieszczają ją w swoim kanonie biblijnym.
Prowadzący: Czym wyróŜnia się Tobit w środowisku Izraelitów deportowanych do Asyrii?
Wykładowca: Główny bohater księgi Tobit (albo Tobiasz senior) jest ukazany jako wzór człowieka
Ŝ
yjącego zgodnie z nakazami Boga, przestrzegając wiernie przepisów Prawa MojŜeszowego, bez
względu na miejsce zamieszkania czy zmieniające się okoliczności Ŝycia. Był wierny Bogu, kiedy
mieszkał w swojej ojczyźnie, w oddzielonym od Judy Królestwie północnym, i pozostał Mu wierny
równieŜ na wygnaniu asyryjskim, przebywając w pogańskim kraju. Religijna postawa sprawiedliwego
Tobita wyraŜała się między innymi w pełnieniu uczynków miłosierdzia, takich jak rozdawanie jałmuŜ-
ny (np. Tb 1,3) czy grzebanie zmarłych (Tb 1,18-19; 2,7-8). Jest on człowiekiem, który przestrzega
przykazań i zachowuje Ŝydowskie święta religijne. To, co wyróŜnia Tobita i czyni z niego człowieka
godnego naśladowania to jego postawa wierności i zaufania Bogu bez względu na róŜne doświadcze-
nia Ŝyciowe, które na niego spadają.
Prowadzący: O jakich doświadczeniach Ŝyciowych głównego bohatera opowiada Księga Tobiasza?
Wykładowca: Aby lepiej zrozumieć przesłanie Księgi Tobiasza trzeba dodać, Ŝe autor tego pisma
opowiada o losie dwóch rodzin izraelskich, przebywających na wygnaniu asyryjskim, a mianowicie o
rodzinie Tobita i Raguela. Jak juŜ wiemy, rodzina Tobita Ŝyje w Niniwie, stolicy Asyrii, a nieszczę-
ś
ciem, jakie spadło na poboŜnego Tobita była utrata wzroku. Będąc w tej tragicznej sytuacji, główny
bohater doświadczył dodatkowo niezrozumienia i lekcewaŜenia, nawet ze strony własnej Ŝony, która w
ten sposób zareagowała na problem niezasłuŜonego cierpienia. Paralelnie do wydarzeń z Ŝycia Tobita,
autor księgi opowiada o losach rodziny Raguela, mieszkającej w Ekbatanie, staroŜytnej stolicy Medii.
W tym przypadku osobą, która przeŜywa cięŜkie chwile jest Sara, córka Raguela. W jej Ŝyciu dzieją
się dziwne rzeczy. Sara straciła po kolei siedmiu męŜów, których Ŝycia pozbawił zły demon. TakŜe
ona doświadcza, będąc w tym trudnym połoŜeniu, braku zrozumienia. Kobiety z jej otoczenia, oskarŜa-
ją ją o dokonanie tych zabójstw. W dalszym ciągu opowiadania, autor ukazuje nam, w jaki sposób za-
chowuje się tych dwojga dotkniętych niezasłuŜonym cierpieniem. Okazuje się, Ŝe zarówno Tobit, jak i
2
Sara uciekają się do modlitwy. Ich prośby zostają wysłuchane przez Boga, który posyła im dla ocalenia
anioła Rafała. Imię niebieskiego posłańca po hebrajsku brzmi Rafael, co oznacza „Bóg leczy” (Tb 3,7-
17). Od tego momentu Księga Tobiasza ukazuje działającego za pośrednictwem swojego anioła Boga
(Tb 4,1-12,22). Rafael najpierw towarzyszy synowi Tobita, Tobiaszowi, w wyprawie do Medii, celem
odebrania zdeponowanych tam przez ojca pieniędzy. W czasie drogi Rafael doradza Tobiaszowi, aby
starał się o rękę Sary, gdyŜ jak się później okaŜe jest on najbliŜszym krewnym, który moŜe przerwać
spadający na Sarę łańcuch nieszczęść, poślubiając ją. Dalej księga mówi jak to Sara została uwolniona
od demona za pomocą leku przygotowanego z wnętrzności drapieŜnej ryby, którą złowił Rafael, ratu-
jąc w ten sposób Ŝycie Tobiaszowi kąpiącemu się w rzece Tygrys. Kiedy Tobiasz wrócił do Niniwy,
równieŜ jego ojciec został uleczony ze swej ślepoty przy pomocy rybiej Ŝółci. Następnie Tobiasz
przedstawił ojcu swoją Ŝonę, po czym odbyła się uczta weselna. Po zakończeniu tych uroczystości,
kiedy nadszedł czas poŜegnania niebiańskiego posłańca, Rafael ujawnił swoją toŜsamość jako anioła
BoŜego.
Prowadzący: Z przedstawionej treści Księgi Tobiasza wynika, Ŝe jest to utwór o bogatych walorach
dydaktycznych. Czy moglibyśmy wskazać kilka waŜnych wątków zawartych w tym opowiadaniu?
