HOlMAR VON DITFURTH

DUCH NIE SPADŁ Z NIEBA

(Der Geist fiel nicht vom Himmel. Die 

Evolution unseres Bewustseins / wyd. 

orygin.: 1976) 

Wstęp
Szczebel pierwszy: FUNDAMENT BIOLOGICZNY

1. Jednokomórkowce jako sondy mózgowe
2. Biologiczne pradecyzje

3.

„Paleontologia duszy”

4. Bezświadomie i bezpiecznie
5. Zapowiedź tego, co miało nadejść

Szczebel drugi: PROGRAMY DLA ŚWIATA ZEWNĘTRZNEGO

6. Kariera pewnego błędu
7. Wyścig zmysłów
8. Od odbiornika światła do narządu widzenia
9. Oczy, które nie widzą
10.

Odziedziczone doświadczenia

11.

Hierarchia od dołu do góry

12.

Świat mieści się w mózgu

13.

Świat z perspektywy międzymózgowia

14.

Wymarsz

15.

Mózg nabiera plastyczności

Szczebel trzeci: U PROGU ROZUMU

16.

Mapa funkcji psychicznych

17.

Problem „niemych okolic”

18.

Anachroniczna kooperacja

19.

Wielkie złudzenie

20.

Z musu czynić cnotę

21.

Rzeczywisty świat człowieka

Ilustracje (wkładka)
Przypisy

WSTĘP
Jednym z najdonioślejszych odkryć nauki współczesnej jest rozpoznanie, że wrażenie trwałości, 
jakie daje przeżywany przez nas świat, to tylko pozór. Jest ono wyłącznie złudzeniem, wywołanym 
stosunkowo krótkim okresem życia człowieczego obserwatora. Wszystko, co istnieje we 
wszechświecie, stanowi tymczasowy wynik pewnego rozwoju, przebiegającego od niewyobrażalnie 
odległych czasów, chociaż my dopiero niedawno nauczyliśmy się śledzić te dzieje, cofając się od 
doby obecnej aż do dalekiego momentu, który uznać możemy za początek świata.
To, co działo się jeszcze przed owym momentem – pozostaje w ukryciu. Na pytanie, dlaczego 
istniał jakiś początek – odpowiedzi nie ma. Mgła tajemnicy otaczająca ten początek i jego 
przyczyny przesłania również genezę struktury pramaterii, a więc budowy atomu wodoru. Ale 
wszystko, co z tego początku wynikło, może w zasadzie stać się przedmiotem badań nauk 
przyrodniczych.
Ważnym krokiem na drodze do poznania jest odkrycie, że rozwój jest procesem ciągłym i 
ogarniającym wszystko, co istnieje. Nie jest więc tak – jak zrazu sądzono – że osobno przebiega 
kosmiczny rozwój rzeczy martwych, gazów, układów słonecznych, mgławic spiralnych, osobno zaś 
i niezależnie od wydarzeń kosmicznych na powierzchni naszej – i obcych – planet toczy się 
ewolucja biologiczna. Z szybko rosnącej, chciałoby się powiedzieć nieprzebranej liczby rezultatów 
poszczególnych badań w najróżniejszych dziedzinach dyscyplin przyrodniczych wyłonił się w 
ostatnich latach obraz zupełnie odmienny.
Zaczynamy obecnie rozumieć, że następowanie po sobie całych generacji gwiazd stałych dało 
początek toczącym się przez miliardy lat dziejom powstawania 90 różnych pierwiastków, z których 
składa się wszystko, co nas otacza. Astrofizycy i chemicy wykryli, że właściwości owych 
pierwiastków w drodze procesu kosmicznego zrodzonych z wodoru – owej materii prapoczątku – 
musiały nieodzownie pociągnąć za sobą zjawisko ich łączenia się w cząsteczki o coraz bardziej 
złożonej strukturze. Zresztą współczesne obserwacje astronomiczne dowiodły, że dzieje się to nadal 
w wolnym wszechświecie. Na powierzchni planet – których siły grawitacyjne powodowały przecież 
skupienie cząsteczek na bardzo ciasnej przestrzeni – proces ten przebiegał zapewne znacznie 
szybciej.
W ostatnim czasie biochemicy i ewolucjoniści wielokrotnie odpierali zarzuty (znane zresztą od 
dziesięcioleci), że nie jest prawdopodobne, iżby na zasadzie tej samej wewnętrznej prawidłowości 
łączenie cząsteczek musiało się dokonywać aż do momentu osiągnięcia takiego poziomu 
złożoności, który zainicjował początek biologicznej fazy rozwoju. W związku z tym 
niedostatecznie bądź jednostronnie wykształceni oponenci rozpowszechniają po dziś dzień różne 
statystyczne "kontrargumenty". Ale kto gotów jest zapoznać się z konkretnymi wynikami 
doświadczeń i obserwacji, łatwo się przekona, że pod wpływem praw natury materia musiała 
wytworzyć nie tylko układy słoneczne i drogi mleczne, lecz również żywe struktury. Przyjmując 
istniejące prawa natury i materię taką, jaka jest, oraz zakładając dostatecznie długi czas, dojść 
można tylko do wniosku, że powstanie życia było nie tylko prawdopodobne, lecz wręcz 
nieuniknione.
W książce tej przedstawiamy pogląd, że dotyczy to również naszego ducha. Jestem głęboko 
przekonany, że materiał naukowy, jakim obecnie dysponujemy, pomimo wszelkich luk w naszej 
wiedzy wystarcza do udowodnienia, iż materia w toku tej samej ewolucji musiała nieuchronnie 
wytworzyć także zjawiska psychiczne – odczucia i uczucia, procesy postrzegania, a wreszcie 
świadomość.
Z chwilą gdy się zaakceptuje faktyczność ewolucji chemicznej i następującej po niej ewolucji 
biologicznej, a także faktyczność postępu tej ewolucji w kierunku coraz bardziej złożonych struktur 
i zdolności, pojawienie się zjawisk psychicznych w toku biologicznego rozwoju można tylko uznać 
za konieczność.
Dobrze rozumiem, że taka teza musi zrazu wzbudzić więcej uprzedzeń i nieporozumień, aniżeli da 

się wyjaśnić w tym krótkim wstępie. Pragnąłbym więc zwięźle poruszyć dwie tylko sprawy. 
Pierwsza dotyczy zarzutu "materializmu". Kto taki zarzut wysuwa przeciwko reprezentowanemu 
tutaj stanowisku – to znaczy przeciwko włączeniu wymiaru psychicznego do przyrodniczego 
procesu ewolucji – ten staje się wyznawcą owej ideologii, którą Ernest Bloch wykpiwał jako 
"materializm toporny".
Trudno zaprzeczyć, że ten prymitywny wariant przyrodniczego myślenia odegrał kiedyś, 
przejściowo, pewną rolę. Był to jednak impas, który przezwyciężono już od trzech generacji. Nie 
powinno się więc wypominać wiedzy przyrodniczej tego grzechu dzieciństwa, któremu zresztą 
nawet w najgorszym okresie uległa tylko część jej przedstawicieli. Ale na myśli mam nie tę 
prymitywną ideologię.
Nie bez powodu stwierdziłem przed chwilą, że zaakceptowanie faktu chemicznej i biologicznej 
ewolucji stanowi podstawę do zrozumienia prezentowanego tutaj stanowiska. Nie wolno bowiem 
zapomnieć, że przez całe wieki w sposób wręcz groteskowy nie docenialiśmy materii, a przyczynę 
tego stanu można bardzo łatwo znaleźć w dziejach myśli ludzkiej. Przez długi czas to lekceważące 
nastawienie niepotrzebnie hamowało wgląd w naturę tego świata.
Kto upiera się przy błędnym rozumieniu materii, dla kogo pojęcie to obciążone jest tylko 
ideologicznym skojarzeniem, ten naturalnie bardzo prędko natrafi na trudności przy rozpatrywaniu 
nowoczesnych rezultatów wiedzy przyrodniczej, a już na pewno nastąpi to, kiedy będzie rozważał 
nad przejściem od ewolucji chemicznej do biologicznej. Jednakże ten, kto prześledzi cały rozwój 
wstecz aż do jego początków, musi uznać, że bardzo niesprawiedliwie traktowaliśmy materię. 
Odkryje on w budowie atomu wodoru – owej materii prapoczątku, z której powstało wszystko, co 
dzisiaj istnieje – wyraźne wskazanie na przyczynę świata znajdującą się poza naszą 
rzeczywistością.

1

Czyżby mianem "biologizmu" należało określić pogląd, że w procesie ewolucji musiał nastąpić taki 
moment, w którym rezultatem dalszego rozwoju biologicznego było powstanie zjawisk 
psychicznych? Owszem, ale tylko wówczas, gdyby jego wyznawca jednocześnie zaprzeczał, jakoby 
było to jednoznaczne z otwarciem się całkowicie nowego wymiaru rzeczywistości. Kto rozumuje 
biologistycznie, to znaczy, kto sądzi, że sprawy duszy wyjaśnić można w kategoriach biologicznych 
– na przykład wyłącznie jako szczególnie skomplikowaną formę procesów fizjologicznych – ten nie 
zrozumiał, czym jest ewolucja.
Istotą tej uniwersalnej ewolucji, która jest przecież identyczna z historią świata, jest to, że w sposób 
filogenetycznie nieuchronny to, co nowe, nakłada się warstwami na to, co stare. Właśnie 
warstwami, jedna na drugiej. Nic z nieba nie spada. Nic, czego by przedtem nie było, nie pojawia 
się nagle i niespodziewanie. W toku nieustającego procesu tworzenia nowe powstaje ze starego: 
pierwiastki łączą się w cząsteczki o nowych, nie znanych dotąd właściwościach, rodzących szansę, 
jakich nie można było przewidzieć. Jedną z tych możliwości było połączenie się określonych 
cząsteczek w struktury zawierające w sobie reguły, na podstawie których one same powstały. 
Doprowadziło to do zdolności całkiem nowego rodzaju: do zdolności samopodwajania, a tym 
samym – w naszym współczesnym rozumieniu – do płynnego i rozciągniętego w czasie przejścia 
od materii martwej do ożywionej.
Powstaje więc stale coś nowego. Gdyby nie to, świat do tej pory byłby jeszcze pusty. Ale nowe w 
każdym przypadku, bez żadnego wyjątku, rodzi się na podłożu tego, co jest. Wypływa ze starego, 
na każdym szczeblu tworzy się z przemiany dawnego. Każdy poszczególny krok sam w sobie 
stanowi jak gdyby pewne zakończenie. Każdy poszczególny szczebel rozwoju zdaje się zamknięty 
w sobie, pozornie doskonały. Przy całej wspaniałości zjawiska ewolucji może najbardziej 
fascynującym jej przejawem jest to, że nigdy nie mogło dojść do stanu bezruchu, ponieważ każdy 
osiągnięty szczebel oznaczał dla niej nowe możliwości wyjściowe.
A więc nasz duch – a jest to teza tej książki – musiał także zrodzić się z tego rozwoju. Jakież 
mogłoby być inne źródło jego pochodzenia? Treścią niniejszej książki będzie oparta na dostępnym 

współcześnie materiale naukowym próba odtworzenia przebiegu rozwoju w momencie 
decydującym dla tej przemiany. Nie będzie to oczywiście opis kompletny, lecz tylko szkic 
najważniejszych ciągów rozwojowych. Ale możliwy do odtworzenia obraz jest dostatecznie 
wyraźny, aby ten, kto patrzy bez uprzedzeń, mógł nabrać zadowalającego przekonania, że 
powstanie naszej świadomości odbyło się w sposób naturalny.
I jeszcze jeden ważny punkt: w pierwszej chwili wydaje się, że dla osiągnięcia wyznaczonego tu 
celu trzeba po prostu przyjrzeć się budowie ludzkiego mózgu, a przede wszystkim jego 
filogenetycznemu rozwojowi, słowem, że to wystarczy, aby dowiedzieć się, w jaki sposób ewolucja 
mogła wznieść się z poziomu biologicznego na poziom psychiczny. Otóż my będziemy stale sięgać 
do tego ważnego źródła informacji, ale zachowamy przy tym dużą ostrożność, opierając się tylko 
luźno na danych anatomicznych i fizjologicznych. Gdy bowiem ktoś usiłuje wyprowadzać ewolucję 
wymiaru psychicznego z anatomii naszego centralnego układu nerwowego, naraża się nieustannie 
na niebezpieczeństwo mylenia przyczyny ze skutkiem. Nie wolno nam zapominać, że korzenie 
świadomości są zapewne starsze od wszystkich mózgów.
Ten etap rozwoju, o którym mowa w tej książce, można zrozumieć tylko wówczas, gdy się pamięta, 
że mózg jest narzędziem myślenia, a nie jego przyczyną. Nie jest tak, że mózg nasz "wynalazł" 
myślenie, raczej jest przeciwnie. Podobnie to nie nogi wynalazły chodzenie i nie oczy wytworzyły 
światło. Powstanie nóg w toku ewolucji było skutkiem potrzeby szybkiego poruszania się na 
suchym lądzie. Wykształcenie się oczu było reakcją na możliwość posłużenia się światłem 
słonecznym do orientacji.
Zupełnie tak samo poszczególne części naszego mózgu, krok za krokiem i ze stopnia na stopień, 
stanowiły odpowiedź ewolucji na możliwości pojawiające się w każdym z osiągniętych stadiów 
rozwoju. Różniące się między sobą pod względem funkcjonalnym – a także wieku – podstawowe 
części naszego mózgu wprawdzie do dnia dzisiejszego jeszcze odzwierciedlają trzy najważniejsze 
kroki, dzięki którym ewolucja wzniosła się z poziomu biologicznego na psychiczny, ale są one 
rezultatem tego rozwoju, a w żadnym razie nie jego przyczyną.
Na wszelki wypadek jeszcze ostatnia uwaga: także na tej filogenetycznej i genetycznej drodze, po 
której zamierzamy zbliżać się do zjawisk psychicznych, niemożliwe jest oczywiście znalezienie 
odpowiedzi na pytanie, czym jest duch, świadomość czy też uczucie. Wymiar psychiczny jest 
najwyższym szczeblem osiągniętym do tej pory przez ewolucję, w każdym razie tutaj, na Ziemi. 
Ale w odróżnieniu od wszystkich dawniejszych poziomów rozwojowych jest to jedyny szczebel, 
którego nie możemy rozpatrywać jak gdyby "od zewnątrz". Brak nam, jak by to nazwał teoretyk 
ewolucjonizmu, sąsiadującego z nim, wyższego "poziomu meta", z którego jedynie obserwator 
mógłby ogarnąć, czym jest to, co psychiczne.
Jedna rzecz odsłoni nam się niezwykle wyraźnie: gdy do dziedziny psychicznej podejdziemy w 
ścisłym znaczeniu tego słowa "od spodu", gdy więc przemierzymy w myśli tę samą drogę, wzdłuż 
której w ciągu ostatnich miliardów lat z biologicznych możliwości i potrzeb rozwinęły się na Ziemi 
krok za krokiem funkcje psychiczne, to natychmiast rozpoznamy historyczną naturę naszej własnej 
świadomości. Podobnie jak wszystko, co na tym świecie istnieje, świadomość ta ze wszystkimi 
swymi osobliwościami jest wytworem realnej historii, sumą następujących po sobie ściśle 
określonych i konkretnych wydarzeń, które ją zrodziły. Nasze myślenie i przeżywanie, nasze lęki i 
nadzieje po dziś dzień noszą piętno owej historii.

1. Jednokomórkowce jako sondy mózgowe
Zmysł tropicielski drobnoustrojów 
W początkach naszego stulecia pewien psychiatra z Wurzburga, który zresztą pozostał całkowicie 
nieznany poza kręgiem fachowców, odkrył przy użyciu wagi szczególną funkcję najstarszej części 
mózgu. Martin Reichardt, bo to o nim mowa, podówczas dyrektor Kliniki Chorób Nerwowych w 
Wurzburgu, do swoich badań wykorzystał ponadto specjalne zdolności drobnego mikroorganizmu, 

nazwanego przez naukowców krętkiem bladym (Treponema pallidum). Krętek blady jest zarazkiem 
wywołującym kiłę.
W tym miejscu muszę uczynić krótką dygresję z dziedziny biologii ogólnej, aby wyjaśnić, w jaki 
sposób te drobnoustroje mogły stać się przydatne w pracy wurzburskiego uczonego. Jak dzisiaj 
każdemu wiadomo, choroby zakaźne są skutkiem zasiedlenia wielokomórkowej żywej istoty przez 
organizmy jednokomórkowe. W tym przypadku należy słowo "zasiedlenie" rozumieć całkowicie 
dosłownie. Przenikanie drobnych zarazków w żadnym razie nie ma na celu uszkodzenia organizmu 
gospodarza, nawet gdy w grę wchodzą przecinkowce cholery czy też inni sprawcy jakiejś groźnej 
choroby.

1

 Bakterie, podobnie jak wszystkie żywe istoty, działają tylko zgodnie z nieubłaganymi 

prawami ewolucji. Pod jej wpływem rozszczepiały się one z biegiem czasu na coraz to nowe 
gatunki i rasy, które na Ziemi potrafiły zasiedlać wciąż nowe przestrzenie życiowe, zupełnie tak 
samo, jak się to działo w wielkim podkrółestwie wielokomórkowców.
W ciągu tego rozwoju prędzej czy później musiało nastąpić odkrycie organizmu ciepłokrwistego 
jako dostępnej przestrzeni życiowej. Reprezentowane przezeń skupisko materii organicznej oraz 
zespolona w nim wielorakość najrozmaitszych rodzajów tkanek nadających się na pożywkę i teren 
do życia – wszystko to spowodowało, że organizm ciepłokrwisty stanowił nieomal: idealne 
środowisko biologiczne dla mikroskopijnego jednokomórkowca.
W związku z tym od chwili przyjścia na świat wszyscy jesteśmy "zamieszkani" przez nieprzebraną 
liczbę najróżniejszych gatunków mikroorganizmów. Niewidoczne i nieodczuwalne, siedzą ha 
naszej skórze, włosach, błonach śluzowych i w jelitach. Prawie wszystkie są nieszkodliwe, a 
niektóre z nich stały się od dawna już wręcz dla nas niezbędne. Tak więc do normalnej flory – 
bakterie w biologii zaliczają się wszak do roślin! – naszych jelit należą również drobnoustroje 
wytwarzające potrzebną do życia witaminę 812, której nasz organizm sam nie potrafi 
zsyntetyzować.
W tym przypadku doszło więc do prawdziwej symbiozy, do współżycia korzystnego dla obu 
partnerów, niezależnie od zachodzących między nimi skrajnych różnic. Nie moglibyśmy istnieć bez 
witaminy 812, a mikroskopijne jednokomórkowce, które w naszym jelicie wytwarzają tę niezbędną 
substancję, zależą z kolei od naszego stanu zdrowia – dobry jest warunkiem trwałości ich 
środowiska. Jednakże nie w każdym przypadku rozwój doprowadził do równie idealnej sytuacji 
takiego dwustronnego współdziałania bądź co najmniej do wzajemnej tolerancji.
W pojawiających się raz po raz przypadkach wyjątkowych – a dotyczy to rzeczywiście tylko 
znikomego procentu wszystkich bakterii – wtargnięcie drobnoustrojów pociąga za sobą mniej lub 
bardziej gwałtowne reakcje ze strony ustroju gospodarza. Oznacza to, że wzajemne przystosowanie 
uczestniczących partnerów ciągle jest tak niedoskonałe, iż produkty przemiany materii 
drobnoustrojów działają jak trucizna na komórki zajętych przez nie tkanek albo że bakterie 
przenikają aż do krwiobiegu organizmu żywicielskiego i tam niepohamowanie się rozmnażają. 
Doprowadza to do odpowiednich reakcji obronnych ze strony gospodarza, które intruzom mają 
możliwie jak najbardziej utrudnić życie. Widoczne na zewnątrz i dające się stwierdzić oznaki tej 
walki składają się na znane lekarzom objawy choroby zakaźnej. Szczególnie przydatna w diagnozie 
jest przy tym wyrosła z doświadczenia wiedza, że istnieją objawy nie tylko ogólne, lecz także 
swoiste, charakterystyczne dla zakażenia jakimś gatunkiem zarazków.
Określone gatunki bakterii powodują uszkodzenia określonych narządów: ich objawy to np. ból 
gardła lub kaszel, wysypka, żółtaczka (jako skutek zaatakowania wątroby), biegunka bądź bóle 
nerek. Dopiero połączenie objawów ogólnych, takich jak gorączka, bóle głowy, wzrost liczby 
leukocytów we krwi itp., z tego rodzaju lokalnymi objawami chorobowymi tworzy kliniczny obraz 
klasycznej choroby zakaźnej. W większości przypadków doświadczonemu lekarzowi wystarcza to 
do wyprowadzenia słusznego wniosku co do rodzaju zarazków, które spowodowały chorobę, bez 
użycia mikroskopu, a często także bez badania krwi.
Pozostawmy na boku kliniczną przydatność tej okoliczności, nas bowiem tutaj w związku z 

odkryciem dokonanym przez Martina Reichardta interesuje tylko biologiczny aspekt zjawiska. Fakt, 
że określone zarazki z taką niezawodnością atakują zawsze i stale określone narządy czy rodzaje 
tkanek, wskazuje na to, że z punktu widzenia bakterii atakowany narząd posiada charakter 
"środowiska", a także na ogólny charakter procesu zakażenia jako rezultatu pewnego ewolucyjnego 
przystosowania. Podobnie jak żywe istoty świata zewnętrznego, bakterie dostosowane do wnętrza 
naszego ciała jako do swego środowiska pod stałym naciskiem konkurencji ze strony swych 
współplemieńców wyspecjalizowały się w ściśle określonych "niszach ekologicznych" naszego 
ciała.
W praktyce "walki o byt" konkurencja między gatunkami jest prawie zawsze 
współzawodniczeniem o pokarm. Zatem gatunek znajdujący się pod naciskiem konkurencji będzie 
miał tendencję do wzrastającej specjalizacji w doborze pożywienia i do przestawienia się na nie 
wykorzystane do tej pory źródło pokarmu, z którego może czerpać bez wielkich przeszkód ze 
strony podobnie predysponowanych konkurentów.
Klasycznym przykładem gatunku, który tak postąpił, są łuszczaki z wyspy Galapagos. Dla młodego 
Darwina prowadzone nad nimi obserwacje stały się kluczowym wręcz doświadczeniem. Ptaki te w 
ciągu pokoleń w możliwie największym stopniu zróżnicowały kształty swoich dziobów. Na owych 
wyspach, na których nie występują żadne inne ptaki jako konkurenci, istnieją więc dzisiaj łuszczaki 
o nazwie zięby Darwina, z cienkimi, spiczastymi dziobami, świadczącymi o tym, że są owadożerne, 
obok zaś żyją inne, o dziobach grubych, podobnych do wróblich – te zięby są przeważnie 
ziarnożerne.
Do jakiego stopnia nie wykorzystane możliwości sprzyjają takiej dziedzicznej specjalizacji, 
wykazuje szczytowy nieomal przykład pewnej odmiany zięb na Galapagos; zięby te – by użyć 
określenia Konrada Lorenza – obrały sobie "zawód dzięcioła", pożywiają się bowiem nie 
interesującymi nikogo innego owadami, które żyją głęboko pod korą drzew bądź w szczelinach 
gałęzi. Pomimo silnego nacisku konkurencji ze strony innych, blisko spokrewnionych zięb mutacje 
najwidoczniej nie pojawiły się u nich w porę, by wykształcić formę dzioba przydatną do 
poszukiwania takiego rodzaju pokarmu. W zamian za to mutacja i selekcja wyhodowały u tej 
jedynej w swoim rodzaju odmiany zięby pewne instynktowne działanie, które umożliwia jej 
przedstawicielom osiągnięcie tego samego celu innymi środkami: "dzięciołowe zięby" na wyspach 
Galapagos swymi niedoskonałymi dziobami ułamują kolce kaktusów i ze znakomitym skutkiem 
dłubią nimi w szczelinach i otworach w poszukiwaniu zdobyczy.
To, co obowiązuje w odniesieniu do zięb Darwina, dotyczy w zasadzie wszystkich innych istot 
żywych,, a zatem również-jednokomórkowców. Temu właśnie Reichardt zawdzięczał swoje ważne 
odkrycie. Mikroorganizmy chorobotwórcze także od dawna już zaczęły dostosowywać się w swoim 
środowisku, a więc w ludzkim ciele, do coraz bardziej wyspecjalizowanych nisz, do zupełnie 
określonych tkanek czy też rodzajów komórek, w których mogły rozmnażać się możliwie bez 
przeszkód ze strony współplemieńców. Taki proces ewolucyjny, w którego toku rozwinęła się coraz 
większa liczba gatunków drobnoustrojów wyspecjalizowanych w dokładnie określonym rodzaju 
tkanek, stanowi więc właściwą przyczynę istnienia klinicznie rozpoznawalnych chorób zakaźnych.
Otóż na ową specjalizację zarazków – oto powód mojej ewolucjonistycznej dygresji – można 
również spojrzeć pod zupełnie odmiennym kątem. Można ją interpretować jako szczególną 
zdolność do wykrywania z absolutną celnością ściśle określonego typu tkanki spośród 
wielotysięcznej różnorodności komórek organizmu żywicielskiego.
Jak nadzwyczajnie rozwinięta jest ta zdolność drobnoustrojów chorobotwórczych, można ocenić, 
gdy się uwzględni, że przecież wszystkie komórki, z których składa się organizm gospodarza, są w 
zasadzie do siebie podobne w typie, niezależnie od ich wielostronnego zróżnicowania na elementy 
budulcowe określonych narządów. Wszystkie składają się z jądra i protoplazmy, wszystkie 
zawierają te same organelle (rybosomy, mitochondria i inne), za pomocą których wytwarzają 
białka, oddychają i spełniają wiele innych, także wspólnych im funkcji.

Jedyne występujące między nimi różnice dotyczą funkcji, które komórki te przejęły w obrębie 
całości. To, czy wydzielają one pewne enzymy, czy też hormony, czy wykształciły włókna, które 
potrafią się kurczyć, czy też wypustki przewodzące impulsy elektryczne – wszystko zależy od tego, 
czy stanowią część wątroby, czy też gruczołu, czy są budulcem mięśni, czy częścią układu 
nerwowego. A z tymi różnicami w ich funkcji związane są drobne różnice ich przemiany materii. 
Rozdział cząsteczek przetwarzanych przez nie czy też wydzielanych jako produkt końcowy ich 
przemiany materii jest w każdym przypadku nieco odmienny.
Te minimalne różnice chemiczne, które niejednokrotnie odnoszą się zapewne do nielicznych tylko 
cząsteczek, najwidoczniej służą mikroorganizmom do orientacji i umożliwiają im dokładne 
odnalezienie tego szczególnego rodzaju komórki, do której dostosowały się jako do swego 
środowiska. Ponieważ mówimy o różnicach chemicznych, możemy pozwolić sobie na stwierdzenie, 
że widocznie rozmaite tkanki naszego ciała rozmaicie "pachną" i że mikroorganizmy potrafią 
spośród tysięcy zapachów naszych tkanek odnaleźć i rozpoznać ten, który wydzielany jest przez 
taki rodzaj tkanki, jaki jest im potrzebny do przeżycia.
Zdolność orientacji związana z tak niezawodnym zmysłem tropicielskim jeszcze dzisiaj przewyższa 
wszystko, czego potrafi dokonać współczesna chemia z całym swoim technicznym 
wyrafinowaniem. Proszę sobie wyobrazić, jaka rewolucja zaszłaby w możliwościach leczenia, 
gdybyśmy potrafili wyprodukować substancje, które wykazywałyby powinowactwo chemiczne 
tylko z jednym określonym rodzajem tkanki, które więc, połykane czy wstrzykiwane, byłyby 
przyjmowane tylko przez ten jeden rodzaj tkanki i tam gromadzone. Substancje takie mogłyby być 
użyte jako "nośnik" dla określonych środków leczniczych.
Substancje o działaniu leczniczym nie rozprzestrzeniałyby się wówczas po całym ustroju na chybił 
trafił, nie ukierunkowane, niczym poczta butelkowa. Problem tolerancji leków nie odgrywałby już 
prawie żadnej roli. Skuteczne terapeutycznie dawki zredukowałyby się przecież do wartości 
ułamkowych. Dzisiaj musimy z reguły zalewać cały organizm stosunkowo dużymi dawkami 
danego leku, aby mieć pewność, że do jedynego miejsca, w którym działanie jego jest potrzebne, 
dotrze on w wystarczającej ilości.
Od dawna przeprowadza się próby znalezienia tego rodzaju "substancji-nośników". Niektóre leki 
zresztą, ingerując w szczególne szlaki przemiany materii, mają tendencję do gromadzenia się w 
trakcie rozkładu w określonych narządach. Ale wszystkim tym próbom daleko jeszcze do 
wysokiego i celowego stopnia specjalizacji wykazywanego przez pewne drobnoustroje 
chorobotwórcze.
Na co umiera chory na porażenie postępujące?
Otóż wurzburski psychiatra Reichardt w początkach naszego stulecia posłużył się właśnie tą 
trafnością w docieraniu do celu, którą wykazują mikroorganizmy przy odnajdywaniu 
poszczególnych tkanek, a która dla nauki jest wciąż jeszcze nieosiągalna. Na pewno nie działał on 
ani świadomie, ani planowo, gdyż w jego czasach prawie nic z dziedziny omawianych tu przez nas 
teoretycznych rozwiązań nie było znane. Reichardt był po prostu doskonałym obserwatorem 
klinicznym, a ponadto szczególnie cierpliwym badaczem. Cechy te, połączone z intuicją, pozwoliły 
mu we właściwy sposób postawić problem i dokonać niezwykle ważnego odkrycia przy 
zastosowaniu aż śmiesznie prostych środków.
Reichardt zadał sobie zwyczajne pytanie: na eo właściwie umiera chory na porażenie postępujące? 
W tym czasie było już wiadomo, że porażenie postępujące jest odległym następstwem zakażenia 
kiłą. U mniej więcej 3 do 5% wszystkich pacjentów, którzy ulegli infekcji kiłowej, w jakieś 10, 20 
bądź 30 lat później rozwija się owa choroba mózgu, w czasach Reichardta jeszcze nieuleczalna. 
Zarazek, spiralnie skręcony krętek blady, był znany od 1905 r., a w 1911 r. udało się wreszcie 
wykryć ową drobną bakterię w mózgu pacjentów zmarłych wskutek tej choroby.
Ale dlaczego ta straszna choroba tak nieuchronnie prowadziła do śmierci? Na zaatakowanie mózgu 
zrazu wskazywał wzrastający zanik pamięci. Następnie pojawiał się u pacjentów dziwnie wesoły i 

beztroski nastrój. W dalszych miesiącach obserwowano postępujący spadek inteligencji, po prostu 
"głupienie", a przy tym nastrój stawał się coraz bardziej bezkrytyczny i euforyczny. Wszystko to 
razem doprowadzało prędzej czy później do groteskowego przeceniania swoich możliwości i w 
wielu przypadkach do typowych dla klasycznego porażenia postępującego urojeń wielkości.
Pacjenci podejmowali bezsensowne decyzje i awanturnicze plany. Oświadczali, że pragną objąć 
rządy i wytępić wszystkie choroby. Niektórzy byli przekonani, że dzięki swym nadzwyczajnym 
talentom zdobędą w krótkim czasie ogromne bogactwa. Inni ogłaszali, że zostaną mistrzami świata 
w sporcie albo że zajmą miejsce papieża, aby połączyć wszystkie religie świata. W tym momencie 
stan ich był już tak poważny, że owe niesamowite pomysły z pewnością nie mogły wzbudzać 
śmiechu u żadnego z leczących ich psychiatrów. Owi ludzie fantazjujący na temat przyszłych 
bogactw czy sportowych rekordów byli fizycznie i psychicznie tylko ruiną, nie potrafili napisać ani 
jednego skoordynowanego zdania i załatwiali swoje potrzeby naturalne do łóżka.
Wreszcie w ciągu roku dochodziło do tego, że pacjenci już tylko bełkotali i nie poznawali swego 
otoczenia. Leżeli apatycznie w łóżkach, a jedynymi ich czynnościami było jedzenie, spanie i 
trawienie. Potem umierali. Niekiedy na kilka tygodni przed końcem występowały pewne 
charakterystyczne objawy, np. pomimo dobrego apetytu pacjenci zaczynali nagle gwałtownie 
chudnąć, tak że wyglądali jak szkielet. Inni nagle w ostatnich tygodniach silnie tyli. W niektórych 
przypadkach bez żadnego widocznego powodu pojawiała się wysoka gorączka. Ale wszyscy bez 
wyjątku umierali.
Właściwie dlaczego? Proces przebiegał w mózgu, zgodnie z czym objawy miały charakter 
psychiczny. Zaczynało się od osłabienia pamięci, potem następowały chorobliwe zmiany nastroju, 
otępienie, urojenia wielkości, wreszcie zaburzenia mowy. Zjawiska te były całkowicie zrozumiałe 
jako skutek zniszczenia tkanek mózgowych. Ale w jaki właściwie sposób postępujące głupienie 
mogło stawać się śmiertelne? Prawie we wszystkich przypadkach serce i krążenie aż do ostatniej 
chwili były całkowicie nie naruszone. To samo dotyczyło wątroby i wszystkich innych narządów 
wewnętrznych pacjentów, które Reichardt przebadał bądź dał do przebadania odpowiednim 
specjalistom. Pomimo to koniec był nieunikniony.
Jasne było więc, że przyczyna śmierci musi także tkwić w mózgu. Podówczas, przed pierwszą 
wojną światową, była to nadzwyczaj śmiała hipoteza. Mózg był siedliskiem świadomości i 
wszystkich innych zjawisk psychicznych. Niektóre z nich nawet już zlokalizowano w określonych 
miejscach kory mózgowej, jak na przykład pewne podstawowe elementy mowy. Ale jakżeż 
zakłócenie funkcji psychicznych mogło doprowadzić do śmierci?
Z chwilą gdy Reichardt już zwrócił uwagę na ten problem, podszedł do niego metodą możliwie 
najprostszą i z żelazną konsekwencją. Zaczął przeprowadzać u pacjentów z porażeniem 
postępującym systematyczne pomiary wagi ciała i sporządzał odpowiednie wykresy. Codziennie, aż 
do śmierci chorych ewidencjonował ilość przyjmowanego przez nich pożywienia. Z tą samą 
pedanterią zapisywał pobieraną ilość płynów i dzienną objętość wydalanego moczu.
Mając już takie dane w ręku, po zgonie pacjentów przystępował do nowych zabiegów wyznaczania 
ciężaru. Sekcjonował mózgi zmarłych, a mianowicie możliwie jak najprecyzyjniej oddzielał półkule 
mózgowe od niżej położonych odcinków pnia mózgu (zob. il. l po s. 96). Podobnie całymi latami, 
od chwili zapoczątkowania badań, postępował z mózgami wszystkich innych pacjentów, których 
sekcje przeprowadzano w jego klinice. Z czasem stał się specjalistą w dziedzinie typowych odmian 
przeciętnego ciężaru mózgu. Przede wszystkim zaś wyrobił sobie niezawodny pogląd na normalnie 
występujące proporcje między ciężarem półkul mózgowych a ciężarem różnych części pnia 
mózgu.

2

Prowadzona przez wiele lat mozolna praca doprowadziła do ważnego stwierdzenia: śmierć 
pacjentów najwidoczniej była skutkiem zajęcia przez proces chorobowy określonych odcinków 
dolnej części pnia mózgu. I teraz niezwykle przydatne dla Reichardta okazały się charakterystyczne 
dla różnych szczepów krętka bladego upodobania do poszczególnych tkanek. Różnice zachodzące 

pomiędzy tymi ich upodobaniami są tak subtelne, że niektóre rasy zarazka rozróżniają nawet 
poszczególne części dolnego odcinka pnia mózgu; a tym samym wyznaczają granice, jakich po dziś 
dzień pod mikroskopem przeprowadzić nie można, nawet przy użyciu specjalnych technik 
barwienia czy innych nowoczesnych środków pomocniczych.
W końcu krętek blady, podobnie jak wszystkie inne zarazki, także dokonuje wyboru według 
kategorii chemicznych. Zatem granice w tkance mózgowej przestrzegane przez określoną rasę 
zarazków są granicami pomiędzy obszarami mózgu o zróżnicowanej aktywności biochemicznej. 
Wyrażając to samo inaczej, są to dla normalnego oka niewidoczne granice między obszarami 
mózgu o odmiennej funkcji. Podobnie jak wywoływacz uwidocznia na naświetlonym papierze 
fotograficznym niezauważalne przedtem granice pomiędzy* partiami jasnymi i ciemnymi, tak samo 
obszary uszkodzeń tkanki mózgowej przez rozmaite rasy krętków wyznaczają obszary mózgu o 
wspólnej funkcji. Krętki, które przeniknęły do mózgu pacjenta, wykonywały swoją niszczycielską 
robotę na podobieństwo mikroskopijnych sond mózgowych, które z precyzją niemożliwą do 
osiągnięcia w żaden inny sposób, ujawniały rejony swoiste dla określonych funkcji. To, jaką 
funkcję za życia pacjenta pełniły owe zniszczone obszary odkryte przy mikroskopowym badaniu 
zaatakowanego mózgu, można było określić retrospektywnie na podstawie historii choroby.
Jednym słowem, Reichardt wpadł na znakomity, a przy tym w gruncie rzeczy niesłychanie prosty 
pomysł "skartografowania" tkanki nerwowej pnia mózgu przez wykorzystanie mikroorganizmów. 
Wynikiem tej pracy było stwierdzenie jak na owe czasy wręcz rewolucyjne.
Na podstawie historii chorób i krzywych wagi ciała z jednej strony, a mikroskopowych preparatów 
mózgu z drugiej, wurzburski uczony mógł udowodnić niezbicie, że mózg wcale nie jest wyłącznie 
siedliskiem duszy.
Jeśli pacjenci przed śmiercią nienormalnie tyli, to zawsze w trakcie sekcji uszkodzone okazywały 
się zupełnie określone miejsca w pniu mózgu. Inne, ale również zawsze te same miejsca były 
zaatakowane, gdy pacjenci gwałtownie tracili na wadze. A jeszcze inne obszary ucierpiały, gdy w 
ostatnich tygodniach życia występowała niczym nie uzasadniona gorączka.
Gdy z biegiem lat nagromadzały się takie i inne przypadki, wnioski stawały się oczywiste. Należało 
sądzić, że w dolnym odcinku pnia mózgu w ogóle nie mieszczą się żadne funkcje duchowe. 
Jakkolwiek w uszach współczesnych Reichardtowi brzmiało to zupełnie niewiarygodnie, mózg 
wcale nie służył wyłącznie podtrzymaniu świadomości i innym procesom psychicznym. Odnosiło 
się to w każdym razie do pnia mózgowego. Występowały w nim najwyraźniej ośrodki sterujące nie 
psychicznymi, lecz wegetatywnymi procesami.
Wiedziano już wówczas, że w najwyższej części rdzenia kręgowego istnieją ośrodki regulujące 
czynność serca i oddychanie. Wiadomo było także, że móżdżek (zob. il. l po s. 96) nie ma nic 
wspólnego z procesami psychicznymi czy też ze świadomością, lecz zdaje się w jakiś sposób 
odpowiedzialny za zestrojenie, za "koordynację" unerwienia mięśniowego przy wszystkich 
ruchach. Ale jedno i drugie były to części układu nerwowego, wyraźnie odgraniczone od samego 
mózgu, nie tylko z nazwy, ale przede wszystkim anatomicznie.
Po badaniach Reichardta cały przebieg porażenia postępującego kończący się nieuchronną śmiercią 
przestał być zagadką. Pacjenci wcale nie umierali na skutek załamania się swych zdolności 
psychicznych (właśnie ten związek od początku wydawał się Reichardtowi nieprawdopodobny). 
Wynikiem przenikania krętków do mózgu były nie tylko objawy psychiczne, lecz – z chwilą gdy 
zapalenie przenosiło się na pień mózgu – zakłócenia funkcji cielesnych. Uznano, że ta część mózgu 
jest najwidoczniej narządem regulującym niezbędne do życia procesy przemiany materii, a zatem 
że mózg jest odpowiedzialny nie tylko za czynności psychiczne, ale również za biologiczne 
funkcjonowanie organizmu ludzkiego.
Zagadnienie przyczyny śmierci porażonych pacjentów było więc tym samym rozwiązane w sposób 
absolutnie przekonywający. Ale jak to zwykle w nauce bywa, łączna liczba problemów wcale nie 
zmalała. Powstało natychmiast wiele nowych pytań, spośród których najważniejsze brzmiało: jak 

się to właściwie dzieje, że mózg wprawdzie jest w przeważającej części "narządem duszy", a 
jednocześnie zawiera także ośrodki wegetatywne?
W czasie, jaki upłynął od badań Reichardta, w pniu mózgu odkryto między innymi ośrodki 
regulujące ciśnienie krwi, temperaturę ciała i bilans płynów. Są to wszystko funkcje najwyraźniej 
pozbawione jakichkolwiek cech "psychicznych". Czym więc należy tłumaczyć, że te i inne funkcje 
pomimo to umieszczone są łącznie z naszą "psyche" w jednym i tym samym narządzie? Jaka 
historia, jaki dziwny bieg rozwoju spowodował połączenie w naszym mózgu tak różnych zjawisk?
Poszukując odpowiedzi na to pytanie należy cofnąć się do takiego momentu w przeszłości, w 
którym powstały zaczątki jakiegokolwiek rozwoju. Musimy powrócić do chwili powstawania życia 
i skierować uwagę na ową wczesną fazę rozwoju, w której przyroda musiała rozwiązać problem 
przejścia do wielokomórkowych istot żyjących. W tej dalekiej przeszłości zapadły decyzje, które 
potem, o wiele później, w sposób zupełnie nieprzewidziany miały w dziejach życia doprowadzić do 
pojawienia się wymiaru psychicznego.