Wykładowca: Na początku powtórzmy, Ŝe Księga Tobiasza, chociaŜ zawiera pewne dane historyczne o
Ŝ
yciu diaspory izraelskiej na wygnaniu asyryjskim, to jednak jej zasadnicze przesłanie ma charakter
teologiczno-moralny. Jest to utwór dydaktyczny, a więc przedstawione w nim wydarzenia z Ŝycia
dwóch rodzin izraelskich słuŜą przekazaniu pouczeń moralnych. Pierwszoplanowym, wielkim bohate-
rem utworu jest sam Bóg działający w sposób wolny i sprawiedliwy, który nagradza i karze, ale przede
wszystkim jest Bogiem miłosiernym (Tb 3,2). Jednym z centralnych wątków księgi, z którym muszą
zmierzyć się główne postacie, jest myśl o BoŜej odpłacie za wierność lub niewierność człowieka. Cier-
pienia głównych bohaterów Tobita i Sary były niezasłuŜone, podobnie jak cierpienia Hioba. Księga
Tobiasza uczy nas, Ŝe cierpienie, które Bóg dopuszcza na człowieka, nie jest karą, ale ma charakter
próby. Ludzie sprawiedliwi w czasie tej próby są wspomagani przez Boga, a za swoją wierność zostają
przez Niego nagrodzeni szczęśliwym Ŝyciem. Księga ta podkreśla równieŜ wielką rolę modlitwy spra-
wiedliwych, na którą Bóg reaguje. Ciekawym wątkiem Księgi Tobiasza są zawarte w niej nauki na te-
mat małŜeństwa i rodziny. W utworze tym została podkreślona trwałość więzi małŜeńskich mimo róŜ-
nych trudów Ŝycia, a takŜe w sposób wzruszający ukazano wzajemną miłość oraz troskę rodziców i
dzieci. Z Księgi Tobiasza dowiadujemy się równieŜ na temat nadprzyrodzonego charakteru i pocho-
dzenia Rafała, jednego z siedmiu aniołów stojących przed tronem Boga (Tb 12,15). Autor poucza nas,
Ŝ
e anioł jest stróŜem człowieka, wstawia się za nim do Boga, a takŜe towarzyszy mu na wszystkich
ś
cieŜkach Ŝycia.
Ks. Piotr Łabuda
Teologia Ewangelii św. Marka
Prowadzący: Słuchając przedświątecznych rozwaŜań dowiedzieliśmy się, Ŝe Jan Marek przetłumaczył
i spisał to wszystko czego nauczał św. Piotr w czasie jego uwięzienia w Rzymie. Czy zatem moŜna
powiedzieć, Ŝe Ewangelia Marka przekazuje nam całą historię Wydarzenia Jezusa.
Wykładowca: Patrząc na Ewangelię św. Marka, na jej budowę, ale i na treść, trzeba powiedzieć, iŜ pi-
sząc ją, Jan Marek miał w sercu pewien jasno wyznaczony cel – zamiar. Nie zamierzał on podawać
„dziejów Mistrza z Nazaretu”. Rzecz jasna, ukazywał wydarzenia historyczne, ale czynił to po to, aby
na ich bazie ukazać niezwykłą osobę – Jezusa Chrystusa, prawdziwego i jedynego Pana i Zbawiciela.
Ponadto, w Ewangelii Markowej dominuje cel katechetyczny. KaŜdy, kto dokładnie przestudiuje treść
i budowę Markowego dzieła, moŜe stwierdzić, iŜ Ewangelia ta jest pewnego rodzaju podręcznikiem
dla katechistów.
3
Prowadzący: A zatem Ewangelia Marka zawiera tak historię jak i teologię osoby i dzieła Jezusa Chry-
stusa.
Wykładowca: Czytając dzieło Jana Marka naleŜy pamiętać, Ŝe Ewangelia ta, jako iŜ powstała wcze-
ś
niej niŜ pozostałe Ewangelie synoptyczne, była źródłem dla Mateusza i Łukasza. Autorzy ci patrzyli
nie tylko na tekst ucznia Księcia Apostołów, ale takŜe i na jego teologię. JuŜ w pierwszym zdaniu (Mk
1,1) Marek daje do zrozumienia, Ŝe jego celem jest ukazanie osoby Jezusa jako Chrystusa, Syna BoŜe-
go oraz Jego Ewangelii
1
.
Prowadzący: Jak Jan Marek rozumie termin „Ewangelia”?
Wykładowca: Samo określenie „Ewangelia” (euangelion) to termin, który moŜna nazwać specyficznie
Markowym. Jan Marek bowiem najczęściej, spośród pozostałych ewangelistów, uŜywa tego określe-
nia. Dla niego Ewangelia jest „Ewangelią Jezusa Chrystusa” (Mk 1,1). MoŜna powiedzieć, Ŝe najstar-
sza Ewangelia jest czymś więcej niŜ jedynie relacją o Jezusie. Jest ona bowiem przepowiadaniem i
głoszeniem orędzia a równocześnie samej osoby Mistrza z Nazaretu. Zbawienie, które dokonuje się w
Jezusie i przez Jezusa jest dla Marka rzeczywistością juŜ trwającą. Dobra Nowina jest takŜe, określana
przez Jana Marka jako „Ewangelia Boga” (euaggelion tou theou). Rozpoczęcie mesjańskiej działalno-
ś
ci Jezusa, zapowiedź Jego królowania staje się „dobrą nowiną Boga”. Bóg ofiaruje ludziom przez Je-
zusa Dobrą Nowinę. Jej zwiastunem jest Jezus. Owo zbawcze dzieło Boga Chrystus realizuje, przyno-
sząc odpuszczenie grzechów (2,5), prowadząc do wspólnoty z Bogiem (2,16), lecząc chorych, prze-
zwycięŜając śmierć (5,1-43), czy teŜ zapowiadając królowanie Boga (5,1).
Czytając kolejne passusy dzieła Markowego moŜna stwierdzić, iŜ zwrot „Ewangelia” otrzymuje nowy
sens. Jezus pouczając swoich uczniów stwierdza: „Kto straci swe Ŝycie z powodu mnie i Ewangelii,
ten je zachowa” (Mk 8,35). Następuje zatem utoŜsamienie między Jezusem i Ewangelią: „z powodu
mnie” – „z powodu Ewangelii”. Chrystus i Ewangelia stanowią bowiem jedność. MoŜna odnieść wra-
Ŝ
enie, iŜ dla Marka „Ewangelia jest Jezusem”. Jezus natomiast jest centralną treścią Ewangelii. Ewan-
gelia reprezentuje i wręcz uobecnia Chrystusa. Jest ona „dobrą nowiną Jezusa Chrystusa”, który ją
przekazuje i równocześnie jest jej przedmiotem.
Wreszcie termin „Ewangelia” pojawia się w tekście dzieła Markowego jako imperatyw. Wspólnota
Kościoła, podobnie jak jego ZałoŜyciel, ma głosić Ewangelię wszystkim ludziom. Tak więc Kościół
Markowy to wspólnota misyjna, która głosi Ewangelię „wszystkim narodom” (Mk 13,10; 14,9).
Prowadzący: Czy rzeczownik Ewangelia pojawia się tylko w związku z osobą i działaniem Jezusa
Chrystusa?
Wykładowca: „Ewangelia” łączy się takŜe z nauczaniem Jezusa o królestwie. Zaraz na początku
Ewangelii Jan Marek zanotuje, iŜ „Jezus przyszedł do Galilei i głosił Ewangelię Boga” (Mk 1,14). Jest
rzeczą znamienną, iŜ w wielu rękopisach (świadkach tekstu) po słowie „Ewangelia” zostaje dodany
dookreślenie królestwa”. Dodatek taki moŜe być podkreśleniem i wskazaniem, iŜ treścią przepowiada-
nia Mistrza z Nazaretu była Ewangelia królestwa Boga. Chrystus bowiem głosząc Dobrą Nowinę, ob-
jawiał uczniom tajemnice królestwa. Aby osiągnąć je koniecznym było przyjęcie tak Jezusa, jak i Jego
nauki – Dobrej Nowiny. Między bowiem Jezusem i Ewangelią istnieje nierozerwalny związek.
Warto takŜe zwrócić uwagę, iŜ swoistego rodzaju znakiem – potwierdzeniem waŜności dla Jana Marka
terminu „Ewangelia” jest samo umiejscowienie tego terminu w jego dziele. Termin „Ewangelia” moŜ-
na znaleźć bowiem w najwaŜniejszych częściach: na początku (1,1; 1,14-15), w centrum (8,35; 10,29)
1
Obszerniej na temat teologii Ewangelii św. Marka zob. J.
K
UDASIEWICZ
, Początek Ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna
BoŜego (Mk 1,1), RT 43 (1996) z.1, s. 89-109; J.
D.
K
INGSBURY
, The Christology of Mark's Gospel, Philadelphia 1989;
K.
S
CHOLTISSEK
, Die Vollmacht Jesu. Traditions und redaktionsgeschichtiliche Analyse zu einem Leitmotiv markinischer
Christologie, Munster 1992.
4
oraz w części końcowej Ewangelii (14,9; 16,15). W ten sposób określenie „Ewangelia” pełni rolę swo-
istego rodzaju zwornika w dziele Markowym.
Prowadzący: Czy w tym kluczu naleŜy rozumieć pierwsze wypowiedziane na kartach Ewangelii Mar-
kowej zdanie: „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię” (1,15).