2. Biologiczne pradecyzje
Dzieło odgraniczenia 
Ewolucja jest jedynym w swoim rodzaju łańcuchem wydarzeń cudownych i godnych podziwu. 
Żadnego z niezliczonych szczebli, z jakich się składa, nie można zrozumieć ani nawet sobie 
wyobrazić bez wszystkich szczebli poprzedzających. Pomimo to pragnę teraz wybrać dwa tylko 
skoki rozwojowe z bardzo wczesnego okresu ewolucji, ponieważ przyjrzenie się im pomoże nam 
zrozumieć, w jaki sposób rozwój biologiczny mógł wyłonić zjawiska psychiczne.
W przypadku tych dwóch skoków w rozwoju nie chodzi bynajmniej o bezpośrednie korzenie naszej 
świadomości. Wobec ciągłego charakteru ewolucji można by wszak to samo powiedzieć o każdym 
innym dowolnie wybranym momencie poprzedzającym jej pojawienie się. Jednakże te dwa 
zjawiska, którymi będziemy się bliżej zajmować w kolejnych dwóch rozdziałach, reprezentują 
mimo wszystko – gdy spoglądamy wstecz – coś w rodzaju punktów zwrotnych.
Może nie jest wcale kwestią przypadku, że w obu tych punktach – bardzo od siebie odległych w 
czasie – ewolucja stała wobec zadania, które, każde na swój sposób, trzeba by nazwać 
paradoksalnym. Pewne jest jednak, że to właśnie kompromisy wymuszone przez paradoksalność 
owych sytuacji zadecydowały o szczególnym kierunku interesującego nas tutaj odcinka jej 
przebiegu.
Pierwsza decyzja zapadła w chwili powstawania samego życia. Zgodnie z tym, co obecnie 
wiadomo o przejściu od ewolucji chemicznej do biologicznej, pierwsza forma życia, pierwszy 
organizm żyjący na Ziemi musiał być jakimś rodzajem "prakomórki". Przez długi czas w roli tej 
chętnie widziano wirusy, ale jest to pogląd, który musimy odrzucić, ponieważ spośród dwóch 
podstawowych wydolności twórczych dla "życia" wirusy posiadają tylko jedną: potrafią wprawdzie 
magazynować własny plan budowy, ale nie mają aparatury potrzebnej do praktycznego 
zastosowania tego planu, a więc do rozmnażania się; zdane są zatem na istnienie żywych komórek.
Można przyjąć z dużym prawdopodobieństwem, że pierwszym typem organizmu na tej Ziemi była 
prymitywna prakomórka. A zatem komórka na pewno jeszcze nieobficie wyposażona w 
wyspecjalizowane organelle, typowe dla komórki wyższej. Prawdopodobnie nie było także jeszcze 
jądra komórkowego. Jednakże taka prakomórka musiała już we wnętrzu swej protoplazmy zawierać 
cząsteczkę kwasu rybonukleinowego; w niej zmagazynowany był plan jej budowy, a także pewne 
enzymy, które potrafiły w praktyce Wykonywać zalecenia tego planu. Przede wszystkim zaś 
"wnętrze" tej prakomórki musiało być odcięte od "świata zewnętrznego" jakąś wyraźną granicą.
Warunkiem przetrwania tej pierwszej komórki było odgraniczenie przebiegających w jej wnętrzu 
uporządkowanych procesów chemicznych (dzięki którym mogła regenerować swoją strukturę i z 

których pobierała energię) od chaotycznych, całkowicie nie uporządkowanych fizycznych i 
chemicznych procesów nieożywionego otoczenia. Tylko taki czysty podział pomiędzy tym, co było 
"wewnątrz", a tym, co działo się na "zewnątrz", stwarzał dla niej szansę zachowania dopiero co 
mozolnie zdobytego wewnętrznego porządku.
Cząsteczki wyposażone w cechy umożliwiające magazynowanie planu budowy i jego odtwarzanie, 
enzymy służące wykonaniu zaleceń tego planu, aminokwasy i białka jako kamyki budulcowe – 
wszystko to mogło było powstać abiotycznie, bez obecności żywych komórek. Pierwszy krok życia 
polegał zapewne na połączeniu tych wszystkich elementów we wnętrzu jakiejś otoczki, która 
osłaniała zachodzące między nimi procesy krążenia przez oddzielenie ich od przypadkowej 
samowoli procesów chemicznych i fizycznych przebiegających w nieożywionym świecie 
zewnętrznym.
Pierwszym krokiem życia był akt usamodzielnienia, oderwania się od otoczenia, które tym samym 
obiektywnie stawało się światem zewnętrznym. Pierwszym krokiem było więc dzieło 
odgraniczenia. Żywe układy stają się małymi oazami porządku, rozproszonymi w środowisku w 
znacznym stopniu – chociaż niecałkowicie – nie uporządkowanym. Muszą one wyodrębniać się od 
tego środowiska, jeżeli mają zachować ów porządek funkcjonalny, dzięki któremu stają się układem 
żywym.
Tymczasem ten nieomal oczywisty warunek w sposób pozornie paradoksalny pozostaje w 
sprzeczności z całkowicie przeciwstawną koniecznością utrzymywania nieprzerwanego połączenia 
ze światem zewnętrznym. Ten przeciwstawny postulat, absolutny i nieubłagany, wynika z pewnego 
prawa fizycznego, a mianowicie zasady wzrostu entropii. W uproszczonej formie zasada ta głosi, że 
w układzie zamkniętym wszystkie różnice energetyczne mają tendencję do wyrównywania się, aż 
do momentu zaniku wszelkich gradientów.
Prawo to dotyczy wszystkich układów; dotyczy zarówno całego świata, Ziemi, jak i poszczególnej 
komórki. Historia Ziemi i wszystkiego, co się na niej mieści, tylko dlatego jeszcze po 5 miliardach 
lat nie stanęła w miejscu, że Ziemia właśnie nie jest układem zamkniętym. Jak wiadomo, nasze 
ziemskie środowisko jest "otwarte" dla Słońca, które w takim powiązaniu należy traktować jako 
potężny kosmiczny reaktor atomowy stale napromieniowujący Ziemię potężnymi ilościami energii. 
Tak długo, jak żyje Słońce – i tylko od tego czasu – na Ziemi wytwarzane są wciąż nowe zasoby 
energii, niezbędne dla wszystkich procesów rozgrywających się na powierzchni ziemskiej.
Dopiero kosmos jako całość – zgodnie z obecnym stanem wiedzy – stanowi układ zamknięty. Toteż 
– tak dzisiaj sądzimy – kiedyś w dalekiej przyszłości nadejdzie jego kres. Co prawda w przyszłości, 
jak na nasze mierniki, niewyobrażalnie odległej. Im większy bowiem jest układ, tym oczywiście 
dłuższego czasu wymaga wyrównanie się występujących w nim różnic poziomów energii.
Tymczasem powracamy do komórki. Otóż komórka, która by się całkowicie odgrodziła od swego 
środowiska, w bardzo krótkim czasie już by nie żyła. Własny zapas "potencjału energetycznego" 
nie utrzymałby jej przez dłuższy czas. Chociażby z przyczyn energetycznych nieodzowne jest więc, 
aby komórka pozostawała "otwarta" dla świata zewnętrznego, tj. jedynego miejsca, skąd może 
dopływać potrzebna jej energia.
Przymusowi odgraniczenia się przeciwstawia się więc z drugiej strony równie nieunikniona 
konieczność otwarcia się wobec świata zewnętrznego. Jaki może istnieć kompromis wobec tych 
sprzecznych z sobą wymagań? Odpowiedź jest prosta: rozwiązaniem może być wyłącznie wyraźnie 
"kwalifikowane" połączenie ze światem zewnętrznym, połączenie o charakterze selektywnym, 
wybiórczym. Niezbędne substancje czy też konieczna ilość energii muszą znaleźć dostęp do 
wnętrza komórki. A jednocześnie nie uporządkowane fluktuacje nieożywionego otoczenia nie mogą 
wpływać, a tym bardziej przenosić się na procesy biochemiczne w jej wnętrzu. Wyrażając to 
inaczej: komórka musi znaleźć jakiś sposób na "rozróżnianie" pomiędzy rozmaitymi 
właściwościami środowiska. Czynniki zewnętrzne – zarówno materialne, jak i energetyczne – 
muszą zostać wyrugowane, z wyjątkiem tych nielicznych substancji czy form energii, które 

komórce są potrzebne do przeżycia. Takie są w każdym razie wymagania. Im lepiej będą spełnione, 
tym większa szansa życia danej komórki.
Dla laika wszystko to brzmi paradoksalnie, dla fachowca biologa sytuacja taka jest rzeczą 
powszednią. Tymczasem wydalibyśmy błędną ocenę, gdybyśmy zlekceważyli opinię laika. Zadanie 
jest istotnie paradoksalne. Ale bez rozwiązania go życie nie jest możliwe – a to z wymienionych już 
przyczyn natury chemicznej i fizycznej. Ewolucja znalazła odpowiedni kompromis i zadanie 
rozwiązała; gdyby nie to, nie byłoby komórek, a więc nie byłoby życia na Ziemi. To tylko 
przyzwyczajenie nabyte przez codzienne" stykanie się' z żyjącymi organizmami każe zwykle 
biologom zapominać o tej głębokiej sprzeczności tkwiącej w sytuacji wyjściowej z okresu 
początków życia.
Kompromis polega na utworzeniu półprzepuszczalnej błony jako otoczki komórkowej. Termin 
"półprzepuszczalny" bardzo niedoskonale oddaje zdumiewającą zdolność tej cieniutkiej błonki. 
Owe błony odgraniczające – a występują one do tej pory w każdej żywej tkance, bo przecież 
zadanie po dziś dzień pozostaje aktualne – bynajmniej nie dokonują wyboru tylko z punktu 
widzenia ilościowego. Jest to jak gdyby utworzony z cząsteczek mur graniczny, którego rola jest 
znacznie donioślejsza, niż gdyby to był filtr czy siatka.
Mechaniczne sita służą wyłącznie wychwytywaniu materialnych okruchów o określonych 
rozmiarach i przepuszczaniu wszystkich okruchów drobniejszych. Ale tak prymitywna segregacja 
na dwie różne klasy wielkości w żadnym razie nie może uczynić zadość wymaganiom żywej 
komórki. Do swego rozwoju potrzebuje ona wielu różnorakich cząsteczek o bardzo rozmaitej 
wielkości, a jednocześnie zdana jest na to, aby wiele innych cząsteczek pozostało "na zewnątrz", 
cząsteczek zarówno większych, jak i mniejszych, a także wiele takich, których rozmiar jest 
identyczny z innymi substancjami potrzebnymi jej we wnętrzu.
Biologiczna błona graniczna bez trudu osiąga ten cel. Wyboru dokonuje nie według wielkości 
cząstek, lecz według ich rodzaju, przesiewa więc według kryteriów jakościowych. Jest to 
niewątpliwie zdumiewająca, cudowna wprost zdolność, którą zresztą dzisiaj potrafimy nawet w 
znacznej mierze wyjaśnić. Molekularna siatka błony segreguje rozmaite przybywające cząsteczki 
według ich właściwości elektrycznych, a nawet w zależności od ich struktury. Od dłuższego czasu 
potrafimy nawet sztucznie wytwarzać tego rodzaju półprzepuszczalne błony o jakościowo 
zróżnicowanych właściwościach filtracyjnych.
To z kolei nie jest aż tak bardzo zaskakujące, jak by się mogło w pierwszej chwili zdawać, skoro 
przecież biologicznie czynne błony graniczne, dzięki którym pierwsze prakomórki odgraniczyły się 
pół-przepuszczalnie od swego otoczenia, musiały również powstać w sposób abiotyczny. A znaczy 
to, że powstawanie tego rodzaju odgradzających błon czy warstw w odpowiednich okolicznościach 
następuje nawet spontanicznie z przyczyn chemicznych bądź fizycznych, po prostu na zasadzie 
określonych właściwości materii. W chwili swych narodzin życie dysponowało wyłącznie takim 
budulcem, który warunek ten spełniał.
W tym miejscu możemy już zakończyć te ogólne rozważania biologiczne. Wyliczyliśmy wszystkie 
punkty istotne dla rozwinięcia naszej myśli przewodniej. Warto zauważyć, że najwidoczniej nie 
jesteśmy w stanie opisywać pierwszych kroków życia na tej planecie bez sformułowań, jakie 
zazwyczaj bywają zastrzeżone dla świadomych, umyślnych decyzji, a więc dla funkcji 
psychicznych.
Od pierwszej chwili swego istnienia żywe układy musiały posiadać umiejętność rozróżniania 
rozmaitych właściwości środowiska. Zdolne do życia były tylko tak długo i w takiej mierze, w 
jakiej potrafiły rozpoznawać czynniki otoczenia, od których były zależne dla utrzymania swej 
przemiany materii. Musiały wreszcie w jakiś sposób wybierać owe czynniki (na przykład wielkie 
cząsteczki dostarczające energię, takie jak cukier czy białka) spośród wielkiej liczby wszystkich 
pozostałych cząsteczek, które były dla nich bezużyteczne, a nawet niebezpieczne (ponieważ jako 
"trucizny" wykolejały chemicznie ich przemianę materii).

"Od pierwszej chwili swego istnienia" oczywiście nie znaczy wcale, że wszystkie powstałe w tym 
wczesnym okresie prakomórki zdolność taką wykazywały. Przeciwnie, wszystko, co wiemy o 
ewolucji, pozwala sądzić, że dotyczyło to tylko znikomej mniejszości. Ale te nieliczne przypadki 
wyjątkowe były jedynymi, jakie przetrwały. Nie ulega żadnej wątpliwości, że ewolucja jest jednym 
wielkim łańcuchem nieprawdopodobnych wydarzeń. Niemniej toczyła się ona nieustannie, 
ponieważ na każdym poszczególnym etapie to, co nieprawdopodobne, stawało się regułą – tylko 
"przypadkowo pasujący szczęśliwy przypadek" mógł przetrwać.
W każdym razie faktem jest, że zdolność do poradzenia sobie z odgraniczonym od organizmu 
światem zewnętrznym i związana z nią zdolność do rozróżniania, rozpoznawania i wybierania 
rozmaitych właściwości tego zewnętrznego świata stanowią pierwotne funkcje biologiczne, bez 
których życie w znanej nam formie byłoby nie do pomyślenia. Jestem głęboko przekonany, że 
wyrażona w takim sformułowaniu analogia do psychicznych zdolności rozróżniania, rozpoznawania 
i wybierania na pewno nie jest przypadkowa.
Z pewnością mamy skłonność do oceny sytuacji z naszego własnego i współczesnego punktu 
widzenia. Jest to naturalne, ale wcale nie takie oczywiste. W dalszym ciągu niniejszych rozważań 
zrozumiemy, że również ta psychiczna tendencja rozpatrywania wszelkich problemów z 
egocentrycznej perspektywy własnego stanowiska jest wynikiem naszej "natury", to znaczy 
biologicznych dziejów, które nas zrodziły. W chwili gdy chcemy obiektywnie coś wiedzieć o 
jakimś zjawisku (to znaczy właśnie niezależnie od własnego punktu widzenia), musimy spróbować 
uwolnić się od tej wrodzonej nam perspektywy.
Stąd w omawianym przypadku musimy wystrzegać się przyjęcia po prostu za pewnik, że jedynie 
przyczyny zewnętrzne przesądzają o tym, iż potrafimy opisywać wspomniane podstawowe funkcje 
biologiczne używając wymienionych wyżej pojęć. Błędem byłoby sądzić, że jest to wyłącznie 
wynik tego, iż nasz współczesny język innymi pojęciami nie rozporządza, wobec czego używamy 
ich jak gdyby porównawczo również do opisu procesów biologicznych. Błędem byłoby uważać, że 
między tymi pojęciami a obiektywnymi zdarzeniami, o jakich mówimy, nie ma żadnego 
wewnętrznego związku.
W rzeczywistości jest wręcz odwrotnie. Język nasz (a istotne jest, że dotyczy to nie tylko 
niemieckiego, ale wszystkich języków, jakimi mówi się na Ziemi) zawiera pojęcia takie, jak 
"rozróżniać", "rozpoznawać" i "wybierać" właśnie dlatego, że nam wszystkim są wrodzone 
odpowiednie kategorie myślenia. To zaś z kolei wynika stąd, że kategorie te od początku określały 
stosunek pomiędzy organizmem żyjącym a jego środowiskiem. Innymi słowy: już wiele miliardów 
lat przed pojawieniem się zjawisk psychicznych, miliardy lat przed ową chwilą, gdy powstała 
pierwsza komórka nerwowa, zostało przesądzone, że stosunek pomiędzy jednostką żyjącą a jej 
otoczeniem będzie określany w tych trzech kategoriach. Znaczenie, które pojęciom tym dzisiaj 
przypisujemy, przesłoniło fakt, że określone nimi powiązania mają pierwotnie charakter 
biologiczny. Wszystko, co działo się potem, nosiło ich piętno, mówiąc ściśle – było ich skutkiem.
Kto pojmuje dzieje przyrody jako pewien realny proces, którego rozwój ciągnie się od początku 
świata, ten od razu zrozumie, że inaczej być nie może. Ale siła przyzwyczajenia jest tak potężna, a 
spojrzenie na świat z jedynej obiektywnie słusznej, a mianowicie historycznej i genetycznej 
perspektywy wciąż tak mało rozpowszechnione, że chcę spróbować raz jeszcze przedstawić ten 
związek na dwóch nieco bardziej konkretnych przykładach, pomimo że w tym celu muszę wybiec 
w przód i zahaczyć o etapy, którymi w naszych rozważaniach dokładnie zajmiemy się znacznie 
później.
Jak najmniej świata zewnętrznego 
Przy omawianiu podstawowych warunków egzystencji komórki natrafiliśmy przede wszystkim na 
konieczność odgraniczenia się od świata zewnętrznego. Dopiero w drugiej kolejności okazało się, 
że odgraniczenie to nie mogło być całkowite. W końcowym rezultacie pojawił się postulat, aby 
wszystkim cechom świata zewnętrznego uniemożliwić przenikanie do wnętrza komórki, z 

wyjątkiem tych nielicznych czynników, które były jej potrzebne jako budulec bądź dawca energii.
Charakterystyczna dla kompromisu stała się więc w opisanej sytuacji tendencja dopuszczania tylko 
niezbędnego minimum czynników zewnętrznych. "Jak najmniej świata zewnętrznego: tylko tyle, ile 
koniecznie potrzeba" – tak można mniej więcej sformułować zasadę, pod której rządami 
prakomórki otwarły rozdział życia w historii Ziemi.
Takie sformułowanie od razu znacznie lepiej nam uzmysławia, że owa reguła pierwszej godziny w 
zasadzie nie przestała obowiązywać i w dalszym biegu historii, że wszędzie pozostawiła swoje 
ślady. Można by powiedzieć, że ustaliła pewne ramy, które określały rozwój jeszcze znacznie 
później, także wówczas gdy w grę już nie wchodziły podstawowe założenia biologiczne, lecz 
zdobycie nowego poziomu, a mianowicie wymiaru psychicznego.
W dalszych rozdziałach książki zobaczymy, jak z dzisiejszej perspektywy niewiarygodnie mała jest 
liczba tych cech środowiska, które w ogóle "docierają" do prymitywnego pierwotnego organizmu. 
Na kilku reprezentatywnych przykładach – reprezentatywnych przede wszystkim dla dzisiejszego 
ludzkiego sposobu "przeżywania" – wykażemy, z jakim mozołem i jak opieszale powiększała się w 
toku ewolucji liczba cech świata zewnętrznego dopuszczanych do siebie przez osobnika. Postęp ten 
posuwał się bardzo małymi krokami i zawsze pod naciskiem aktualnej potrzeby biologicznej, a 
więc dokonywał się na rzecz bezpośrednio występującej korzyści. Zobaczymy także, jak owo 
swoiste środowisko organizmu niższego, składające się zrazu ze śmiesznie małej liczby bodźców, z 
czasem stawało się coraz bogatsze i barwniejsze, a jednocześnie coraz bardziej samoistne i 
obiektywne – aż do fazy przeżywanego przez nas środowiska, które w sposób tak oczywisty 
uważamy po prostu za "ten" świat i które identyfikujemy z obiektywną rzeczywistością.
Wystarczy już ta bardzo zwięzła antycypacja, abyśmy patrząc z filogenetycznej perspektywy 
odczuli, że stawianie takiego znaku równości świadczy o bezgranicznym przecenianiu własnej roli. 
Niewątpliwie nasz ludzki świat przeżywania jest najbogatszym i najbardziej wszechogarniającym 
"światem", jaki istnieje na Ziemi. Niewątpliwie także zawiera on elementy obiektywne, a więc takie 
miejsca, w których – co prawda w sposób nie dający się dokładnie opisać – zdaje się pokrywać z 
obiektywną rzeczywistością, odgadywaną poza tłem zjawisk naszego zwykłego środowiska.
W przeciwnym razie z trudem moglibyśmy wyjaśnić fakt, że potrafimy w ogóle uprawiać nauki 
przyrodnicze. Bądź co bądź uosabiamy już taki szczebel rozwoju, na jakim możliwe są sprawdzalne 
wypowiedzi o obiektywnych cechach świata, niezależnych od doświadczeń naszych zmysłów, a 
nawet przekraczających ten horyzont. Jeżeli jednak postawę naszą kształtuje wewnętrzne 
przeświadczenie, że szczyt tego, co możliwe, i zarazem kres ewolucji został osiągnięty właśnie w 
nas, to ulegamy złudzeniu. Teraźniejszość, w jakiej żyjemy, nie jest niczym innym jak dowolnie 
wyrwaną przez przypadkowy moment naszej egzystencji chwilą rozwoju, który będzie się dalej 
ciągnął poza nami. Nie ma żadnego powodu pozwalającego sądzić, że akurat taki mózg, jakim dziś 
dysponujemy, reprezentuje stan rozwoju umożliwiający mu wchłonięcie całego świata wraz z 
wszystkimi jego właściwościami jako najpierwszemu z wszystkich zaistniałych do tej pory w 
ewolucji mózgów. Przecież właśnie nasza nauka, a więc nasza zdolność zapytywania o obiektywne 
cechy tego świata, podsuwa-wyraźnie dowód przeciwny. Wszędzie tam bowiem, gdzie staramy się 
aż do dna zbadać to, co postrzegamy, natrafiamy na powiązania, które giną nam z oczu i gubią się 
w tym, co niepostrzegalne i już niewyobrażalne.
Odkrywamy, że podstawowymi składnikami materii są cząstki elementarne, których nie możemy 
uznać ani wyłącznie za korpuskuły, ani wyłącznie za kwanty energii. A – w kierunku niejako 
przeciwnym – przy pytaniach o budowę i granice wszechświata otrzymujemy odpowiedź, że 
wszechświat ten reprezentuje przestrzeń w niczym niepodobną do naszego wyobrażenia o 
trójwymiarowej przestrzeni.
Nie musimy zresztą wcale posuwać się aż tak daleko. W naszym środowisku codziennym 
posługujemy się nieustannie takimi właściwościami świata, które w naszym zmysłowym 
postrzeganiu w ogóle nie istnieją. Posługujemy się energią elektryczną, pozwalamy się prześwietlać 

promieniami rentgenowskimi i dawno już nie dziwimy się wcale, że dociera do nas radio i telewizja 
za pomocą "fal", dla których poza formułkami matematycznymi dobraliśmy tylko jakiś dowolny 
termin.
Niektóre zwierzęta słyszą ultradźwięki, inne widzą barwy, które dla nas nie istnieją, krótko mówiąc, 
wiemy, że do świata przynależy mnóstwo cech, które są dla nas nieuchwytne bądź niewyobrażalne. 
Wiemy to z całą pewnością, ponieważ w niektórych wypadkach możemy pośrednio wnioskować o 
istnieniu tych cech. Ale nawet nam się nie śni, jak wielka jest ich łączna liczba, jak wielka jest 
przestrzeń zajmowana przez świat poza granicami naszego horyzontu postrzegania i wyobrażeń. 
Wystarczy pomyśleć o tym, jak znikomy jest udział "widzialnego światła" w całym widmie fal 
elektromagnetycznych, aby na tym przykładzie angażującym tylko jeden z naszych zmysłów 
odczytać, że to, co przeżywamy jako rzeczywistość, jest tylko wycinkiem świata.
Słynny angielski fizjolog zajmujący się percepcją, Richard L. Gregory, w toku podobnych 
rozważań stwierdza krótko i dobitnie: "Na dobrą sprawę jesteśmy właściwie ślepi". I tak 
rzeczywiście jest, tylko nigdy się nad tym nie zastanawiamy. Nasz aparat percepcyjny podobny jest 
do odbiornika radiowego ustawionego niezmiennie i z dużą dokładnością na określoną długość fal, 
podczas gdy powietrze wokół nas jest przepełnione nieprzebranym mnóstwem różnych programów. 
Najbardziej wybujała ludzka fantazja nie wymyśli tego, jak świat by dla nas wyglądał, gdybyśmy 
potrafili odbierać te wszystkie programy. Od takiej możliwości jesteśmy odcięci równie 
beznadziejnie jak owad odcięty jest od wszelkiej szansy wyobrażenia sobie, w jaki sposób człowiek 
przeżywa świat. Także przyczyna tej niemożności jest w obu przypadkach ta sama.
Nie ma żadnej wątpliwości – zasada "jak najmniej świata zewnętrznego: tylko tyle, ile koniecznie 
potrzeba", wycisnęła swoje piętno na ewolucji. Obowiązuje ona całe potomstwo prakomórki, a więc 
i nas samych. Oczywiście horyzont uchwytnych cech środowiska z biegiem czasu stał się coraz 
szerszy. Ale w zasadzie także dla naszego aparatu percepcji dostępne są tylko takie właściwości 
świata zewnętrznego, które potrzebne są nam jako żywym organizmom na osiągniętym do tej pory 
szczeblu rozwoju. Mózg nasz przecież pierwotnie nie jest narządem do rozumienia świata, lecz 
narządem służącym przetrwaniu.
Siła przyciągania tego, co strawne 
Można podać jeszcze inne przykłady w sposób ewidentny związane z ową wczesną chwilą historii 
życia, od której oddzielił nas tak niewyobrażalnie długi przedział czasu; to tylko codzienne nawyki 
i przyzwyczajenie sprawiają, że związek ten nie jest dla nas oczywisty. Jednym z tych przykładów 
jest nasz sposób przeżywania zmysłu smaku. W kwartecie wrażeń słodkie, kwaśne, gorzkie i słone 
przetrwał w naszej świadomości jeden z tych śladów pozostawionych przez biologiczne warunki z 
początków życia na Ziemi. Jednocześnie właśnie zmysł smaku dostarcza szczególnie 
przekonywającego i konkretnego przykładu na biologiczne pochodzenie psychicznej zdolności 
wybierania.
Aby się przekonać, że tak jest w istocie, wystarczy zastanowić się nad zdumiewającą i zrazu, zda 
się, niewytłumaczalną zbieżnością pomiędzy przeżywanym przez nas smakowym wartościowaniem 
substancji, której skosztowaliśmy, a jej znaczeniem biologicznym. Zaczyna się od tego, że 
wyłącznie substancje rozpuszczalne w wodzie mogą w ogóle mieć jakiś smak. Ale też tylko 
materiały rozpuszczalne mają znaczenie biologiczne dla przemiany materii, przebiegającej w 
wodnym środowisku naszego ciała. Zatem tylko tego rodzaju substancje mogą być dla nas 
szkodliwe bądź przydatne.
Wyjaśnienie tego tak praktycznego związku jest dosyć oczywiste. Samo to, że receptory zmysłowe 
języka postrzegają jakąś substancję, jest już identyczne z jej "ingerencją" w chemiczny układ 
naszego ciała. Wprawdzie procesy zachodzące przy jej kontakcie z brodawkami smakowymi są 
jeszcze w znacznej mierze nie znane, ale pewne jest jedno: podrażnienie tych odbiorników naszego 
zmysłu smaku następuje przez oddziaływanie chemiczne (a nie, jak na przykład w przypadku 
receptorów zmysłu dotyku, przez mechaniczne działanie).

Wobec tego nie ma nic dziwnego w zjawisku, że odczuwać można smak tylko takich substancji, 
które są rozpuszczalne, a więc które mogą wpływać na chemiczne procesy na powierzchni naszego 
ciała – w danym przypadku na śluzówkę języka. Dziwna natomiast staje się sprawa, gdy sobie 
uzmysłowimy, że niewątpliwa atrakcyjność kategorii smakowej "słodkie" ze zdumiewającą 
bezbłędnością ogranicza się do tych substancji, które trzeba uznać za najważniejsze jako 
biologicznych dostarczycieli energii: chemicznych cukrów (częściowo nawet o zupełnie różnej 
strukturze), ponadto pewnych alkoholi i aminokwasów.
Prawdą jest, że octan ołowiu, chloroform, sole berylowe i inne związki chemiczne, których to nie 
dotyczy, mają także smak "słodki". Należy do nich również "środek słodzący" – sacharyna. 
Niemożność odróżniania przez nasz zmysł smaku owych chemicznych związków nie mających 
kalorycznego znaczenia, a niejednokrotnie nawet szkodliwych, od cukrów, wydaje się jednak 
wybaczalna, jeśli uwzględnimy, że owe związki nie występują w warunkach naturalnych. Zresztą, 
jak wiadomo, gdy chodzi o sacharynę, we współczesnych warunkach cywilizacyjnego nadmiaru 
kalorii wykorzystujemy ów brak umiejętności do ściśle określonych celów. A na to, że i w tym 
przypadku rozróżnienie w zasadzie jest możliwe, wskazuje przykład pszczół. W przeciwieństwie do 
człowieka pszczół nie można oszukać tym sztucznym środkiem słodzącym, pod względem 
chemicznym niepodobnym do cukru prawdziwego. Dla nich sacharyna jest całkowicie 
niepociągająca.
Owa zbieżność pomiędzy "dobrym" smakiem a biologiczną przydatnością cząsteczki cukru już nie 
jest wcale tak banalna, zaś dla interesującego nas tematu jest nadzwyczaj pouczająca. Gdy do 
rozważań naszych wciągniemy dalsze trzy kategorie smakowe, wydaje się, że niewątpliwie musi 
kryć się za tym jakieś prawidło biologiczne. Znamienne jest, że w odniesieniu do tamtych smaków 
podstawowych można powiedzieć to samo, co mówiliśmy o smaku "słodkim". Wprawdzie "słone" 
samo w sobie, a tym bardziej w formie stężonej, nie jest smakiem przyjemnym, ale składnik ten jest 
niemal nieodzowny jako przyprawa, czego dowodem doświadczenia w okresach głodu. W takich 
skrajnych sytuacjach okazywało się, że sól kuchenna, bez znaczenia jako dawca energii, w opinii 
ludzkiej uzyskiwała rangę nie niższą od klasycznych podstawowych środków żywnościowych.
Chemiczna niezawodność (specyficzność) naszego zmysłu smaku jest w tym wypadku jeszcze 
większa aniżeli w odniesieniu do cukru. Istnieje tylko jeden jedyny związek, który ma smak czysto 
słony i dlatego nazywamy go "solą kuchenną" – to chlorek sodowy. Od dłuższego czasu chemicy 
próbują odkryć bądź wytworzyć związek, który mógłby zastąpić sól kuchenną w taki sam sposób, 
jak sacharyna zastępuje cukier. Ku zmartwieniu wielu ludzi zdanych na dietę bezsolną do tej pory 
nie udało się osiągnąć tego w stopniu całkowicie zadowalającym. Wyraźnej potrzebie słonego 
składnika smakowego obiektywnie odpowiada więc niezbędność sodu (stanowiącego tylko jedną 
połowę cząsteczki soli kuchennej) dla każdego żyjącego organizmu. Podczas gdy cukier 
(szczególnie w postaci cukru gronowego, czyli glukozy) jest wprawdzie najważniejszym, ale 
bynajmniej nie jedynym dostarczycielem energii, sód jest absolutnie niezastąpiony. Nie musimy się 
tutaj szczegółowo zajmować jego nadzwyczaj skomplikowaną rolą związaną ze składem płynu we 
wnętrzu komórki i ze stanem elektrycznym błony komórkowej. Ważne jest tylko stwierdzenie, że 
żadna komórka nie może istnieć bez sodu nawet przez krótki czas i że wrodzone nam 
zapotrzebowanie na sól kuchenną gwarantuje nam, iż do tego nie dojdzie.

1

Podobnie, aczkolwiek przy zastosowaniu znaku przeciwnego, wygląda sprawa obu pozostałych 
kategorii smakowych.

2

 Niechęć do rzeczy gorzkich jest o tyle znamienna, że duża liczba trujących 

substancji naturalnych, szczególnie alkaloidy znajdujące się w roślinach, ma smak gorzki. Nowsze 
badania przemawiają nawet za tym, że w większości przypadków im smak jest bardziej gorzki, tym 
bardziej substancja jest dla nas trująca.
Mniej uchwytne są okoliczności towarzyszące smakowi kwaśnemu. Stężone kwasy są wprawdzie 
bezsprzecznie żrące i trujące, ale nie występują w warunkach naturalnych. Natomiast rozcieńczone 
kwasy organiczne, jak wiadomo, mogą być nawet odświeżające (sok cytrynowy). Niemniej można 
uznać za regułę, że jadalne owoce i jagody mają niemiły kwaśny smak, dopóki są niedojrzałe i 

niestrawne, i że smak ich zamienia się w słodki, z chwilą gdy stają się strawne.
Niepodobna zaprzeczyć, że wszystkie te zbieżności są nadzwyczaj celowe. To, że strawne 
pożywienie ma dobry smak, że niezbędny pokarm jest zdecydowanie atrakcyjny, i to, że – 
odwrotnie – potencjalnie szkodliwe rośliny smakują gorzko bądź kwaśno (w każdym razie w 
warunkach naturalnych), jest wyrazem pewnej potrzebnej do orientacji pomocy biologicznej, która 
prawdopodobnie w przeszłości była niezbędna do życia. Współcześni fizjolodzy żywienia ujawnili 
między innymi, jak bardzo złożone musi być nasze pożywienie, jeśli mamy pozostać zdrowi. Czy 
więc człowiek mógłby w ogóle się odżywiać w czasach, gdy nie było takich specjalistów, gdyby nie 
ulegał pewnym wrodzonym skłonnościom – sterowanym przede wszystkim przez "smak" – które 
pozwalały mu "instynktowo" znajdować przydatny dla niego pokarm?
Nie musimy chyba już szerzej omawiać, jak bardzo celowe jest takie zestrojenie osobnika z jego 
środowiskiem. Interesuje nas natomiast powstanie takich zbieżności. Komu zawdzięczamy to 
szczęśliwe zrządzenie losu? Naturalnie – nikomu, pytanie bowiem zostało postawione fałszywie 
(zresztą znowu, zgodnie ze starym zwyczajem, "antropocentrycznie", bo z naszego obecnego 
punktu widzenia). Dopatrując się tutaj jakiegoś szczęśliwego zrządzenia, musielibyśmy sądzić, 
jakoby zrazu istniał człowiek całkowicie gotowy, taki, jakim jest dzisiaj, ze swym zamiłowaniem 
do tego, co słodkie, i odrazą do kwasów.
Kto tak podchodzi do sprawy, w następnej chwili staje przed nierozwiązalną zagadką, a mianowicie 
zastanawia się, co doprowadziło do tego, że biochemiczny proces dojrzewania jabłka mógł się tak 
celowo dostosować do danej z góry skali naszego zmysłu smaku. Na szczęście nie musimy się 
męczyć nad takim pytaniem bez odpowiedzi.
Glukoza i inne cukry były oczywiście już od dawna niezbędnymi dostarczycielami energii, zanim 
istniały wyżej rozwinięte komórki, nie mówiąc już o żyjących istotach wyższych. Sód, a tym 
samym zwany przez nas solą kuchenną chlorek sodowy, był niezbędny do prawidłowego 
funkcjonowania błony komórkowej już w owym czasie, gdy jedynymi przedstawicielami życia na 
Ziemi były pierwsze prymitywne jednokomórkowce. Innymi słowy: oczywiście to nie jabłko się 
przystosowało, lecz człowiek. Z góry dana była nie zmysłowa wydolność ludzkiego języka, lecz 
podaż środowiska, z której, podobnie jak każda inna istota żyjąca, musieliśmy wybierać.
Krótko mówiąc, skala wartościowania naszego zmysłu smaku jest pośrednim wynikiem przymusu 
wybierania, który rządził już pierwszą udaną prakomórką. Spośród oferowanych przez środowisko 
cząsteczek wolno jej było wchłonąć tylko te, które były jej bezwzględnie potrzebne.
A ponieważ wszystkie komórki istniejące obecnie na Ziemi, a więc także komórki naszego ciała, są 
potomkami owej prakomórki, która po raz pierwszy zadanie to rozwiązała, wybór wówczas 
dokonany obowiązuje do dnia dzisiejszego. Wyrażając się ściśle, powiemy, że "smak" jako wyraz 
wybiórczego związku z otoczeniem był pierwotnie funkcją nie psychiczną, lecz biologiczną.
Rzecz to niewątpliwie cudowna, ale absolutnie niezagadkowa, że później, po niewiarygodnie 
długim czasie, gdy rozwinęła się "świadomość", jako "przyjemne" odzwierciedlało się w niej to, co 
przedtem przez miliardy lat było właściwe i strawne. Zresztą dowód na to, że smak jest funkcją 
biologiczną (a nie tylko ma taką funkcję), że funkcjonuje z zasady także wówczas, gdy nie 
towarzyszy mu żadne przeżycie psychiczne, znajdujemy w pewnej rzadko występującej anomalii.
Niemiecki psychiatra Gamper przed kilkudziesięciu laty badał dziecko, które urodziło się bez 
półkul mózgowych. Człowiek dotknięty tą ciężką wadą rozwojową, określaną przez naukowców 
jako bezmózgowie (anencephalia) – wolno chyba powiedzieć: na szczęście – nie żyje długo. Nawet 
przy najstaranniejszej opiece udaje się dzieci takie utrzymać przy życiu tylko przez kilka tygodni, 
najwyżej miesięcy, ponieważ upośledzone bywają również odcinki pnia mózgu odpowiedzialne za 
wymienione już niezbędne do życia funkcje ciała.
Otóż gdy Gamper małym kłębkiem waty nasączonym roztworem cukru skrapiał ostrożnie język 
badanego dziecka – natychmiastową reakcją były odgłosy zadowolenia i ruchy połykowe. Gdy to 

samo próbował z roztworem gorzkim – skutkiem były obronne odruchy warg i języka. Więc nawet 
u takiego dziecka, które z całą pewnością nie miało części mózgu potrzebnych do świadomego 
przeżywania, obiektywne substancje smakowe odruchowo wywoływały te same tendencje do 
przyjmowania bądź też odrzucania, które odbijają się normalnie w naszym przeżywaniu.
W przypadku smaku zatem instancją działającą nie jest świadome ego. Akcja przebiega na 
poziomie o wiele bardziej elementarnym, archaicznym. To, co przy tym pojawia się w naszej 
świadomości, jest tylko odblaskiem biologicznego zdarzenia. Tak jak gdybyśmy po prostu nie 
mogli uniknąć przeżywania tego, co się rozgrywa w naszym ciele. Skoro tylko organizm dysponuje 
świadomością, wszystkie funkcje, na jakich polega jego biologiczna egzystencja, nieodzownie 
muszą się w tej świadomości odbijać.
Gdy w tych funkcjach wyraża się jakieś stanowisko zajęte wobec określonych cech środowiska, 
wówczas to nastawienie pojawia się w świadomości w postaci odpowiedniej kategorii uczuć. To 
właśnie jest przyczyną, że nie władamy swobodnie naszymi uczuciami, że nie możemy im 
rozkazywać. Potrafimy się "opanować", przeciwstawiając się ich zniewalającemu wpływowi. Ale 
nie mamy swobodnego wyboru, aby na przykład kategorię smakową "gorzkie" odczuwać jako 
przyjemną albo smak słodki jako odrażający. Znak na skali wartościowania leży poza zasięgiem 
naszego wpływu. W chwili, w której zrodziła się świadomość, decyzja już była podjęta od 
niepamiętnych czasów. Jesteśmy w pewnym stopniu biologicznymi "oportunistami", którzy 
nauczyli się zamieniać mus w cnotę: "słodkie" jest dla nas wyłącznie dlatego miłym przeżyciem 
smakowym, że cukier jest nam biologicznie niezbędny.
To, co powiedzieliśmy o tych podstawowych uczuciach cielesnych związanych ze smakiem, 
dotyczy również wszystkich innych wzruszeń emocjonalnych. "Uczucie" jest zawsze odblaskiem 
jakiejś z zasady autonomicznej funkcji biologicznej przebiegającej samodzielnie poza obszarem 
poziomu psychicznego. Odnotujmy to sobie na razie w formie hasła; stanie się ono zrozumiałe 
dopiero w trakcie omawiania drugiego szczebla, to jest wtedy, gdy ustalimy coś na temat samego 
poziomu psychicznego. Prawdę mówiąc, wzmiankując już tutaj o "uczuciu" znowu znacznie 
wyprzedziliśmy tok wydarzeń.
Ale wyprzedzenie takie było nieuniknione. Przypomnijmy, że chodziło nam o to, aby na 
obrazowym przykładzie udowodnić, jak dalekosiężne – w dosłownym znaczeniu tego słowa – były 
owe decyzje, które w sprawie kierunku dalszego rozwoju zapadły już w chwili powstania pierwszej 
komórki. Zjawisko przeżywania smaku okazało się szczególnie przydatne dla naszej argumentacji. 
Jednakże zanim będziemy dalej snuli ten wątek, musimy powrócić do opisu podstaw biologicznych, 
z których wywodzi się rozwój zjawisk psychicznych.