Wykładowca: W powyŜszym wezwaniu uwidaczniają się dwie niezwykle waŜne kwestie. Przede
wszystkim Jezus nakazuje nawrócić się i wierzyć Ewangelię wszystkim. UŜywa w tym celu liczby
mnogiej czasu teraźniejszego: – nawracajcie się – wierzcie. A zatem wezwanie to jest nieustannie ak-
tualne i skierowanie do całej wspólnoty kościoła, którą tworzą wszyscy uczniowie Chrystusa. Wiara w
myśli Jana Marka, jest wielkim darem BoŜym i prawdziwym źródłem Ŝycia. Stąd teŜ tak wielki nacisk
Ewangelisty w zachętę, by wierzyć w Jezusa. W stwierdzeniu tym naleŜy zaznaczyć, iŜ Markowi nie
chodzi jedynie o przyjęcie Ewangelii Jezusa jako prawdy, ale o pełne zaufanie Mistrzowi z Nazaretu.
Według niektórych Ewangelia Marka była swoistego rodzaju podręcznikiem dla katechumenów
2
. Wy-
daje się jednak, iŜ Marek adresował swoje dzieło do wszystkich, którzy pragnęli (i wciąŜ pragnął) wie-
rzyć. TakŜe i dla tych którzy upadli, jednakŜe chcą wrócić do Chrystusa.
Prowadzący: Centrum jednak całej Dobrej Nowiny w myśli Jana Marka jest osoba Jezusa Chrystusa.
Wykładowca: W centrum zainteresowania Ewangelii Jana Marka znajduje się Osoba i dzieło Jezusa.
Jak powiedzieliśmy, te dwie rzeczywistości, będąc jednością – są nierozdzielne. Marek tworząc Ewan-
gelię chciał odpowiedzieć na pytanie: Kim jest Jezus Chrystus? Stąd teŜ w centrum dzieła umieszcza
wyznanie Piotra koło Cezarei Filipowej: „Tyś jest Mesjasz” (8,29). Swoją naukę o Jezusie Chrystusie
Marek ukazuje w trzech tytułach Mistrza z Nazaretu: Syn BoŜy, Mesjasz i Syn Człowieczy:
- Syn BoŜy
Warto zwrócić uwagę, iŜ Ewangelia Marka z jednej strony podkreśla człowieczeństwo Jezusa, z dru-
giej zaś ukazuje potęgę Jego działania, co sprawia, iŜ uczniowie Chrystusa podziwiają Go, ale i lękają
się Jego działania. Szczególnym jednak tytułem, którym Marek określa osobę Mistrza z Nazaretu jest
„Syn BoŜy”.
Tytuł „Syn BoŜy” miał zapewne sens mesjański, jednak Marek, pisząc z perspektywy paschalnej, ro-
zumiał go bardziej w znaczeniu teologicznym.
Tytułu tego Jan Marek uŜywa zaraz na początku swojego dzieła (Mk 1,1). MoŜna powiedzieć, Ŝe za-
czynając pisać Dobrą Nowinę o Jezusie Chrystusie chciał on od razu podać czytelnikowi pierwszą i
najwaŜniejszą tajemnicę – najwaŜniejsze określenie Jezusa: „Syn BoŜy”. Tytuł ten przewija się przez
całe markowe dzieło (1,1.11; 3,11; 5,7; 9,7; 12,6; 13,32; 14,61). Swoim Synem nazywa Jezusa Bóg
Ojciec w czasie chrztu i wydarzeń na górze Tabor (1,11; 9,7). W ten sposób określają Go duchy nie-
czyste i opętani (3,12; 5,7), najwyŜszy kapłan (14,61), setnik pod krzyŜem (15,39).
Określenie „Syn BoŜy” było znane juŜ wcześniej w tradycji Starego Przymierza. Na Kartach Biblii
Hebrajskiej tytuł ten nadawano aniołom (Hi 1,6), narodowi wybranemu (Wj 4,22; Oz 11,1; Jr 31,9),
poboŜnym Izraelitom (Pwt 14,1; Oz 1,10), czy teŜ przywódcom narodu wybranego (Ps 82,6). Tytuł
„Syn BoŜy” odnoszony był równieŜ do Mesjasza (1 Krn 17,13; Ps 2,7; 89,27). Znamiennym jest jed-
nak, iŜ oznaczał on synostwo przybrane, mające źródło w specjalnym powołaniu i misji. Taki sens ty-
tułu „Syn BoŜy” moŜna określać sensem mesjańskim.
2
Nazwanie Ewangelii Marka „podręcznikiem inicjacji chrześcijańskiej” pochodzi od kard. C. M. Martiniego. Według
niego. Ewangelia Marka jest Ewangelią katechumena. Ewangelia Mateusza jest katechizmem Kościoła, Ewangelia Łuka-
sza – Ewangelią ewangelizatora, zaś Ewangelia Jana – Ewangelią dojrzałości chrześcijańskiej; zob. D.
D
ZIADOŃ
, Ewan-
gelie jako podręczniki inicjacji chrześcijańskiej według kard. C. M. Martiniego. w: Prorok potęŜny czynem i słowem, s.
279-293.
5
Jednak dla wspólnoty Kościoła tytuł „Syn BoŜy” miał głębsze znaczenie. Ukazywał bowiem „jednora-
zową i swoistą w swoim rodzaju relację Jezusa do swojego Ojca niebieskiego, co z kolei stanowi pod-
waliny dla dalszych refleksji o równości Chrystusa z Ojcem”
3
. Stąd teŜ, jak się wydaje, w treści naj-
starszej Ewangelii, tak mocne podkreślenie prawdy, Ŝe „Jezus jest Synem BoŜym”. Autor drugiej
Ewangelii jednak nie tylko stwierdza synostwo BoŜe Jezusa, ale równieŜ je uzasadnia. Nie ukazuje
mocy i wielkości BoŜej Jezusa za pomocą długich mów i wywodów teologicznych, ale opisując czyny
i znaki Jezusa.
Według niektórych na podkreślenie przez Jana Marka tytułu „Syn BoŜy” miał wpływ fakt, iŜ jego dzieł
adresowane było do mieszkańców Rzymu, do których w sposób szczególny przemawiała moc i potęga.
Ponadto przez zaakcentowanie Synostwa BoŜego i Jego mocy, w dziele Jana Marka zgorszenie krzyŜa
zostaje jakby złagodzone.
- Mesjasz
Tytuł „Mesjasz” (gr. christos, hebr. mesziach), choć występuje w dziele Jana Marka dość rzadko, jed-
nak odgrywa bardzo waŜną rolę. Potwierdzeniem takiej opinii moŜe być fakt, iŜ w centrum Drugiej
Ewangelii
4
znajduje się wyznanie wiary w mesjańską godność Mistrza z Nazaretu. Wydarzenie w Ce-
zarei Filipowej ma szczególne znaczenie w objawianiu mesjańskiego charakteru Jezusa oraz w odkry-
waniu tej godności przez uczniów.
W Starym Testamencie „Mesjasz” to Król z pokolenia Dawida, który miał nadejść pod koniec czasów,
by utrwalić królestwo BoŜe na ziemi. Miał być On obdarzony nadzwyczajnymi darami i przymiotami,
zaś panowanie Jego miało mieć charakter religijny i powszechny. W czasach Nowego Testamentu na-
dzieje mesjańskie były bardzo Ŝywe w narodzie wybranym. Nadzieje te jednak dotyczyły nie tylko
sfery religijnej. Miały bowiem one równieŜ zabarwienie narodowe, czy teŜ polityczne (np. wspólnota
qumrańska
5
). Być moŜe właśnie dlatego tytuł „Mesjasz” nigdy nie pojawia się w ustach Jezusa, cho-
ciaŜ inni określają Go właśnie w ten sposób. Co więcej, gdy Jezus jest nazywany „Mesjaszem”, nie
sprzeciwia się temu, ale nakazuje milczenie, bądź teŜ wyjaśnia właściwe znaczenie tego tytułu. Nakaz
milczenia o prawdziwej godności Jezusa nazywa się sekretem mesjańskim. Jest on najbardziej charak-
terystycznym tematem teologicznym dzieła Jan Marka.
Widać to szczególnie przy wyznaniu Piotra: „On ich zapytał: «A wy za kogo mnie uwaŜacie?». Odpo-
wiedział Mu Piotr: «Tyś jest Chrystus». Wtedy surowo im przykazał, Ŝeby nikomu o Nim nie mówili”
(Mk 8,29-31).
Ów nakaz milczenia wyraŜa się on w potrójny sposób: Nakaz milczenia dawany złym duchom, które
wiedziały, kim On jest (Mk 1,25.34; 3,12); nakaz milczenia, który Jezus kieruje do uzdrowionych np. z
trądu, czy nawet przywróconych do Ŝycia (Mk 1,44; 5,43; 7,36; 8,26); oraz nakaz milczenia dla aposto-
łów i uczniów (8,30; 9,9). Częstym sposobem Markowego ukazywania sekretu mesjańskiego Jezusa
jest podkreślanie niezrozumienia przez uczniów słów i czynów Jezusa.
Mówiąc o tzw. „sekrecie mesjańskim” trzeba pamiętać, iŜ opisy zawierające takie wydarzenia nie są
tworem Jana Marka, czy teŜ dziełem popaschalnej wspólnoty kościoła. Nie wydaje się bowiem, by
Apostołowie i pierwsi uczniowie Jezusa po męce, śmierci i zmartwychwstaniu Mistrza wytworzyli w
swoich przekazach opisy, czy wydarzenia, które nie miały by oparcia w prawdziwym Wydarzeniu Je-
zusa. Ich głoszenie Dobrej Nowiny zasadzało się na słowach i gestach samego Jezusa. A zatem tzw.
3
H.
L
ANGKAMMER
, U podstaw chrystologii Nowego Testamentu, Wrocław 1976, s. 53n.