3. "Paleontologia duszy"
Pouczający zestaw 
Stawiamy nadal to samo pytanie: jak to się dzieje, że funkcje wegetatywne i psychiczne są 
zlokalizowane w jednym narządzie, to jest w naszym mózgu? Wszystkie inne organy naszego ciała 
są najwyraźniej wyspecjalizowane w ograniczonej liczbie funkcji: wątroba odtruwa krew 
napływającą z przewodu pokarmowego, magazynuje cząsteczki odżywcze i wytwarza enzymy oraz 
soki trawienne potrzebne do obróbki pokarmów. Złożona struktura nerek służy wyłącznie 
oczyszczaniu krwi z produktów rozkładu przemiany materii. To samo^ odnosi się do funkcji płuc, 
serca czy śledziony.
Czym wobec tego należy tłumaczyć, że akurat najbardziej złożony i najwyżej rozwinięty spośród 
naszych narządów pod tym względem zdaje się tak całkowicie wypadać z tych ram? Jaki to 
związek kryje się za osobliwym faktem, że ten sam mózg, dzięki któremu potrafimy snuć logiczne 
rozważania, jest jednocześnie odpowiedzialny za regulację ciśnienia krwi czy na przykład za 
utrzymanie temperatury ciała?

Znaleźliśmy już odpowiedź połowiczną, chociaż bez dodatkowych wyjaśnień nie jest ona zbyt 
przekonująca. Na razie wiemy, że funkcje wegetatywne i zjawiska psychiczne nie są tak całkowicie, 
albo lepiej, nie są raz na zawsze tak całkowicie od siebie oddzielone, jak nam się zwykle wydaje. 
Przed właściwym człowiekowi, tzn. dostosowanym do długości jego życia statycznym sposobem 
rozumowania otwiera się tutaj przepaść.
Nie zauważamy żadnego związku pomiędzy fizycznymi i chemicznymi procesami wymiany 
przebiegającymi przy błonie komórkowej a psychicznymi zdolnościami do poznawania i 
rozróżniania, z chwilą gdy rozpatrujemy te dwa zjawiska osobno, ograniczając się do obserwacji 
ich dzisiejszego kształtu. Ale takie przekonanie musiało ulec zmianie, kiedy tylko przyjęliśmy 
perspektywę historyczno-genetyczną. Zrazu mogłoby się jeszcze zdawać, że podobieństwo między 
wybiórczym stosunkiem komórki do jej otoczenia a psychicznymi kategoriami rozróżniania czy 
rozpoznawania ogranicza się do warstwy językowej. Jak gdyby w grę wchodziła wyłącznie 
analogia zewnętrzna.
Tymczasem dygresja w dziedzinę przeżywania smaku pouczyła nas, że wcale tak nie jest. 
Natknęliśmy się tam na pierwszy przykład tego, że funkcje wegetatywne w ciągu długich okresów 
rozwoju bardzo łatwo mogą nabrać charakteru psychicznego i że w toku takiego procesu utrzymują 
się podstawowe kategorie formalne: między selektywnym faworyzowaniem związków sodu przez 
żywą komórkę a naszą potrzebą słonego składnika smakowego w spożywanych potrawach istnieje 
coś więcej aniżeli tylko zewnętrzne powiązanie. Oba zjawiska są ze sobą połączone nieprzerwanym 
procesem ewolucyjnym.

1

W dalszych rozdziałach tej książki spróbuję odtworzyć prawdopodobny bieg tego procesu 
rozwojowego i opisać, jak zbudowane jest powiązanie między tymi dwoma poziomami, to znaczy, 
jaka konkretna droga rozwoju doprowadziła od jednego do drugiego poziomu. Rekonstrukcja tej 
drogi jest przecież istotną treścią mojej opowieści. W tym miejscu ważne jest tylko, abyśmy 
zapamiętali, że wegetatywne funkcje i zjawiska psychiczne, jakkolwiek nam, przyzwyczajonym do 
określonego sposobu patrzenia, mogą się wydawać odmienne w swej istocie, nie w każdym 
przypadku występują obok siebie bez żadnego wzajemnego powiązania. Gdy do zagadnienia 
podejdziemy ze stanowiska filogenetycznego, okazuje się, że w pewnych przypadkach dzieli je nie 
ich istota, lecz czas ich rozwoju (co prawda jak na nasze pojęcia ta odległość w czasie wydaje się 
ogromna).
A jeżeli tak jest naprawdę, to czy nasze pytanie wyjściowe nie kryje w sobie pełnej odpowiedzi? 
Jeżeli zjawiska wegetatywne i psychiczne w pewnych przypadkach oddzielone są od siebie tylko 
odstępem w czasie, czy nie moglibyśmy ich fizycznej bliskości w naszym mózgu traktować jako 
wskazówki, że związek filogenetyczny jest w zasadzie możliwy? A jeżeli taki związek jest w ogóle 
możliwy – dygresja o przeżywaniu smaku to przecież potwierdziła – wydaje się, że warto go 
odszukać. Skoro istnieje, to chyba najrozsądniej będzie założyć sobie, że nasz centralny układ 
nerwowy, podobnie jak narządy naszego ciała, wbrew wszelkim pozorom również wyspecjalizował 
się w zamkniętym kręgu funkcji.
Za punkt wyjściowy dalszych dociekań przyjmiemy zatem owo połączenie wegetatywnych i 
psychicznych funkcji w naszym mózgu, które jeszcze przed chwilą wydawało się tak dowolne. 
Właśnie fakt, że regulacja ciśnienia krwi czy też temperatury ciała dokonuje się w tym samym 
narządzie, który jednocześnie stanowi biologiczne podłoże naszej zdolności do wyciągania 
logicznych wniosków – posłuży za podstawę hipotezy, że oba te poziomy funkcyjne są od siebie 
oddzielone tylko czasem przebiegu procesów filogenetycznych.
Mówiąc prościej: z takiego punktu widzenia budowa i swoisty zestaw naszego mózgu wyraźnie 
wskazują na to, że w toku ewolucji zjawiska psychiczne musiały się rozwinąć z funkcji 
wegetatywnych. Trzy położone jedna nad drugą części, na jakie można podzielić nasz mózg pod 
względem funkcji (zob. il. 1 po s. 96), odpowiadałyby wówczas trzem decydującym szczeblom, po 
których ewolucja pokonała odstęp pomiędzy poziomem biologicznym a psychologicznym. Równie 
dobrze można powiedzieć, że te trzy części mózgu – dolny pień mózgu, międzymózgowie i półkule 

mózgowe – są tymi trzema narządami, które sobie ewolucja kolejno wytworzyła, by wykorzystać 
możliwości zwiększenia szans przetrwania osobnika, możliwości oferowane na każdym z 
osiąganych szczebli.
Dla uniknięcia pewnego bardzo prawdopodobnego nieporozumienia pragnę podkreślić, że nigdy, w 
żadnym momencie ewolucji, wymiar psychiczny nie był "celem" poszczególnych następujących po 
sobie kroków. Nie było nikogo, kto mógłby mierzyć do celu. Możliwość wymiaru psychicznego 
była nie do przewidzenia. Ewolucja nie jest jakąś działającą osobą; przebiega bezświadomie i nie 
steruje się sama. A jeżeli mimo to nie doprowadza do chaosu, jest to wyłącznie skutek struktury 
materii i jej cudownych możliwości rozwojowych.
Nie mogę tutaj rozszerzać tego tematu. Nie mogę w każdej książce powtarzać od nowa wszystkich 
potrzebnych założeń. Muszę więc znowu osoby zainteresowane szczegółowym uzasadnienieniem 
odesłać do mojej poprzedniej książki.

2

Żywe skamieniałości 
Mówiliśmy więc, że w mózgu naszym położone są jeden nad drugim trzy "narządy cząstkowe" 
odpowiadające trzem różnym szczeblom na drodze do świadomości. Ich względna samodzielność, 
ich funkcjonalne osobliwości, o których jeszcze będzie mowa szczegółowo, a nawet pewne – 
jakkolwiek nieostre – anatomiczne odgraniczenie pozwalają uznać je za rodzaj skamieniałości 
pozostawionych przez ewolucję. Porównanie to nie jest tak kulawe, jak by się mogło zdawać. 
Podobnie jak w przypadku paleontologii, dyscypliny wiedzy poświęconej wykrywaniu i badaniu 
prehistorycznych śladów życia (skamieniałości), w mózgu naszym każda warstwa położona jest na 
drugiej – to, co nowsze zawsze na tym, co starsze.
Pień mózgu -jak gdyby najniższa, a tym samym najstarsza warstwa osadowa – liczy sobie, biorąc z 
grubsza, mniej więcej 1,5 miliarda lat. Z przyczyn, z którymi zapoznamy się w następnym 
rozdziale, data ta przypada w okresie pojawienia się pierwszej żywej istoty wielokomórkowej.
Jak tego dowodzi wiele istniejących obecnie organizmów prymitywnych, można w gruncie rzeczy 
wyżyć na tej Ziemi jako wielokomórkowiec z samym tylko pniem mózgowym. Wyposażenie to jest 
absolutnie wystarczające dla bezpieczeństwa czysto biologicznej egzystencji. Zresztą znamienne 
jest, że analogiczne twierdzenie można wysunąć w odniesieniu do każdego dowolnie obranego 
szczebla ewolucji. Nie znamy żadnej przyczyny, dla której ewolucja nie stanęła w miejscu już na 
znacznie wcześniejszym etapie, na przykład po powstaniu gwiazd i galaktyk, czemu nie zadowoliła 
się zrodzeniem kosmicznego porządku na firmamencie gwiazd stałych.
Nie wiadomo, dlaczego zawsze wszystko szło naprzód, dlaczego każdy szczebel rozwoju musiał 
służyć zawsze tylko jako stopień do następnego kroku. Wiemy jedynie, że tak było, i to bez 
wyjątku. Tak więc pień mózgu również nie był kresem rozwoju. Nad nim powstało 
międzymózgowie. Po szczeblu wegetatywnego bezpieczeństwa nastał szczebel programów 
skierowanych na zewnątrz, na świat zewnętrzny. Wiek tego nowego nabytku, tej drugiej części 
mózgu w "paleontologicznym nawarstwieniu" naszego centralnego układu nerwowego, szacuje się 
na najwyżej l miliard lat. Podaję tu naturalnie tylko rzędy wielkości. Liczby absolutne wahają się w 
szerokiej skali w zależności od tego, jaki się przyjmie stan rozwoju – początki czy też pełną 
dojrzałość.
Ale i na tym się nie skończyło. Przed mniej więcej 500 milionami lat postawiony został ostatni – 
jak do tej pory – krok: nad w pełni już rozwiniętym międzymózgowiem pojawiły się nowe, zrazu 
tylko pączkowate, koncentracje komórek nerwowych. Były one pierwszym zaczątkiem 
wykształcenia się najwyższej i najmłodszej części mózgu zwanej kresomózgowiem, a więc półkul 
mózgowych. Tym samym został osiągnięty szczebel, który w tym miejscu można scharakteryzować 
tymczasowo takimi pojęciami, jak świadomość, indywidualna umiejętność uczenia się i 
postrzeganie obiektywnego świata zewnętrznego.
Nie chodzi zresztą tutaj tylko o faktycznie najwyższy szczebel, lecz o taki, który wydaje się non 

plus ultra, ponieważ ani o milimetr nie potrafimy wybiec myślą poza jego zasięg. Po tym 
wszystkim, cośmy przedtem powiedzieli, rozumie się chyba samo przez się, że z tej niemożności 
nie należy wyciągać żadnych wniosków o realnej przyszłości ewolucji. Przypuszczenie, że nasze 
półkule mózgowe stanowią końcowy punkt dotychczasowych dziejów, jest tak fantastycznie 
nieprawdopodobne, iż śmiało możemy uznać ten przez nas osiągnięty poziom za przejściowy. 
Niemniej jesteśmy pierwszymi żyjącymi na tej planecie istotami zdolnymi do tego rodzaju 
relatywizacji własnej roli. Ale co nastąpi po szczeblu świadomości, pozostanie na zawsze ukryte 
przed świadomością.
Wobec chronologicznego uwarstwienia naszego mózgu i "kopalnego" charakteru starszych jego 
części położonych poniżej półkul mózgowych, słusznie chyba określam to, co zamierzam 
przedstawić w tej książce, jako rodzaj "paleontologii duszy". Oprócz już wymienionej paraleli, a 
więc zgodnego z wiekiem nawarstwienia, ujawnia się tutaj jeszcze jedna zbieżność. Z 
przestrzennego układu znalezisk paleontolog wysnuwa wnioski o następstwie w czasie. Dzięki temu 
może on interpretować różnice występujące między różnymi skamieniałościami jako wyrywkowe 
próbki spoistego rozwoju oraz odpowiednio rekonstruować istniejące między nimi luki.
Jest to dokładnie metoda, jaką pragnę zastosować. Regulacja wegetatywna, programy zachowania 
zawarte w międzymózgowiu oraz umożliwione przez półkule mózgowe postrzeganie obiektywnego 
świata zewnętrznego znaczą następujące po sobie szczeble jednej i tej samej linii rozwojowej. 
Wprawdzie na pierwszy rzut oka istniejące między nimi różnice wydają się zasadnicze, jednakże 
fakt, że wszystkie te funkcje odnajdujemy na tym samym "terenie znalezisk owym", tj. właśnie w 
naszym mózgu, zlokalizowane w bezpośrednim sąsiedztwie w takim porządku, jaki odpowiada 
następstwu w czasie, uprawnia nas do próby zrekonstruowania etapów rozwoju i wypełnienia luk 
między owymi funkcjami.
Mamy więc odpowiedź na pytanie, czym można wytłumaczyć, że regulacja wegetatywna i zdolność 
do postrzegania świata zewnętrznego czy też inne wydolności świadomego myślenia są połączone 
w tym samym narządzie. Odpowiedź wydaje się zadowalająca dlatego, że dzięki niej nabieramy 
wewnętrznej pewności, iż nie chybimy celu, gdy w następnym rozdziale zajmiemy się nieco 
dokładniej funkcją pnia mózgu. Mówiąc inaczej, możemy być spokojni, że będziemy mieli istotnie 
do czynienia z pierwszym krokiem na drodze do świadomości, jeśli zadamy sobie teraz pytanie, co 
za potrzeba biologiczna kazała powstać najstarszej części naszego mózgu, jaką jest jego pień.
Na zakończenie jeszcze pewna uwaga w sprawie pojęcia "paleontologia duszy". Podobnie jak 
wszystkie metafory, ono ma również swoje granice. Przy wszystkich zbieżnościach nie wolno 
pominąć pewnej zasadniczej różnicy: na obszarze, po którym się poruszamy, wszystkie 
skamieniałości jeszcze żyją. Bez względu na swój prastary wiek, pień mózgu pełni nadal owe 
elementarne funkcje, których opanowanie stanowiło pierwszy szczebel interesującego nas tutaj 
rozwoju. To samo dotyczy międzymózgowia. Jednakże funkcje tych dwóch części mózgu 
odzwierciedlają dawno już minione warunki, jakim podlegało życie w chwili ich powstania. Mózg 
nasz składa się zatem z części o bardzo różnym wieku. Jest on narządem o anachronicznym 
zestawie. W drugiej połowie tej książki będzie jeszcze mowa o skutkach tej tak często pomijanej 
okoliczności. Spośród wszystkich bowiem argumentów, które można przytoczyć na uzasadnienie 
wielu bezsprzecznie nieracjonalnych zachowań człowieka, ten jest na pewno najważniejszy.

4. Bezświadomie i bezpiecznie 
Nowa zasada budowy i jej skutki 
Działo się to zapewne jakieś 1,5 miliarda lat temu, w którymś z ówczesnych praoceanów. Może 
działo się wielokrotnie, po kilku daremnych rozbiegach, i w różnych miejscach na Ziemi. Cała 
sprawa wyglądała dość błaho, podobnie zresztą jak przy wszelkich wcześniejszych okazjach, a 
także później w zbliżonych okolicznościach. W każdym razie nie zapowiadało się na to, że owo 

zjawisko będzie tak brzemienne w skutki. Otóż w tym tak nieprawdopodobnie odległym okresie 
historii Ziemi pierwsze jednokomórkowce zaczęły się łączyć w organizmy wielokomórkowe. Nie 
stało się to bez etapów przejściowych. Pierwsze gromadki obejmowały przypuszczalnie zawsze 
tylko szesnaście komórek. Mówiąc ściśle, w grę nigdy właściwie nie wchodziły zespoły, ponieważ 
uczestniczące komórki nigdy przedtem nie istniały oddzielnie.
"Szesnastokomórkowce" – one to prawdopodobnie występowały w ciągu kilku pierwszych setek 
tysiącleci owej fazy – powstawały raczej wskutek tego, że komórki po podziale nie oddzielały się 
od siebie całkowicie. Fakt, że pierwsze wielokomórkowce były złożone z szesnastu podjednostek, a 
nie z dziesięciu, dwunastu lub czternastu, należy po prostu tłumaczyć tym, że były one wytworem 
czterokrotnego podziału jednej jedynej komórki macierzystej.

1

Pojawienie się gromadki komórek było na pewno wynikiem jakiejś awarii. Na tle wszystkich do 
tego momentu istniejących jednokomórkowych form życia to nowe gronko komórek prezentowało 
się groteskowo. Stanowiło pewną anomalię. Było rezultatem mutacji, a to prawie zawsze jest 
katastrofą. Tymczasem w tym wypadku mutacja okazała się korzystna.
Liczba wzajemnie do siebie nie dopasowanych i zaledwie zorganizowanych komórkowych 
gromadek zaczęła szybko wzrastać. Widocznie to skupienie wychodziło im na dobre. Możemy się 
tylko domyślać, na czym polegała ich przewaga: wielkość mogła chronić je przed pożarciem, 
połączone siły ich wici pozwalały szybciej ruszać z miejsca, czy to w roli łowcy, czy też zdobyczy. 
W każdym razie z czasem było ich coraz więcej.
Ponieważ ewolucja uprawia taktykę oportunistyczną i szczególnie chętnie kontynuuje pracę tam, 
gdzie już osiągnęła jakiś sukces, agregaty komórkowe stopniowo stawały się coraz większe. To zaś 
pociągało za sobą zupełnie określone konsekwencje. Sposób, w jaki komórki były wzajemnie 
powiązane i w jaki ze sobą bądź obok siebie działały, nie odgrywał znaczniejszej roli, dopóki ich 
liczba w obrębie wspólnego zespołu była nieduża. W końcu nastąpiła jednak zmiana wymagająca 
nowych adaptacji.
Nie mogę tutaj wnikać szczegółowo we wszystkie zmiany form, którym krok za krokiem podlegały 
poszczególne komórki zależnie od zlokalizowania w organizmie. Nie będę także mówił o 
stopniowo dokonującej się ich specjalizacji w ściśle określonych funkcjach i podziale pracy w 
obrębie całości. Dla naszego toku myślowego decydujące znaczenie tej przemiany sprowadza się do 
faktu, że w ciągu tego rozwoju siłą rzeczy coraz mniejsza stawała się liczba tych komórek, które 
położone były na powierzchni nowego typu organizmu.
A to zrodziło pewną drastyczną komplikację. Do tej pory przez ponad 2 miliardy lat powierzchnia 
każdej poszczególnej komórki tworzyła bezpośrednią granicę ze światem zewnętrznym. Właśnie 
dlatego błona komórkowa, tworząca ową powierzchnię, miała tę kunsztowną półprzepuszczalną 
strukturę, o której była już mowa. Selektywne, wybiórcze zdolności tej błony – bądź, wyrażając to 
inaczej, jej złożony skład molekularny – w fazie tej dawno już były optymalnie przystosowane do 
oferowanej przez świat zewnętrzny podaży. Adaptacja ta zajęła im ponad 2 miliardy lat.
Wskutek rozwoju wielokomórkowości musiało więc powstać to, co ewolucjoniści nazywają "ślepą 
uliczką ewolucji". Coraz większa część komórek nowych "osobników" była odcięta od kontaktu ze 
środowiskiem. Owa tendencja do pomnażania liczby komórek nowych "osobników", która dopiero 
co odnosiła takie sukcesy i wobec tego nabierała charakteru szczególnie dominującego, zaczęła 
znikającym we wnętrzu ciała komórkom zagrażać podcięciem samej podstawy ich egzystencji. W 
ten sposób życie zostało w tym momencie skonfrontowane z drugim, zapowiedzianym już przez nas 
paradoksem: warunkiem dalszego postępu była wyłącznie "konsekwentna kontynuacja zasady 
wielokomórkowości organizmów. Tymczasem ta sama zasada musiała odebrać podstawę bytu 
wewnętrznym elementom budulcowym tych nowych ustrojów. Kosztowną odpowiedzią ewolucji 
na ów dylemat był rozwój mechanizmów regulacyjnych. Komórki znikające we wnętrzu nie 
przestały bowiem mieć tych samych wymagań co w minionych miliardach lat, ale nie 
rozporządzały już światem zewnętrznym w postaci nieomal nieograniczonych przestrzeni oceanów, 

lecz tylko cienką warstewką płynu dzielącą je od błony sąsiadującej z nimi komórki. Wynikało z 
tego wiele niezwykle ciężkich problemów.
Dryfująca samotnie w bezbrzeżnych oceanach komórka może pobierać z otoczenia tyle sodu bądź 
cząsteczek cukru, ile chce. Nic się przez to nie zmienia w składzie wód. Także bieżące wydalanie 
przez nią odpadów przemiany materii nie powoduje żadnego uchwytnego zanieczyszczenia 
własnego środowiska. Od początku nie ulegało wątpliwości, że stałość wewnętrznego środowiska 
komórki stanowi pewną konieczność życiową. Zabezpieczeniu za wszelką cenę tej stałości służyło 
prawie całe niezwykle złożone wyposażenie każdej żywej komórki.
Do tej pory fakt, iż owa zasada stałości w równej mierze dotyczyła środowiska zewnętrznego, a 
więc składu płynu zewnątrzkomórkowe-go, w którym komórki pływały, nie miał żadnego 
znaczenia. Można powiedzieć, że nie musiały się one martwić o niezmienność składu otaczających 
je wód. Warunek ten był automatycznie zagwarantowany przez czynniki znajdujące się poza 
obrębem procesów życiowych.
Natomiast geologiczne i meteorologiczne procesy, o które tutaj przede wszystkim chodziło, 
rozgrywały się w nieporównywalnie szerszym zasięgu; również ilości zewnątrzkomórkowej wody 
były tak ogromne, że ożywiona aktywność komórek nie mogła zachwiać istniejącą równowagą. 
Zmieniło się to w sposób drastyczny z chwilą pojawienia się nowego wielokomórkowego typu 
strukturalnego. Ilość płynu zewnątrzkomórkowego nagle zredukowała się o rząd wielkości wręcz 
astronomiczny.
Porównanie z sytuacją w naszym własnym ciele uzmysłowi nam, że w powyższych stwierdzeniach 
nie ma żadnej przesady. W oceanie stosunek pomiędzy płynem wewnątrz- i zewnątrzkomórkowym 
u jednokomórkowca jest identyczny z proporcją między płynną zawartością poszczególnej 
mikroskopijnej komórki a ilością wody w tymże oceanie. Proporcja ta wynosi więc nieomal 1 do 
nieskończoności.
Wyrażająca się w tej proporcji niewyczerpalność płynu zewnątrzkomórkowego w przypadku 
wielokomórkowca nie tylko zostaje radykalnie ograniczona, ale tutaj stosunek ten charakteryzuje 
proporcja wprost przeciwna. U dorosłego człowieka mniej więcej 30 litrom wewnątrzkomórkowego 
płynu (tzn. zawartości wszystkich komórek tworzących nasze ciało) odpowiada tylko 10 litrów 
płynu zewnątrzkomórkowego (surowica krwi, płyn tkankowy, chłonka). Zatem "ocean" w naszym 
wnętrzu wynosi już tylko 1/3 zawartości wszystkich komórek, które muszą zaopatrywać się z tego 
rezerwuaru. To samo – z niewielkimi odchyleniami – dotyczy wszystkich innych 
wielokomórkowców na tej Ziemi. Nie trzeba być fachowcem, aby się domyślić, jak ogromne 
powstają problemy i z jakimi trzeba się uporać zadaniami, aby nawet w takich warunkach zapewnić 
komórce możność przetrwania.
Fakt, że istniejemy, dowodzi, że przyroda dała sobie radę. Mówiąc konkretnie, zadanie polegało na 
utrzymaniu tego zewnętrznego środowiska, które od początków życia przez około 2 miliardy lat 
pozostawało stałe – na utrzymaniu go także wówczas, gdy objętość płynu zewnątrzkomórkowego o 
rozmiarze oceanu skurczyła się do mniej niż połowy zawartości komórki.
Była to jedyna możliwość ominięcia niebezpiecznej rafy. Przyroda w każdej poszczególnej chwili 
może budować tylko z takich elementów, jakie już ma. Żadna z komórek, z których z takim trudem 
usiłowała skonstruować wielokomórkowe osobniki, nie była zdolna do złagodzenia w 
znaczniejszym stopniu owych wymagań, do których "przyzwyczaiło" ją środowisko, niezmienne od 
początków istnienia życia. Ewolucja musiała się więc tym wymaganiom poddać bez względu na 
wynikający stąd wysiłek.
Pewne dane o ludzkim organizmie znowu nam wykażą, z jak zdumiewającą precyzją udało się 
dokonać tego, co zdawało się niemożliwe. Po dziś dzień skład płynu zewnątrzkomórkowego 
naszego ciała aż do drobnych szczegółów odpowiada składowi wody morskiej. Najbardziej 
zaskakującym przykładem jest wzajemny stosunek ilościowy między ważnymi pod względem 
biologicznym solami, a mianowicie chlorkiem sodowym (solą kuchenną), chlorkiem potasowym i 

chlorkiem wapniowym. Ważne pod względem biologicznym są one wszystkie, ale ważny jest także 
występujący między nimi stosunek ilościowy, ponieważ jak już wspominaliśmy, składniki 
wszystkich tych trzech związków w znacznym stopniu wpływają na elektryczne właściwości błony 
komórkowej, a tym samym na jej wartość jako filtra.
W wodzie morskiej stosunek między tymi trzema rodzajami cząsteczek wynosi 100:2:2. To znaczy, 
że na 100 cząsteczek soli kuchennej przypada po dwie cząsteczki tamtych dwóch związków. W 
płynie zewnątrzkomórkowym naszego ciała proporcja ta równa się 100:2:1, jest więc nieomal 
identyczna. Świadczy to o tym, że przyroda jak gdyby wchłonęła do wnętrza ciała wodę morską w 
owym czasie, gdy trzeba było nadal zaspokajać wymagania komórek, które zostały tam zagnane 
przez to, że organizmy przybrały formę wielokomórkową.
Ale wcale nie to jest w całej historii rzeczą najbardziej zdumiewającą. Najdziwniejsze jest, że owo 
zamknięte w naszym ciele "morze wewnętrzne" pozostaje czyste i stałe pod względem swego 
składu, pomimo że przejęło zaopatrzenie liczby komórek, których zawartość przekracza mniej 
więcej trzykrotnie własną jego objętość.
Nakłady ukryte za tymi liczbowymi proporcjami są ogromne. Istoty wyższe na tej Ziemi, a więc i 
my sami, wytworzyły wiele wyspecjalizowanych narządów, które dzięki skomplikowanym i 
wielokrotnie ze sobą powiązanym funkcjom dbać muszą o to, aby pomimo nieustannie zmieniającej 
się aktywności ciała podobieństwo pomiędzy jego płynem tkankowym a wodą morską było stale 
zachowane.
Wprawdzie z biegiem czasu u istot wyższych do składników mineralnych dołączyło się wiele 
innych substancji – na przykład cukry i pewne kwasy tłuszczowe – ale i do nich odnoszą się 
przeciętne wartości normatywne. Nawet stosunkowo nieznaczne odchylenia w górę i w dół 
rejestrujemy jako widoczny uszczerbek w naszym samopoczuciu. Trwałe zmiany zaś – a więc stałe 
podwyższenie poziomu cukru we krwi czy też wzrost zawartości kwasów tłuszczowych – są 
wyrazem zakłóceń zaliczanych przez lekarzy do chorób przemiany materii.
Nie mniej liczne urządzenia biologiczne służą regulacji tych i innych czynników. Oto kilka 
przykładów, do których jako materiał posłużyło nasze ciało: specjalne hormony kory nadnercza 
powodują zatrzymywanie sodu przez filtr nerek, a jednocześnie ułatwiają wydalanie potasu. Poziom 
wapnia we krwi natomiast utrzymują w równowadze co najmniej dwa hormony gruczołu 
przytarczycznego, przy czym jeden podnosi zawartość wapnia, drugi zaś ma działanie przeciwne. 
Te dwa gruczoły wewnątrzwydzielnicze podporządkowane są przedniemu płatowi przysadki 
mózgowej, której hormony regulują aktywność tych oraz wszystkich innych 
wewnątrzwydzielniczych gruczołów. Tymczasem tylny płat przysadki włącza się do tych procesów 
przez sterowanie ogólną zdolnością naszych nerek do zagęszczania.
Powstająca w ten sposób sieć wielorakich mechanizmów regulujących, wpływających na siebie 
wzajemnie przez sprzężenia zwrotne, jest nieprawdopodobnie złożona. Pomimo że liczba znanych 
szczegółów wystarcza już obecnie, aby do rozpaczy doprowadzić niejednego studenta medycyny, 
współczesne badania fizjologiczne dalekie są jeszcze od rozsupłania wszystkich oczek tej sieci. 
Musimy także pamiętać, że ta siatka, regulująca nasze wewnętrzne środowisko, tak jak opisaliśmy 
ją do tej pory, nie jest spleciona z oczek stałych. Wszystkie szczegóły podawane przez nas jako 
przykłady dotyczyły przypadków sterowania hormonalnego. Były to więc zawsze ciekłe substancje 
czynne, rozchodzące się w naszym płynie tkankowym, które w miejscu, do którego wreszcie 
docierały, wywoływały efekt odpowiadający ich chemicznej swoistości.
Fakt, że dotyczyło to wszystkich podanych przykładów, na pewno nie jest przypadkiem. Co prawda 
w kunsztownie zharmonizowanej regulacji naszej wewnętrznej równowagi biologicznej udział 
biorą również nerwy, tzw. nerwy wegetatywne. Na przykład w wydzielaniu adrenaliny z nadnerczy 
pośredniczą impulsy przenoszone nie przez hormony, lecz przez nerwy. Jednakże w sumie, gdy 
patrzymy na całość, odnosimy wrażenie, że przewodnictwo nerwowe jako nosiciel sygnałów zdaje 
się przy tym rodzaju dostrojenia wewnętrznego grać drugie skrzypce.

Jest to rzecz niezwykle ciekawa. Stwierdzenie, że w przypadku najbardziej pierwotnej i na pewno 
najstarszej formy regulacji przebiegającej w naszym ciele pozycję nadrzędną w stosunku do stałej 
łączności nerwowej zajmują humoralne (płynne) mechanizmy przekaźnikowe, stanowi – tak mi się 
zdaje – niezwykle wyraźne wskazanie na biologiczną historię powstania przewodnictwa 
nerwowego. Nasuwające się tutaj przypuszczenie wsparte jest także faktem, że pewne prymitywne 
wielokomórkowce, jak na przykład gąbki, pomimo częściowo dosyć złożonej budowy ciała, z 
funkcjami różnorako wyspecjalizowanymi w podziale pracy, do dnia dzisiejszego mogły wyżyć 
nawet bez żadnego przewodnictwa nerwowego.
Wszystko to nasuwa myśl, że porozumiewanie się pomiędzy różnymi członami pierwszych 
wielokomórkowych zespołów dokonywało się zrazu wyłącznie w sposób humoralny, tzn. za 
pośrednictwem płynnych, podobnych do hormonów substancji czynnych. Obraz taki jest niezwykle 
przekonywający. Wydaje się, że teraz możemy nawet zrozumieć, jak mogło dojść do powstania 
pierwszych hormonów: każda komórka przy każdej czynności wytwarza zawsze ściśle określone 
produkty końcowe swojej przemiany materii, które wyrzuca na zewnątrz jako odpady. W 
przypadku wielokomórkowca wydzieliny te dostają się do obszaru pozakomórkowego, tam się 
rozprzestrzeniają, aby wreszcie wcześniej czy później nieuchronnie zetknąć się z sąsiednimi 
komórkami. A ponieważ owe produkty noszą charakter tej aktywności komórkowej, która 
pozwoliła im powstać, reprezentują one coś więcej aniżeli.tylko odpady. Stanowią niewątpliwie 
także potencjalne sygnały; te końcowe produkty przemiany materii pozwalają wnioskować o 
przebiegu ściśle określonej działalności komórkowej w otoczeniu, i to z podobną precyzją, jak 
gromadzenie się pewnych radioaktywnych izotopów w atmosferze ziemskiej pozwala rozpoznać 
rodzaj próby nuklearnej przeprowadzanej nawet w dużej odległości.
Byłoby niezwykle dziwne, gdyby ewolucja nie wykorzystała tej samorzutnie nadarzającej się 
okazji, która wypływała z układu rzeczy. Oczywiście obecnie jest to jeszcze spekulacja myślowa, 
ale spekulacja możliwie najbardziej trafiająca do przekonania. Przypuszczam, że ta prawdopodobna 
funkcja sygnalizacyjna swoistych produktów przemiany materii mogła stać się punktem 
wyjściowym do powstania większości znanych dzisiaj hormonów.

2

Wynalezienie przewodzenia nerwowego 
Pierwszy typ wielokomórkowca możemy sobie więc wyobrazić w postaci dryfującego w wodzie 
zespołu kilkuset, najwyżej kilku tysięcy jednokomórkowców. Całość ma kształt kulisty, podobny 
do żyjącego dzisiaj jeszcze toczka (ii. 5 po s. 208). Układu nerwowego na razie nie ma wcale. 
Zestrojenie aktywności tych wielu komórek w jeden harmonijny akord, czyli bardziej naukowo: 
funkcjonalne zintegrowanie komórek w jednolicie działającego osobnika, dokonuje się za pomocą 
płynnych produktów przemiany materii, przepływających przez małe kuleczki w następujących po 
sobie z wolna falach i podporządkowujących wszystkich członków tego zespołu zawsze tym 
samym bodźcom chemicznym.
Przez bardzo długie okresy na wielu małych stopniach dalszego rozwoju prawdopodobnie nic się w 
sposób zasadniczy nie zmieniało. Układ funkcjonował znakomicie. Liczba komórek była jeszcze 
tak niewielka, że większość z nich miała wystarczający kontakt z płynem zewnątrzkomórkowym 
morza, w którym zespół pływał. Wymóg wzajemnego zharmonizowania ograniczał się zatem z 
początku tylko do konieczności synchronizacji aktywności wici, a to dla umożliwienia 
uporządkowanego ruchu całego tworu, a może również dla koniecznego w interesie całości 
zestrojenia wszystkich członków z rytmiczną zmianą spoczynku i aktywności stosownie do 
zewnętrznego rytmu dnia i nocy.
Uzasadniałem już, dlaczego nie mogło tak pozostać. Udział ośrodka pozakomórkowego, owego 
wewnętrznego morza, z którego wszystkie komórki musiały czerpać pożywienie, stawał się coraz 
mniejszy. Nieuchronnie więc w toku dalszego wzrostu zbliżała się chwila, kiedy trzeba było 
"wynaleźć" szczególne urządzenia, które pełniąc funkcję podobną do nerek, przejęłyby utrzymanie 
czystości tego wewnętrznego morza, a także inne, wzbogacające je sztucznie w substancje 
odżywcze.

W związku z tym dotychczasowa, hormonalna forma zespolenia przestała wystarczać. Osiągnięty 
stopień złożoności wymagał bowiem, aby oddziaływanie na rozmaite grupy komórek zespołu było 
jednoczesne, ale zróżnicowane, a tego nie dawało się uzyskać sygnałem płynnym, zalewającym 
cały organizm. Im bardziej skomplikowane stawały się nowe osobniki, tym większa występowała 
potrzeba szybkiego przekazywania sterujących bodźców również do stosunkowo odległych 
obszarów komórkowych.
Z istniejącego stanu rzeczy wyłoniła się więc naturalna konieczność przekazywania sygnałów 
możliwie szybkich i ukierunkowanych, a nie rozproszonych. Patrząc retrospektywnie musimy 
uznać ten moment za narodziny przewodnictwa nerwowego. Impuls elektryczny zmierzający po 
wyznaczonym z góry torze do ustalonego celu – oto odpowiedź na oba żądania. Ale i w przyrodzie 
nie ma bezpośredniego związku pomiędzy potrzebą a jej zaspokojeniem. W jaki więc sposób doszło 
do powstania szlaku nerwowego służącego przekazywaniu sygnałów?
Znowu jesteśmy zdani na domysły. Ale też możemy znowu znaleźć pewne punkty oparcia. 
Najsłuszniej wydaje mi się przyjąć, że pierwsze komórki nerwowe – czyli zwojowe, jak nazywa je 
naukowiec – wypuściły przewodzące wyrostki w kierunku przeciwnym do spadku stężenia 
docierających do nich bodźców hormonalnych (zob. il. 6 po s. 208). Znaczyłoby to, że pierwsze 
przewodzenie nerwowe zastąpiło dotychczasowe hormonalne przenoszenie informacji całkowicie 
dosłownie i konkretnie o tyle, że swymi przewodzącymi wypustkami skopiowało drogę, którą 
hormony przebywały pomiędzy nadawcą a odbiorcą.
Jasne jest, że w tym celu musimy założyć istnienie pewnego, chociażby nawet najskromniejszego 
ograniczenia pierwotnej absolutnej bezcelowości informacji hormonalnej. Możemy sobie jednak 
pozwolić na to bez żadnych zastrzeżeń. Obecnie w nowoczesnych hormonach ów mankament 
hormonalnego przekaźnictwa informacji jest w znacznym stopniu złagodzony. Wprawdzie-
punktowa nieomal dokładność w trafianiu do celu, charakteryzująca przenoszenie impulsów 
nerwowych, nadal jest niedostępna dla tej formy przewodzenia, jednakże w wielu przypadkach 
napotykamy dzisiaj ukierunkowane hormonalne kontakty co najmniej pomiędzy ściśle określonymi 
narządami. Dotyczy to przede wszystkim kontaktów między samymi gruczołami wewnętrznego 
wydzielania wytwarzającymi hormony.
Była przecież już mowa o tym, że przedni płat przysadki mózgowej steruje aktywnością nadnerczy. 
Jako ośrodek nadrzędny sprawuje on w taki sam sposób władzę nad czynnościami wszystkich 
pozostałych gruczołów wewnątrzwydzielniczych naszego ciała: tarczycy, gruczołów płciowych, 
trzustki i innych. Każdemu z tych połączeń służy szczególny, swoisty hormon. Natomiast właściwy 
odbiorca, "narząd wykonawczy", najwidoczniej dysponuje równie swoistymi receptorami, 
odpowiadającymi tylko na zaadresowane do niego hormony.
Jeszcze dzisiaj każdy hormon rozprzestrzenia się w sposób całkowicie nie ukierunkowany. Płyn 
zewnątrzkomórkowy pochłania go i rozprowadza po całym ciele. Nic się tutaj nie zmieniło. Ale od 
dawna istnieją pewne zlokalizowane zespoły komórek – gruczoły wewnątrzwydzielnicze – 
działające jako "nadajniki" dzięki temu, że wydzielają pewne jednoznacznie określone pod 
względem chemicznym substancje informacyjne. Odpowiadają im "odbiorniki", a więc obszary 
jedynych komórek, które potrafią odczytać tę właśnie informację, podczas gdy wszystkie inne 
komórki ciała przy nadejściu owego hormonalnego sygnału pozostają jak gdyby głuche.
Nie ma żadnych argumentów przeciwko przypuszczeniu, że hormonalny system informacji miał już 
za sobą pierwsze kroki w tym właśnie kierunku, w czasie gdy zostały poprowadzone pierwsze drogi 
nerwowe, że więc wtedy już istniały wyodrębnione kompleksy komórek wytwarzające materiały, 
które nie były już prostym końcowym produktem przemiany materii i których chemiczna budowa 
była nieco odmienna, dzięki czemu kompleks odcinał się jako mgliście rozpoznawalna informacja 
od jednorodnego tła pozostałych płynów ustrojowych. Można też chyba przypuścić, że istniały 
komórki bardziej niż ich sąsiadki informacji tej potrzebujące i że to one rozwinęły wobec niej 
trochę bardziej wzmożoną wrażliwość.