4
Określenie „Druga Ewangelia” odnoszone jest do Ewangelii Marka, jako, Ŝe w kanonie pism nowotestamentalnych, za
sprawą św. Augustyna, znajduje się ona na drugim miejscu, po Ewangelii św. Mateusza.
5
Zob.
P.
Ł
ABUDA
,
Qumran. Osada, wspólnota i pisma znad Morza Martwego, Wrocław 2009.
6
„sekret mesjański” w sposób szczególny przenosi nas w czas samego Jezusa, który miał świadomość
mesjańską i Ŝył jako ukryty Mesjasz.
W opracowaniach teologicznych moŜna znaleźć liczne próby odpowiedzi o powody szczególnego za-
interesowania Jana Marka tzw. „sekretem mesjańskim”. Niektórzy uwaŜali, iŜ tzw. „sekret mesjański”
to konstrukcja apologetyczna pierwotnej wspólnoty chrześcijańskiej, która przez to starała się uspra-
wiedliwić i uzasadnić pokorny i ukryty charakter Ŝycia Jezusa. Według tych badaczy „sekret mesjań-
ski” nie jest odbiciem rzeczywistości historycznej, ale teologiczną ideą, która powstała na łonie pier-
wotnej wspólnoty, a którą to ideę Marek dopracował i wkomponował w dzieje Mistrza z Nazaretu.
We współczesnych badaniach juŜ bardzo niewielu uczonych uwaŜa nakazy milczenia w dziele Jana
Marka za kompozycję literacko-teologiczną autora czy teŜ pierwotnej wspólnoty. Właściwie po-
wszechną jest opinia, iŜ Ewangelia Marka przekazuje prawdziwy obraz; czyny i słowa Jezusa. Po-
twierdza to nakaz milczenia – „sekret mesjański”, który znajduje się w relacji Ewangelii św. Mateusza,
a którego nie ma w dziele Jana Marka (Mt 9,27-31).
Mówiąc o „sekrecie mesjański” w dziele Jana Marka naleŜy pamiętać, Ŝe Objawienie Boga jest nie-
ustannym odkrywaniem BoŜej tajemnicy. Jezus mając świadomość, iŜ to Objawienie nieustannie się
rozwija, uszanował taki zamysł BoŜej ekonomii w swym objawianiu się światu. Chcąc jednak bliŜej
wyjaśnić powód tajemniczego milczenia Jezusa na temat swojej godności mesjańskiej (i zobowiązy-
wania do tego innych), naleŜy zwrócić uwagę na uwarunkowania historyczno-religijne tamtego czasu.
W pierwszym wieku, po kilkudziesięciu latach niewoli rzymskiej (od 63 roku przed Chr.), nadzieje
mesjańskie Izraela były niezwykle Ŝywe. Zasadniczo jednak odnosiły się do spraw politycznych –
oczekiwania Mesjasza, który miałby przyjść i obdarzyć swój naród wolnością. Taką koncepcję mesja-
nizmu podsuwał Jezusowi szatan w czasie kuszenia na pustyni. Jezus jednak tą wizję zdecydowanie
odrzucił. Gdyby Jezus ukazał swoją godność mesjańską, śydzi mogliby błędnie odebrać Jego Osobę i
misję, co mogłoby doprowadzić do nieprzewidzianych wydarzeń. Musiał On przygotować swoich
uczniów do właściwego rozumienia swojej misji. Nakazywał milczenie, aby przeszkodzić błędnemu
pojmowaniu mesjanizmu i niepoŜądanym reakcjom ludu.
Rzecz jasna, iŜ nigdy nie sprzeciwiał się, gdy Apostołowie nadawali Mu tytuł Mesjasza, ale zawsze
odnosił się do takich wypowiedzi z rezerwą, nakazując milczenie albo wyjaśniając go za pomocą tytu-
łu „Syn Człowieczy”
6
.
- Syn Człowieczy
„Syn Człowieczy” to najczęściej spotykany określenie Jezusa w Ewangelii Marka. Inaczej, jak tytuł
„Mesjasz”, uŜywany on jest wyłącznie przez samego Jezusa.
Zwrot „Syn Człowieczy” odnosi się do postaci z Księgi Daniela (Dn 7,13). Jak wskazuje kontekst,
chodzi tam o konkretną osobę, mającą charakter mesjański. Jest ona wysłannikiem Jahwe, który stwo-
rzy królestwo BoŜe trwające na wieki.
Dla Jana Marka Chrystus identyfikuje się tu z postacią Syna Człowieczego Księgi Daniela, podkreśla-
jąc swą transcendencję a zarazem łączność z Bogiem. Ma On do wypełnienia dzieło, którego istotnym
elementem będzie sąd nad światem. Pewnego rodzaju novum Jana Marka jest to, iŜ Jezus – Syn Czło-
wieczy nie jest postacią wyłącznie eschatologiczną, lecz obecną juŜ od momentu inauguracji królestwa
BoŜego. Takie ujęcie często nazywane jest ujęciem eschatologicznym.