Z chwilą gdy pojawił się taki, nawet bardzo jeszcze luźny kontakt między nadawcą a odbiorcą, 
powstał pewien jednoznacznie zdefiniowany kierunek, a mianowicie to, co uczeni nazywają 
gradientem. Nadawca i odbiorca zostali wtedy ze sobą związani spadkiem stężenia płynnego 
sygnału, który mógł odgrywać rolę linii przewodniej dla tendencji wzrostu wypustek komórek 
nerwowych bądź też rolę kryterium selekcji odpowiednich mutacji.
Mamy pewne wskazówki, które pozwalają sądzić, że przebieg taki jest prawdopodobny. Pomimo 
wszelkich różnic zarówno w charakterystyce funkcji, jak i w sposobie przekazywania obie metody 
łączności informacyjnej są po dziś dzień zdumiewająco ściśle ze sobą związane, a wydaje się, że 
wyjaśnić to można tylko historycznie. Mamy więc wskazówki co do tego, że przodkami 
dzisiejszych komórek nerwowych były komórki gruczołowe, to znaczy, że jedne mogły się 
rozwinąć z drugich.
Przy bliższym rozpatrzeniu sprawy okazuje się, że połączenie nerwowe między instancją 
wysyłającą impulsy a narządem wykonawczym nie jest ciągłe. Sieć naszych nerwów nie 
przedstawia obrazu ścisłego "okablowania". Pomiędzy najdalszym końcem wypustki jednej 
komórki nerwowej a ciałem następnej, która ma przekazać impuls, dziwnym trafem nie ma 
bezpośredniego fizycznego kontaktu.
Jak wykazały przeprowadzone w ostatnim dwudziestoleciu badania za pomocą mikroskopu 
elektronowego [pierwsze wydanie niniejszej książki ukazało się w Niemczech w 1976 r. [przyp. 
red.]], w każdym przypadku owa synapsa – tak w języku naukowym nazywa się miejsce styku 
między dwiema komórkami nerwowymi – wykazuje drobną szczelinę. Szczelinę tę zauważyć 
można tylko przy wielotysięcznym powiększeniu. Jest ona jednak dość duża na to, aby 
uniemożliwić przeskoczenie impulsu elektrycznego z jednej komórki na drugą (zob. rysunek na s. 
70).
W jaki sposób wobec tego może powstawać ciągłe przewodnictwo nerwowe? Odpowiedź jest 
dzisiaj już znana: dzięki temu, że impulsy przenoszone są do następnej komórki przez tzw. 
substancje przekaźnikowe. Nas tutaj szczególnie interesuje dokonane przez biochemików odkrycie, 
że owe substancje przekaźnikowe są substancjami czynnymi w rodzaju hormonów, a przynajmniej 
w jednym przypadku są prawdziwym hormonem, mianowicie adrenaliną, to jest hormonem rdzenia 
nadnerczy.
Mówiąc ściśle, owe tory, po których w układzie nerwowym przebiegają impulsy i dzięki którym 
możemy poruszać się, odczuwać i myśleć, nie są więc ciągnącymi się nieprzerwanie przewodami. 
Impulsy na każdym odcinku przebywanej drogi, czy to w mózgu, czy też w rdzeniu kręgowym, 
przenoszone są niczym w sztafecie na przemian przez wypustki komórek nerwowych i przez 
substancje hormonalne. Można by więc także powiedzieć, że nerwy wcale nie zastąpiły całkowicie 
pierwotnych hormonalnych dróg łączących. Z technicznego punktu widzenia ewolucja zachowała 
się tutaj podobnie do konstruktora, który spróbował połączyć ze sobą dwa zasadniczo różne 
systemy.
Konstruktor decyduje się na taki nakład sił tylko wtedy, gdy może liczyć na odpowiednią korzyść. 
To samo dotyczy ewolucji. Na czym więc tutaj miałaby polegać korzyść? Najprawdopodobniej na 
tym, że powstaje w ten sposób możliwość sterowania i ciągłej regulacji aktywności układu 
nerwowego przez wpływy chemiczne – hormonalne – na przykład pomiędzy biegunami pobudzenia 
i odprężenia. Ponadto gdy zastanowimy się nieco głębiej, dojdziemy do przekonania, że całkowicie 
nieprzerwane przewodnictwo nerwowe byłoby zniweczyło wszelki osiągnięty do tego momentu 
postęp. W tak zbudowanym układzie bowiem każdy wyzwolony bodziec sygnalizacyjny 
rozprzestrzeniałby się na wszystkie strony bez przeszkód i aż do wyczerpania. Każde celowe 
sterowanie poszczególnymi częściami organizmu byłoby niemożliwe. Synapsy pełnią niezbędne 
funkcje jako elementy przełącznikowe także przy przerywaniu impulsów, mówiąc prościej: przy 
włączaniu i wyłączaniu poszczególnych części układu nerwowego.
Na marginesie należy zwrócić uwagę na to, że ten podwójny czy też hybrydowy charakter naszego 

układu nerwowego, w którym każdy sygnał przenoszony jest zarówno za pomocą bodźców 
elektrycznych, jak i chemicznych, stanowi podłoże skuteczności nowoczesnych leków 
psychotropowych. Nasza upojona komputerami epoka jest aż nadto skłonna traktować mózg nazbyt 
jednostronnie jako nadzwyczaj złożoną maszynę obliczeniową pracującą impulsami elektrycznymi. 
Tymczasem mamy wszelkie powody, aby przypuszczać, że właśnie najbardziej złożone procesy 
przebiegające w naszym narządzie myślenia są procesami chemicznymi.
Mamy jeszcze inny przykład, który szczególnie obrazowo ukazuje nam ów charakter optymalizacji 
uzyskany przez kombinację chemicznego układu sygnalizacyjnego z elektrycznym. Wspomniałem 
już, że niekiedy, na przykład w nadnerczu, bodźce elektryczne i chemiczne połączone są 
szeregowo: wydzielanie adrenaliny, a więc hormonu rdzenia nadnerczy, wyzwalane jest przez nerw 
wegetatywny, tzw. nerw współczulny. W tym przypadku więc szybkość i pewność w dążeniu do 
celu, właściwe przenoszeniu sygnałów przez nerwy, użyte są na to, aby w końcu wydzielić pewien 
hormon rozprzestrzeniający się w całym ciele w sposób rozproszony. Jak bardzo korzystne jest to 
zjawisko z punktu widzenia biologicznego, zrozumiemy natychmiast, gdy uświadomimy sobie 
funkcję adrenaliny: hormon ten hamuje ruchy jelit i zatrzymuje procesy trawienia, dzięki czemu 
uwalnia się znaczna ilość krwi dla dodatkowego zaopatrzenia mięśni. Jednocześnie rytm serca 
ulega przyspieszeniu i ciśnienie krwi wzrasta. Oskrzela rozszerzają się, ułatwiając przez to 
zaopatrzenie w tlen. Rośnie także zawartość cukru we krwi, wskutek czego do mięśni 
doprowadzona zostaje dodatkowa energia. Wreszcie rozszerzają się źrenice, co podwyższa 
wrażliwość oczu na bodźce wzrokowe.
Gdy rozpatrujemy łącznie wszystkie te poszczególne, tak bardzo rozmaite funkcje, powstaje pewien 
ogólny obraz: adrenalina w efekcie końcowym powoduje zaalarmowanie organizmu. Fizjolodzy 
mówią w takim przypadku bardzo obrazowo o funkcji alarmowej tego hormonu. Działa on w wielu 
różnych miejscach organizmu w bardzo rozmaity sposób. Z sumy wszystkich poszczególnych 
wpływów wynika podwyższenie gotowości do działania – ucieczki, obrony czy też ataku.
Celowość współgrania obu układów informacyjnych jest w tych warunkach oczywista: szybkość 
wyzwolenia alarmu ma takie samo znaczenie jak wykorzystanie jakiegoś hormonu do wykonania 
rozkazu, którego celem byłoby zmobilizowanie i "skonsolidowanie" w miarę możności całego 
organizmu.
Doskonałość w malej skali 
Powróćmy do wielokomórkowca w oceanie. Teraz możemy wyobrazić go sobie wyposażonego w 
prymitywną sieć nerwów. Sygnały, które do tej pory przepływały przez jego ciało w formie 
płynnej, biegną obecnie przynajmniej częściowo po ustalonych szlakach. Robią to więc prędzej, a 
przede wszystkim z większą dokładnością osiągają swój cel. Skutkiem jest możność oddzielnego 
"zwracania się" do coraz mniejszych części komórek i wciągania ich do coraz bardziej 
wyspecjalizowanych zadań.
Tymczasem kulka, widoczna już nawet gołym okiem, jest coraz bardziej zależna od takich 
zdolności. W ciągu minionych setek tysiącleci, w toku wielu pokoleń, z wolna i niezauważalnie 
przekroczyła ona ową wielkość, przy której zaopatrzenie komórek jej wnętrza mogło odbywać się 
jeszcze bez dodatkowych wydolności. Reakcja ewolucji na wynikające stąd wymagania była 
dwojaka. W którymś miejscu powierzchni kuli powstał przez wpuklenie otwór, coś w rodzaju 
pragęby, ale przeznaczonej nie tylko do wprowadzania wody zawierającej pokarm z otoczenia do 
wnętrza, lecz także do wydalania rozłożonych resztek w kierunku odwrotnym. We wnętrzu istniała 
więc teraz jama, przy czym komórki na jej ściankach nadal stykały się z wodą otoczenia, o ile woda 
ta mogła wpływać przez pragębę.
Pojawiły się jednak nie tylko tego rodzaju zmiany struktury, lecz również idące z nimi w parze 
zmiany funkcjonalne, bez których modernizacja nie miałaby żadnego sensu. Owe 10-20000 
komórek, z których prawdopodobnie składa się teraz żyjąca kula, od dawna nie były już do siebie 
podobne jak dwie krople wody. Zależnie od miejsca, w którym się znajdowały, położenie ich – 

również w sensie przenośnym – było zupełnie inne, a wygląd zaczął się dostosowywać do tych 
różnic.
Komórki powierzchni zewnętrznej wyróżniały się, między innymi, szczególnie mocnymi i długimi 
wiciami, których uderzenie zapewniało ruchliwość całości. Natomiast komórki powierzchni 
wewnętrznej, które zaczęły się wytwarzać, znacznie skróciły swoje wici. Nie służyły one już 
poruszaniu się. Ich zadaniem stało się utrzymanie przepływu płynu, który łączył wnętrze kuli z 
zewnętrznym morzem, i to w obu kierunkach. Chociaż wydaje się to tak proste i przekonujące, 
konsekwencje tych zmian były olbrzymie.
Nowa zasada budowy mogła funkcjonować tylko w przypadku rozdzielenia także pod względem 
funkcjonalnym dwóch nowo powstałych rodzajów komórek wyposażonych w wici. Do tej pory 
wystarczało sterowanie globalne; dotąd było zawsze słuszne i celowe, że wszystkie wici komórek 
powierzchniowych poruszały się w tym samym takcie i w tym samym kierunku. A to – podobnie 
jak intensywność potrzebnej w danym przypadku pracy wici – dawało się znakomicie załatwić za 
pomocą substancji aktywującej bądź hamującej ich ruchy.
To proste rozwiązanie przestało wystarczać. Załóżmy, że szczęśliwy przypadek zapędził nasz 
kulisty organizm w jakieś sprzyjające środowisko, w miejsce, w którym płynne otoczenie jest 
szczególnie bogate w substancje odżywcze i minerały, temperatura przyjemna, a nasłonecznienie 
odpowiednie. Dla wykorzystania szczęśliwego zbiegu okoliczności konieczne staje się, aby 
organizm przestał używać swoich wici zewnętrznych, a przynajmniej bardzo zwolnił ich uderzenia. 
Poszukiwań trzeba zaprzestać, gdy ich cel zostaje osiągnięty.
Natomiast zupełnie odmienny nakaz obowiązuje w tej samej sytuacji wici powierzchni 
wewnętrznej. Pomyślny moment zostanie wykorzystany tylko wówczas, gdy będą one umiały z 
najwyższą aktywnością zadbać o to, aby prąd szczególnie odżywczej substancji możliwie silnie 
napłynął do wnętrza. Jeżeli kula ma przetrwać, zdana jest na taki wewnętrzny system 
sygnalizacyjny, zdolny umożliwić wycelowane i wyizolowane odniesienie się do określonych 
wyspecjalizowanych grup komórek.
Na tym szczeblu rozwoju zatem powstanie dróg nerwowych, jedynych, które to zadanie mogą 
rozwiązać, stało się podstawową koniecznością biologiczną. Największa korzyść zasady 
wielokomórkowości, tj. udoskonalenie funkcji biologicznych przez rozwinięcie odpowiednio 
wyspecjalizowanych komórek, które w końcu połączyć się miały w określone "narządy" – nie 
mogła być spożytkowana bez jednoczesnego rozwinięcia sieci nerwowej. Złożony z komórek 
bardzo rozmaitego rodzaju wielokomórkowiec – owa niebywała wręcz nowość – nie mógłby 
przeżyć ani jednej chwili, gdyby tak bardzo różne funkcje jego licznych kamyków budulcowych nie 
były na bieżąco wzajemnie zestrajane.
Stułbia (Hydra) pokazuje nam, jakie formy biologicznego bytowania są już bądź co bądź możliwe z 
chwilą osiągnięcia tego poziomu organizacyjnego. Stułbia jest szczególnie pierwotnym i 
prymitywnym przedstawicielem wielokomórkowców w stadium rozwoju, do którego doszliśmy w 
naszej opowieści. Jest to właściwie tylko rurka długości 1-2 centymetrów, której ścianka składa się 
z podwójnej warstwy komórek i która z jednej strony kończy się płytką stopy, z drugiej natomiast 
wyposażona jest w gębę otoczoną 6-10 czułkami (ii. 9 po s. 208). A przy tym tak zdumiewająco 
szeroki jest repertuar celowych sposobów zachowania, które możemy zaobserwować u tego 
maleńkiego jamochłona!
Polip ten zwykle jest gdzieś umocowany, przywiera stopą do jakiegoś podłoża. Z pozoru bierne 
czułki poruszają się w wodzie. Jednakże w chwili, w której jeden z nich zetknie się z "czymś", 
wszystkie ze zdumiewającą szybkością zaginają się w kierunku wspólnego punktu środkowego. 
Każde dotknięcie dowolnego miejsca któregokolwiek z czułków wyzwala zawsze tak samo 
przebiegający ruch. Cel jest oczywisty: przedmiot, który znajdzie się w zasięgu czułków, powinien 
być przeniesiony do otworu gębowego znajdującego się w ich centrum.
Bardziej szczegółowe badania biologiczne wykazują, że taką reakcją stułbia wcale nie odpowiada 

na każdy przedmiot, lecz jedynie na pożywienie, mówiąc ściślej: wyłącznie na żywy pokarm. 
Można wprawdzie wyzwolić odruch czułków przez każdy kontakt fizyczny, a więc również 
dotknięciem cienką sondą czy też plastikowym patyczkiem. Ale czułki oprócz niezbędnych do 
ruchu komórek mięśniowych mają także na swej powierzchni jadowite parzydełka, które przy 
najlżejszym dotyku eksplodują. Przecież porażanie jadem kawałka plastiku czy nawet martwego 
pożywienia, na przykład resztek roślinnych, nie miałoby żadnego sensu. Opisane dotąd 
wyposażenie stułbi jest wyraźnie nastawione na inną zdobycz. A więc samo już wyposażenie 
komórkowe stułbi czyni ją zdolną do doboru zupełnie określonego pożywienia. Jak wynika z 
obserwacji, wybór jej pada na żywe wioślarki i inne drobne skorupiaki.
Taki dobór jedynego strawnego-dla polipa -pożywienia spośród wszystkiego, co poza tym może 
dryfować w wodzie i uderzać w czułki, jest z wielką starannością zapewniony najprostszymi 
środkami również na następnych etapach. Stułbia przenosi do otworu gębowego także okruch 
sztucznego tworzywa, tylko że gęba wówczas nie otwiera się. Po długich i cierpliwych badaniach 
uczeni odkryli, na czym rzecz polega. Otwarcie gęby u stułbi następuje również przez odruch. 
Jedynym odpowiednim "kluczem", który może go wyzwolić, jest nie bodziec dotykowy, lecz – co 
jest biologicznie sensowne – sygnał chemiczny.
Kilka grup amerykańskich i angielskich biologów w toku długich i mozolnych badań wykryło, jaki 
klucz wchodzi tu w grę; podawali oni polipowi jako przynętę kolejno wszystkie w ogóle możliwe 
związki chemiczne zawarte w wioślarkach. Po zakończeniu tego gigantycznego przedsięwzięcia 
stało się wiadome, że to glutation wyzwala odruch otwarcia gęby, i to wyłącznie glutation w postaci 
zredukowanej, a nie utlenionej. Jest to zupełnie prymitywny budulec białkowy, składający się z 
trzech tylko aminokwasów, tak zwany trójpeptyd.
Nikt nie musiał wyjaśniać uczonym przedziwnej celowości tego chemicznego klucza: zredukowany 
glutation zawarty jest w skórze wszystkich wioślarek – ale tylko tak długo, jak żyją. Po śmierci 
zwierząt zostaje on w najkrótszym czasie utleniony, a tym samym traci dla stułbi charakter klucza. 
Gdyby hydry były bardziej rozwinięte, gdyby istniało ich potomstwo, które osiągnęłoby etap półkul 
mózgowych i świadomego przeżywania doznań, to nie ulega żadnej wątpliwości, że taka 
progenitura odczuwałaby smak zredukowanego glutationu jako szczególnie przyjemny i 
wzmagający apetyt, podczas gdy glutation utleniony miałby dla niej smak wstrętny.
Ci hipotetyczni potomkowie nie stawialiby sobie wcale pytania o to, dlaczego tak jest. Chyba żeby 
posunęli się jeszcze o krok dalej, rozwinęli naukę badającą przyczyny świata i zaczęli odkrywać 
własną przeszłość, tak jak się to stało z naszym rodem.
Stułbia wiele potrafi. Ten mały polip może skurczyć się w maleńką kulkę albo rozciągnąć się na 
boki (wszystko to w formie odruchów na określone bodźce). Najbardziej zaskakująca jest chyba 
jednak zdolność tego prymitywnego organizmu do zmiany miejsca postoju i do poszukiwania 
nowych rejonów, z chwilą gdy grozi wyczerpanie źródła pożywienia w dotychczasowym miejscu 
pobytu. Wydaje się, że sygnałem powodującym zanik zdolności przywierania stopy jest w tym 
przypadku dłuższy brak pełnego następstwa skutecznych bodźców, prowadzących od dotknięcia 
czułków do połykania zdobyczy.
Pomimo prostej struktury nawet u stułbi budowa i wzajemne zestrojenie tych i jeszcze kilku innych 
łańcuchów odruchowych za pomocą chemicznych i elektrycznych sygnałów są tak skomplikowane, 
że biologom nie udało się do tej pory całkowicie wyjaśnić i zrozumieć tego zjawiska. Bez względu 
na pozorną prymitywność i niewielką liczbę ustalonych możliwości odpowiadania określonymi 
odruchami na swoiste bodźce – stułbia jest z pewnością organizmem w swoim rodzaju doskonałym.
Dowodem tego, jak harmonijnie i solidnie mały polip jest dostosowany do swego środowiska, jest 
chociażby wiek jego gatunku. Kilkaset milionów lat – oto bardzo skromna ocena. Stułbia jest więc 
żyjącym udokumentowaniem faktu, że na Ziemi można swobodnie żyć bez centralnego układu 
nerwowego, bez mózgu, nie mówiąc już o "świadomości". Bezpieczeństwo na tym wegetatywnym 
szczeblu organizacji jest tak wielkie, że i na przyszłość wolno nam dla tego gatunku polipa 

przewidywać okres trwania życia równie długi jak jego przeszłość, a jest to perspektywa znacznie 
przekraczająca wszystko, co pod tym względem odważylibyśmy się przepowiedzieć naszemu 
własnemu gatunkowi, zagrożonemu tak wielorakim ryzykiem.
Jest to bezpieczeństwo bezświadome, które chroni i otula stułbię, a także meduzy, małże i wiele 
innych gatunków zwierząt znajdujących się na podobnym szczeblu organizacji. Skłonni jesteśmy 
zawsze w związku z pojęciem: nerwy, myśleć od razu o zjawiskach psychicznych. Stułbia i jej 
wegetatywni towarzysze przypominają nam, że takie skojarzenie jest nadto ludzkie. Komórki 
nerwowe pierwotnie nie mają absolutnie nic wspólnego z procesami psychicznymi.
Powstanie nerwów jest odpowiedzią ewolucji na już szczegółowo przez nas opisane problemy 
wynikające z rośnięcia wielokomórkowca, problemy wewnętrznego zestrojenia tego tak dobrze 
zapowiadającego się typu organizmu. Rozwinięcie nowych połączeń sygnalizacyjnych było 
niezbędne do utrzymania stałości środowiska wewnętrznego i zharmonizowania aktywności 
poszczególnych części nowych "osobników"

3

, których budowa tak się komplikowała.

Zadanie rozwiązały wypustki komórek nerwowych. Utworzone przez nie szlaki komunikacyjne 
były biologiczną odpowiedzią na biologiczne potrzeby. Nigdzie nie ma śladu żadnych zjawisk 
psychicznych. A pomimo to w stułbi już tkwi zarodek wszystkiego, co miało nastąpić. Polepszanie 
się wewnętrznego wegetatywnego zestrojenia wielokomórkowców pozwoliło całkiem niechcący – 
któż by miał tutaj cokolwiek zaplanować? – i jak gdyby mimochodem, a jednocześnie nieuchronnie 
na powstanie szczebla, który okazał -się dostatecznie wytrzymały, aby stać się podłożem zupełnie 
nowego poziomu ewolucji.

5. Zapowiedź tego, co miało nadejść
Sieci nerwowe magazynują programy 
Przed kilku laty amerykańscy fizjologowie przeprowadzili pewne doświadczenie, pozornie nieco 
makabryczne, którego przedmiotem była małpa. Jego decydujące fazy zostały utrwalone na taśmie 
filmowej. Na początku próby całkowicie oswojone zwierzę siedziało sobie spokojnie na małym, 
wybitym skórą krześle i rozglądało się swobodnie dookoła. Eksperymentator wciągnął kilka 
centymetrów sześciennych wody do małej strzykawki i kroplami wpuszczał płyn do rurki 
plastikowej, której otwór wystawał z małej ranki pooperacyjnej w głowie małpy.
Po kilku sekundach małpa zaczęła wyraźnie marznąć. Kręciła się nieswojo na krześle, kurcząc 
ramiona i nogi, chwyciły ją dreszcze i ogarnęło drżenie. W kulminacyjnym momencie tak szczękała 
zębami, że odgłosy słychać było w całym pomieszczeniu. A temperatura w pokoju wynosiła 
niezmiennie 25°C.
Po kilku minutach koszmar minął. Małpa odprężyła się i poczuła doskonale. Uczony sięgnął 
ponownie po strzykawkę. Tym razem woda, którą wciągnął, pochodziła z innego naczynia. 
Powtórnie napełnił rurkę plastikową w głowie zwierzęcia. Kilka sekund później małpa znowu 
zareagowała. Tym razem wyciągnęła łapy daleko przed siebie, po czym, zmęczona i słaba, 
rozłożyła się na swym krzesełku. Wreszcie z wywieszonym językiem zaczęła głośno dyszeć. Nie 
mogło być żadnych wątpliwości: w pokoju o umiarkowanej temperaturze zwierzęciu nagle było za 
gorąco.
Rozwiązaniem zagadki jest umiejscowienie rurki plastikowej w głowie małpy. Przez zastosowanie 
niewielkiego zabiegu (który małpa zresztą przetrzymała bez szwanku) uczony ulokował rurkę w 
celowo dobranym miejscu. Koniec jej znajdował się w pniu mózgu zwierzęcia, tam gdzie 
eksperymentatorzy spodziewali się znaleźć ośrodek regulacji nazwany przez nich obrazowo "okiem 
termoregulacji". To głęboko w pniu mózgu umieszczone "oko" jest skupiskiem komórek 
nerwowych, nie większym niż główka od szpilki, a komórki te wyspecjalizowały się w 
rejestrowaniu temperatury swego bezpośredniego otoczenia. Różnica w przebiegu pierwszego i 

drugiego doświadczenia powstała po prostu przez to, że w pierwszym wypadku eksperymentator 
podrażnił ten ośrodek wodą zimną, a w drugim – ciepłą.
Aby docenić wagę opisanego doświadczenia musimy sobie przypomnieć, co się dzieje w naszym 
ciele – lub w ciele innego organizmu ciepłokrwistego – kiedy marzniemy. Gdy jest zimno, wszyscy 
są bledsi aniżeli w letnie upały. Jest to skutek tego, że w zimie włośniczki, czyli małe naczynia 
krwionośne w naszej skórze, mocno się kurczą. Ponieważ jest ich bardzo dużo, ilość krwi 
przepływająca z wnętrza naszego ciała do skóry i z powrotem znacznie się zmniejsza. A krew, 
prócz tego, że ma bardzo wiele innych funkcji, jest też najważniejszym przenośnikiem ciepła w 
naszym ciele, mówiąc prościej: rodzajem urządzenia klimatyzacyjnego.
Precyzja, z jaką osobnik ciepłokrwisty utrzymuje temperaturę swego ciała z dokładnością do 
1/10°C, niezależnie od temperatury zewnętrznej oraz od własnej aktywności, jest rezultatem 
niezwykle mądrej regulacji, w której udział biorą układy wielu różnych narządów. Ciepłota ciała 
wytwarzana jest we wszystkich tkankach przez biologiczne procesy spalania, z których komórki 
pobierają potrzebną im energię, a ściślej: przez utleniający rozkład pożywienia. Szczególnie ważną 
rolę odgrywa przy tym układ mięśniowy. Komórki mięśniowe wyspecjalizowały się zwłaszcza w 
uwalnianiu znacznych ilości energii w możliwie krótkim czasie. Stąd wytwarzane przez nie ilości 
ciepła są odpowiednio duże.
Po to, by temperatura ciała mogła zachować stałość pomimo nieuniknionych w tych warunkach 
wahań w wytwarzaniu ciepła, istnieć muszą urządzenia, które – precyzyjnie dostosowane do 
każdorazowego rozmiaru produkcji ciepła – dbają o szybsze lub wolniejsze jego usuwanie. Jak już 
wspomnieliśmy, jednym z tych urządzeń jest układ krążenia. Oprócz wielu innych przejął on 
zadanie przenoszenia ciepła powstałego we wnętrzu ciała przez szeroką sieć naczyń włosowatych 
do skóry, skąd nastąpić może wypromieniowanie go do otoczenia.
Gdy więc stajemy się bladzi przy niskich temperaturach, dzieje się tak dlatego, że występuje wtedy 
wzmożone zapotrzebowanie na ciepło. Naczynia włosowate skóry kurczą się, przenoszenie ciepła 
na powierzchnię zmniejsza się, wypromieniowanie ciepła spada do wartości ułamkowej. W takiej 
sytuacji większa część krwi płynącej w układzie jest skoncentrowana we wnętrzu ciała niczym w 
termosie. Przy dużym upale dzieje się wręcz odwrotnie. Zaczerwieniona twarz człowieka, któremu 
"zrobiło się gorąco", jest objawem tego samego mechanizmu regulacyjnego, tyle że ze znakiem 
przeciwnym.
Jak wszystkim wiadomo, wyrównywaniu bilansu cieplnego naszego ciała służy jeszcze wiele 
innych układów narządów, które – podobnie jak układ krążenia – oddają w służbę regulacji cieplnej 
swoje możliwości funkcjonalne, wynikające z ich zadań głównych. Wiemy z doświadczenia, że gdy 
przenika nas ziąb, zaczynamy "drżeć". Owo drżenie już na pierwszy rzut oka wydaje się czynnością 
mięśni o tyle dziwną, że łączy ona ich intensywną pracę z całkowitym brakiem przemieszczania się. 
Ale w opisanej sytuacji właśnie działanie uboczne, tj. wytwarzanie ciepła jako wynik pracy mięśni, 
staje się przejściowo sprawą najważniejszą: drżące mięśnie pracują wyłącznie po to, aby wytwarzać 
ciepło.
W obu przypadkach, a więc przy zmianie przekroju naczyń włosowatych oraz przy drżeniu mięśni, 
regulacja następuje "automatycznie", bez naszego współdziałania, więcej – poza zasięgiem naszej 
woli. Nie możemy drżeć wtedy, gdy tego chcemy, nie możemy także całkowicie pohamować 
drżenia. W grę wchodzą automatyczne funkcje przebiegające odruchowo na poziomie 
wegetatywnym, regulacje czy też zestrojenia naszego "środowiska wewnętrznego" na poziomie 
pnia mózgu.
To samo dotyczy funkcji innych narządów, z chwilą gdy również są włączone do zadania regulacji 
cieplnej. Jest to przypadek tarczycy, której najważniejsze hormony mogą podwyższyć tempo 
procesów przemiany materii we wszystkich tkankach. Dlatego ludzie, którzy cierpią na 
nadczynność tarczycy, tak często miewają "podwyższoną temperaturę", nie będąc skądinąd 
chorymi. Wreszcie dotyczy to także zjawiska "gęsiej skóry", która może się pojawić, gdy jest nam 

zimno.
Gęsia skóra jest dlatego szczególnie interesująca, że wskazuje niezawodnie na czcigodny wiek 
wszystkich tego rodzaju autonomicznych, czyli wegetatywnych funkcji. Mówimy przecież cały 
czas o pierwszych, a więc w ogóle najstarszych zadaniach, którym nerwy w toku "wewnętrznego 
zestrojenia" wielokomórkowców musiały sprostać. Archaiczną naturę gęsiej skóry poznajemy więc 
bezpośrednio po tym, że występujące na naszej skórze zmiany skierowane są na uruchomienie 
takiego jej pokrycia, które jako ludzie utraciliśmy już przed setkami tysięcy lat, a mianowicie 
sierści.
Drobne pryszczykowate wzgórki są niewidocznymi mieszkami włosowymi podnoszonymi 
odruchowo przez drobne unerwione mięśnie w taki sposób, aby przynależne do nich włosy mogły 
się unieść pionowo. Tak więc i nam włosy mogą się jeszcze jeżyć. Ale czynność biologiczna 
wywoływana pierwotnie przez ten odruch kończy się u nas na niczym z powodu braku masy; 
kiedyś polegała ona na tym, że przez podniesienie gęstej sierści włosów nad skórą zwiększała się 
warstwa powietrza stanowiąca izolację cieplną, przez co wypromieniowywanie ciepła ulegało 
zmniejszeniu.
Wszystko to uczeni wiedzieli od dawna. Jedno tylko pozostawało nieodgadnione, a mianowicie 
metoda, dzięki której organizm potrafi podporządkować tyle rozmaitych układów narządów i 
funkcji jednemu wspólnemu celowi. Do tej pory znaliśmy tylko zwykłe odruchy, które były zawsze 
połączone szeregowo jak ogniwa łańcucha.
Gdy jakaś substancja nadająca się na pożywienie dotyka brodawek smakowych języka, wyzwala to 
odruchową czynność ślinianek. Jednocześnie pobudzone zostają gruczoły błony śluzowej żołądka. 
Efekt ten z kolei działa jako swoisty bodziec wyzwalający aktywację przylegających odcinków jelit 
itd.
Natomiast to, co dzieje się z ciałem marznącego człowieka, jest najwyraźniej procesem zupełnie 
odmiennym. Drżenie mięśni nie jest przyczyną wyzwalającą skurcz naczyń krwionośnych. A 
przyspieszenie spalania wywołane we wszystkich tkankach przez działanie tarczycy z pewnością 
nie ma także nic wspólnego z występowaniem gęsiej skóry. Inaczej mówiąc, "coś wspólnego" mają 
ze sobą wszystkie te poszczególne efekty występujące odruchowo w reakcji na bodziec, jakim jest 
zimno. Ale ich wzajemne zależności nie są stosunkiem przyczyny i skutku. Występują one 
niezależnie od siebie, a pomimo to – z nadrzędnego punktu widzenia – są ściśle ze sobą powiązane: 
wszystkie, każdy efekt na swój sposób, przyczyniają się do utrzymania w równowadze bilansu 
cieplnego organizmu.
Gdy spojrzymy na to z perspektywy filogenezy, jest to rewolucyjna nowość. Proszę sobie 
wyobrazić: dla zachowania ważnego dla życia bilansu cieplnego (w skali absolutnej: przy 310°K 
czujemy się dobrze, natomiast przy różnicy tylko 4°K w górę lub w dół nieuchronnie umieramy) 
wprowadzone zostają do akcji jak gdyby "niezgodne ze swym celem" układy narządów, które 
pierwotnie powstały, aby pełnić zupełnie inne funkcje. Pewne działania uboczne, całkiem 
przypadkowo związane z ich właściwą działalnością, służyć muszą centralnej potrzebie. Jest to z 
zasady swej zupełnie nowa droga rozgrywania możliwości zrodzonych z wzrastającego 
skomplikowania struktury wielokomórkowca. Im bardziej różnorodne stawały się jego urządzenia i 
narządy, tym bardziej rosła szansa grania na nich jak na klawiaturze i wiązania ich w coraz większą 
liczbę "programów" wszelkiego rodzaju. Ale kto tutaj właściwie grał? Mówiąc inaczej: jakowa 
wspólna gra poszczególnych efektów była zorganizowana? Jaka instancja porządkowała całość tak, 
że w końcu wszystkie zjawiska znalazły się pod wspólną czapką ściśle określonej funkcji?
Najwidoczniej odruchowe pojedyncze działania nie występowały tutaj szeregowo jedno po drugim, 
lecz obok siebie, połączone równolegle. Musiał więc istnieć jakiś centralny wyzwalacz, który je 
uruchamiał i który – a jest to warunek najważniejszy – aktywował poszczególne uczestniczące 
narządy, każdy oddzielnie, tak że wynikiem ich współgry stawało się działanie jednolite. W naszym 
przykładzie byłoby to więc podwyższenie wewnętrznej produkcji ciepła, którego dawka musiała 

być tak ściśle wymierzona, aby dokładnie równoważyła grożące przechłodzenie.
Mówiąc językiem naukowym: zespół marznięcia – czyli suma poszczególnych objawów 
zziębnięcia – przy bliższym poznaniu okazał się rezultatem pewnej integracji funkcjonalnej, 
porządkiem łączącym wiele różnych wydolności w jednolitą funkcję. Pytaniem było więc, w jaki 
sposób taki porządek powstaje. Kto czy też co powoduje tę "integrację". W grę wchodzić mógł 
tylko jakiś zwój nerwowy, rodzaj centrali, od której wszystkie aktywujące impulsy biegły 
jednocześnie i równolegle do wszystkich narządów uczestniczących w danym zespole objawów.
Ponadto potrzebne było spełnienie dwóch jeszcze przesłanek: ów ośrodek, który spodziewano się 
znaleźć, odpowiedzialny za wyzwolenie zespołu marznięcia, musi dysponować receptorem 
zdolnym do rozpoznawania zimna i ciepła i do odróżniania tych zjawisk. Jedynie wtedy jest 
możliwe, aby ten ośrodek uruchamiał wymieniony zespół tylko na bodziec "zimno". Tymczasem 
"zimno" jest przecież pojęciem w najwyższym stopniu względnym. Układ potrzebuje więc punktu 
zerowego. Jak przy każdym układzie regulacyjnym, celowi temu służy "wartość zadana", w naszym 
przypadku więc "normalna" dla danego organizmu ciepłota ciała.
Zasada działania całości jest podobna do regulacji nowoczesnego centralnego ogrzewania z 
automatycznym sterowaniem. Ośrodkiem, centralą, od której wychodzą impulsy sterujące, jest w 
centralnym ogrzewaniu termostat pokojowy. Najpierw trzeba go nastawić na punkt zerowy, a więc 
na żądaną temperaturę pomieszczenia. Tutaj także rzecz może funkcjonować tylko, jeżeli termostat 
rozpoznaje i odróżnia "zimno" i "ciepło". Dlatego ma on wbudowany czujnik, który rejestruje 
odchylenia temperatury w pokoju od nastawionej wartości zadanej. Gdy temperatura spada poniżej 
nastawionej wartości, wyzwala się impuls, który wzdłuż "ustalonych szlaków" – a są to założone w 
murach przewody elektryczne – biegnie do "narządów", których przeznaczeniem jest zapobieganie 
grożącemu ochłodzeniu: palnik olejowy włącza się, pompa wtłacza paliwo i wkrótce w rurach 
ogrzewczych krąży woda o wyższej temperaturze.
Efekt działania wyzwalającego ośrodka zależy więc od dwóch założeń. Po pierwsze, od tego, na 
jaki bodziec jest on nastawiony. Jak wiadomo, istnieją układy regulacyjne odpowiadające nie na 
sygnały termiczne, lecz na optyczne czy też akustyczne. Drugim założeniem jest połączenie z 
efektorami, a więc narządami wykonawczymi. Można by przecież podłączyć termostat także, do 
urządzenia chłodniczego, co w pewnych okolicznościach może być nawet bardzo celowe.
Zatem o rodzaju oddziaływania decyduje, abstrahując od swoistości centralnego czujnika 
pomiarowego, sposób, w jaki ośrodek i narządy wykonawcze są ze sobą powiązane. Obraz 
działania zależy oczywiście przede wszystkim od tego, jakie narządy w ogóle współdziałają w 
połączeniu, a następnie również od sposobu wykorzystania poszczególnych narządów w obrębie 
danego połączenia. Mięsień, który drży, spełnia inną funkcję niż mięsień kurczący się 
równomiernie i poruszający przy tym jakąś kończynę. W tych warunkach więc za każdym razem 
włącza się ten sam, często bardzo złożony program, skoro tylko na określony receptor centralny 
bądź czujnik pomiarowy zadziała swoisty dla nich bodziec.
W tym miejscu możemy wreszcie wszystko, co na ostatnich stronach opisaliśmy dosyć dokładnie – 
a są to rzeczy, które mają podstawowe znaczenie dla zrozumienia dalszego rozwoju – sprowadzić 
do znacznie krótszej i poręczniejszej formułki: marznięcie jest z punktu widzenia biologicznego 
zespołem poszczególnych funkcji wegetatywnych, zintegrowanych w funkcjonalną jedność w celu 
zapobieżenia grożącemu zziębnięciu organizmu. Zespół uznać należy za program zlokalizowany w 
wykończonej postaci w strukturze układu nerwowego i znajdujący się w stałym pogotowiu; 
program ten uruchamia się wtedy, gdy wyzwalający ośrodek zostaje aktywowany przez swoisty 
bodziec.
Zwracamy szczególną uwagę na to, że ta naukowa definicja ani słowem nie wspomina o 
jakichkolwiek zjawiskach psychicznych. Ważne jest, abyśmy sobie uświadomili, że odczucia, o 
których na podstawie własnego doświadczenia natychmiast myślimy, kiedy pada słowo "marznąć", 
nie należą bezpośrednio do samego opisanego tutaj zespołu. Wprawdzie jako posiadacze półkul 

mózgowych za każdym razem nieuchronnie przeżywamy znane nam nieprzyjemne uczucia, gdy 
ciału naszemu grozi wyziębienie, ale stwierdzenie "marznę", ściśle biorąc, oznacza jedynie, że 
rejestruję to, w jaki sposób moje ciało reaguje na rozpoczynające się oziębienie. Reakcja ta 
występuje i przebiega identycznie także wtedy, gdy jestem nieprzytomny.
A skoro program jest rzeczą ustaloną, pojawia się on również, jeżeli bodziec "zimno" czy "ciepło" 
zostaje sztucznie doprowadzony przez plastikową rurkę do tego miejsca w pniu mózgu, w którym 
znajduje się ośrodek wyzwalający. Zespół objawów funkcjonuje bez względu na to, czy na przykład 
małpa służąca za obiekt doświadczalny czuwa lub śpi, czy jest uśpiona narkozą lub nie. Zwierzę 
czuwające w odróżnieniu od nieprzytomnego przeżywa to, że marznie. Ale samo marznięcie 
okazuje się funkcją biologiczną, której przebieg jest całkowicie niezależny od tego, czy towarzyszą 
mu takie zjawiska psychiczne jak przeżywanie marznięcia.
Przecież centralne ogrzewanie funkcjonuje również bez udziału jakichkolwiek komponentów 
psychicznych. A gdy chodzi o programy wegetatywne znajdujące się w stanie pogotowia w naszym 
pniu mózgu, taka analogia techniczna jest naprawdę dopuszczalna. Komórki nerwowe i ich 
wypustki służą tutaj, niczym przewody elektryczne, rzeczywiście tylko połączeniu uczestniczących 
narządów i niczemu więcej. Inna sprawa, że wszystko razem jest istnym cudem biologicznym, przy 
czym szczegóły funkcji komórek są całkowicie nie wyjaśnione i nie do skopiowania przez żaden, 
nawet najbardziej wymyślny, aparat techniczny. A przecież jesteśmy dotąd ciągle na poziomie 
czysto biologicznym, na jakim nie ma najmniejszego nawet śladu świadomości.
Z drugiej strony okazuje się, że na tym poziomie organizacyjnym już same połączenia zawierają 
zdumiewające możliwości dalszego rozwoju. Nie są one tylko powiązaniem między wyzwalaczem 
a odbiorcą. Nie tylko doprowadzają działalność oddzielonych od siebie części do jednoczesności 
wspólnej funkcji. Sieci ich czy też wzorce wiążą ponadto aktywności cząstkowe w określone 
programy akcji, podporządkowując układy narządów danego osobnika centralnemu kierownictwu.
Dzisiaj możemy jeszcze rekonstruować rozwój prymitywnych układów nerwowych przez 
porównywanie zwierząt niższych o różnych poziomach organizacji. Podstawowe typy tych 
istniejących układów zwykle pozwalają rozpoznać już na pierwszy rzut oka, do jakich wydolności 
ich posiadacze są zdolni, a do jakich nie.
Pierwszym szczeblem jest zwykła sieć nerwowa. Już sama forma jej wzorca wskazuje na to, że nie 
może tu występować żadna hierarchia, a tylko "jednolitość". Symetryczny plan połączeń wyklucza 
bowiem możliwość występowania takich akcji, które wymagałyby zróżnicowanego udziału 
rozmaitych części organizmu. Sieć harmonizuje ciało swego posiadacza, pozwalając mu działać 
jako zamknięta jedność, oraz odzwierciedla symetrie jego budowy, a wiec na przykład budowy 
stułbi czy meduzy.

Po sieci nerwowej w ewolucji następuje układ drabinkowy.

Równouprawnienie komórek nerwowych ustąpiło miejsca pewnej hierarchii. 

Już u robaków sprawa wygląda inaczej. Typowy układ drabinkowy ze swą dwuboczną symetrią i 
ciągłym powtarzaniem się tych samych elementów połączeń nie jest wprawdzie także niczym 
więcej jak tylko odbiciem równie monotonnej budowy jego nosiciela, na przykład dżdżownicy, a 
jednak już tutaj, na przodzie ciała, pojawia się niewielkie nagromadzenie komórek zwojowych, 
przy czym są to komórki, po których od razu widać, że znajdują się w innym położeniu niż komórki 
reszty układu. Jest to bowiem skupisko komórek, którego impulsom muszą się podporządkować 
komórki siostrzane układu drabinkowego, jest to więc pierwszy pączkowaty zwiastun nadrzędnego 
ośrodka, a tym samym pierwsza szansa rozwoju pewnego, co prawda prymitywnego jeszcze 
programu.
Tymczasowym kresem tego rozwoju na poziomie porządku wegetatywnego jest pień mózgu 
żyjących dzisiaj zwierząt wyższych – i człowieka. Nieprzenikniona jeszcze dla współczesnej 
wiedzy złożoność skupiska nerwowych ośrodków regulacji, skoncentrowanych w tej najniższej i 
najstarszej części mózgu, odpowiada nieporównywalnie wyższej złożoności ich ciała. Jakkolwiek 
misterna i podziwu godna jest budowa naszego ciała, nie byłoby ono ani przez chwilę zdolne do 
życia, gdyby pośród nieustannie zmieniających się wymagań i przy ciągłym przekształcaniu się 
celu współgra jego narządów w każdej sekundzie życia nie była zapewniona przez ośrodki pnia 
mózgu w sposób optymalny i uwzględniający nieprzebraną mnogość warunków i potrzeb. Z półkul 
mózgowych można usunąć operacyjnie guz zachowując życie pacjenta. Natomiast najmniejsze 
nawet uszkodzenie pnia mózgu jest bezwzględnie śmiertelne.
Odbicia świata zewnętrznego 
W ubiegłych dziesięcioleciach udało się neurofizjologom odkryć wielką liczbę wegetatywnych 
ośrodków pnia mózgu, z których każdy jest odpowiedzialny za określony program wegetatywny. 
Dwa spośród nich już wymieniłem: program marznięcia i funkcję alarmową, która również 
uruchamiana jest z pnia mózgu. Oprócz tego istnieje jeszcze między innymi ośrodek regulacji 
bilansu wodnego. Ośrodek ten przez niezwykle złożone współdziałanie połączeń wegetatywnych i 
hormonalnych kontroluje wzajemne zestrojenie zdolności nerek do zatężania, wytwarzania potu, 
przyjmowania płynów oraz rozdziału pewnych składników krwi (przede wszystkim jonów, soli 
mineralnych i białek) pod kątem tego, aby nasze wewnętrzne morze, owe cenne 10 litrów 
zewnątrzkomórkowego płynu w naszym ciele, pozostawało biologicznie nienaruszone. Inne ośrodki 
i programy regulują rozdział krwi w układzie krążenia, bilans energetyczny, a więc wyrównanie 

pomiędzy magazynowaniem i zużyciem zapasów energii przyjmowanych w pożywieniu, dalej 
pewne reakcje obronne na przenikanie obcych dla ustroju związków białkowych – z reguły w 
postaci bakterii bądź innych zarazków – oraz wiele innych funkcji niezbędnych do egzystencji 
wysoko rozwiniętej istoty żyjącej, zbudowanej z kilkuset miliardów rozmaicie wyspecjalizowanych 
komórek. Możemy z całą pewnością stwierdzić, że uczeni do tej pory odkryli stosunkowo niewielką 
część programów wegetatywnych tkwiących w pniu mózgu.
Interesująca i ważna dla dalszego przebiegu zdarzeń jest ponadto pewna wspólna osobliwość tych 
wszystkich bodźców wyzwalających wegetatywne zespoły. Wydaje się – w każdym razie 
przemawiają za tym wszystkie do tej pory wyjaśnione przypadki – że bodźce te są identyczne z taką 
właściwością środowiska, do jakiej adresowany jest dany program. Mówiąc prościej: ośrodek 
regulacji cieplnej jest aktywowany przez zmiany temperatury, ośrodek "żerny" – przez zawartość 
cukru we krwi i tak dalej. A nie jest to tak bardzo samo przez się zrozumiałe, jak by się mogło w 
pierwszej chwili zdawać.

 

Schemat typowej komórki nerwowej. Na prawo u góry ciało komórkowe z jądrem i 
organellami. Na powierzchni komórki znajdują się trzy styki nerwowe (synapsy), a na 
doprowadzającym wyrostku – dendrycie – czwarty; wszystkie służą utrzymaniu 
kontaktu z komórkami sąsiadującymi. Jedyne włókno osiowe, neuryt, przewodzi 
wychodzące z komórki bodźce do odległej komórki nerwowej, natomiast wszystkie 
inne wypustki, dendryty, służą odbiorowi bodźców wychodzących od innych komórek.

Wszystkie te ośrodki mieszczą się przecież głęboko pod powierzchnią ciała w pniu mózgu. Wobec 
tego uczeni z początku liczyli się z zupełnie inną, o wiele bardziej prawdopodobną możliwością. Do 
niedawna sądzili, że aktywacja takiego ośrodka następuje pośrednio, przez bodziec nerwowy 
wychodzący od receptora położonego w zupełnie, innym rejonie organizmu.
W przypadku właściwego dla bilansu energetycznego ośrodka żernego zastanawiano się nad 
pewnymi ruchami żołądka czy jelit: ruchy te, wywołane "uczuciem czczości" narządu, miały jakoby 
być zasygnalizowane do pnia mózgu i tam wyzwalać odpowiednie reakcje wegetatywne. Od kilku 
lat wiadomo, że tak nie jest. Decydujący czujnik pomiarowy znajduje się w samym pniu mózgu. 
Rejestruje on ilość zawartego we krwi cukru, którym się żywi, i odpowiednio do jego stężenia 
steruje funkcjami wegetatywnymi, uzależnionymi od właściwego ośrodka.
Opisane na początku tego rozdziału doświadczenie z małpą udowodniło przed kilku laty, że 

regulacja ośrodka cieplnego jest w zasadzie podobna. Przedtem słuszniejsze wydawało się 
mniemanie, że ośrodek cieplny, położony głęboko w pniu mózgu i tak odległy od świata 
zewnętrznego z jego wahaniami temperatury, otrzymuje informacje pośrednie, to znaczy, że jest 
informowany o wymaganiach obszaru swojej działalności przez impulsy nerwowe, wychodzące na 
przykład od receptorów skórnych na powierzchni ciała. Ale okazało się, że i tutaj nie wchodzi w grę 
żaden sygnał przetłumaczony na impuls nerwowy, samo zjawisko chłodu bowiem wyzwala reakcję: 
czujnik pomiarowy orientuje się w tym wypadku bezpośrednio według temperatury opływającej go 
krwi.
Jest to rzecz bardzo istotna. Stanowi wszak jeszcze jeden dowód na to, jak – pomimo wszelkiej 
osiągniętej dotąd cudownej złożoności jesteśmy ciągle oddaleni od poziomu psychicznego. Bodziec 
uruchamiający zespół objawów wegetatywnych nic jeszcze nie ma wspólnego z tym, co nazywamy 
postrzeganiem. Organizm jest atakowany bezpośrednio przez świat zewnętrzny: nie przez 
wychodzący od tego ostatniego sygnał i z pewnością nie przez jego odbicie. Jeszcze ciągle odbywa 
się bezpośrednia konfrontacja osobnika z właściwościami środowiska, a ma ona ogromne znaczenie 
biologiczne.
Podobnie jak pokarmy i trucizny, również zjawiska ciepła i zimna należą do tych właściwości 
świata zewnętrznego, które są ważne pod względem biologicznym, a zatem żyjący organizm musi 
na nie reagować. Należą one do takich "wyjątków", od jakich istota żywa nie może się odciąć, 
ponieważ nie jest samowystarczalna. Terenem, na którym rozgrywa się spotkanie, był i jest sam 
osobnik. Żadna z informacji wywołujących jego reakcję nie sięga poza granice organizmu. Każda 
akcja organizmu jest odpowiedzią na zmiany, które już w nim zaszły. A jest to istotna cecha 
charakterystyczna wszystkich wydarzeń na poziomie wegetatywnym.
Tymczasem w toku owych czysto biologicznych akcji i reakcji do wewnętrznej istoty pnia mózgu 
wślizgnęło się niespodziewanie i na razie jeszcze niepostrzeżenie odbicie świata zewnętrznego – 
wprawdzie bardzo jeszcze zaczątkowe. Ten, kto przemyśli, jak do tego doszło, uzyska pouczające 
wiadomości o warsztacie ewolucji. Z obecnej perspektywy rozumiemy, że pojawienie się odblasku 
tego świata we wnętrzu coraz bardziej usamodzielniającego się osobnika było wręcz nieuniknione, 
mimo że nie istniał żaden plan ani zamiar, który mógłby proces ten spowodować. Powstanie tego 
odblasku nie jest niczym innym jak odwrotną stroną wykształcenia się programów wegetatywnych, 
o których mówiliśmy ostatnio tak obszernie, niczym innym, jak tylko skutkiem wzrastającej 
celowości, z jaką programy te były dostosowywane do oczekujących je zadań biologicznych. 
Przecież bez względu na to, czy się tego chce, czy nie, nie można otrzymać sensownych rozwiązań 
jakiegokolwiek zadania, jeśli w nich nie tkwi odbicie "zdarzeń, z których zadanie się zrodziło.
Zastanówmy się raz jeszcze nad sytuacją ziębnącego osobnika. Fizjolog, który siedziałby w jego 
pniu mózgu, na podstawie wszystkich obserwowanych przez siebie rozgrywających się tam 
wegetatywnych procesów i regulacji doszedłby nie tylko do konkluzji, że posiadacz pnia mózgu 
marznie. Im dokładniej wegetatywna regulacja jest przystosowana do potrzeb biologicznych, im 
doskonalsze jest rozwiązanie zadania, z tym większą pewnością ów cichy obserwator wyciągnąłby 
również wnioski co do tego, o ile stopni obniżyła się temperatura środowiska marznącej żywej 
istoty.
To samo dotyczy odpowiednio wszystkich innych-zespołów wegetatywnych. Przystosowanie się do 
określonych warunków środowiska bez "odbicia" tych warunków jest wprost niemożliwe. Już przez 
to samo, że istota żyjąca się przystosowuje, "dowiaduje" się czegoś o swoim otoczeniu. Dotyczy to 
nawet anatomicznych przystosowań budowy ciała. Zupełnie słusznie Konrad Lorenz powiada, że 
płetwa ryby jest "odbiciem" wody w takim samym sensie, w jakim skrzydło ptaka "odbija" 
właściwości powietrza, do jakich się przystosowało spełniając zadanie udostępnienia swemu 
posiadaczowi możności latania.

1

"Obrazy" objęte wegetatywnymi programami pnia mózgu są co prawda nieostre i niezwykle ubogie 
w szczegóły. Każdy z tych programów wychwytuje przecież ze środowiska jedną jedyną cechę, jak 
gdyby jeden wykrojony punkt. A zgodnie z zasadą "możliwie jak najmniej świata zewnętrznego" 

łączna liczba tych punktów jest ograniczona do biologicznie niezbędnej dawki. Wobec takich 
warunków wyjściowych można by już w tym miejscu wysunąć pierwsze podstawowe wątpliwości 
co do obiektywizmu owego aparatu "odbijającego" świat, zbudowanego przez dalszy rozwój na tak 
ciasnym podłożu. Ale chwilowo pozostawmy jeszcze te rozważania na boku.
Dla toku naszych rozważań decydujące znaczenie ma fakt, bezsporny pomimo wszelkich 
wymienionych zastrzeżeń, że ów charakter programów wegetatywnych, siłą rzeczy noszący cechy 
odbicia, w sposób całkowicie niezamierzony wytworzył w pniu mózgu pewien szczebel, z którego 
nowy poziom jest już widoczny. Raptem zaistniało odbicie świata zewnętrznego. A to, w 2 miliardy 
lat po powstaniu najwcześniejszej komórki, po raz pierwszy otwarło możliwość orientowania się 
według tego odbicia.
Możliwość ta była rewolucyjna. Po raz pierwszy pojawiła się szansa przeniesienia własnych akcji 
na zewnątrz, reagowania na postulaty środowiska z wyprzedzeniem, jak gdyby profilaktycznie, 
zanim jeszcze dotarły do organizmu w postaci konkretnych bodźców, z którymi musiałby się 
uporać. Do tej pory wszelkie życie było reakcją na takie bodźce. Teraz po niewyobrażalnie długim 
czasie zrodziła się możliwość, aby samemu w tym zewnętrznym świecie zadziałać.
Brakowało jeszcze wszystkich warunków do wykorzystania tej możliwości. Ale to było już tylko 
kwestią czasu.

6. Kariera pewnego błędu
Myszołowy i pisklęta 
Przed 25 laty słynny holenderski zoolog Nikolaas Tinbergen przeprowadził doświadczenie, 
pozornie bardzo proste. Wyciął z grubej czarnej tektury krzyż i skrócił jedno z jego ramion. 
Następnie umocował całość na długim sznurze.
Tę kartonową figurę Tinbergen za pomocą sznura i dwóch bloczków umieścił nad małym 
ogrodzonym trawnikiem w taki sposób, że mógł ją z ukrycia posuwać do przodu i w tył na 
wysokości około 3 metrów. Po zakończeniu tych przygotowań wpuścił do małego wybiegu indycze 
pisklęta.
Gdy po kilku minutach ptaki przyzwyczaiły się do nowego miejsca pobytu i zaczęły gorliwie 
poszukiwać pokarmu, uczony ze swej kryjówki powoli przesunął nad nimi czarny krzyż. Pisklęta, 
skoro tylko ujrzały w górze czarną sylwetkę, zaprzestały grzebania w trawie i popiskując bojaźliwie 
i głośno, rozpierzchły się na wszystkie strony szukając osłony pod małymi krzakami. Tinbergen z 
zadowoleniem zarejestrował typową "reakcję na wroga atakującego z powietrza" – reakcję ucieczki.
Po półgodzinie zwierzęta już całkiem zapomniały o strachu. Obserwator uruchomił ponownie 
korbkę poruszającą sznur i znowu na indyczym niebie pojawił się złowieszczy krzyż, ale tym razem 
w odwrotnym "kierunku lotu". I – dziwna rzecz – okazało się, że przy takim powtórzeniu żadnej 
paniki nie było. Pisklęta wprawdzie od razu zauważały niezwykły obiekt, przechylały główki, przez 
jakiś czas uważnie go obserwując. Ale potem nie zwracały nań już żadnej uwagi i powróciły do 
poszukiwania pokarmu. Badacz w swojej kryjówce znowu był bardzo zadowolony; jako 
doświadczony obserwator zwierząt przewidział bowiem taki właśnie rezultat.
Oczywiście o różnicy reakcji nie decydowała zmiana kierunku lotu obiektu. Tinbergen mógł to 
łatwo udowodnić przez odwrotne zmontowanie swego asymetrycznego krzyża i powtórzenie 
doświadczenia. Żadnego znaczenia dla zachowania się piskląt nie miało to, czy krzyż przelatywał 
nad nimi od lewej, czy też od prawej strony. Miarodajny był inny szczegół: panika wybuchała 
zawsze wtedy, gdy krótsze ramię krzyża było położone w kierunku jego rzekomego lotu, to znaczy 
"do przodu". Natomiast gdy ten uproszczony twór przesuwał się nad głowami piskląt z wysuniętym 
ku przodowi dłuższym ramieniem – zwierzęta nie wzruszały się tym w ogóle. Tinbergenowi udało 
się niewątpliwie zbudować "atrapę" tak bardzo uproszczoną, że można było na tej podstawie 

wyciągnąć" wnioski co" do bodźca, który w normalnych warunkach był odpowiedzialny za 
wyzwalanie reakcji ucieczki w sytuacji upozorowanej doświadczeniem. Odpowiedź na pytanie o 
charakter tego bodźca była teraz prosta: układ "krótki koniec na przodzie" wyzwalał ucieczkę, a 
układ "długi koniec w kierunku lotu" absolutnie nie wzbudzał żadnego niepokoju u zwierząt.
Znaczenie tego rezultatu dla doświadczonego zoologa było oczywiste. Laik również zrozumie je 
natychmiast, gdy będzie mógł przyjrzeć się zestawionym sylwetkom niektórych spośród rodzimych 
dużych ptaków w locie.
Z porównania wynika zdumiewająco prosta możliwość podziału, na którą zapewne niewielu ludzi 
wpadłoby samodzielnie, ale którą najwidoczniej pisklęta systematycznie wykorzystywały. Nie 
wiadomo z jakich przyczyn, ale faktem jest, że spośród występujących u nas dużych ptaków – a 
tylko one stanowią potencjalne niebezpieczeństwo wszystkie te, które mają długie szyje, są 
całkowicie niegroźne, podczas gdy nasze rodzime ptaki drapieżne mają bez wyjątku szyje krótkie. 
Jeśli się to wie, nietrudno zgadnąć, dlaczego pisklęta uciekają przed sylwetką "z krótką szyją" i 
dlaczego ten sam kształt, ale lecący w przeciwnym kierunku, jest im obojętny.
Nie podlega żadnej dyskusji, że reakcja taka jest celowa. Ale w jaki sposób powstaje? Skąd pisklęta 
wiedzą, że krótka szyja oznacza niebezpieczeństwo – i przeciwnie? Sam Tinbergen po 
niezliczonych powtórkach eksperymentu doszedł wreszcie do głębokiego przekonania, że w grę 
musi wchodzić reakcja wrodzona. Liczni koledzy po fachu, którzy naśladowali owo szybko 
rozsławione doświadczenie, byli tego samego zdania.
Tłumaczono więc, że obraz lotu drapieżnego ptaka musi być pisklętom wrodzony, że widok 
charakterystycznej sylwetki wyzwala reakcję ucieczki samoczynnie, podobnie jak odpowiedni 
bodziec działa na określony odruch. Niemniej nawet dla etologa koncepcja "obrazu", a więc 
pewnego obrysu jako rodzaju wrodzonego wspomnienia w mózgu, nie była łatwa do przełknięcia. 
Ale zdawało się, że obserwacje nie dopuszczają żadnej innej interpretacji.

 

Na górze: użyta przez Tmbergena atrapa, poniżej: typowe sylwetki rodzimych dużych 
ptaków w locie. Różnicującą cechą, rejestrowaną przez badane pisklęta, jest 
najwidoczniej "długa szyja" względnie "krótka szyja" poszczególnych ptaków

Dołożono ogromnych starań dla skontrolowania tej niezwykłej tezy. Pisklęta hodowano sztucznie i 
trzymano je w ścisłej izolacji od zwierząt dorosłych, wykluczając tym samym możliwość, aby 
mogły się w jakiś sposób czegokolwiek nauczyć od swych starszych współplemieńców. Upewniono 
się w toku nieprzerwanych obserwacji, prowadzonych przez całą dobę, że indyczątka nie miały 
żadnej okazji przekonania się z własnego doświadczenia o niebezpieczeństwie "latających obiektów 
z krótką szyją". Pomimo tych wszystkich zabiegów pisklęta wiedziały, co robić, nawet w jeden lub 
dwa dni od wyklucia się.
Pomimo tych wszystkich trudów w 10 lat później okazało się, że owo wyjaśnienie, uważane do tej 
pory za bezsporne, było błędne. Tak zdumiewająco celowe zachowanie się piskląt powstaje 
zupełnie inaczej, niż sądzono. Nie ma tutaj żadnego dziedzicznego przekazywania "obrazu" – a 
więc tego procesu, który genetycy biorący udział w omawianych badaniach i tak nie bardzo mogli 
sobie konkretnie wyobrazić. Dla ochrony piskląt przyroda obrała zupełnie inną drogę. Mechanizmy, 
którymi się posługiwała, były o wiele prostsze, a w efekcie końcowym tym bardziej podziwu godne 
w swojej zdumiewającej prostocie.
Rzecz wyszła na jaw, gdy inny etolog, Wolfgang Schleidt, podówczas jeszcze współpracujący z 
Konradem Lorenzem, pewnego dnia zaprezentował swoim zaskoczonym kolegom po fachu 
pisklęta, które z głośnym kwileniem przerażenia rzucały się do ucieczki na widok każdej atrapy "z 
długą szyją". Przeniesione z laboratorium do wolnego wybiegu, uciekały w panicznym strachu 
przed każdą przelatującą kaczką, a jednocześnie nie zwracały w ogóle uwagi na krążącego nad nimi 
myszołowa. Gdy się je pozostawiało na wolności, owo nienormalne zachowanie nie trwało dłużej 

jak dzień lub dwa. Potem zachowywały się jak normalne pisklęta.
Już samo to tak odmienne zachowanie demonstrowanych przez Schleidta piskląt było sprzeczne z 
przeważającym dotąd poglądem o wrodzonej naturze reakcji ucieczki na widok określonych 
sylwetek latających. Młody uczony także powtarzał doświadczenie Tinbergena, ale w odróżnieniu 
od swoich poprzedników postarał się o to, aby jego zwierzęta doświadczalne były bardzo ściśle 
odizolowane nie tylko od starszych współplemieńców, lecz w ogóle od wszelkich naturalnych 
bodźców, które mogłyby wpłynąć na ich zachowanie. Ponieważ przed rozpoczęciem doświadczeń 
kontrolnych nie można było przewidzieć, jakie bodźce mogą tutaj grać rolę, Schleidt swoje obiekty 
odciął radykalnie od ich naturalnego otoczenia. Doświadczenie przeprowadzał w dużym 
pomieszczeniu pozbawionym okien i przy sztucznym świetle.
Pisklęta wykluły się i chowały w tej sztucznej wylęgarni, i tam pozostawały do zakończenia 
eksperymentów. W tych warunkach Schleidt najpierw stwierdził, że naprawdę niedoświadczone, 
świeżo wyklute pisklęta uciekają po prostu przed wszystkim, co się nad nimi ("na niebie") porusza: 
przed okrągłymi czarnymi tarczami tak samo jak przed atrapami w kształcie krzyża, niezależnie od 
tego, czy atrapy te mają krótkie czy długie końce i w którym kierunku są one skierowane. Różnice 
w zachowaniu pojawiały się – i to natychmiast – tylko wtedy, gdy rozmaicie wyglądające atrapy 
pokazywano pisklętom ze zróżnicowaną częstością. Zwierzęta miały więc najwyraźniej znakomitą 
pamięć optyczną i nadzwyczaj szybko przyzwyczajały się do częściej pokazywanych im atrap.
Tym samym tajemnica doświadczenia Tinbergena została wyjaśniona. Schleidt zrobił to w 
następujący sposób: przez kilka dni prezentował swoim pisklętom słynną krzyżową atrapę 
posuwając ją tylko w jednym kierunku, a mianowicie krótkim końcem do przodu. To wystarczało, 
aby zwierzęta całkowicie przyzwyczaić do takiego "obrazu lotu". Po krótkim czasie nie reagowały 
one już w ogóle na taki pokaz. I przeciwnie, tak wytresowane zwierzęta za każdym razem rzucały 
się w panice do ucieczki, gdy pokazywano im niezwykły dla nich widok atrapy poruszającej się w 
kierunku "długi koniec ku przodowi". Nie tylko to: gdy się te pisklęta przenosiło do wolnej 
przestrzeni, w panikę wprawiał je widok każdej przelatującej kaczki, dopóki po jednym lub dwóch 
dniach nie przyzwyczaiły się do częstości przebywania tych ptaków w ich otoczeniu.
Wada jest medalem o dwóch stronach 
W przyrodzie wszystko bez wyjątku jest genialne. Niemniej tutaj właśnie natrafiamy na jeden z 
tych przypadków, wobec których każdy, kto jest nawet obyty z niejednym cudem, musi poddać się 
głębokiemu zdziwieniu i zapytać, czy to nie czary. Nie będziemy mówić o czarach. Ale sposób, w 
jaki przyroda potrafiła tutaj z musu uczynić cnotę i najprostszymi środkami rozwiązać niezwykle 
zawikłany biologiczny problem – doprawdy usprawiedliwia najwyższe zdumienie.
"Z musu uczynić cnotę": mechanizm, na którym u świeżo wyklutych piskląt zasadza się 
zaskakująca zdolność do odróżniania niebezpiecznych obiektów latających od nieszkodliwych, nie 
jest niczym innym jak skromnym procesem przyzwyczajenia (habituacji). Ale jako zjawisko 
biologiczne przyzwyczajenie zdaje się w pierwszej chwili tylko wadą, pewną wadliwością funkcji, 
tkwiącą w układzie nerwowym.
Nietrudno sobie wyobrazić, jak na poziomie zwykłej rejestracji bodźców powstaje 
przyzwyczajenie. Przecież receptor, a więc znajdujący się w jakimś miejscu organizmu "czujnik 
pomiarowy" przyjmujący bodźce, składa się również z komórek czy części komórek. On zatem 
także ma swoją przemianę materii, syntetyzuje białko i zużywa energię. Gdy rejestruje wejście 
swoistego bodźca kluczowego i przekazuje odpowiedni meldunek dalej, do związanego z tym 
bodźcem ośrodka, przemieniając go w sygnał elektryczny – wykonuje pewną pracę. Zużywa więc 
dodatkowo glukozę ATP

1

 i inne źródła energii. A ponieważ zapasy tych substancji nie są dowolnie 

wielkie, receptor pracę swoją będzie wykonywał już tylko niedoskonale, a w końcu nawet w ogóle, 
jeżeli w ciągu krótkiego okresu trafiać będzie do niego raz po raz ten sam bodziec.
Wynik jest nam wszystkim znany z codziennego doświadczenia. Przecież po jakimś czasie nie 
zauważamy już nieprzyjemnego zapachu w pokoju. Szybko przyzwyczajamy się do nienormalnego 

zabarwienia twarzy ludzkiej w kolorowym oświetleniu – na przykład w barze czy na zabawie 
karnawałowej. A kto dokładnie obserwuje siebie samego, zna także następujące zjawisko: zdarza 
się nieraz, gdy dłużej siedzimy lub leżymy nieruchomo, że tracimy rozeznanie co do pozycji którejś 
z biernie spoczywających części ciała, na przykład ustawienia palca czy położenia nogi. W takich 
chwilach poruszamy całkiem automatycznie daną kończyną i natychmiast orientacja powraca.
Oznacza to, że w takim przypadku przejściowo ustała informacja zmysłu dotyku i zmysłu ruchu w 
skórze i mięśniach. Nasz bezruch doprowadził do monotonii sytuacji bodźcowej, identycznej w 
ciągu pewnego odcinka czasu. A identyczna sytuacja bodźcowa pociąga za sobą przyzwyczajenie: 
informacje receptorów dotyku w skórze zanikły. Wystarcza leciutki ruch – wywołał on wszak 
mnogość świeżych bodźców, aby natychmiast na nowo pobudzić przepływ informacji.
Wszystko to razem w pierwszej chwili robi jednoznacznie wrażenie wady, jakiejś negatywnej 
właściwości swoiście biologicznych układów informacyjnych. Przecież – dla przykładu – 
techniczne systemy łączności nie słabną w ten sposób. Z obiektywnego punktu widzenia 
przyzwyczajenie stanowi całkowicie nieuchronną cechę układów biologicznych. Tym bardziej 
zdumiewające i pouczające jest więc odkrycie, że przyroda potrafiła przeobrazić na swoją korzyść 
tę konieczną, "immanentną" wadę układu.
Jest to znowu objaw charakteryzujący ewolucję. Może ona zawsze pracować tylko na tym 
materiale, którym w danej chwili dysponuje. Musi go przyjąć z wszystkimi wadami, 
ograniczeniami i brakami, taki, jaki jest. Wszystkie jej wynalazki są rezultatem kompromisów, 
pośród których działa, kompromisów pomiędzy warunkami wyjściowymi mającymi tego rodzaju 
błędy, a biologicznymi potrzebami, które stara się zaspokoić. Podobnie jak wszystkie istoty żyjące, 
jesteśmy tym, czym jesteśmy, nie jako rezultat jakiegoś z góry powziętego planu, lecz w wyniku 
ustawicznej korektury błędów, dokonywanej zawsze dopiero ex post.
Jednakże w ewolucji – oto kolejna z podstawowych różnic w zestawieniu z wszystkimi procesami 
technicznymi – błędów nigdy nie koryguje się przez zarzucenie dotychczasowej drogi i rozwinięcie 
nowej metody. Możliwość taka nie może wchodzić w rachubę z przyczyn czysto logicznych – 
wymagałoby to założenia, że istnieje jakiś z góry ustalony cel, co spośród wielu nadarzających się 
możliwości pozwala wybrać taką, która byłaby mniej wadliwa z punktu widzenia tegoż celu. 
Tymczasem rozwój biologiczny takich celów nie zna.
Strategia ewolucji 
W toku ewolucji pewne rzeczy stawiane są na głowie, w każdym razie z naszego punktu widzenia. 
W ciągu biologicznego rozwoju nie usuwa się błędów i ograniczeń przez wytępienie ich, lecz przez 
próbę "uczynienia z musu – cnoty". Tutaj więc to nie założona z góry droga wyznacza metodę, lecz 
metoda wynikająca z osobliwości istniejących funkcji toruje dalszą drogę. Tam, gdzie się to nie 
udaje, próba zostaje zarzucona. W praktyce znaczy to, że dany gatunek wymiera.
Nam, zrodzonym z rozwoju pracującego według tych zasad, nie przystoi metody tej krytykować. Jej 
to przecież zawdzięczamy swobodę planowania naszych świadomych poczynań za pomocą innych 
strategii, które wydają się nam bardziej elastyczne i wymagają mniej czasu. A poza tym musimy 
przecież ze szczerym podziwem odnieść się do fantastycznego wręcz bogactwa pomysłów, którymi 
ewolucja żongluje właśnie dzięki swej metodzie, w oczach naszych tak ślepej i gwałtownej.
O tym, jak wspaniale może funkcjonować ta dziwaczna metoda korektury błędów, pouczają nas 
badania nad bliższymi okolicznościami związanymi z habituacją danego bodźca. Wykazują one, że 
funkcja owej wady, wynikającej z osobliwości układów biologicznych, wady, której przyczyny 
znajdują się jak gdyby w sferze fizycznej i chemicznej, dawno już została w toku ewolucji 
zmieniona w służącą wszystkim organizmom podstawową pomoc w orientacji.
Wystarczy zastanowić się nad tym, czym właściwie jest bodziec w rzeczywistości tego świata. Nie 
jest przecież tak, jak niesłusznie dawniej sądzili nawet fizjolodzy, że po prostu każde pochodzące z 
zewnątrz oddziaływanie na organizm jest rejestrowane jako bodziec i powoduje jakąś odpowiedź. 

Gdyby tak było, życie w znanej nam formie nie mogłoby powstać. W takich warunkach świat byłby 
tylko jednym wielkim huraganowym ogniem bodźców.
Tymczasem życie bynajmniej nie jest ustawicznym reagowaniem na taki chaos. Z biologicznego 
punktu widzenia życiem jest między innymi zdolność do budowania – pośród nie podlegających 
regułom statystyki procesów świata nieorganicznego – pewnego porządku utrzymującego się – 
choćby przejściowo – samodzielnie. A porządek ten jest trwającą w czasie widomą formą i funkcją, 
zharmonizowaną i zamkniętą w sobie jednością akcji i reakcji.
Utrzymanie takiego stanu wymaga układu odniesienia, jak gdyby punktu zerowego, według którego 
można by się orientować w nieustającym przepływie wydarzeń zewnętrznych. Tam, gdzie zmiany 
te wydają się nie oparte na żadnych prawidłach, taki punkt zerowy jako mocną i niezawodną 
podporę uzyskać można tylko w jeden sposób: w postaci średniej wartości, czyli statystycznej 
przeciętnej. Porządek można wymusić na chaosie tylko podstępem. Trzeba udawać, że wszelka 
zmiana nie podlegająca regułom statystyki w ogóle nie istnieje, i rejestrować, i zauważać tylko to, 
co odbiega od owego sztucznego punktu zerowego przeciętnych wydarzeń.
A to właśnie osiąga zjawisko habituacji! Na całkowicie elementarnym poziomie i jako wynik 
nieuchronnych procesów przemiany materii habituacją dba o to, aby przeważająca większość 
oddziaływań na organizm, spowodowanych daną sytuacją środowiska, "znikła" w swej roli bodźca. 
Oddziaływania te, właśnie dlatego, że się przez tak długi czas utrzymują w stanie nie zmienionym, 
nie są już w czasie swego trwania rejestrowane. Habituacją je eliminuje.
W roli bodźców oddziałujących pozostaje tylko ściśle określony asortyment spośród wszystkich 
czynników pochodzących ze środowiska, a mianowicie te, które jako nowe zmieniają 
dotychczasową sytuację. Każda chwila przeżywana przez organizm oznacza, że potrafił 
przystosować się optymalnie do takich warunków środowiska, jakie panują w danej chwili. W 
interesie utrzymania tego niezbędnego do życia przystosowania wystarczy więc rejestrować tylko 
zmiany w opanowanej już pod względem funkcjonalnym sytuacji, po to aby je włączyć do owego 
przystosowania. Mówiąc prościej: skuteczne bodźce rekrutują się nie z aktualnego stanu świata, 
lecz z jego zmian.
Dowodem tego, jak znakomicie udało się ewolucji przeobrazić w pomocne w orientacji kryterium 
wyboru czynnik przyzwyczajenia, który pierwotnie występuje na poziomie zwykłej rejestracji 
bodźców jako wada uwarunkowana całością układu, jest to, że później dokładała wszelkich starań, 
aby zasadę tę utrzymać. W okresie dalszego rozwoju, gdy już od dawna habituacją była możliwa do 
uniknięcia, ona utrzymywała się nadal jako pomoc służąca osobnikowi w orientacji. Ewolucja 
rozwinęła nawet w najwyższym stopniu złożone mechanizmy regulacyjne tylko po to, aby sztucznie 
wywoływać efekt, który na wyższym poziomie już nie chciał pojawiać się samorzutnie w wyniku 
wyczerpania się aparatu.
Jednym z najbardziej sugestywnych tego przykładów jest nasze postrzeganie barw. Newton 
pierwszy swoim słynnym doświadczeniem z pryzmatami wykazał, że "białe" nie jest identyczne z 
brakiem wszelkich kolorów. Jest właśnie wręcz przeciwnie. Kategorię "białe" postrzegamy zawsze 
wtedy, gdy jakiś przedmiot w tym samym stopniu odbija promienie wszystkich długości fal 
zawartych w widmie widzialnego światła. Dzięki swemu pryzmatowi Newton rozłożył to białe 
światło na barwy tęczy i tym samym udowodnił, że to, co odczuwamy jako białe, jest mieszaniną 
tych barw. "Biel" w przyrodzie w rzeczywistości w ogóle nie istnieje. W świecie naszym występują 
różnorodne rozkłady długości fal widzialnego światła; gdy rozkład tych częstotliwości jest 
jednorodny, odnosimy wrażenie "bieli". Częstotliwości te są najbardziej równomiernie rozdzielone 
w świetle słonecznym. Ponieważ Słońce jest naturalnym źródłem światła, w którym widzimy świat, 
oczy i ośrodki wzrokowe w mózgu ustanowiły występującą w Słońcu mieszaninę jako punkt 
poniekąd zerowy. Z pozycji statystycznej normę stanowi najczęściej napotykane oświetlenie, a jest 
nim – jeszcze obecnie – oświetlenie słoneczne. Ze wszech miar celowe jest więc, aby tylko 
przypadki odchylenia od tej normy interpretować jako "barwne".