Jednak na Jezusowy tytuł „Syn Człowieczy” moŜna takŜe patrzeć przez pryzmat pasyjny. Jezus bo-
wiem uŜywa tytułu „Syn Człowieczy” zapowiadając swoją mękę, śmierć i zmartwychwstanie. Syn
6
H.
L
ANGKAMMER
, Syn Człowieczy w ewangeliach synoptycznych, w: Mesjasz w biblijnej historii zbawienia, red.
S. Ł
ACH
M.
F
ILIPIAK
, Lublin 1974, s. 137-146.
7
Człowieczy ma do wypełnienia misję na ziemi, która od Niego będzie wymagać upokorzenia: „Syn
bowiem Człowieczy nie przyszedł, Ŝeby mu słuŜono, lecz Ŝeby słuŜyć i dać swoje Ŝycie na okup za
wielu” (Mk 10,45). Jezus, podobnie jak cierpiący Sługa BoŜy, odda siebie na okup za wszystkich.
Oczywiście dla śydów współczesnych Jezusowi było to coś niezwykłego i niepojętego. Nigdy bowiem
w judaizmie nie łączono tytułu Syna Człowieczego z tytułem cierpiącego Sługi Jahwe.
Prowadzący: Mówiąc o Jezusie Chrystusie prawdziwym Synu BoŜym, Mesjaszu, Synu Człowieczym,
Marek często wspomina i daje pouczenia dla uczniów Chrystusa.
Wykładowca: W Ewangelii Marka termin „uczeń” występuje bardzo często. Według niektórych bada-
czy temat „ucznia” naleŜy do centralnych tematów teologicznych Jana Marka. Potwierdzeniem tego
mogą być równieŜ liczne pouczenia i wskazania, które na kartach drugiej Ewangelii Jezus kieruje do
swoich uczniów. Ponadto warto zwrócić uwagę, iŜ w relacji Jana Marka Mistrz z Nazaretu otoczony
jest zawsze uczniami: On ich powołuje (odwrotnie niŜ miało to miejsce w tradycji rabinistycznej, gdzie
to uczniowie wybierali sobie nauczycieli), głosi Ewangelię, posyła, poucza i udziela napomnień.
W zamyśle teologicznym Marka „uczeń” oznacza w pierwszym rzędzie tych, którzy zostali powołani
przez Jezusa i towarzyszyli Mu w Jego działalności ziemskiej (Mk 3,7). Uczniami jednak są takŜe
wszyscy ci, którzy kontynuowali zadania uczniów. Uczeń to zawsze osoba, która podąŜa – naśladuje
swojego Mistrza, idzie za Nim, mając Go zawsze niejako przed swoimi oczami. Stąd teŜ w drugiej
Ewangelii uczniowie Chrystusa ukazani są jako wzorce dla uczniów Chrystusa wszystkich czasów.
Być moŜe właśnie dlatego w odróŜnieniu od Mateusza, który przedstawia model doskonałego ucznia,
Jan Marek pokazuje takŜe słabości i trudności uczniów. Tacy bowiem uczniowie – ze swoimi niedo-
skonałościami są wzywani przez Jezusa do wspólnego działania: „Jeśli kto chce pójść za Mną, niech
się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyŜ swój i niech Mnie naśladuje” (Mk 8,34).
Ks. Michał Bednarz
Biblia jest Księgą Mądrości
Prowadzący: Co to znaczy, Ŝe Biblia jest księgą mądrości? Dlaczego mam ją czytać? Czy z tego
względu, Ŝe mogę dzięki niej zdobyć jakieś interesujące wiadomości?
Wykładowca: Najpierw waŜne jest, aby zrozumieć słowo mądrość. Stwierdzenie: Biblia księgą mądro-
ś
ci brzmi patetycznie. Jaką mądrość moŜna w znaleźć w Piśmie Świętym? Odpowiedź na to pytanie
jest niezwykle waŜna, gdyŜ pozwala uniknąć pewnych błędów i zbytecznego wysiłku. Często wysila-
my się bowiem, aby sprawdzić, czy Biblia opisuje wydarzenia, które się kiedyś rozegrały. W takim
wypadku traktujemy ją jako źródło informacji historycznych. Staje się dla nas podręcznikiem historii, z
tą tylko róŜnicą, Ŝe jest to historia religijna. Czy jednak o to rzeczywiście chodziło świętym pisarzom?
Czy o to chodzi Kościołowi, gdy wzywa wierzących do czytania Pisma Świętego?
MoŜna powiedzieć, Ŝe mądrość biblijna jest związana z prawdą i dobrem. O człowieku moŜna powie-
dzieć, Ŝe jest mądry, gdy kieruje się dobrem. Ktoś moŜe posiadać niezwykłą inteligencję, która pozwo-
li mu zdobyć tytuły naukowe, ale to nie znaczy jeszcze, Ŝe jest mądry w rozumieniu autorów natchnio-
nych.
Prowadzący: Proszę to w jakiś sposób przybliŜyć, odwołując się do naszego codziennego doświadcze-
nia?
Wykładowca: Zrozumiemy to moŜe lepiej, gdy odwołamy się do tego, co jest znane z doświadczenia.
Poeta, ks. Jan Twardowski, dokonując podsumowania swojego Ŝycia, powiedział: „Myślę, Ŝe ze
wszystkich słów najmniej zmalało słowo «mądrość». Słowo «nauka» przyblakło, skoro nauka wynala-
8
zła bombę atomową. Słowo «inteligencja» kojarzy się nieraz z przewrotnością. Słyszałem kiedyś po-
wiedzenie – diabeł jest tak inteligentny, Ŝe aŜ przewrotny. Słowo «mądrość» ocalało w potopie, za-
równo mądrość Ŝycia naszych poboŜnych rodziców, jak i mądrość jako dar Ducha Świętego. Mądro-
ś
cią jest powracać do tego, co jest najwaŜniejsze – do Boga, do duszy, sumienia, byle nie zagubić toŜ-
samości człowieka. Wszyscy jesteśmy w rękach Boga” (To jest moja wiara, Słowo – Dziennik Kato-
licki, nr 15, 20-22.01.1995, s. 10).
Z tej wypowiedzi wynika, iŜ mądrości nie moŜna utoŜsamiać z wiedzą. MoŜe się zdarzyć, iŜ ktoś wie
bardzo duŜo a bynajmniej nie uchodzi za człowieka mądrego. I odwrotnie, ktoś nie jest ani wybitnym
specjalistą w jakiejś dziedzinie naukowej ani wykształcony, a jednak powszechnie uchodzi za człowie-
ka mądrego.
Prowadzący: Kto zatem jest mędrcem według autorów Pisma Świętego?
Wykładowca: Po tych uwagach ogólnych sięgnijmy do Pisma Świętego. Przekonamy się, Ŝe według
autorów natchnionych mędrcami są dopiero ci, którzy Ŝyją według tego, co wiedzą. JeŜeli tego nie
czynią, nie są mędrcami. Mędrcami są ci, którzy zdobyli pewną wiedzę na temat Zbawiciela i wyruszy-
li, niczym się nie zraŜając, na poszukiwanie Oczekiwanego.
Dla autorów natchnionych najwaŜniejsza jest mądrość a nie wiedza na tematy polityczne czy społecz-
ne, jakiej Biblia dostarcza. Dlatego, gdy zabieramy do czytania Pisma Świętego, nie powinniśmy zmie-
rzać do ubogacenia naszego intelektu, np. przez zdobycie pewnych informacji dotyczących wydarzeń.
Bóg przemówił do ludzi w tym celu, aby im przekazać mądrość, czyli nauczyć umiejętności Ŝycia. Ta-
ka zaś umiejętność prowadzi do zbawienia – szczęścia.
Mądrymi były panny, które czekając na oblubieńca, zabezpieczyły się nie tylko w lampy, ale takŜe w
oliwę (Mt 25,1-13). Natomiast pozostałe panny wprawdzie wiedziały, Ŝe moŜe nadejść noc i potrzebne
są lampy. Nie wyciągnęły jednak konsekwencji z tej wiedzy. Nie zabrały koniecznej oliwy.
MoŜe to jeszcze lepiej zrozumiemy na innym przykładzie zaczerpniętym z Pisma Świętego. W zbiorze
Starego Testamentu występują tzw. księgi mądrościowe. Nie zawierają jednak jakichś niezwykłych
informacji. Np. Księga Hioba ma bardzo skąpą część narracyjną. Cała zaś reszta poświęcona jest roz-
waŜaniom na temat cierpienia. Jest to księgą mądrościową, gdyŜ autor pragnie pouczyć o czymś nie-
zwykle waŜnym w Ŝyciu, a mianowicie, jak znosić cierpienie. Umiejętność znoszenia cierpienia jest na
pewno mądrością, której nie osiąga się w sposób łatwy.
Prowadzący: JeŜeli Biblia jest Księgą mądrości, to czego naleŜy w niej szukać?
Wykładowca: Biblia – księgą mądrości. Kiedy po nią sięgamy, nie oczekujmy informacji z dziedziny
nauk przyrodniczych czy z innych dziedzin naukowych. Jej autorzy interesuje się bowiem zbawieniem
człowieka. Dzięki temu w przeszłości i w naszych czasach wielu wątpiących i pytających ludzi dopro-
wadziła do wiary lub ich wiarę umocniła.
JeŜeli otwieramy Pismo Święte, nie szukajmy tego, co nie jest waŜne dla autorów natchnionych. Szu-
kajmy jedynie wskazań, które pozwolą nam godnie Ŝyć i doprowadzą do zbawienia.