Tu także obowiązuje stara zasada ustalenia przeciętnego przypadku jako punktu zerowego. I tu 
również odbywa się to tak, że właściwość, o którą chodzi – w tym wypadku więc kolor tego, co 
widzimy – zostaje jak gdyby anulowana, gdy zachodzi przypadek przeciętny. Wówczas 
odczuwamy właściwość bezbarwności – "białe". Nie musimy chyba uzasadniać, że przy 
zagadnieniu postrzegania barw w grę wchodzi już automatyczny skutek zwykłego przyzwyczajenia 
w pierwotnym znaczeniu, na przykład skutek wyczerpania się receptorów barwy w siatkówce 
naszych oczu. Fizjologowie zmysłów mają wszelkie podstawy przypuszczać, że powstanie 
neutralnego pod względem barwy wrażenia "białe" w zmieniających się warunkach oświetlenia jest 
rezultatem nadzwyczaj złożonych procesów przeliczeniowych zachodzących w rozmaitych 
ośrodkach mózgu i w siatkówce.
Istnieje na to wiele dalszych przykładów i dowodów. Jak kunsztownie zasada rozwinęła się w ciągu 
milionów lat, wykazuje inne doświadczenie, pochodzące również od Schleidta. Gdy wprawia się 
indyki w stan alarmu i przerażenia, używając stale tego samego czystego tonu, to oczywiście bardzo 
prędko przyzwyczajają się one do niego. Zwierzęta reagują coraz słabiej na niezmienny bodziec, a 
wreszcie w ogóle przestają reagować. Gdy się potem powtarza ten sam ton, ale znacznie ciszej, 
alarmuje on zwierzęta od nowa z taką siłą, jak na początku.
Doświadczenie to jest ważne dlatego, że wykazuje w sposób możliwie najprostszy, iż w takich 
przypadkach przyzwyczajenie nie może mieć nic wspólnego z wyczerpaniem czy zmęczeniem. 
Obiektywnie i fizycznie słabszy bodziec wyzwala w opisanej sytuacji silniejszą reakcję tylko z tego 
powodu, że jest nowy, że sygnalizuje zmianę dotychczasowej sytuacji. Habituacja jest więc tu już 
definitywnie wyswobodzona od piętna negatywności i – przez fantastyczny wręcz obrót w 
przeciwnym kierunku – oddana w służbę orientacji w środowisku.
I na to mamy odpowiedniki w naszym własnym przeżywaniu. My również możemy przestraszyć się 
nie tylko wtedy, kiedy niespodziewanie rozlegnie się głośny huk. Alarmującym sygnałem może stać 
się też sytuacja nowa, ale obiektywnie biorąc, uboższa w bodźce aniżeli poprzednia, do której 
byliśmy przyzwyczajeni. Dotyczy to na przykład zapadającej znienacka ciszy. To, że nagłe ustanie 
nie zauważanych przedtem hałasów w otoczeniu działa alarmująco, że może to zwiększyć nasze 
wewnętrzne napięcie, jest znane reżyserom dobrych filmów kryminalnych i bywa przez nich 
świadomie, lecz i powściągliwie wykorzystywane.
Całość jest czymś w rodzaju zadziwiającego awansu pewnego biologicznego zjawiska wyczerpania, 
pewnego błędu, który w toku swej ewolucyjnej kariery został wreszcie wysunięty na pozycję 
rewolucyjnego, nowatorskiego mechanizmu orientacji. Do tej pory komórki organizmu dzięki 
szczególnym właściwościom swojej błony dokonywały wyboru spośród elementów środowiska. 
Dopuszczały do swego wnętrza takie cząsteczki i formy energii, jakie były potrzebne do 
podtrzymania pracy przemiany materii.
Teraz pojawia się nowa forma wyboru, znacznie przekraczająca dotychczasowe możliwości. 
Podstawowe biologiczne zjawisko habituacji wychwytuje spośród właściwości środowiska te, które 
zapowiadają zmianę. Jest to postęp niemały. Po raz pierwszy do wnętrza komórek przenoszą się nie 
materia ani energia, lecz informacje o zdarzeniach rozgrywających się poza błoną odgraniczającą 
organizm. Opisane doświadczenie Tinbergena wykazało nam, w jak celowy i kunsztowny sposób 
osobnik zostaje włączony do porządku utworzonego przez jego żyjące środowisko za pomocą 
mechanizmu informacyjnego, którego pochodzenie jest tak proste.
Do tematu tego doświadczenia musimy teraz dorzucić jeszcze jedną uwagę końcową. Jak to się 
właściwie stało, że pisklęta Tinbergena nie zareagowały ucieczką na atrapę z długą szyją? I to już 
tak rychło po wykluciu, że doświadczony etolog uległ błędnemu mniemaniu, jakoby ta sylwetka 
była zwierzętom znana w sposób wrodzony?
Przy obecnym stanie wiedzy odpowiedź jest bardzo prosta. Tinbergen odizolował rzeczywiście 
"swoje pisklęta od kontaktów ze współplemieńcami, ale na terenie, na którym przeprowadzał swoje 
doświadczenia, roiło się od kaczek i gęsi, a było ich tyle, że zwierzęta doświadczalne z pewnością 

miały okazję bardzo szybkiego przyzwyczajenia się do ich widoku, także w locie. A to już 
wystarczyło. Pisklęta bowiem nie reagują wcale -jak zakładali mylnie pierwsi obserwatorzy – 
według kryteriów "nieszkodliwy" i "niebezpieczny". Jedyną informacją, jaka sterowała ich 
zachowaniem, była przeciętna częstość występowania bodźca.
To, że ta czysto ilościowa informacja wystarcza, aby w warunkach naturalnych powstało u pisklęcia 
w czasie niewiele dłuższym jak 24 godziny po wykluciu się celowe biologicznie sensowne 
zachowanie – możliwe jest tylko po spełnieniu innego ilościowego warunku, który ma zupełnie 
inne przyczyny. Zdolność do przyzwyczajenia, w naszym konkretnym przypadku, tylko wtedy 
może doprowadzić "do biologicznie celowego rezultatu, kiedy myszołowy występują rzadziej od 
kaczek.
Nie jest to konieczność przyrodnicza. A może jednak? Podaż pożywienia roślinnego jest znacznie 
obfitsza aniżeli mięsa. Roślinożercy mogą się zatem rozmnażać do stopnia bardzo znacznego 
zagęszczenia populacji, zanim odczują braki żywnościowe. Myszołowy, przeciwnie, jako 
mięsożerne potrzebują obszernego rewiru łowieckiego, żeby się nasycić. Siłą rzeczy więc 
występują rzadziej. I oczywiście organizmowi zbudowanemu z mięsa zagrażać mogą tylko 
mięsożercy.
Czy tym samym koło się rzeczywiście szczelnie zamknęło? Tak się zdaje. Ale nie powinniśmy być 
tu nazbyt pewni. Gdy zastanawiamy się nad tym, co spośród takich powiązań między osobnikiem a 
jego środowiskiem uznać musimy za banalne, a co za zdumiewające, zawsze wydajemy sąd z 
pozycji stronniczej, bez żadnej szansy wyważenia stopnia naszych uprzedzeń. Podwaliny naszej 
zdolności rozróżniania zostały bowiem ongiś położone przez ewolucję za pomocą tych samych 
mechanizmów co ten, nad którego powstaniem teraz się tutaj głowimy.

7. Wyścig zmysłów
Rośliny nie mają oczu 
Istnieje wiele oczywistych przyczyn, dla których rośliny nie mogą widzieć. Najprostszym 
wytłumaczeniem jest, że nie potrzebują oczu, ponieważ nie ruszają się z miejsca. Wyjaśnienie takie, 
chociaż brzmi banalnie, prowadzi dalej, niż można by sądzić w pierwszej chwili. Nieruchliwość 
roślin jest najwyraźniej związana z ich sposobem odżywiania się. Są one jedynymi istotami na 
Ziemi, które nie niszczą życia drugich, żeby się wyżywić.
Tego nikt inny nie potrafi. Wyłącznie rośliny zielone są w stanie żyć substancjami nieorganicznymi 
pobieranymi z gleby i atmosfery. Jak wiadomo, czerpią one energię potrzebną im do dalszego jej 
przetwarzania i do pozostałych funkcji przemiany materii ze światła słonecznego. Właściwie 
powinno się – ściśle biorąc – powiedzieć odwrotnie: wszystkie ziemskie istoty żyjące, które to 
potrafią, nazywamy "roślinami". Cecha ta należy do ich definicji. Wszystkie inne istoty są 
"zwierzętami"; odżywiają się zwierzęco przez pożeranie roślin bądź innych zwierząt, które żywiły 
się roślinami. Muszą tak postępować, ponieważ promieniowanie słoneczne jako źródło energii jest 
dla nich niedostępne.
Rośliny zielone tworzą zatem, jak się to mówi, początek łańcucha pokarmowego. Są one 
niezbędnymi antenami, jedynymi, za pomocą których pochodząca ze Słońca energia może być 
chwytana i spożytkowana dla wszelkiego życia istniejącego na Ziemi. Ta szczególna rola roślin 
powinna nasunąć nam myśl, iż może rośliny dlatego nie potrafią widzieć, że zużywają światło do 
innego celu, znacznie bardziej potrzebnego do ich bytowania oraz do egzystencji nas wszystkich.
Kto jest zdany na światło jako źródło energii, widocznie nie może go jednocześnie używać do 
odbijania swego środowiska – w ten sposób można by sformułować to przypuszczenie. W takim 
aspekcie związek pomiędzy nieruchomością roślin a brakiem roślinnych narządów wzrokowych 
nagle przestaje być oczywisty. Brak oczu u roślin mógłby więc być skutkiem tego, że znaczenie 
biologiczne, jakie dana cecha środowiska ma dla określonej żywej istoty, wyklucza możliwość 

wykorzystania tej cechy jako źródła informacji o świecie zewnętrznym.
Wydaje się, że natrafiliśmy tutaj na zasadę, która odegrała niezmiernie ważną rolę w okresie 
długiego rozwoju prowadzącego od reakcji na bodziec do rozwinięcia prawdziwego postrzegania. 
Konsekwencje dostrzeżemy wyraźnie, gdy – znowu wyprzedzając bieg wydarzeń – osiągnięty 
rezultat rozpatrzymy nieco dokładniej na przykładzie wyniku końcowego, to jest na przykładzie nas 
samych.
Cechy, które nasze narządy zmysłów mogą stwierdzać w swym środowisku, dziwnym trafem różnią 
się nie tylko swą "modalnością", jak to mówią fizjolodzy percepcji. Nie tylko istnieje więc nie 
dająca się absolutnie opisać, wyłącznie bezpośrednio doświadczana różnica między wrażeniem 
jasności a brzmieniem jakiegoś tonu albo pomiędzy zapachem a przeżywaniem bólu. Wszystkie te 
modalności różnią się zasadniczo od siebie jeszcze stopniem swojej "kondycyjności". Zrozumiemy 
od razu, co psychologowie rozumieją pod tym terminem, gdy rozważymy sobie dwie skrajności: 
ból i przeżywanie optyczne.
Każdy dobrze wie, jak to bywa, gdy się człowiek boleśnie skaleczył lub odniósł ranę ciętą czy też 
niewielkie oparzenie. Nie ulega żadnej wątpliwości, że to, co w takiej chwili przeżywamy, jest 
odczuciem zmysłowym. Ale jednocześnie każdy musi przyznać, że owo bardzo nieprzyjemne 
odczucie mówi mi znacznie więcej o moim stanie, o mojej kondycji aniżeli o jakiejkolwiek 
właściwości świata zewnętrznego. W przeżyciu bólu nie ma informacji o tym, jak wyglądał nóż, 
którym się skaleczyłem.
Jak gdyby wręcz przeciwnie rzecz się ma w przypadku widzenia. Wszelkie zmiany stanu wywołane 
w naszym ciele przez wchodzące światło w ogóle nie istnieją dla naszego przeżywania. A przecież 
w rzeczywistości dzieje się niejedno: źrenica zwęża się i rozszerza zależnie od intensywności 
padającego światła, w siatkówkach oczu wyzwalają się zawiłe procesy chemiczne, za którymi idą w 
ślad elektryczne impulsy, przekazywane dalej przez nerw wzrokowy. Nic z tego nie odczuwamy; 
to, co w tym przypadku wyłania się w przeżywaniu, to nie zmiany w oczach spowodowane przez 
środowisko, lecz zupełnie coś innego: wrażenie, że przedmiot znajduje się na zewnątrz, poza 
granicami naszego ciała.
Gdy porównujemy ze sobą te dwa skrajne przypadki, rozumiemy, że oznaczają one oba krańce 
drogi rozwojowej, która doprowadziła do powstania narządów postrzegania. Na początku drogi jest 
bezpośrednia ingerencja środowiska w organizm: biernie doznawany bodziec, który jest dla danego 
osobnika identyczny ze zmianą jego stanu. Na końcu tej drogi, to znaczy w miejscu, gdzie kończy 
się ona dzisiaj, pojawia się bodziec pochodzący ze środowiska i służący za wehikuł do uzyskania 
informacji o świecie zewnętrznym.
Naturalnie, że i w drugim przypadku istnieje bezpośrednie połączenie między organizmem a 
światem zewnętrznym, w naszym przykładzie wytworzone przez promień światła. Jakżeż inaczej 
mogłaby powstać informacja? W końcu w przyrodzie nic nie dzieje się w sposób nadprzyrodzony. 
Decydująca różnica polega na czymś innym: w ciągu niezmiernie drugich okresów przebiegłość 
ewolucji potrafiła zmianę stanu spowodowaną bodźcem z zewnątrz wykorzystać w zupełnie nowym 
aspekcie. Zmiana zachodząca w organizmie zostaje "zdegradowana", czyli w miarę możności 
wyzuta ze swego znaczenia biologicznego.
Dla organizmu jest to jak gdyby ulga. Nie musi już reagować bezpośrednio na zmianę 
spowodowaną przez świat zewnętrzny, ponieważ straciła ona swój biologicznie naglący charakter. 
Można więc podchodzić do tej zmiany inaczej, dysponować nią swobodniej. Na przykład w taki 
sposób, aby z osobliwości procesów, w jakich się w danym przypadku składa, wyciągać wnioski o 
zewnętrznym wydarzeniu, które ją wywołało.

1

Jasne jest, że nie była to droga otwarta dla każdej dowolnej modalności. Istnieją takie cechy 
środowiska, których znaczenia biologicznego przy najlepszych chęciach nie udaje się 
"zdegradować". Zmysły wyspecjalizowane w tych cechach nawet w ciągu najdłuższych okresów 
rozwoju nie przestaną traktować zmiany stanu wywołanej we własnym organizmie jako sprawy 

naglącej.

2

A jest to przyczyna, dla której po dzień dzisiejszy jesteśmy wyposażeni zarówno w zmysły 
"przedmiotowe", jak i w górujące nad nimi liczebnie zmysły "kondycyjne" (czy też "cielesne").
Kto nie dosłyszy, niech czuje 
Start przed miliardami lat był prawdopodobnie taki sam dla wszystkich zmysłów. Jak pamiętamy, 
zmysły wywodzą się z pilnej potrzeby nawiązania kontaktu ze środowiskiem odciętym od własnego 
"wnętrza", kontaktu ograniczonego zresztą do biologicznie niezbędnego minimum. 
Nieodwracalnym skutkiem tego ograniczenia jest liczba naszych zmysłów, niewielka w stosunku do 
niewiarygodnej mnogości różnych cech, które musimy światu przyznać – chociaż leżą poza 
zdolnością naszego postrzegania.
Jeżelibyśmy za miarę oceny przyjęli ciąg rozwojowy aż do wykształcenia się narządów 
postrzegania, to nasz zmysł wzroku, uformowany po 4 miliardach lat, niewątpliwie osiągnąłby 
absolutny rekord. On jeden mógłby rozwinąć się do (prawie) wyłącznie "przedmiotowego" 
zmysłu.

3

 A było to możliwe tylko dlatego, że w naszej dzisiejszej organizacji światło jest 

stosunkowo nieważną biologicznie właściwością świata; w każdym razie jeśli porównujemy naszą 
sytuację z sytuacją roślin.
W pewnym stopniu nie musimy się w ogóle troszczyć o światło jako wielkość biologiczną. Troskę 
tę zdjęły z nas rośliny ze swą pozycją na początku łańcucha pokarmowego. Z tego punktu widzenia 
roślinom zawdzięczamy to, że mogliśmy wykształcić oczy. Jak się okaże w następnym rozdziale, 
stwierdzenie to, które brzmi może nieco drastycznie, obowiązuje zupełnie konkretnie i dosłownie z 
innej jeszcze przyczyny.
Pozostałe nasze zmysły nie dorównują optycznemu postrzeganiu. W wyścigu ewolucji pozostały 
one wszystkie mniej lub więcej w tyle. Dotyczy to również słuchu, któremu w tym porównaniu 
przyznać musimy drugie miejsce. Wprawdzie badacze percepcji słusznie zaliczają słuch do 
zmysłów "wyższych", ponieważ przenosi głównie informacje przedmiotowe, ale do typowego 
przeżycia słuchowego należy już także bardzo istotny składnik kondycyjny.
Uszy przekazują nam nie tylko symbole akustyczne, które nazywamy "mową", i liczne 
"przedmiotowe" informacje z naszego środowiska. Mówienie nie jest przecież procesem 
oderwanym, lecz zawsze mówieniem jakiegoś konkretnego człowieka. Do słuchowego odbioru 
mowy należy więc nie tylko postrzeganie akustycznych symboli pojęć językowych, lecz także 
dźwięk indywidualnego głosu. A dźwięki są odczuciem przeżywanym najczęściej jako 
oddziaływanie na własny stan – w formie wyzwalania określonych uczuć. Przeżywanie muzyki jest 
szczególnie wyraźnym przykładem na to, co tutaj mamy na myśli.
W tym miejscu muszę ponownie zwrócić uwagę na to, że w tej chwili znacznie wyprzedzamy bieg 
wypadków. Tak więc w ostatnim ustępie nagle była mowa o wyzwalaniu uczuć, chociaż właściwie 
na tym etapie studiów jeszcze "nie wiemy", czym są uczucia. Podobnie rozpatrujemy teraz nasze 
zmysły z płaszczyzny świadomego przeżywania, nie zważając na to, że poziom ten omówimy 
dopiero przy końcu książki.
Wszystkie te luki zostaną w następnych rozdziałach stopniowo wypełnione, o tyle, o ile to jest 
obecnie możliwe. Ale sztywne trzymanie się kolejności chronologicznej dodatkowo i niepotrzebnie 
utrudniałoby pojmowanie i tak już dostatecznie trudnego materiału. Prawdziwe zrozumienie owej 
nadzwyczaj interesującej drogi, która w ewolucji doprowadziła od biologicznego oddziaływania 
światła do optycznego postrzegania, po prostu nie jest możliwe bez wybiegnięcia w przód do 
rezultatów tego rozwoju. Nie można zrozumieć tego, co się stało, nie wiedząc, do czego to w końcu 
doprowadziło. Będę więc w dalszym ciągu raz po raz porzucał opis ściśle chronologiczny, gdy 
będzie tego wymagać zrozumienie całości.
Powracamy do słuchu i do jego dziwnej dwojakiej pozycji pomiędzy przeżywaniem 
przedmiotowym a kondycyjnym. Co mogło do tego doprowadzić, dlaczego w toku rozwoju ta 

dwojakość musiała się pojawić jako rzecz wręcz nieunikniona, wyjaśni się, gdy spojrzymy na 
historię tego zmysłu.
Narząd słuchu jest niewątpliwie potomkiem skóry, który zrobił karierę. Błona bębenkowa na końcu 
naszego przewodu słuchowego nie jest niczym innym jak kawałkiem skóry, co prawda bardzo 
szczególnym, jednakże trzeba wiedzieć, że na początku rozwoju skóra i zdolność słyszenia jeszcze 
nie były od siebie oddzielone.
Skórze, jako nosicielowi odczucia zmysłów, chociażby ze względu na jej fizyczną lokalizację 
przypada rola przechodnia. Skóra stanowi granicę pomiędzy organizmem a światem zewnętrznym: 
Ponadto jest wyspecjalizowana na mechaniczne dotykanie cielesne jako na bodziec wyzwalający, w 
odróżnieniu od zmysłu wzroku, który jak wiadomo, odpowiada na elektromagnetyczne fale o 
określonej częstotliwości. Tym samym każdy bodziec sygnalizowany przez skórę jest identyczny z 
sytuacją, w której świat zewnętrzny "jest już obecny" – w której jakaś rzecz z zewnętrznego świata 
już dotarła do granicy mego ciała.
Biologicznie naglący charakter tego rodzaju sytuacji oczywiście nie mógł się zmienić po dziś dzień. 
Dlatego też przy dotykaniu "wymacujemy" nie tylko formę, konsystencję, naturalne właściwości i 
inne cechy przedmiotu, który zetknął się z powierzchnią naszego ciała. W każdym przypadku 
przeżywamy również odczucia kondycyjne.
Istnieje wiele wyspecjalizowanych zmysłów skórnych, które rejestrują ucisk dotknięcia i które 
pozwalają nam za każdym razem przeżywać ten kontakt jako przyjemny bądź nieprzyjemny. W 
pewnych warunkach dochodzi do tego jeszcze uczucie niemiłego łaskotania lub swędzenia. 
Wszystko to są kondycyjne kategorie odczuwania. Nie mówią one nic o bodźcu wyzwalającym. Nie 
patrząc, nie możemy wiedzieć, czy pojawiające się nagle swędzenie wywołane jest ukłuciem 
komara czy podrażnieniem skóry z przyczyn wewnętrznych.
Charakterystyczne dla biologicznych przyczyn tego zróżnicowania czucia skórnego są różnorodne 
specjalizacje naszej skóry w różnych rejonach ciała. Tak więc na przykład przedmiotowy składnik 
zmysłu dotyku, jak wiadomo, przeważa w obszarze rąk, a właściwie palców. Są one wszak 
położone na krańcach ruchomych kończyn. Możemy zatem te części ciała wyciągać aktywnie ku 
otoczeniu bądź też z tego otoczenia do siebie przyciągać.
Taka swoboda łagodzi – z punktu widzenia naszych rozważań – nagłość rejestrowanych bodźców w 
takim stopniu, że w tych miejscach ciała mogło pomyślnie rozwinąć się przedmiotowe przeżywanie 
dotyku. Proszę to porównać ze sposobem, w jaki przeżywamy dotknięcia tułowia, które – 
przeciwnie – mają z zasady charakter bierny. W znacznym stopniu przeważa w nich składnik 
kondycyjny. Wiemy, że matki w zabawie łaskoczą swoje dzieci w goły brzuszek, a palce, zanim 
zostaną użyte do liczenia, przejmują funkcję obrazową przy recytowaniu wyliczanki ("Sroczka 
kaszkę warzyła; temu dała...").
Przysłowiowa łaskotliwość podeszwy jest naturalnie biologicznym wspomnieniem pozostałym po 
tych niezliczonych milionach lat, w których wymacanie na gruncie malej – a może nawet i 
aktywnie ruchliwej! – nierówności pod gołą stopą sygnalizowało sytuację w najwyższym stopniu 
naglącą. Analogicznie rzecz się ma z natrętną przewagą takiego samego kondycyjnego odczuwania 
w bezpośrednim otoczeniu otworów naszego ciała, na przykład warg czy dziurek nosa.
Niedawno była mowa o tym, że możliwość aktywnego ruchu w kierunku na świat zewnętrzny – a 
tym samym od własnej powierzchni – jaka dana jest naszym rękom, najwyraźniej sprzyja szansom 
rozwoju odczuwania przedmiotowego, a więc prawdziwemu postrzeganiu dotykowemu. Związek 
ten można wytłumaczyć w rozmaity sposób, zresztą kryje się za nim z pewnością wiele 
współdziałających przyczyn. Na użytek naszych rozważań pragnąłbym uwypuklić taki aspekt, że 
wzrastająca odległość bodźca od powierzchni organizmu jest jednoznaczna ze spadkiem 
podkreślanego tutaj niejednokrotnie stopnia nagłości wyzwalającej go przyczyny. Tym, co jest ode 
mnie dalekie, mogę jako istota żyjąca zajmować się mniej intensywnie aniżeli tym, co mi się już 
"do skóry dobrało" – tak można by opisać tę sytuację w sposób nieco bezceremonialny, ale 

obrazowy.
Taki banalny stan rzeczy jest powodem, że psycholodzy i fizjologowie określali już od dawna 
wyższe, przedmiotowe zmysły także jako "zmysły zdalne", przeciwstawiając im niższe, kondycyjne 
"zmysły bliskie". To kryterium podziału w ostatnich czasach trochę wyszło z mody. Trzeba zresztą 
dodać, że słusznie. Przekonano się bowiem, że omawianym zmysłom w głównych punktach 
przypada rola dwojaka. Tymczasem pozornie gładki podział na zmysły zdalne i bliskie po prostu 
zasłaniał ten tak ważny element.
Pomimo to pojęcie zmysłu zdalnego trafia w coś bardzo ważnego. Nie tylko dlatego, że 
postrzeganie w swej istocie jest jednoznaczne z wytwarzaniem stosunku do oddalonych jeszcze od 
postrzegającego rzeczy świata zewnętrznego, lecz pierwotnie przede wszystkim dlatego, że z 
opisanych powodów odległość rzeczy wysyłającej bodziec stanowi warunek traktowania tego 
bodźca nie jako ingerencji we własny organizm, lecz jako informacji o środowisku.
Jeżeli tak jest, jakżeż akurat zmysł dotyku mógł stać się protoplastą słuchu? Niezależnie od 
wszelkich składników kondycyjnych, jest to przecież prototyp zdalnego zmysłu informującego 
głównie przedmiotowo. Odpowiedź jest prosta. Mogło się tak stać, ponieważ na ziemskiej 
powierzchni okrytej powietrzną powłoką możliwe są formy pośredniego dotykania cielesnego, 
nawet poprzez wielkie odległości.
Pośredniczą w tym atmosferyczne fale ciśnienia. Cześć zmysłu dotyku – w ciągu bardzo długiego 
czasu i rozmaitymi sposobami – wyspecjalizowała się w owych falach, jedynej formie "dotykania" 
przenoszonej pośrednio na większych odległościach. Teraz, patrząc wstecz, możemy potwierdzić, 
że nakłady opłaciły się. Pojawiły się możliwości i źródła informacji, uprzednio całkowicie nie do 
przewidzenia.
Wreszcie ten cząstkowy zmysł skóry, wyspecjalizowany w coraz prędszych atmosferycznych falach 
podłużnych, w elastycznych drganiach otaczającego go powietrza, rozwinął się w tak zróżnicowany 
narząd odbiorczy, że sam wyzwolił z kolei powstanie odpowiednich narządów nadawczych. Ucho 
jest przyczyną powstania więzadeł głosowych i krtani, krtani dolnej (syrinx), dzięki której ptaki 
popisują się swym śpiewem, aparatu strydulacyjnego świerszczy i wielu innych wytwarzających 
dźwięki narządów zrodzonych przez przyrodę ożywioną. Istnieją liczne poszlaki pozwalające 
stwierdzić, że naszkicowana tutaj droga odpowiada historycznej rzeczywistości. Ewolucjoniści 
wykryli na przykład, że narząd Cortiego w uchu wewnętrznym tworzy się w okresie życia 
embrionalnego z kawałka skóry zarodka. Narząd Cortiego jest właściwym nerwowym narządem 
odbiorczym na końcu łańcucha kosteczek słuchowych, łączących błonę bębenkową z uchem 
wewnętrznym. Odgrywa on w uchu podobną rolą jak światłoczuła siatkówka w oku.
Dalej: mały obszar w korze mózgowej, w którym kończą się drogi nerwowe prowadzące od 
narządu Cortiego do mózgu, a więc ośrodek słuchu, graniczy bezpośrednio z czuciowym zakrętem 
zaśrodkowym. A jest to stacja końcowa impulsów pochodzących od zmysłu dotyku. Wreszcie 
ostatnia wskazówka, znana wszystkim korzystającym z radia, przy czym prawdopodobnie nieliczni 
tylko zdają sobie sprawę z zachodzącego tutaj powiązania. Jak wiadomo, inaczej nastawia się 
dźwięk głośnika przy programach muzycznych, a inaczej przy słuchaniu wiadomości czy powieści 
w odcinkach. W pierwszym przypadku każdy instynktownie woli niższe tony, w programach 
mówionych – przeciwnie. Większość aparatów ma nawet specjalne klawisze oznaczone "muzyka" 
bądź "mowa", którymi można się posługiwać przy doborze tonu. Młodzi, którzy sobie przegrywają 
kasety na nowoczesnym urządzeniu stereofonicznym, mają niezawodną tendencję do nastawiania 
basów "na pełny regulator". Twierdzą, że można wtedy intensywniej rozkoszować się muzyką i nie 
mylą się. Nikt natomiast nie wątpi, że wiadomości dziennika byłyby przy takiej wysokości dźwięku 
prawie niezrozumiałe. Jak to wytłumaczyć? Sądzę, że mamy do czynienia ze skutkami pochodzenia 
naszego słuchu.
Niskie tony odpowiadają niskim częstotliwościom. Są to elastyczne drgania powietrza, 
przebiegające tak powoli, że w skrajnych przypadkach możemy je już nie tylko słyszeć. I tak na 

przykład bardzo głośny i bardzo głęboki bas postrzegamy nie tylko uchem, lecz w formie wibracji 
całą pozostałą skórą, przede wszystkim skórą brzucha. Bardzo powolne fale dźwiękowe 
przeżywamy więc dzisiaj jeszcze nie tylko jako ton, lecz także jako dotykanie.
Nasz słuch w zakresie niskich częstotliwości zdaje się więc bliższy swemu pochodzeniu od zmysłu 
skórnego. Stąd kondycyjne, uczuciowe składniki przeżywania słuchu mają tutaj odpowiednio 
większe znaczenie. Nie ulega także wątpliwości, że może to wzmóc rozkosz, gdy pragnie się, aby 
muzyka "poruszała" nas emocjonalnie.
W tych warunkach jest równie zrozumiałe, że w przypadku mowy dzieje się wręcz przeciwnie. 
Tam, gdzie nacisk położony jest nie na emocję, lecz na informację – nie w sensie teorii informacji, 
lecz w codziennym rozumieniu tego terminu – większego znaczenia nabiera przedmiotowy, 
prawdziwy składnik postrzegania. Nasz narząd słuchu, podobnie jak narządy mowy, rozwinął się 
najwidoczniej według tej podstawowej reguły. Przy mówieniu podobnie jak przy słuchaniu mowy 
decydującą rolę odgrywają wyższe częstotliwości. Przy tym rodzaju komunikacji ze środowiskiem 
słuch pracuje więc w zasięgu możliwie odległym od niskich częstotliwości spokrewnionych jeszcze 
z odczuciem dotykania.

4

Przedmiot zmienia się w podmiot 
Na początku wszystkich zmysłów znajduje się więc bodziec. Bodziec wytworzony przez pewną 
właściwość środowiska, na której zlekceważenie prakomórka sobie pozwolić nie mogła. Rodzaj 
bowiem tego bodźca stanowił albo jakieś potencjalne niebezpieczeństwo, albo też dany bodziec 
reprezentował właściwość środowiska niezbędną do przetrwania. Tylko w tych dwóch przypadkach 
– w żadnym innym – świat zewnętrzny bywał dopuszczany do wnętrza, tylko w tych dwóch 
okolicznościach nie sposób było zrezygnować z efektywnego kontaktu. Jedynie dlatego nie 
zauważamy w ogóle owych gromad neutrin pochodzących od Słońca, które w każdej sekundzie 
przez nas przelatują. Dlatego nie rozwinęliśmy również żadnego zmysłu, żadnego fizjologicznego 
detektora do odbioru linii sił ziemskiego pola magnetycznego. Brakuje nam narządu do 
postrzegania radioaktywnego promieniowania skorupy ziemskiej, ponieważ – w dawce, w jakiej 
występuje w przyrodzie – nie ma ono istotnego znaczenia dla naszego codziennego przetrwania 
jako organizm. A o tych lukach w naszym postrzeganiu wiemy dzisiaj już coś niecoś, ponieważ 
badania naukowe w kilku miejscach potrafiły przekroczyć horyzont osiągalny dla naszych 
zmysłów. Możemy się jedynie domyślać, ile jeszcze jest właściwości świata, których nie 
dostrzegamy.
W czasie gdy ewolucja zaczynała wyposażać swoje stworzenia w narządy postrzegania, mogła 
działać wyłącznie z tym tak bardzo ograniczonym repertuarem bodźców, dopuszczonych przez 
prakomórkę i w drodze wyjątku rejestrowanych. Nie miała – dosłownie – innego wyboru. A potem 
okazało się jeszcze, że wcale nie każdy spośród ograniczonej liczby możliwych bodźców znajdował 
zastosowanie w realizacji projektu. W większości przypadków próba wykorzystania ich jako źródła 
informacji dla organizmu spaliła na panewce.
Jak już wspominaliśmy, nieuchronnie działo się tak wówczas, gdy bodziec, który mógł stać się 
punktem wyjściowym rozwoju, należał do kategorii biologicznej o szczególnie ważnym, żywotnym 
znaczeniu. Jednakże w odniesieniu do drobnej części tej z góry już ograniczonej liczby możliwych 
bodźców próba mimo wszystko uwieńczona została sukcesem. W tych przypadkach małymi 
kroczkami udało się rozwojowi spychać na coraz to dalszą pozycję biologiczną ważność bodźca. 
Miejsce jego zajęło odbicie świata.
Jest to rozwój, który określić musimy jako cudowny. Do tej pory możliwe było wyłącznie bierne 
poddanie się, bezwarunkowe przystosowanie do tego, co się przedostawało z zewnętrznego świata 
do organizmu. Natomiast w momencie, o którym mowa, organizm nabył zdolność zawładnięcia 
docierającymi doń właściwościami świata i wymuszenia, aby świat mu się ukazał. Fantastyczne 
wręcz odwrócenie ról. Przedmiot przeobraża się w podmiot. Z takiego punktu widzenia narządy 
postrzegania na wyższym poziomie kontynuują to, co rozpoczęło się w chwili powstania pierwszej 

błony komórkowej: usamodzielnienie organizmu wobec swego środowiska.
Aczkolwiek rozwój ten, na którego najdalszym jak dotychczas etapie znajdujemy się jako jego 
uczestnicy, jest istotnie wspaniały, nie wolno pominąć jego drugiego aspektu: świat, który 
postrzegamy, jest wynikiem przetworzenia małej tylko cząstki ograniczonej liczby możliwych 
bodźców zewnętrznych. To, co postrzegamy, nie jest światem, jaki rzeczywiście istnieje. Jest jego 
odbiciem. A kto pamięta o historii powstania tego odbicia, musi wątpić w jego domniemaną 
zgodność z oryginałem.
Tak oto wyznaczyliśmy przebieg kariery takiego bodźca, który z powodzeniem przebył drogę do 
postrzegania. Wiemy już, że szlak prowadzi od bodźca przez uczucia kondycyjne aż do odczuwania 
przedmiotowego, za pomocą którego odbija się świat zewnętrzny. Teraz możemy kontynuować 
nasze rozważania we właściwej kolejności. Odeszliśmy od niej, żeby zrozumieć, jaka to konkretna 
droga rozwoju wiodła do tego czy innego narządu postrzegania, oraz przede wszystkim, co oznacza 
stwierdzenie, że na proces ten złożyły się przyczyny biologiczne i prawa ewolucji.
Obecnie rozważymy znane dzisiaj szczegóły tego zjawiska, a to na przykładzie jednego zmysłu, 
mianowicie zmysłu wzroku. Nasza zdolność widzenia doskonale się do tego nadaje, ponieważ w 
toku ewolucji przemierzyła dłuższą drogę aniżeli wszystkie inne zmysły. Jej dzieje będą więc 
szczególnie przydatne w tej próbie zrekonstruowania przejścia od poziomu biologicznego do 
psychicznego.

8. Od odbiornika światła do narządu widzenia
Zaczęło się od eugleny 
Jakkolwiek po wszystkim, cośmy tu powiedzieli, musi to brzmieć paradoksalnie, pewne jest, że 
rośliny wynalazły oczy. Oczywiście nie takie oczy jak te, które obecnie mamy w głowie, lecz ich 
filogenetycznych protoplastów, to znaczy pierwszy szczebel, bez którego nie mogłaby powstać 
drabina umożliwiająca ewolucji wspięcie się do zdolności widzenia.
Przy bliższym poznaniu okoliczność ta naturalnie traci wszelkie cechy paradoksu. Przyczyna jest 
bowiem dokładnie taka sama jak ta, która z kolei roślinom uniemożliwiła dalsze rozwinięcie tak 
udanego zaczątku do wykształcenia narządów wzroku. A polega ona na ogromnym, warunkującym 
egzystencję znaczeniu, jakie światło ma dla roślin.
Wysoce swoista, jedyna w swoim rodzaju na tej Ziemi przemiana materii raz na zawsze zamyka 
roślinom drogę do odmiennego obchodzenia się ze światłem, czyli do wyznaczenia mu innej roli 
aniżeli rola niezbędnego, żywotnego źródła energii. Wyciągają z tego pewne korzyści. W końcu 
rośliny nie potrzebują uganiać się za pożywieniem. Wszędzie, gdzie świeci Słońce – zakładając, że 
istnieje również powietrze i pewne minimum wilgotności oraz minerałów – roślina może się 
nasycić. Ale właśnie ten stosunek do światła jednocześnie uniemożliwił jej dysponowanie 
promieniowaniem słonecznym do innych celów.
I właśnie z tego powodu punkt startowy ewolucji oczu mógł się znaleźć tylko w królestwie roślin. 
Tylko tam, gdzie światłu przypadła tak ważna rola biologiczna, powstać mogły receptory światła, 
pierwsze prymitywne narządy jego odbioru. Tylko tam światło zostało włączone do ściśle 
ograniczonego zestawu bodźców środowiska, od którego komórki – również z przyczyn 
biologicznych – nie mogły się odgrodzić. A jest to druga przyczyna, dla której roślinom 
zawdzięczamy to, że mamy oczy.
Początek wygląda bardzo skromnie. Znamy go, że tak powiem, z bliska, bo na szczęście dla 
ewolucjonistów nie wszystkie gatunki wykorzystały oferowane im przez ewolucję możliwości. 
Rozwój zdolności widzenia jest więc we wszystkich fazach udokumentowany żyjącymi w naszych 
czasach zwierzętami na najróżniejszym poziomie rozwoju.
Na początku szeregu znajduje się jednokomórkowiec, którego zaliczać trzeba do roślin. 

Uzasadniłem przed chwilą, dlaczego nie może być inaczej. Euglena – tak biologowie nazywają ten 
mikroskopijny twór – w języku niemieckim nosi nazwę "zwierzątka ocznego" [Augentierchen. Po 
polsku euglenę nazywa się popularnie klejnotka. [przyp. red.]]. Jest to zrozumiałe, lecz błędne. 
Zrozumiałe, ponieważ euglena zaliczana jest do wiciowców i w wodzie pływa aktywnie i 
swobodnie. Ta ożywiona ruchliwość stała się powodem, że dawni obserwatorzy mylnie sądzili, iż 
mają do czynienia ze zwierzęciem.
Jednakże euglena posiada chloroplasty, owe organelle, dzięki którym rośliny mogą chwytać światło 
słoneczne. Euglena może się więc odżywiać przez fotosyntezę – charakterystyczne dla roślin 
łączenie nieorganicznych cząsteczek w organiczne kamyki budulcowe za pomocą energii świetlnej. 
Jest więc jednokomórkową rośliną. Podobnie jak wiele innych roślin tego typu dysponuje wicią, 
stąd objawia odpowiednio aktywną ruchliwość.
Ten mikroskopijny organizm otrzymał nazwę "zwierzątka ocznego" ze względu na maleńki 
czerwony punkcik położony blisko jego przedniego krańca; w pierwszej chwili rzeczywiście 
sprawia on wrażenie oczka. Jest to dziwnym trafem składnik zaczątkowego narządu zmysłu światła. 
Dziwnym dlatego, że bezpośrednie wrażenie, z którego rodzi się taki domysł, znowu jest błędne. 
Wydaje się zawsze, jakby się oglądało euglenę z jednej strony i widziało przy tym jedno boczne 
oko. Tymczasem komórka ma tylko ten jeden czerwony punkcik. Nie ma drugiego do pary. Widzi 
się go z każdej strony po prostu dlatego, że klejnotka jest przezroczysta jak kryształ (zob. il. 10 po 
s. 208). Ponadto wrażenie jest błędne także dlatego, że sama czerwona plamka wcale nie jest 
wrażliwą na światło częścią optycznego receptora, o jaki nam tutaj chodzi. Jest to tylko skupienie 
pigmentu, nagromadzenie zabarwionych (a więc nieprzezroczystych) ziarenek w przejrzystym jak 
szkło ciele małej komórki. Rzuca ono cień, to wszystko. Natomiast zdumiewające jest to, co 
komórka robi z tym cieniem.
Euglena porusza się w wodzie za pomocą maleńkiej wici, umieszczonej na swym przednim krańcu, 
jeśli patrzeć w kierunku pływania. Raz wić uderza prędzej i bardziej energicznie, potem znów z 
mniejszą siłą. Raz uderza tak, że kieruje komórkę w przód, następnie tak, że euglena bierze zakręt 
w prawo lub w lewo. Gdy się to obserwuje pod mikroskopem, całość robi wrażenie czegoś 
całkowicie przypadkowego i nieregularnego.
Ale i to wrażenie jest mylne. Wprawdzie trasa komórki jest chaotyczna i niesystematyczna, ale 
drogę wyznacza nie tylko przypadek. Kto cierpliwie obserwuje, przekonuje się, że euglena 
wykazuje tendencję do nastawiania osi swego ciała możliwie równolegle do padającego światła, tak 
że kraniec przedni, zaopatrzony w wić, dąży do światła. Wprawdzie udaje się to tylko w stopniu 
bardzo niedoskonałym, niemniej sama tendencja wystarczy, aby komórka po swej pozornie 
chaotycznej trasie powoli, ale niezawodnie zbliżała się do źródła światła. Euglena, jak mówi biolog, 
wykazuje silną fototaksję dodatnią, czyli jest przyciągana przez światło.
Jasne, że taka właściwość, czy też zdolność, jest ogromnie korzystna dla istoty żywej, która energię 
do przemiany materii pobiera ze światła słonecznego. Ale jak właściwie ta prymitywna i 
pozbawiona mózgu komórka dokonuje tej sztuki? Nikt do tej pory tego nie wykrył. Jednakże po 
długich i skomplikowanych badaniach rozwiązano przynajmniej pewną dość istotną część zagadki. 
Otóż owa plamka oczna, która służy tylko temu, aby rzucać cień, nagle okazuje się nie bez 
znaczenia.
Podczas gdy komórka pływa na chybił trafił wokoło i obraca się przy tym wzdłuż swej podłużnej 
osi, cień ten pada przy każdym obrocie na korzonek wici, w każdym razie dopóki komórka ta nie 
płynie wprost na źródło światła. A przy każdym zacienieniu zmienia się aktywność wici. Nikt 
jeszcze nie potrafił dokładnie wyjaśnić, jaki jest rodzaj tej zmiany i czy istnieją tu różne warianty. 
Pewne jest tylko, że w ten nadzwyczaj prosty sposób następuje powiązanie kierunku padania 
światła z aktywnością uderzeń wici. Pewne jest także, że położenie czerwonej plamki ocznej w 
stosunku do korzonka wici w powiązaniu z kształtem całej komórki oraz długością i kierunkiem 
uderzenia wici wywołują taki efekt, że pozwalają komórce podążać, co prawda powoli i po drugich 
drogach okrężnych, do źródła światła.

Nikt nie będzie tutaj chciał mówić o oku. Jakkolwiek owo zjawisko rzucania cienia wykorzystane 
jest w sposób zdumiewająco celowy, całość nie ma z pewnością jeszcze nic wspólnego ze 
zdolnością widzenia. Wielu nawet ten dystans wyda się tak wielki, że będą wątpić w to, czy 
fototaktyczna reakcja świetlna eugleny i powodująca ową reakcję mała aparatura słusznie zostały 
przeze mnie wymienione jako ewolucyjny szczebel wstępny do widzącego oka.

 

Schemat przedniego końca eugleny z korzonkiem wici i plamką oczną. Wić w ciele 
jednokomórkowca umieszczona jest w małym lejku. Zaciemnienie zgrubienia dolnego 
końca wici przez ziarna pigmentowe plamki ocznej powoduje zmianę uderzenia wici, a 
tym samym kierunku płynięcia drobnego organizmu.

Prawo do takiego poglądu czerpię jednakże z dwóch niesłychanie interesujących odkryć. Przy 
użyciu analizy spektralnej stopniowo udało się w ubiegłych latach w kilku europejskich i 
amerykańskich laboratoriach nieco bliżej rozszyfrować chemiczną naturę plamki ocznej eugleny. 
Nie ma wprawdzie jeszcze ostatecznej diagnozy chemicznej, tak utrudnionej drobnym rozmiarem 
obiektu, niemniej uzyskane dotąd wyniki (widma absorpcyjne) pozwalają przypuszczać, że 
czerwona barwa plamki wywołana jest pigmentem z grupy tzw. karotenoidów.
A to jest rzeczywiście odkrycie sensacyjne. Spośród wszystkich niezliczonych związków, którym 
można by przypisać zdolność rzucania cienia – a przecież niczego więcej się od eugleny nie 
wymaga – trafiono akurat na ten złożony łańcuch węglowodoru. Taki wynik jest sensacyjny 
dlatego, że do tej właśnie grupy należą wszystkie pigmenty widzenia zwierząt wyższych, także 
purpura wzrokowa w siatkówce naszych oczu. Jej czerwona barwa i barwa plamki ocznej eugleny 
mają tę samą chemiczną przyczynę! Trudno o bardziej frapujący dowód związku historycznego 
pomiędzy tymi dwoma biegunami rozwoju.
Istnieje jeszcze druga wskazówka. Szczegółowe badania prowadzone przy użyciu mikroskopu 
elektronowego nad światłoczułymi komórkami ludzkiej siatkówki – pręcikami i czopkami – 
wykazały strukturę, której osobliwości nie dopuszczają właściwie innego wniosku niż ten, że owe 
wysoko wyspecjalizowane komórki wzrokowe muszą pochodzić od komórek wiciowych. Tego zaś 
do tej pory nikt nie był w stanie zrozumieć. Co prawda biologowie dosyć mieli powodów do 
podziwiania zdolności wynalazczych i fantazji, z jaką na każdym kroku ewolucja przebudowywała 
zastany materiał, wykorzystując go do nowych celów. Gdy cel tego wymagał, z pęcherzy pławnych 
powstawały płuca, a z otworów skrzelowych – przewody słuchowe. Ale w tych i wszystkich innych 
znanych przypadkach wiadomo było przynajmniej, w jaki sposób i pod działaniem jakich 
zewnętrznych okoliczności następowała taka zmiana funkcji. Natomiast wydawało się prawie nie 
do pojęcia, co mogło wici, to znaczy organelli komórkowej służącej mechanicznemu poruszaniu 
się, a więc w pewnym stopniu – kończynie, wyznaczyć rolę zaczątku komórki zmysłowej – i to 
akurat komórki wzroku!
Zdaje się, jakoby euglena pozwalała rozwiązać również tę zagadkę. Miejscem wrażliwym na 
światło jest u niej nie plamka oczna, lecz koniec korzonka wici. Na tym prymitywnym szczeblu nie 
jest to na pewno jeszcze właściwy receptor światła, lecz właśnie tylko motorycz-na część napędowa 
dla wici wystającej z powierzchni komórki. Ale najwidoczniej aktywność i rodzaj przemian 
chemicznych owej części napędowej podlegają wpływom kolejnego następowania po sobie jasności 
i ciemności.
Euglena używa tego wpływu tylko do automatycznego sterowania swego napędu, orientującego się 
według światła. Któż mógł przypuszczać, że na tym etapie rozwoju, na którym znajduje się ów 
mały organizm, tyle możliwości tkwi w prostym współdziałaniu rzucającego cień pigmentu z 
chemiczną podatnością na wpływ światła? Tymczasem ewolucja trzymała się bezbłędnie raz już 
dokonanego wynalazku. Plamka oczna eugleny i ludzka purpura wzrokowa składają się z tego 
samego materiału. A pręciki i czopki ludzkiej siatkówki strukturą swoją przypominają dziś jeszcze 
wici eugleny. Ich korzonki były pierwszą na światło wrażliwą organellą, jaką posłużyła się 

ewolucja do budowy aparatu orientacji świetlnej.
Jak zobaczymy w dalszym ciągu naszych rozważań, wrażliwa na światło cząstka oraz pigment 
rzucający cień – to elementy, z których zbudować można narząd wzroku. Samo światło absolutnie 
nie wystarcza. Każdy, kto przypatrywał się pracy kowala, wie dobrze, że rozżarzony kawał żelaza 
może w ostrym ogniu paleniska stać się niewidoczny. Przedmioty stają się widoczne dopiero przez 
kontrast. Nie bez powodu więc wnętrze naszego oka jest zaciemnione zbitymi warstwami pigmentu. 
Gdyby w oczach nie było ciemno, nie moglibyśmy niczego widzieć.
Zresztą także rośliny wyższe nie zrezygnowały całkowicie ze stosowania tej zasady. Wiadomo, że 
większość roślin posiada zdolność zwracania liści i łodyg ku światłu. Pozostają więc przywarte do 
miejsca, ale części ich ciała zachowują się fototropijnie dodatnio. U niektórych roślin występuje 
także fototropizm ujemny. Dotyczy to na przykład korzeni, dzięki czemu dostają się one do ziemi 
nawet przy niekorzystnym położeniu kiełkującego nasiona.
Szczególnie wyrafinowane zdają się pewne rośliny wykazujące fototropizm zmienny. Istnieją więc 
bluszczopodobne rośliny pnące, które w czasie kwitnienia reagują na światło pozytywnie, a po 
dojrzeniu nasiona – ujemnie. Wynik jest niezwykle skuteczny: łodygi, na których rozwijają się 
nasiona, skręcają się ku ścianie i dosłownie składają je w szparach czy wnękach muru, a więc w 
miejscach, gdzie istnieją szansę zaczepienia się.
Pracujący w Pasadenie laureat Nagrody Nobla Max Delbriick od ponad dziesięciu lat bada także 
inne zdolności reagowania roślin na bodźce zewnętrzne; przedmiotem jego prac jest prymitywny 
jednokomórkowy grzyb o nazwie Phocomyces. Delbruck wykrył, że jego obiekt doświadczalny w 
swych reakcjach na światło używa już czegoś w rodzaju efektu soczewki. Odkrył jeszcze inną 
rzecz, szczególnie interesującą w związku z naszym tematem.
Phocomyces do swoich reakcji ruchowych orientujących się według światła wykorzystuje tylko 
ściśle ograniczony wycinek widma. Tylko światło niebieskie zmusza mały grzyb do zmian w 
procesie wzrostu. Na światło czerwone Phocomyces jest, jak dosłownie pisze Delbruck, 
"całkowicie ślepy". Grzyb naszego uczonego ujawnia w tym pokrewieństwo z roślinami. One także 
posługują się rozmaitymi długościami fal do swych rozmaitych kontaktów ze światłem. Źródłem 
energii dla roślin są przede wszystkim długofalowe częstotliwości, a więc takie, na jakie 
Phocomyces jest ślepy; w tym zakresie widma, przeważnie w zakresie światła czerwonego, ale 
również w małym odcinku żółtego, światło jest właściwą dla roślin formą energii, ich materiałem 
pędnym. Światło w tym zakresie fal utrzymuje w biegu fotosyntezę. Natomiast ruchowe reakcje 
fototropijne, a wiec zorientowane według światła, wywołane są przez inne krótkofalowe części 
widma.
Wydaje mi się, że jest to niezwykle przekonujące potwierdzenie tak szczegółowo omówionej w 
poprzednim rozdziale biologicznej zasady, która głosi, że biologiczne znaczenie bodźca dla stanu 
fizycznego i rola jego jako ewentualnego źródła informacji o świecie zewnętrznym wzajemnie się 
wykluczają. Jak nieuchronna jest ta konieczność wyboru, wykazuje owo zróżnicowanie upodobania 
do rozmaitych długości fal świetlnych w zależności od funkcji, o którą chodzi. Można by 
powiedzieć, że rośliny tylko dzięki temu, że dla uzyskiwania energii ograniczyły się do pewnej 
części widma, potrafiły wygospodarować sobie jeszcze inny zakres fal świetlnych, z którego mogą 
korzystać do reakcji orientujących.
Historia powstania oka 
Rośliny nie doszły do niczego więcej jak tylko do reakcji ruchowych. Jakie są możliwości zawarte 
w kombinacji światłoczułego elementu z rzucającą cień strukturą, okazało się dopiero wówczas, 
gdy tymi kamykami budulcowymi zaczęła grać ewolucja zwierząt. Nie musimy sobie wiele łamać 
głowy nad tym, w jaki sposób podstawowe wyposażenie dostało się z królestwa roślin, w którym 
zostało wynalezione, do królestwa zwierząt. W tych wczesnych czasach wszechwładnego 
panowania jednokomórkowca przynależność do tego czy innego królestwa była jeszcze nie 
ustalona, a nawet zmienna. Nie tylko poszczególne gatunki, ale nawet pojedyncze osobniki 

oscylowały na pograniczu między tymi królestwami.

1

 Rozpowszechnienie wynalazku było tylko 

sprawą czasu.
A od chwili gdy się to stało, ciąg dalszy następował jak gdyby raz za razem. Pierwszym krokiem 
mógł być bezładny rozsiew światłoczułych komórek na całej powierzchni ciała prymitywnych 
wielokomórkowców. Naocznym przykładem tego jest po dzień dzisiejszy dżdżownica. Wykazuje 
ona zresztą jeszcze dwie ciekawe osobliwości, pozytywną i negatywną, którymi warto się zająć.
Negatywna osobliwość polega na tym, że u tego prymitywnego robaka jedna połowa tak łatwo 
osiągniętego przez rośliny sukcesu przepadła – mam na myśli nagromadzenie ziarenek pigmentu 
rzucających cień. Rozsiane w skórze dżdżownicy komórki zmysłu światła są jak gdyby nagie. Jako 
wielokomórkowiec i bądź co bądź już posiadacz drabinkowego układu nerwowego, zwierzę to 
może sobie pozwolić na takie uproszczenie. Wyrównuje mu to z naddatkiem druga osobliwość. 
Gdy dokładniej zbadamy rozrzut komórek zmysłu światła w skórze dżdżownicy, stwierdzimy, że 
nie jest tak chaotyczny, jak się w pierwszej chwili zdawało. Komórki te są najgęściej nagromadzone 
w przednim krańcu robaka, a jest ich wyraźnie mniej na krańcu tylnym, najmniej zaś w środkowych 
rejonach ciała.
A więc rozrzut przystosował się już do sposobu poruszania się tego prymitywnego organizmu. 
Dżdżownicy takie urządzenie wystarcza do przetrwania, komórki bowiem służą jej jedynie do 
omijania światła. Temu robakowi, który nie reprezentuje wiele ponad kawałek jelita zdolnego do 
pełzania, na wolnej powierzchni zagrażają nie tylko pożeracze, lecz także śmierć przez wysuszenie.
Skupienie komórek zmysłowych na przednim krańcu przygotowało następny wielki krok 
ewolucyjny. Nie trzeba chyba uzasadniać, że w tym miejscu najpotrzebniejsze są receptory 
bodźców pochodzących ze świata zewnętrznego. Fakt, że komórki odbiorcze zgromadziły się tutaj, 
sprzyjał połączeniu się ich w przyszłości.
Zanim do tego doszło, na jednej z linii rozwoju, która widocznie musiała ominąć dżdżownice, od 
nowa został wprowadzony pigment. Teraz już układ w całości wyglądał mniej więcej tak, jak to 
obecnie widujemy u niektórych płazińców (zob. rysunek). Plamki oczne występują u nich już tylko 
w rejonie głowy i są w zasadzie zbudowane tak jak u eugleny. Ale budowa została zdecydowanie 
udoskonalona, odpowiednio do większych możliwości konstrukcyjnych, jakimi rozporządza 
wielokomórkowiec.
Najważniejsza korzyść wynikająca z takiej komórki zmysłu świetlnego, umiejscowionej na jednym 
końcu w pigmentowej otoczce, związana jest z tym, że komórkę taką światło może dosięgnąć tylko 
od jednej strony, tej, która nie jest osłonięta pigmentem. Gdy zatem więcej tego rodzaju komórek 
jest umieszczonych symetrycznie z prawej i lewej na przednim krańcu i ze sobą sprzężonych, 
niepotrzebne z zupełnie oczywistych przyczyn stają się wszelkie drogi okrężne przy nastawianiu się 
na źródło światła – co u eugleny było jeszcze nie do uniknięcia.
To tak wyraźnie ulepszone stadium niesie w sobie znowu przyczyny kolejnego kroku. Jasne jest, że 
tak wysoko wyspecjalizowane komórki jak receptory światła są bardziej podatne na skaleczenie i 
trudniejsze do zastąpienia niż na przykład komórki skórne. Ponadto takie komórki zmysłowe nie 
mogą bez naruszenia swej sprawności po prostu w celu ochrony powlec się odporną powierzchnią. 
Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że owe komórki wprawdzie są najpilniej potrzebne w części 
przedniej, ale zarazem tam są najbardziej narażone na uszkodzenia. Przy poruszaniu się właśnie w 
tym miejscu raz po raz muszą następować zderzenia ze światem zewnętrznym.
Jakie jest wyjście? Znowu wystarczy rzut oka na wyżej rozwinięty gatunek zwierząt, aby zobaczyć, 
co się dalej działo. Problem został rozwiązany przez to, że wrażliwe na światło komórki skupiły się, 
a miejsce powierzchni, na której się nagromadziły, zapadło się (do tego i dalszych ustępów zob. rys. 
na s. 110). Nie zakłóciło to w niczym funkcji, a mechaniczne skaleczenia stawały się tym rzadsze, 
im głębiej obniżało się dno powstającego kielicha ocznego.
Okazało się zresztą, że funkcja nie tylko nie doznała żadnego uszczerbku, ale nawet na tym zyskała. 

Nikt tego nie mógł przewidzieć i nie było nikogo, kto mógłby takim wynikiem celowo sterować. 
Dla ewolucji charakterystyczne jest to, że musi dawać sobie radę bez żadnego planu budowy. 
Właśnie historia rozwoju zmysłu światła dostarcza szczególnie pouczających i dobitnych 
przykładów na to, jak wspaniale ewolucja potrafi radzić sobie bez planu.

 

Wypławek (Planaria) z dwojgiem położonych na przednim krańcu pigmentowych oczu 
kielichowych, z których każde może zawierać do 1000 komórek zmysłu światła.

W tym przypadku nieprzewidywalna, a jednocześnie niechybna korzyść wynikła po prostu z 
geometrycznych właściwości powstałego kielicha. Im stawał się głębszy, tym dokładniej promień 
światła musiał padać wzdłuż jego osi środkowej, aby na jednej z bocznych ścian nie powstał cień. 
Drobne odchylenia od tej linii padania światła prowadzą z reguły do zaciemnienia wycinków 
ściennych położonych bliżej źródła światła.
Tym samym pojawił się po raz pierwszy receptor światła, który potrafił coś więcej, aniżeli tylko 
meldować, czy jest jasno czy ciemno. Oko kielichowe, na przykład ślimaka, sygnalizuje także 
ruchy, i to nie tylko ich kierunek, lecz także prędkość. Ruchome źródło światła wytwarza w 
kielichu cień wędrujący, co powoduje podrażnienie znajdujących się tam komórek zmysłowych, 
jednej po drugiej. Przebieg tego podrażnienia w czasie i jego kierunek w oku tworzą wartości 
pomiarowe, meldowane do zwoju gardzielowego w drabinkowym układzie nerwowym i sterujące 
zachowaniem ślimaka.
Resztę historii możemy zrelacjonować krótko. Nadal charakterystyczne pozostaje to, że sama tylko 
kontynuacja raz zapoczątkowanej tendencji rozwoju pozwala na ciągłe powstawanie zupełnie 
nowych możliwości fizyczno-optycznych. Nieoczekiwanym wynikiem stopniowych zmian był więc 
skokowo pojawiający się postęp.
Nie sposób rozstrzygnąć, czy działał tutaj czysty przypadek – co by znaczyło, że liczba nie 
wykorzystanych (i dla nas niewyobrażalnych) możliwych kontynuacji była w każdej chwili 
dostatecznie wielka, aby ciąg rozwoju nie został przerwany – czy też (cóż za herezja!) istnieje może 
jednak nie znana nam do tej pory prawidłowość, która przyczyniła się do tego, że ewolucja nie 
zabłądziła na wąskiej ścieżce danych możliwości.
Jakkolwiek było, w każdym razie otwór kielicha ocznego w ciągu następnych milionów lat zaczął 
się z wolna zwężać. Przyczyna jest oczywista: im mniejszy stawał się otwór, tym głębszy kielich, 
tym dokładniejsze ustalanie kierunku, z którego pada światło. Wydaje się, że żaden inny czynnik 
nie uczestniczył w tym dziele.
Konsekwentna selekcja przez środowisko w każdym pokoleniu dobierała spośród posiadaczy oczu 
kielichowych te osobniki, u których otwór wpadania światła stał się szczególnie wąski. 
Ponadprzeciętna i niezawodna orientacja według światła ułatwiała im przetrwanie. One więc przede 
wszystkim były tymi, od których pochodziły osobniki następnych generacji. I tak dalej, przez czas, 
który nam wydaje się nieskończenie długi. Otwór zwężał się coraz bardziej. Kielich zamieniał się w 
jamistą kulę. Tak powstał kolejny typ oka – oko jamowe, na przykład łodzika.

 

Schemat rozwoju oka. Odkrycie historii powstania złożonego oka kręgowca dostarcza 
jednego z najbardziej przekonujących dowodów na doniosłość Darwinowskiej nauki o 
ewolucji. Szczegóły w tekście.

Mamy prawo mówić o nowym typie oka przede wszystkim dlatego, że owo oko jamowe, a więc 
rezultat bezszczeblowej kontynuacji rozwoju istniejących już tendencji, jest w swej funkcji pewną 
nowością, która pojawia się bez fazy przejściowej. Stopniowa przemiana ilościowa formy 
doprowadziła w tym wypadku do jakościowego skoku, jakim było całkowicie nowatorskie 
potraktowanie światła: tutaj po raz pierwszy świat zewnętrzny rzeczywiście, w dosłownym 

znaczeniu zostaje odbity.
Prawa fizyki – o których ewolucja przecież nic wiedzieć nie mogła – spowodowały, że w kulistym, 
zaciemnionym przez warstwę pigmentu wgłębieniu powstały warunki ciemni optycznej. Mały 
otwór na przedniej stronie selekcjonował z padającego światła takie wiązki promieni, które 
rzutowały na tylną ścianę widniejące przed oczyma jasne i ciemne miejsca otoczenia, nie 
zmieniając przy tym ich układu.
Jakkolwiek skok od aparatu odczucia światła do funkcji odbijania jest zdumiewający – któż byłby 
go mógł przewidzieć? – wydaje się, że ewolucja znowu, tym razem nieodwołalnie, zapędziła się w 
ślepy zaułek. Właściwości ciemni optycznej bowiem, a tym samym i oka jamowego, zawierają w 
sobie nierozwiązalny dylemat. Odbicia, które formuje tak zbudowane oko, są albo tylko nieostrymi 
schematami, albo są tak ciemne, że ledwo rozpoznawalne.
Każdy może sam sprawdzić, jaka jest tego przyczyna. Zasada oka jamowego jest tak prosta, że 
wystarczy wziąć kawałek tektury i zrobić z niego kostkę. Gdy tylną ściankę zastąpimy kalką 
imitującą matową szybę, a w ścianie przedniej wytniemy mały otwór, ciemnia optyczna już działa. 
A teraz mamy do wyboru: jeżeli chcemy mieć obraz dostatecznie jasny, musimy powiększyć otwór, 
przez który pada światło. Ale wtedy obraz na matowej szybie zaciera się, staje się nieostry i 
nieczytelny. Można temu zaradzić. Otóż im bardziej zmniejszamy otwór, tym ostrzejszy staje się 
rzutowany obraz. Jednakże na długo przedtem, nim ostrość będzie zadowalająca, osiągnięty zostaje 
taki moment, w którym przez bardzo już teraz maleńki otwór wpada tak mało światła, że obraz jest 
prawie nie do rozpoznania.
Przed takim właśnie dylematem stanęła przyroda po wynalezieniu oka jamowego. Wydawało się, że 
genialny i zaskakujący wynalazek odbijającego oka, który był wynikiem zrodzonego z zupełnie 
innych przyczyn rozwoju skupiska światłoczułych komórek na przednim krańcu ciała, zatrzyma się 
w samym zaczątku. Jak oko mogło kiedykolwiek uciec od paradoksu sprzecznych ze sobą 
wymagań jasności i dostatecznej ostrości obrazu? Jeżeli pamiętamy jeszcze prawa optyki, wiemy, 
że rozwiązaniem jest wprowadzenie soczewki. Wtedy otwór może być dostatecznie duży, żeby 
obraz był silnie oświetlony, a pomimo to – ostry. Ale ewolucja przecież fizykiem nie jest.
I znowu znalazło się jedyne możliwe wyjście, aczkolwiek wcale nie w odpowiedzi na ten konkretny 
problem. Oko jamowe, wyhodowane dzięki korzyści, jaką daje udoskonalenie widzenia 
kierunkowego, unicestwiło bowiem pierwotny cel wgłębienia kielicha ocznego, którym było 
zmniejszenie groźby uszkodzenia. Tak korzystne" dla poprawy funkcji zwężenie otworu wpadania 
światła coraz częściej prowadziło do zatkania otworu przez obce ciała. Łodzik wiele mógłby nam o 
tym powiedzieć.
Z tego czysto zewnętrznego, właściwie całkowicie mechanicznego powodu, selekcja zaczęła teraz 
wyróżniać mutanty, u których otwór oka jamowego był zamykany przez skórę ciała wyrastającą 
poza jego brzeg. Naturalnie tylko wtedy, gdy była to skórka bardzo cienka i zawierająca mało 
pigmentu, tak że mogła nadal przepuszczać światło.
Pomimo to funkcja oka jamowego musiała w tym czasie przejściowo ulec zakłóceniu. Trudno sobie 
wyobrazić, aby takie skórne zamknięcie w swym stadium początkowym nie zmniejszało efektu 
ciemni optycznej. Ale pogorszenie się funkcji było widocznie wyrównywane ochroną tak dotąd 
narażonego oka. Korzyści osiągane przez posiadaczy "zamkniętego" oka jamowego musiały nawet 
przeważać od początku, w przeciwnym razie ciąg rozwoju byłby się niewątpliwie urwał w tym 
miejscu.
Tymczasem ewolucja dzięki temu ponownie zrobiła krok do przodu dzięki przyjęciu rozwiązania 
nie mającego właściwie nic wspólnego z problemem. Gdy zamykająca skórna pokrywka była już 
faktem, indywidualne warianty i mutacje z jednej strony, a ukierunkowująca siła selekcji z drugiej – 
znowu wyłącznie w służbie udoskonalenia funkcji – znalazły okazję do dalszego rozwinięcia tej 
pokrywki w soczewkę, dzięki czemu warunki działania oka nie były już tak paradoksalne.

Otóż i dotarliśmy do typu oka, w które sami jesteśmy wyposażeni. Wydaje się zatem, że temat ten 
możemy zamknąć. Ale byłoby to przedwczesne. Przecież tym, co nas przede wszystkim interesuje, 
nie jest wcale ewolucja anatomiczna, a więc historia powstania narządu. Snuliśmy tę nić z zupełnie 
innych powodów: oko jest dobrym przykładem, ponieważ pod każdym względem łatwiej na nim 
pojąć konkretny rezultat rozwoju. Przez swoje bezsporne powiązanie formy z funkcją ów rezultat 
rozwoju przekazuje nam jakieś pierwsze informacje o wydolności, której ten narząd służy.
A więc jednym z powodów tego, że nakreśliliśmy tutaj historię jego powstania, jest chęć 
uprzystępnienia pewnego trudnego zagadnienia, pomimo że dla naszej myśli przewodniej 
ważniejszy jest rozwój funkcji. Rozważania nad powstawaniem oka były potrzebne, abyśmy mogli 
się przekonać, jak zdumiewająco nikły w tej historii jest udział tego, co nazywamy widzeniem.
Od czasu plamki ocznej eugleny do naszego optycznego przeżywania świata upłynęły co najmniej 3 
miliardy lat. Z tego ogromnie długiego okresu ponad 2,5 miliarda lat zajęło powstanie pierwszego 
oka soczewkowego, bliskiego naszemu. Jednakże prymitywne jeszcze wykształcenie półkul 
mózgowych jego pierwszych posiadaczy z pewnością nie dopuszczało do widzenia w sensie takim, 
jak to dzisiaj rozumiemy. Twierdzę, że takie przeżywanie świata, o jakim myślimy w związku ze 
słowem "widzieć", zostało spełnione na Ziemi dopiero jakieś 30 milionów lat temu.
Najwyżej więc jedna dziesiąta, a prawdopodobnie nawet tylko jedna setna czasu, który upłynął 
podczas tak bogatej w zdarzenia i tak rewolucyjnej ewolucji od plamki ocznej jednokomórkowca aż 
do naszego narządu widzenia, miała cokolwiek do czynienia z tym, co określamy jako widzenie.

2 

Wobec tego powstaje pytanie, do czego stworzone zostały oczy, jeżeli widzenie wcale nie było ich 
pierwotnym celem funkcyjnym.

9. Oczy, które nie widzą
Astronauci widzą więcej 
Znane tylko człowiekowi optyczne przeżywanie świata wskutek nieuniknionego i trwającego przez 
całe życie przyzwyczajenia wyciska tak silne piętno na ludzkich wyobrażeniach związanych z 
okiem i widzeniem, że choćby brzmiało to jak prowokacja, trzeba raz wyraźnie powiedzieć: 
najwyżej 10, a prawdopodobnie tylko l procent łącznego czasu, w którym ewolucja zabiegała o 
rozwój i udoskonalenie odbioru i przetwarzania bodźców optycznych, przypada na to, co 
nazywamy widzeniem. Ponad 90 procent tego rozwoju upłynęło, już zanim ewolucja zrobiła skok 
od poziomu biologicznego do psychicznego.
Do tego momentu historia oka ma charakter biologiczny. Widzenie jako świadome przeżycie 
optyczne wyłoniło się w końcu z tego rozwoju w sposób równie nieprzewidziany i mimowolny, jak 
oko jamowe ze swym efektem ciemni optycznej z oka kielichowego. Podobnie jak we wszystkich 
poprzednich przypadkach, tutaj także tym, co kazało powstać układom otwierającym jakościowo 
nowe możliwości, były udoskonalenia wymuszone biologicznymi koniecznościami.
Skoki od rozróżniania jasności i ciemności do optycznej orientacji kierunkowej czy też od funkcji 
oka kielichowego do funkcji oka jamowego nastąpiły tak samo bez fazy przejściowej i były nie 
mniej zagadkowe jak ten, którego po prawie 3 miliardy lat trwającym rozbiegu dokonał zmysł 
optyczny, osiągając poziom psychiczny. Musimy więc postarać się zrozumieć – o ile jest to w ogóle 
możliwe -jaki układ skok ten wyzwolił. Żeby się do tego przygotować, zastanowimy się najpierw w 
niniejszym rozdziale nad tym, dokąd ewolucja doprowadziła rozwój przebiegający poniżej poziomu 
świadomości.
Najłatwiej będzie nam uchwycić odpowiedni wątek, jeśli spróbujemy sobie wyjaśnić, czemu 
właściwie służyć może oko soczewkowe, skoro ten typ oka – jak przecież twierdziliśmy – 
pierwotnie nie był przeznaczony do odbijania świata w sposób, który jest dla nas oczywisty. Nie 
jest łatwo wydostać się z własnej skóry. Uzmysłowienie sobie, że nie każdy posiadacz oka 

soczewkowego widzi świat tak jak my, wymaga pewnego wysiłku umysłowego i fantazji. Ponieważ 
łatwiej jest przemóc nawyki myślowe sposobem, tzn. nie brać byka za rogi, lecz chytrze go omijać, 
pójdę znowu okrężną drogą.
Jeśli skok myślowy, który teraz zrobimy, nawiązuje do doświadczenia pierwszych astronautów, nie 
oznacza to, że ulegamy panującej modzie. Nie jest to bowiem przypadek, że zauważamy pewne 
osobliwości naszego przeżywania dopiero, gdy znajdziemy się w sytuacji możliwie daleko 
odbiegającej od naszej codzienności.
Przed około dziesięciu laty podejrzewano, że piloci pierwszych rakiet kosmicznych typu Gemini po 
powrocie z udanego okrążenia Ziemi swoje obserwacje relacjonują w sposób co najmniej 
bezkrytyczny. Przejściowo zastanawiano się nawet nad tym, czy nie ulegli halucynacjom pod 
wpływem wrażeń lotu i nienaturalnej sytuacji nieważkości. Zastrzeżenia te brały się stąd, że 
astronauci twierdzili, iż widzieli więcej, niż teoretycznie mogli byli widzieć. Po powrocie 
opowiadali bowiem o obiektach, statkach i wielkich pojazdach ciężarowych, które jakoby w czasie 
lotu rozpoznawali na powierzchni Ziemi w postaci małych punktów.
Nikt nie chciał im wierzyć. Zdolność rozdzielcza ludzkiego oka wynosi bowiem w korzystnych 
warunkach tylko mniej więcej l minutę. A to znaczy, że przy optymalnym oświetleniu i 
wykluczeniu – czy też wyrównaniu – wszelkich błędów załamania możemy z odległości 5 metrów 
tylko wtedy rozróżnić dwa oddzielone od siebie punkty, gdy odległość między nimi wynosi co 
najmniej 1,5 milimetra. A i wówczas jest to już nadzwyczajny wyczyn. Wszystkie mniejsze 
przedmioty i odległości znikają w "ziarnie" naszej siatkówki, a mianowicie w nazbyt już grubym, 
aby odbijać obrazy, "rastrze" czopków, które w miejscu najostrzejszego widzenia są światłoczułymi 
elementami siatkówki.
Gdy w świetle tych danych sprawdzano twierdzenia Glenna i jego następców, okazywało się, że 
rozmiary rzekomo przez nich widzianych obiektów z pewnością znajdowały się poniżej 
wymienionej wartości. Wiadomo, jaka jest wielkość statków czy pociągów towarowych, astronauci 
zaś jakoby widzieli je z orbity na wysokości ponad 150 kilometrów! To całkowicie niemożliwe – 
twierdzili eksperci.
Ta rzecz niemożliwa powtarzała się przy następnych lotach. A gdy wobec tego poddano pilotów 
badaniom obserwacyjnym umożliwiającym kontrolę ich zeznań – kazano im m.in. wykrywać 
pewne sztuczne atrapy na ziemskim gruncie – okazało się, że mówili prawdę. Zdolność rozdzielcza 
ich oczu wydawała się wyraźnie większa aniżeli oczu innych ludzi.
Ale obowiązywało to tylko w czasie, kiedy w warunkach laboratoryjnych unosili się w stanie 
nieważkości. Gdy badano ich na stałym lądzie, wyniki były normalne. Uznano, że musi więc istnieć 
jakiś czynnik, który działa tylko w czasie lotu i wskutek którego ostrość widzenia człowieka się 
wzmaga. Trudno było wyobrazić sobie, jaki to mógł być czynnik. Zdolność rozdzielcza siatkówki 
zależy od jej "rastru", a więc od wielkości czopków i odstępu między nimi. A one stanowią przecież 
anatomicznie ustalony wzorzec. Jaki czynnik mógł to zmienić?
Jakkolwiek zjawisko wydawało się w pierwszej chwili niezwykle tajemnicze, szybko znaleziono 
wyjaśnienie, które wydało się prawdopodobne. Wystarczyło przypomnieć sobie pewne odkrycia 
fizjologów percepcji, które dawno już udowodniły, że oko bynajmniej nie działa jak aparat 
fotograficzny. Porównanie jest nawet częściowo trafne: otwór przysłony, soczewka i projekcja 
obrazu funkcjonują podobnie jak w kamerze. Ale siatkówka już nie wykazuje żadnego 
podobieństwa do błony filmowej. A to ujawniło się nadzwyczaj wyraźnie, gdy udowodniono, że 
siatkówka działa tylko dopóty, dopóki znajduje się w ciągłym ruchu.
Podczas gdy w przypadku błony filmowej całkowity bezruch stanowi nieodzowny warunek 
powstania ostrych obrazów, siatkówka w tych samych okolicznościach w ciągu niewielu sekund 
przerywa swoją funkcję. Ten całkowicie nieoczekiwany rezultat został udowodniony przez pewne 
doświadczenie, w treści swej niewinne, lecz o dramatycznym przebiegu. Przeprowadzili je okuliści 
po wykryciu, że oczy nasze wykonują nieustannie bardzo nieznaczne i prędkie ruchy drżenia – 

mniej więcej 50 na sekundę.

1

My sami nic z tego nie zauważamy. Ruchy są tak prędkie, że nie można ich dojrzeć bez specjalnej 
techniki badawczej. Naturalnie natychmiast zadano sobie pytanie o cel takiego drżenia oczu. Aby to 
spenetrować, uczeni posłużyli się charakterystycznym dla rozwiązywania tego rodzaju problemów 
"doświadczeniem eliminującym". Przy tej metodzie eliminuje się w jakiś sposób funkcję, której cel 
ma zostać wyjaśniony. Gdy się ma szczęście, można po skutkach tego braku rozeznać, jakie zadanie 
funkcja pełni w normalnych warunkach.
Do wyłączenia nadzwyczaj drobnego drżenia oczu posłużono się techniką równie prostą jak 
genialną. Na znieczulonej rogówce badanej osoby umieszczono szkło kontaktowe; do uchwytu 
wystającego z boku szkła przymocowano małe, bardzo precyzyjnie oszlifowane lusterko. Drugie 
oko zasłonięte. Po zaciemnieniu pomieszczenia doświadczalnego na małe lusterko rzucono 
kolorowe przeźrocze. Lusterko odbijało obraz na ekran ustawiony przed osobą doświadczalną, tak 
że mogła teraz oglądać przeźrocze.

 

Schematyczny rysunek układu opisanego w tekście doświadczenia. Do szkła 
kontaktowego na znieczulonej rogówce przymocowano maleńkie lusterko, które rzuca 
obraz z rzutnika na ekran umieszczony przed okiem i w ten sposób uczestniczy we 
wszystkich ruchach oka.

Jak się okazało, miała ona sposobność ujrzenia obrazu tylko przez kilka sekund. Następnie 
zameldowała ze zdumieniem, że obraz staje się coraz bledszy. Minęło pół minuty i w ogóle nic już 
nie widziała. Oko jej jak gdyby oślepło. Z chwilą gdy zapalono światło bądź też, co zrobiono 
później, pokazano jej przeźrocze bezpośrednio, bez udziału umocowanego przy oku lusterka, efekt 
znikł, a oko funkcjonowało normalnie.
Cóż się stało? Analiza wykazała, że pojawił się tu efekt habituacji. Podobnie jak komórka zmysłu 
dotyku czy powonienia, czopki i pręciki siatkówki oczywiście również ulegają zmęczeniu. A 
ponieważ komórki zmysłu wzroku są szczególnie wysoko wyspecjalizowane, wydolność ich przy 
niezmiennej sytuacji bodźcowej wyczerpuje się niezwykle szybko.

2

W opisanym doświadczeniu lusterko, przez szkło kontaktowe mocno związane z rogówką, 
naturalnie porusza ciągle rzucanym obrazem tam i z powrotem w bardzo dokładnej synchronizacji z 
wszystkimi ruchami gałki ocznej. Tym samym lusterko znosi efekt drżenia oka. W czasie całego 
doświadczenia każdy punkt obrazu pada zawsze dokładnie na tę samą komórkę siatkówki. 
Nieuniknionym skutkiem jest, że wszystkie komórki siatkówki trafione odbiciem w wyniku 
habituacji zaprzestają swej elektrycznej aktywności. Prowadzące do nerwu wzrokowego wypustki 
komórkowe nie otrzymują już impulsów. Oko jest ślepe tak długo, dopóki nie nastąpi zmiana w 
układzie bodźców.
W końcu było wiadomo, czemu służy to zrazu niewytłumaczalne drżenie oczu. Jest ono 
kunsztownym trikiem regulacyjnym, dzięki któremu ośrodek nerwowy mózgu, odpowiedzialny za 
przekazywanie właściwych rozkazów sterujących do mięśni ocznych, zapobiega powstawaniu 
niezmiennego układu bodźców na siatkówce. Drżenie wystarcza do tego, żeby odbicie na siatkówce 
tak prędko przeskakiwało z jednych komórek na drugie, sąsiadujące, że zjawisko habituacji nie 
może wystąpić.
Wobec tego dziwna poprawa ostrości widzenia u astronautów polega prawdopodobnie na tym, że 
owo drżenie oczu w stanie nieważkości wzrasta – zarówno jego odchylenie, jak i częstotliwość. 
Gdy bowiem na orbicie siła mięśni ocznych, a także wychodzące od mózgu rozkazy sterujące 
pozostają nie zmienione, gałka oczna robi się nieważka. A to znaczy, że jej "tarcie" w oczodole 
zmniejszyło się o pewną wartość. Większe wychylenia są równoznaczne z włączeniem większej 
liczby komórek siatkówki do rejestracji obrazu rzucanego na dno oka. Najwidoczniej działa to 
korzystnie na ostrość widzenia. Nadzwyczaj silną podatność siatkówki na zmęczenie w niezmiennej 

sytuacji bodźcowej można jeszcze niezwykle obrazowo udowodnić przez inne doświadczenie. Jest 
ono wprawdzie o wiele bardziej nieprzyjemne dla poddających mu się osób, za to wynik jest 
cenniejszy, ponieważ doświadczenie można przeprowadzić przy normalnym świetle dziennym i w 
naturalnym otoczeniu. Uczeni poddający się eksperymentowi wstrzykują sobie wzajemnie 
nowokainę do mięśni ocznych, a jest to procedura zupełnie bezpieczna, chociaż bardzo niemiła.
Po zastrzyku mięśnie oczne są przez kilka sekund porażone, gałka oczna jest więc całkowicie 
nieruchoma. Także drobne drżenie o częstotliwości 50/s ustaje. Gdy się ponadto głowę osoby 
badanej umocuje w statywie, w najkrótszym czasie pojawia się również przejściowa "ślepota" 
unieruchomionego oka. W tych naturalnych kulisach zachodzą dramatyczne zmiany.
To, co się pragnie osiągnąć przez doświadczenie, nie jest przecież prawdziwym oślepnięciem. W 
wywołanej sytuacji doświadczalnej te części siatkówki, które przez dłuższy czas są wytrwale 
trafiane identycznym bodźcem, zawieszają tylko swoją funkcję. Nie dotyczy to oczywiście odbić 
tego wszystkiego, co się przed okiem porusza. Nawet gdy gałka oczna jest unieruchomiona, ruch 
przedmiotów odbijanych powoduje, że odpowiedni obraz wędruje po siatkówce, a tym samym 
prowadzi do szybkiej zmiany drażnionych przy tym komórek zmysłu światła.
Zatem z jasnej mgły – osoba badana w trakcie eksperymentu widzi przecież tylko to – wyłaniają się 
nagle, lecz nieustannie, ruchome rzeczy i postacie: ptak, który raptem przelatuje w polu widzenia, 
liść poruszany wiatrem, ręka gestykulująca przed okiem. To wszystko, bardzo trudno 
rozpoznawalne, oderwane od swego powiązania i przez nagość pojawiania się i znikania działa 
raczej przerażająco aniżeli informująco.
Gdy się teraz wczujemy w sytuację osoby badanej, olśniewa nas nagle wyobrażenie, w jaki sposób 
większość posiadaczy oka soczewkowego mogła widzieć swoje środowisko. A także, jak je widzi 
większość kręgowców wyższych. Nie widzą one w ogóle świata. To, co widzą, jest pewnym 
wyborem spośród rzeczy, które mają przed oczami. Wyborem dyktowanym z kolei przez znaną 
nam już zasadę, aby organizmom przekazywać tylko takie dane świata zewnętrznego, które mogą 
mieć znaczenie dla ich biologicznego przetrwania.
Nie wymaga chyba wyjaśnienia, czym z tego punktu widzenia różnią się rzeczy ruchome od 
nieruchomych. Selekcja dysponowała miliardami lat do nauczenia wszystkich żyjących 
organizmów, że jest wskazane, aby wszystko, co się we własnym otoczeniu porusza, uważać za 
potencjalnego wroga bądź też za potencjalną zdobycz. Aż nadto oczywista staje się więc niezwykła 
celowość tego, że oko soczewkowe izoluje rzeczy ruchome od stosunkowo nieważnego tła 
nieruchomych kulis.
Koło zamknie się z chwilą, gdy uświadomimy sobie, że to ten rodzaj "widzenia ruchu" musiał być 
pierwotnym, początkowym zadaniem oka soczewkowego, a nie funkcja odbijania urzeczywistniona 
u człowieka; podobnie jak we wszystkich innych porównywalnych okolicznościach tutaj również 
nazbyt szybko i bezkrytycznie z własnej sytuacji wyciągamy wnioski o innych istotach żywych. A 
ponadto spustoszenie sieje tu narzucająca się analogia do aparatu fotograficznego.
Uczony jest naturalnie także wystawiony na niebezpieczeństwo powtarzania nieporozumień i 
przesądów wynikających z bezmyślnego przykładania własnej miary do wszystkiego, co istnieje. 
Dlatego owo odkrycie nie odbijającej funkcji oka soczewkowego, tak niezwykłej i zda się – obcej, 
jest bardzo niedawnym osiągnięciem. Nauki przyrodnicze można by opisać jako działalność, w 
której człowiek przy użyciu obiektywizujących metod doświadczalnych usiłuje uwolnić się krok za 
krokiem od wyhodowanego w nim przez ewolucję antropocentrycznego poglądu na świat.
Początkiem było stwierdzenie, że fizjologiczne drżenie oczu o częstotliwości około 50/s obserwuje 
się tylko w oczach ssaków. Nie występuje ono ani u ryb, ani u płazów, gadów czy ptaków. 
Najwidoczniej zjawisko to jest późnym nabytkiem, a więc wyrazem szczególnie daleko posuniętej 
specjalizacji.
Czy z tego faktu wolno nam wyciągać wniosek, że wobec tego przeważająca większość kręgowców 

nie używa jeszcze wcale swoich w soczewkę wyposażonych oczu do odbijania środowiska, a więc 
do widzenia w naszym potocznym rozumieniu? Udowodnić tego do tej pory nie potrafimy. Także w 
tym zakresie luki naszej wiedzy przekraczają jeszcze znacznie dziedziny już rozpoznane. Jednakże 
to, co dotąd jest zbadane i znane, przemawia za takim przypuszczeniem w sposób przekonywający.
Jeżeli nie "obraz", to co? 
Zaczęło się od badań, jakie amerykański fizjolog Lettvin i jego współpracownicy przeprowadzili w 
końcu lat sześćdziesiątych nad okiem żaby. Badacze dysponowali specjalną techniką, która 
pozwalała im przedstawić graficznie impulsy elektryczne wychodzące z siatkówki zwierzęcia, a 
więc sporządzać tzw. elektroretinogramy. Pokazywali oni żabom rozmaite wzorce optyczne w 
zmiennych uszeregowaniach i układach ruchowych, przy czym obserwowali, jakie odbicia na 
siatkówce wyzwalają sygnały elektryczne.
Wynik był całkowicie nieoczekiwany i nadzwyczajnie interesujący. Przede wszystkim okazało się, 
że zasada odbijania "punkt za punkt" rzucanego na siatkówkę obrazu w ogóle nie istnieje, a 
oczekiwano, że obraz właśnie dzięki niej jest przekazywany do mózgu. Zupełnie coś innego "oko 
żaby opowiada żabiemu mózgowi" (jak brzmiał dosłownie dowcipny tytuł słynnego i oryginalnego 
opracowania, które niebawem się ukazało).
Lettvinowi i jego kolegom udało się rozróżnić 5 różnych "klas" meldunków. Cokolwiek by się na 
siatkówce żabiego oka odbiło, ono rejestrowało tylko to, co wchodziło w ciasny gorset owych 5 
typów meldunków. Szczególnie ożywioną elektryczną działalność sygnalizacyjną uczeni 
odnotowywali na przykład, gdy w polu widzenia zwierzęcia znajdowała się wyraźna granica 
kontrastów jasno – ciemno, bez względu na to, czy była ona ruchoma czy nie.
Może wolno się domyślać, że w warunkach naturalnych odpowiada temu zdolność do 
rozpoznawania horyzontu, linii granicznej między niebem a ziemią. Jej położenie i przemieszczanie 
się niewątpliwie odgrywa wybitną rolę przy wszystkich ruchach. Ale nie jest to nic więcej jak tylko 
domniemanie. Na obszarze pozostałych klas meldunków badacze poruszają się pod tym względem 
jeszcze bardziej po omacku, pomimo że w każdym poszczególnym przypadku możliwe są dosyć 
przekonywające interpretacje.
Istnieją więc pewne grupy komórek w siatkówce żaby, które zaczynają wysyłać bardzo żywe 
impulsy elektryczne, z chwilą gdy przez pole widzenia przemieszcza się w jakimkolwiek kierunku 
cień określonej wielkości – ale też tylko wtedy. Inne komórki rejestrują ruchy w formie jeszcze 
bardziej oderwanej: w tych przypadkach bowiem rodzaj tego, co się porusza – a więc wielkość czy 
zarys obiektu – nie gra żadnej roli, meldowane są tylko kierunek ruchu i jego prędkość. 
Najważniejszą dla naszego tematu obserwacją jest, że gdy nic się nie porusza, a żaba także siedzi 
nieruchomo, wówczas panuje całkowita cisza elektryczna w siatkówce zwierzęcia. Wówczas żaba 
nic nie widzi.
Dalsze badania dowodzą w zdumiewający sposób tego, że nie jest to ani niemożność, ani wada, jak 
nam się zaraz znowu będzie zdawało z naszej antropocentrycznej perspektywy. Studia wykazują, że 
ewolucja na tym szczeblu rozwoju wytworzyła nawet bardzo kosztowne układy regulacyjne tylko 
po to, aby właśnie zapewnić takie zjawisko, że siatkówka żaby przy braku ruchu w polu widzenia 
żadnych meldunków nie nadaje.
Holenderski uczony Schipperheyn wykrył, że jeśli w trakcie badań głowa żaby nie zostanie 
unieruchomiona, wystarczają już same ruchy oddychania zwierzęcia, aby siatkówka znowu stała się 
aktywna. Obraz na siatkówce przesuwa się w rytmie oddychania i ruch ten okazuje się dostateczny 
dla natychmiastowego wyzwolenia ponownych sygnałów ze strony światłoczułych komórek. 
Schipperheyn odkrył jeszcze więcej: już w 15 sekund później powraca stan poprzedni. Sygnały na 
siatkówce znowu gasną, nawet gdy żaba nadal oddycha.
Szczegółowe badania wykazały, że w siatkówce musi istnieć urządzenie regulacyjne, które także 
powtarzające się ruchy okresowe, jak na przykład oddychanie, interpretuje jako "bezruch" i nie 

dopuszcza do tego, aby komórki zmysłów przekazywały je dalej do mózgu. Opłacalność takich 
nakładów możemy zrozumieć jedynie przy założeniu, że tutaj istotnie celem funkcji nie jest 
odbijanie obiektywnie istniejącego środowiska, lecz wyizolowane uchwycenie rzeczy ruchomych w 
obrębie tegoż środowiska.
Przykład ptaków dowodzi tego, że przez długi czas ewolucja na tym poprzestała. U nich również 
nie występuje jeszcze owo delikatne drżenie oczu, które dopiero u ssaków dba o to, aby cała 
siatkówka w każdej sytuacji pozostawała bez przerwy aktywna. Co prawda w odniesieniu do 
ptaków nie prowadzono podobnie precyzyjnych badań jak te, które opisaliśmy. Ale ogólnie znane 
osobliwości w zachowaniu tych zwierząt pozwalają sądzić, że u nich również funkcja odbijania 
wciąż jeszcze nie jest właściwym zadaniem oka.
Kto obserwuje ptaki na wolności albo sam je hoduje i oswaja, wie, że wiele spośród nich przy 
"ubezpieczaniu się" zastyga w stanie nieruchomości, przerywanym bardzo charakterystycznymi 
raptownymi ruchami głowy. Niektóre gatunki – szczególnie jaskrawo widać to u pleszek, ale 
również u kosów i pliszek – w takiej sytuacji wykonują w odstępach kilku sekund skłony, jak 
gdyby dygi. Inne znowu – na przykład kury – reagują wahadłowymi ruchami głowy. W tych 
wszystkich przypadkach są to prawdopodobnie reakcje mające na celu aktywację całej siatkówki w 
sytuacji alarmowej, przy czym widocznie gatunki te nie mogą osiągnąć tego celu w inny sposób.
Ale i u człowieka można jeszcze odkryć ślady faktu, że oczy pierwotnie nie były aparatami 
odbijania, lecz urządzeniami alarmowymi. Że nie były narządami służącymi bezstronnemu, jak 
gdyby neutralnemu pod względem wartościowania, odtwarzaniu tego, co się przed nimi 
znajdowało, lecz że stanowiły optyczne filtry, które przy użyciu wyrafinowanych przełączników 
przeliczeniowych, położonych jeszcze wewnątrz siatkówki, musiały dokonywać preselekcji spośród 
ofert bodźców optycznych.
Taka placówka cenzury miała przepuszczać tylko to, co ze względu na swą ruchomość stwarzało 
konieczność reakcji. Znowu rozpoznajemy tutaj ślad znanej nam już zasady: "możliwie jak 
najmniej świata zewnętrznego". Dodatkowy przekaz wszystkich innych informacji zawartych w 
obrazie siatkówki prowadziłby jedynie do zalewu mózgu niepotrzebnymi – z punktu widzenia 
biologicznego – danymi. Nie mogły były one już nic więcej wnieść dla celu funkcji. Zgodne z 
rzeczywistością postrzeganie "obiektywnego świata" na tym szczeblu rozwoju nie miało jeszcze 
żadnego znaczenia dla szansy przetrwania.
I nas to jeszcze dotyczy 
Możemy się sami przekonać, jeśli zechcemy skierować na to naszą uwagę – zwykle znowu 
przesłoniętą przez przezwyczajenie – że i nasze siatkówki doprowadziły do prawdziwej wydolności 
odbijania właściwie tylko w bardzo małym zakresie.
Kto pod tym kątem spojrzy na przykład na litery tego tekstu, stwierdzić musi, że ostro możemy na 
raz odbić zawsze tylko jedną jedyną literę. Już najbliższe, położone bezpośrednio z lewej i z prawej, 
zaczynają się rozlewać, nie mówiąc o przedmiotach usytuowanych na peryferiach naszego pola 
widzenia. W codziennym życiu nieświadomie uciekamy od tego, nieustannym ruchem oczu każąc 
punktowi fiksacji wręcz wymacywać środowisko.
Położony bezpośrednio naprzeciwko źrenicy dołek środkowy (fovea centralis), a więc ten jedyny 
obszar siatkówki, który służy naszemu oku do ostrego odbijania obrazu, ma średnicę liczącą nie 
więcej jak 0,2 milimetra. Otóż tylko na tym maleńkim wycinku wprawdzie nie wszystkie, ale 
większość komórek zmysłu światła połączona jest – każda osobno – z jedną, jej tylko 
przyporządkowaną przewodzącą komórką nerwową. Tylko tutaj więc mieści się ów przekaźnikowy 
układ "punkt za punkt", o którym zwykle bez głębszego zastanowienia sądzimy, że rozciąga się na 
całą siatkówkę. Im bardziej oddalamy się od tego miejsca, tym większa staje się liczba 
światłoczułych komórek, które muszą się dzielić jednym jedynym przewodzącym włóknem 
nerwowym. Na skraju siatkówki jest już ponad 100 takich komórek, których sygnały w ten sposób 
rzucane są "do wspólnego kotła" za każdym razem, nim opuszczą siatkówkę w kierunku mózgu. 

Nie wymaga chyba wyjaśnienia, że takie zespolenie byłoby ze wszech miar niecelowe, gdyby w grę 
wchodziło odbijanie. Toteż owe części siatkówki – o tak ogromnej przewadze pod względem 
rozprzestrzenienia! – wyspecjalizowane są w zupełnie innej funkcji. Zadaniem ich jest to, co 
fizjologowie nazywają przestrzenną kumulacją bodźców. Łączące "okablowanie" tych komórek ma 
ten oczywisty skutek, że przewodzące włókno skupia i kieruje dalej sumę ich odpowiedzi na 
bodziec.
A jest to typowe dla układu, w którym największy nacisk położony jest na bardzo dużą wrażliwość. 
To zaś z kolei odpowiada pierwotnej funkcji oka soczewkowego w jego historycznym rozwoju. 
Ewolucja starała się tutaj o wyhodowanie nie kamery, lecz optycznej aparatury alarmowej i 
orientacyjnej. W jak niewiarygodnym wprost stopniu jej się to udało, tego dowodzi właśnie 
światłoczułość owych peryferyjnych połaci siatkówki. Dokonują one tej sztuki, że możemy 
przeżywać wejście nawet 20-70 kwantów świetlnych jako postrzegalne odczucie światła. 
Wrażliwość ta ponad 10000 razy przekracza sprawność dołka środkowego.
Na najdalszym skraju siatkówki napotykamy także jeszcze w naszym oku najstarszą funkcję tego 
narządu zmysłu światła. Kto dobrze obserwuje sam siebie, ten przy jakiejś okazji może zauważył, 
że szybkie ruchy na krawędzi naszego pola widzenia – na przykład czyjś ruch kiwania nogą – w 
dziwnie nieprzyjemny sposób nas irytują. Odczuwa się wówczas wyraźnie chęć odwrócenia się tak, 
aby móc-lepiej ogarnąć wzrokiem poruszający się przedmiot.
Temu osobistemu doświadczeniu odpowiada niezwykle ciekawe – szczególnie w związku z 
omawianym tematem – naukowe odkrycie. Otóż na samym skraju siatkówki znajdują się komórki 
zmysłowe, które już nie wyzwalają żadnych odczuć optycznych, a tylko odruchowe, a więc 
bezświadomie występujące kierowanie spojrzenia w stronę poruszających się przedmiotów. Ta 
część siatkówki pozostała więc po dziś dzień tylko narządem alarmowym, odpowiadającym 
wyłącznie i swoiście na ruchy. I znowu ogromnie przekonywająca jest celowość biologiczna tego, 
że krawędź naszego pola widzenia, a więc granica, poza którą ze względu na położenie naszych 
oczu w czaszce nic już widzieć nie możemy, obsadzona jest przez taki układ.
Zresztą także anatomiczny stan rzeczy jest zgodny z tymi wszystkimi rozważaniami nad funkcją. 
Nerwowe partie naszych oczu – siatkówka i nerw wzrokowy – są wysuniętymi ku powierzchni ciała 
częściami mózgu, a mianowicie międzymózgowia. "Pierwotny ośrodek wzrokowy", w którym 
kończą się wychodzące od dwóch siatkówek drogi nerwowe i w którym odbywa się centralne 
przetwarzanie przekazywanych przez te drogi meldunków, położony jest we wzgórzu, w potężnym 
skupisku komórek nerwowych najwyższego piętra międzymózgowia (zob. il. l po s. 96).

3

Innymi słowy: droga wzrokowa kończy się – przynajmniej na razie – w "archaicznej" części 
mózgu, która jeszcze wcale nie umożliwia świadomego przeżywania, a zatem również optycznego 
postrzegania przedmiotowego środowiska. Po tak szczegółowych rozważaniach, nie powinno to 
dziwić. W trzeciej części książki będziemy mówić o tym, w jaki sposób układ ten po upływie 
niezmiernie długiego czasu został wręcz przetworzony w prawdziwy narząd postrzegania przez 
późniejszy przybytek kory mózgowej z jej nadrzędnym – wtórnym – ośrodkiem wzrokowym.
Na zakończenie powinniśmy w tym miejscu przypomnieć sobie jeszcze raz ową pośrednią i 
całkowicie nie planowaną drogę, po której już na szczeblu wegetatywnym informacje o świecie 
zewnętrznym przedostawały się do organizmu. Przy omawianiu zjawiska marznięcia okazało się, że 
takie wegetatywne przystosowanie nie jest możliwe bez jednoczesnego docierania do organizmu 
informacji o stanie i zmianach temperatury świata zewnętrznego. Wegetatywnej akcji 
przystosowania do świata zewnętrznego odpowiada tu więc jak gdyby reakcja w postaci 
powstawania określonych informacji we wnętrzu.
Dla zrozumienia szczebli, którymi posługiwała się ewolucja w swoim marszu naprzód, jest 
niezwykle ważne, aby stale pamiętać, że owa reakcja w żadnym wypadku nie była celem 
zamierzonym przez ewolucję. Celowość tych powiązań pojawiała się zawsze dopiero wtórnie: 
nigdy tak, jak gdyby rozwój z góry celowo podążał w pewnym kierunku, lecz w taki sposób, że 

samo istnienie tych powiązań powodowało, iż ewolucja posługiwała się nimi jako szczeblem do 
następnych kroków. A to po fakcie nadawało jej cechy celowości.
Zatem udoskonalenie oka jako narządu automatycznego wychwytywania ruchu w środowisku 
spowodowało – z przyczyn fizycznych – powstanie obrazu na tylnej ścianie oka. Nie tylko nie było 
to zamierzone, ale nie było chociażby celowe. Na tym etapie rozwoju ewolucja została nawet 
zmuszona do wyposażenia siatkówki w nadzwyczaj skomplikowane dodatkowe urządzenia, które 
służyły tylko tłumieniu wszystkiego, co w obrazie nie było ruchome. Mówiąc jeszcze wyraźniej, 
urządzenia te miały przeszkodzić temu, aby ów zupełnie mimochodem powstały obraz zakłócał 
właściwą funkcję siatkówki.
Niemniej obraz istniał i trwał przez setki milionów lat. Aż wreszcie zaczęła rozwijać się kora 
mózgowa, która wiedziała, co z nim począć.
Pragnę zwrócić uwagę, że ten całkowicie nie zamierzony obraz na siatkówce należy w tych 
warunkach uznać za jedną z przyczyn, które wyzwoliły powstanie półkul mózgowych. Nie jest tak, 
że półkule mózgowe wynalazły widzenie. Raczej jest tak, iż konkretny fakt istnienia odbicia 
środowiska na tylnej ścianie oczu, które kiedyś nie służyły wcale widzeniu, tak jak my je 
rozumiemy, otwarł ewolucji możliwość rozwinięcia narządu, a mianowicie kory mózgowej, który 
już potrafił posłużyć się tym obrazem.

10. Odziedziczone doświadczenia
Przeżycia za naciśnięciem guzika 
Bardzo prosto można obecnie zademonstrować w eksperymencie szczególne funkcje 
międzymózgowia (zob. il. 3 po s. 96) w hierarchii centralnego układu nerwowego. Doświadczalne 
bodźce elektryczne w tym obszarze mózgu nie wyzwalają – jak to się dzieje w pozostałych 
częściach układu nerwowego, a więc na przykład w szlakach nerwowych, a także w korze 
mózgowej – reakcji analogicznych do efektu bodźca, lecz zupełnie coś innego: złożone, częściowo 
nawet nadzwyczaj skomplikowane czynności. Różnica ta jest tak ważna, że muszę się teraz nieco 
bliżej zająć tymi doświadczeniami.
Elektroda mózgowa nie jest niczym innym jak drutem cienkim jak włos. Na całej swej długości jest 
on pokryty możliwie gładką warstwą izolacyjną, na przykład powłoką lakieru. Nie dotyczy to tylko 
ostrego zakończenia, które pozostaje nie osłonięte. Jest to miejsce, w którym bodziec, a więc słaby 
prąd elektryczny, przenosi się z elektrody do tkanki mózgowej.
Gdy przez mały otwór wywiercony w sklepieniu czaszki zwierzęcia doświadczalnego ostrożnie 
wsuwa się do tkanki mózgowej tak spreparowany drucik – a jest to procedura całkowicie 
bezbolesna, ponieważ mózg jest narządem niewrażliwym na ból – można nim punkt za punktem 
elektrycznie obmacać tkankę nerwową. Za każdym razem, gdy eksperymentator zamyka obwód, 
impuls elektryczny trafia w to miejsce mózgu, w którym znajduje się w danej chwili nagie 
zakończenie elektrody.
Ponieważ impuls ten jest tak dobrany, że niczym nie różni się od elektrycznego impulsu 
nerwowego, podrażnione miejsce mózgu reaguje "normalnie". Znaczy to, że przekazuje ów impuls 
po anatomicznie wyznaczonych drogach, a tym samym wyzwala takie funkcje, do jakich przez 
przyrodę to miejsce mózgu zostało przeznaczone.
W mózgu istnieje naturalnie wiele punktów drażnienia, które są "nieme", w każdym razie podczas 
doświadczeń tego typu. Są to miejsca, w których wyzwalane jest na przykład uczucie albo tylko 
gotowość do jakiejś określonej aktywności czy też inny wewnętrzny proces, którego nie można 
stwierdzić u zwierzęcia doświadczalnego.

1

 Ale jeśli się trafi w punkt motoryczny odpowiedzialny 

za wyzwolenie ruchu, to znaczy w nerw czy też ośrodek mózgu – natychmiast obserwuje się 
odpowiedni efekt ruchowy.

Otóż w toku tych eksperymentów przed jakimiś pięćdziesięciu laty badacze mózgu – a wśród nich 
fizjolog szwajcarski W.H. Hess, który otrzymał później, w 1949 r., Nagrodę Nobla – dokonali 
bardzo dziwnego odkrycia. Do tej pory zajmowali się głównie elektryczną "inwentaryzacją" kory 
mózgowej. Przyzwyczaili się przy tym do tego, że zawsze gdy natrafiali na obszar ruchowy, 
obserwowali w ściśle określonej, zwykle bardzo małej grupie mięśni występowanie efektu 
ruchowego analogicznego do efektu bodźca.
"Analogiczny do efektu bodźca" oznacza, że przebieg ruchu odpowiadał dokładnie przebiegowi 
bodźca: gdy bodziec był słaby, efektem było ledwie zauważalne drżenie mięśni. Gdy się go 
stopniowo wzmacniało, natychmiast wzrastała intensywność wyzwolonego ruchu. Gdy bodziec 
wyłączano, odpowiedni mięsień zaraz-się rozluźniał. W krótkim czasie fizjologowie, posługując się 
tymi punktami drażnienia, mogli sporządzić dokładną mapę kory mózgowej. O mapie tej będziemy 
jeszcze mówili szczegółowo w trzeciej części tej książki. Dzięki niej mogli z łatwością 
doprowadzić zwierzę doświadczalne, na przykład małpę, do tego, aby przymykała prawe bądź lewe 
oko, ściskała rękę w pięść czy też unosiła duży palec u lewej nogi.
Badacze stwierdzili, że najwidoczniej każde miejsce w ruchowych obszarach kory mózgowej 
jednoznacznie powiązane z pewnym określonym mięśniem i odpowiedzialne za jego unerwienie. 
Układ wydawał się nadzwyczaj przejrzysty i dopuszczał efekty bodźca dające się przewidzieć w 
sposób możliwie najprostszy. Można więc doskonale zrozumieć niezwykłe zaskoczenie kolegów 
naukowców, gdy okazało się, że efekty drażnienia stawały się coraz bardziej złożone i długo trwałe, 
w miarę jak przebijali się elektrodami przez korę mózgową i trafiali do głębiej położonych części 
mózgu, aż do międzymózgowia.
Nie było tam już żadnych efektów analogicznych do efektu bodźca. Rezultat naciśnięcia guzika 
powodującego dopływu prądu tam już nie polegał na stymulacji ściśle określonych partii mięśni. W 
chwili kiedy obnażone zakończenie elektrody docierało do tzw. międzymózgowia, każdy bodziec 
wywoływał u zwierzęcia doświadczalnego reakcje ogólne. Oczom eksperymentatorów ukazywały 
się wtedy złożone przebiegi czynności, często nadzwyczaj skomplikowane. Przy niezmiennych 
bodźcach trafiających w to samo miejsce następowało uruchomienie zrazu jednych, potem innych 
grup mięśni, a za każdym razem ruchy były tak dokładnie odmierzone i wzajemnie zestrojone, że 
zachowanie zwierzęcia doświadczalnego sprawiało wrażenie całkowicie naturalne.
Najbardziej znamienny i zdumiewający był właśnie fakt, że owe sztucznie wyzwolone sposoby 
zachowania nie tylko wydawały się naturalne, lecz najwidoczniej w pewnym sensie rzeczywiście 
były naturalne. Wszystkie były sensowne i bez wyjątku dobrze znane uczonym z życia tych samych 
zwierząt w warunkach naturalnych. Nigdy nie pojawiał się efekt drażnienia, któremu można by 
przypisać ową groteskową sztuczność tak charakterystyczną dla doświadczeń nad półkulami 
mózgowymi. Jeżeli małpa, zajęta akurat pożywianiem się, nie przerywając tej czynności nagle 
przymyka jedno oko albo podnosi, a następnie opuszcza duży palec u lewej ręki w rytmie, w jakim 
eksperymentator naciska guzik, to nawet laik zauważy natychmiast całą sztuczność takiego 
zachowania.
Zupełnie inaczej rzecz się ma na kolejnym głębszym poziomie. Jeżeli jakiś bodziec w 
międzymózgowiu doprowadza w ogóle do widocznej reakcji – a więc gdy punkt drażnienia nie jest 
"niemy" – odpowiedź na bodziec zawsze jest odpowiednikiem jakiegoś elementu z naturalnego 
repertuaru zachowań danego zwierzęcia doświadczalnego. Uczony znający dobrze gatunek, na 
którym przeprowadza swoje eksperymenty, orientuje się w każdym przypadku, jakiemu celowi 
wyzwolona reakcja służy w naturalnym środowisku zwierzęcia.
Najwięcej doświadczeń tego rodzaju dokonano na kurach. Niemiecki zoolog i etolog Erich von 
Holst w latach pięćdziesiątych zupełnie świadomie wybrał ten gatunek, kiedy sam rozpoczął prace 
nad drażnieniem mózgu. W odróżnieniu od kota, który W.R. Hessowi pozwolił na dokonanie jego 
pierwszych odkryć, kura jest zwierzęciem wyraźnie społecznym, ściśle współżyjącym ze swymi 
współplemieńca-mi. Prymitywniejsza od kota, dysponuje bardzo ograniczonym i łatwo 
rozpoznawalnym repertuarem zachowań. Ułatwia to znacznie ocenę wyników prowadzonych 

doświadczeń.
Po wciśnięciu przez Holsta odpowiedniego guzika kury zaczynały zajmować się pielęgnacją 
upierzenia albo jedzeniem, tokowały lub walczyły między sobą bądź z wyimaginowanym wrogiem. 
Przysiadały i zapadały w sen albo też nagle uciekały z przeraźliwym gdakaniem tak długo, jak 
długo eksperymentator trzymał palec na danym przycisku. Wybór któregoś z tych zachowań zależał 
wyłącznie od miejsca między-mózgowia, w które wprowadzono nagie zakończenie elektrody. 
Kiedy tylko zamykało się obwód prądu, ta sama scena powtarzała się za każdym razem od nowa.
Niektóre kury żyły wiele lat z kilkoma elektrodami w głowie bez żadnego uszczerbku dla zdrowia. 
Obserwacje i zdjęcia filmowe wykazywały przy tym wyraźnie, że zwierzęta pod wpływem tych 
elektrycznych manipulacji w ich mózgach zachowywały się wprawdzie jak roboty, ale nie jak 
zwykłe automaty. Chcę przez to powiedzieć, że sztucznie wyzwolone sposoby zachowania wcale 
nie były identyczne przy każdym powtórzeniu. Wcale nie biegł za każdym razem "ten sam film". 
Przeciwnie, sztucznie uruchomione przebiegi czynności – jak się okazało – były zdecydowanie 
zorientowane według środowiska, w tym sensie więc bezspornie były "plastyczne".
Kogut, u którego wprowadzenie elektrody powoduje z niezawodną regularnością nastrój bojowy, 
nie atakuje wściekle i ślepo każdego martwego przedmiotu. Na zdjęciach filmowych widać bardzo 
wyraźnie, jak najpierw mija kilka sekund, w ciągu których w zwierzęciu jak gdyby budzi się coś w 
rodzaju "agresywnego nastroju", co zauważyć można po straszeniu piór i coraz szybszym dreptaniu 
tu i tam, wynikającym z irytacji. Pod koniec tego etapu wstępnego kogut coraz gwałtowniej 
rozgląda się wokoło. Trudno interpretować to inaczej jak w ten sposób, że szuka obiektu do 
wyładowania ogarniającego go gniewu.
Dalsze jego zachowanie zależy od tego, na co natrafia. Wypchaną łasicę akceptuje szczególnie 
skwapliwie. Ten odwieczny wróg widocznie pasuje znakomicie do nastroju zwierzęcia. W 
ostateczności, ale też tylko wtedy, kogut z pazurami i ostrogami wskakuje na głowę opiekuna, 
chociaż normalnie jest z nim zupełnie oswojony.
Przez naciśnięcie guzika kura, która przed chwilą całkowicie się nasyciła, może zostać 
wprowadzona od nowa w "nastrój żerowania"; w swoim zachowaniu kieruje się wtedy rodzajem 
pokarmu. Rzuca się łapczywie na miskę ziarna kukurydzianego, ale zbiera również cierpliwie 
ziarno rozsypane na stole doświadczalnym. A je i wówczas, gdy nie ma żadnego pożywienia: w 
takiej sytuacji bowiem dziobie małe czarne plamki widoczne na powierzchni drewnianego stołu, na 
którym odbywa się doświadczenie.
Wszystko to przedstawia obraz całkowicie przeciwny do tego, który się obserwuje wtedy, gdy 
punkty drażnienia znajdują się w korze mózgowej. Wydaje się zrazu paradoksalne, że wyzwalane 
tam efekty są tak prymitywne, tak przejrzyste, wyizolowane i nienaturalne – i że reakcje bywają o 
tyle bardziej złożone, skomplikowane, bardziej "sceniczne" i naturalniejsze, gdy miejsca drażnienia 
położone są w o wiele starszym, bardziej "archaicznym" i w porównaniu do półkul mózgowych o 
tyle prymitywniejszym międzymózgowiu.
Dopiero w dalszych rozdziałach będziemy mogli wytłumaczyć, dlaczego zjawisko to nie jest ani 
trochę paradoksalne i z jakiej przyczyny właśnie osobliwości drażnienia półkul mózgowych są 
wyrazem "postępowego" charakteru tej najmłodszej i najnowocześniejszej części mózgu. Musimy 
jednak najpierw dokładniej poznać zasadę działania międzymózgowia, zanim potrafimy zrozumieć, 
dlaczego właśnie rozłożenie, "atomizacja" pierwotnie w sobie zamkniętych przebiegów czynności 
reprezentuje w procesie rozwoju mózgu ostatni i ostateczny – jak do tej pory – etap postępu.
Bezpiecznie, ale nieswobodnie 
Cechą charakterystyczną funkcji międzymózgowia jest widocznie stan gotowości wielu naturalnych 
– zda się – sposobów zachowania. Łatwo to napisać, ale przecież za takim twierdzeniem kryje się 
fascynujący problem filozoficzny, a mówiąc ściślej, problem z dziedziny teorii poznania. Odkrycie 
w mózgu tych znajdujących się w pełnym pogotowiu programów zachowań, dostosowanych 

optymalnie do naturalnych warunków środowiska, powiązane jest najgłębiej z naszym rozumieniem 
świata. Całkowicie niespodziewanie relatywizuje ono nasze naiwne wyobrażenie o tym, co 
nazywamy "rzeczywistością". Za chwilę powiemy więcej na ten temat.
Tymczasem po kolei. Opisane rezultaty doświadczeń Hessa i von Holsta, z którymi zresztą szły w 
parze bardzo liczne podobne doświadczenia wielu uczonych z całego świata, dopuszczają 
wyłącznie następującą interpretację: w międzymózgowiu najwyraźniej nie ma – w odróżnieniu od 
kory mózgowej – punktów wyjściowych pobudzenia określonych pojedynczych mięśni, występują 
natomiast kompleksowe, całkowicie zamknięte w sobie obwody połączeń dróg nerwowych, które 
mogą być zawsze pobudzane tylko w postaci reakcji całościowych, przy czym wzbudzenie 
określonego programu połączeń powoduje pojawienie się równie określonego wzorca zachowania.
Dla zobrazowania tego stanu rzeczy podamy bardzo uproszczone porównanie: kora mózgowa – w 
każdym razie w swoich obszarach ruchowych – odpowiada jak gdyby klawiaturze fortepianu. 
Każdy klawisz można nacisnąć oddzielnie. Wynikiem bywa wówczas pojedynczy – i w swym 
wyizolowaniu "bezsensowny" dźwięk (a więc wyzwolenie ruchu pojedynczego mięśnia). Sens, to 
znaczy rozpoznawalna "melodia" (a więc sensowna czynność odnosząca się do środowiska), 
powstaje dopiero przez jednoczesne bądź kolejne uruchomienie wielu rozmaitych klawiszy, przy 
czym różnorakość kombinacji i wariantów nie ma granic.
W międzymózgowiu natomiast nie ma tego rodzaju klawiatury składającej się z poszczególnych 
klawiszy. Zamiast niej istnieje – by pozostać przy naszym "muzycznym" porównaniu – jak gdyby 
określona liczba kaset z taśmami magnetofonowymi. Zmagazynowane w nich programy są różne 
dla każdego gatunku zwierząt. Liczba programów jest stosunkowo ograniczona. Poszczególnych 
tonów odtworzyć nie można. Każde naciśnięcie guzika powoduje odegranie jednego ze 
zmagazynowanych programów od A do Z.
Jednakże, mimo ograniczonej liczby programów, zestaw ich u każdego gatunku zwierząt jest taki, 
że umożliwia osobnikowi spełnienie właściwych dla gatunku zadań, występujących w jego 
naturalnym środowisku. Na poziomie "istoty międzymózgowiowej" zakres tych zadań w zasadzie 
nie przekracza takich zachowań, jak spanie, zbieranie pokarmu bądź poszukiwanie zdobyczy, 
pielęgnacja ciała i reakcje obronne, dziedzina zachowań seksualnych i opieka nad potomstwem, z 
tym, że u poszczególnych gatunków mogą występować jeszcze dodatkowe funkcje, na przykład u 
ptaków wędrownych – orientacja.
Ograniczeniu możliwości wyboru pomiędzy rozmaitymi programami odpowiada zatem 
ograniczoność zakresu zadań. W tym położeniu tak jeszcze – dosłownie – przejrzystym bezspornie 
optymalnym rozwiązaniem zadania jest przygotowanie prefabrykowanych programów. Największa 
korzyść polega na tym, że istota żyjąca ograniczona do międzymózgowiowego bytowania nie może 
w zasadzie się pomylić ani popełnić błędu, który by zagrażał jej życiu. Każdemu zadaniu typowemu 
dla środowiska takiej istoty odpowiada program pod względem swej skuteczności sprawdzony 
przez setki pokoleń niezliczonych osobników tego samego gatunku i bieżąco udoskonalany przez 
selekcję.
Ogólnie nazywamy tego rodzaju wrodzone i gatunkowi właściwe programy "instynktem". Instynkty 
są to wrodzone doświadczenia. Doświadczenia zdobyte nie przez osobnika, któremu służą, lecz 
przez gatunek, do jakiego przynależy. Nie ma w tym nic nadprzyrodzonego ani metafizycznego. 
Wielu z nas z trudem to rozumie, jesteśmy bowiem pod silnym wpływem przesądu wyhodowanego 
przez naszą tradycją duchową, która każe mniemać, jakoby fizyczny i psychiczny rozwój należało 
przypisywać dwom całkowicie od siebie rozdzielonym wymiarom.
Ewolucja rozwijała postać, a więc fizyczne cechy istot żyjących, począwszy od form wyjściowych 
poprzez coraz wyższe szczeble, przystosowując je do coraz bardziej wyspecjalizowanych 
przestrzeni życiowych. To z pewnością rzecz cudowna', choć w nie mniejszym stopniu podziw 
wzbudza fakt, że coraz bardziej dla nas dzisiaj czytelna współgra mutacji i selekcji wystarczała, jak 
się zdaje, aby zrodzić wielorakość istniejących form życia. A wszystko to odbywało się w sposób 

całkowicie – w pełni tego słowa – naturalny.
Powinniśmy więc móc rozumieć, że dotyczy to również rozwoju zachowań, poczynając od 
najprostszych sposobów reakcji prakomórki, a kończąc na programach u kur von Holsta. Przecież 
jest samo przez się zrozumiałe, że ewolucja w miarę przystosowywania form zewnętrznych musiała 
jednocześnie rozwijać przystosowawcze odpowiednie możliwości reakcji. Jedno nie funkcjonuje 
bez drugiego. Forma i funkcja są dwiema stronami tego samego medalu. Na cóż by się ptakowi 
przydały skrzydła, gdyby nie opanował jednocześnie zachowania lotnego? Do czego służyć by 
mogły rakowi szczypce, gdyby możliwości jego reakcji nie były przystosowane do tego samego 
środowiska, na które skierowana jest owa charakterystyczna specjalizacja budowy jego ciała?
Oba zjawiska, tak jak wszystko w przyrodzie, są niewątpliwie ponad wszelką miarę cudowne. 
Mógłbym jeszcze uznać za usprawiedliwioną dyskusję na temat tego, czy tworzenie się 
przypadkowych wariantów przez dziedziczne skoki mutacyjne oraz prowadzona przez nieożywioną 
i ożywioną przyrodę systematyczna porządkująca selekcja tych wariantów są istotnie jedynymi 
czynnikami, którymi można wytłumaczyć fakt ewolucji; muszę się natomiast gorąco sprzeciwić 
rozpowszechnionej skłonności do oddzielania od siebie dwóch stron tego medalu. Kto akceptuje 
przystosowanie i dalszy rozwój budowy ciała przez ewolucję, ten musi uznać te same reguły także 
w odniesieniu do rozwoju zachowań.
Może owe psychologiczne trudności, które jak wiadomo tak często przeszkadzają wyciągnąć 
właściwe wnioski, będą łatwiejsze do przezwyciężenia, gdy pojęcie "dziedziczenia doświadczeń" 
zastąpimy pojęciem dziedziczenia określonych struktur mózgowych. Już na początku tej książki, 
gdy była mowa o pierwszych pierwotnych układach nerwowych w historii życia, uzasadniłem, 
dlaczego pewne możliwości reakcji prymitywnego organizmu, a także ich granice można odczytać 
bezpośrednio z kształtu na przykład układu drabinkowego. Taka możliwość chyba nikomu nie 
wydaje się niejasna.
Tymczasem z zasady o nic innego nie chodzi również na poziomie międzymózgowia. Wyniku 
osiągniętego w eksperymentach von Holsta z kurami nie można wytłumaczyć inaczej jak tym, że w 
przypadku udanego doświadczenia obnażone zakończenie elektrody musiało trafiać za każdym 
razem w odgałęzienie jednego z połączeń nerwowych, których wzorzec, czyli "okablowanie", był 
identyczny z programem ściśle określonego zachowania. Mówiąc inaczej: najwidoczniej pewne 
drogi nerwowe w międzymózgowiu zwierzęcia tak są ze sobą połączone, że podrażnienie ich 
uruchamia automatycznie ściśle określone zachowanie. Jest to jedyny wniosek, jaki możemy 
wyciągnąć z identycznych reakcji przy dowolnej liczbie powtórzeń, identycznych mimo 
plastyczności w stosunku do środowiska. Anatomiczna struktura dróg nerwowych stanowi w końcu 
także tylko szczególny przypadek specjalizacji budowy ciała.
Dwie metody uczenia się 
Owe anatomicznie zmagazynowane w międzymózgowiu programy należy traktować, jak już 
mówiliśmy, jako doświadczenia nabyte przez gatunek. Dla zrozumienia dalszego rozwoju sprawą 
zasadniczej wagi jest zrozumienie, o co tutaj chodzi. Gatunek nie jest osobnikiem, stąd proces, 
który mam na myśli używając zwrotu "nabywać doświadczeń", nie ma jeszcze aspektu 
subiektywnego. Na poziomie rozwoju międzymózgowia działający podmiot ciągle nie istnieje.
Ale jest to też jedyna różnica pomiędzy potocznym rozumieniem wymienionego zwrotu a 
procesem, który w ewolucji doprowadził do tego, że żywe istoty mają "instynkt", że potrafią 
zapanować nad sytuacją dzięki wrodzonym doświadczeniom skrojonym dokładnie ma miarę 
środowiska, w jakim przyszło im żyć.
Kiedy tylko młoda jaskółka, której etolodzy po pojawieniu się pierwszych piór unieruchomili na 
kilka tygodni skrzydła, zostaje uwolniona, natychmiast wzlatuje w górę z właściwą tym ptakom 
elegancją. Potrafi to od razu, umiejętność ta jest jej wrodzona.

2

 Od czasu mozolnego i 

długotrwałego procesu uczenia się, który pociąga za sobą niewiarygodnie ciężkie straty, upłynęło 
już wiele milionów lat. Swego czasu lekcji nauczyły się pierwsze setki tysięcy pokoleń gadów 

nadrzewnych. Mówimy wyraźnie: nie pojedynczy osobnik. Każdy z nich bowiem umarł z tymi 
samymi zdolnościami, z którymi wykluł się z jaja, nie dorobił się ich ani trochę więcej.
Ale w ciągu tego przepływu pokoleń selekcja z oczywistych przyczyn uprzywilejowywała takie 
osobniki, których podskoki były szczególnie dalekie i dobrze sterowane. Ta ich zdolność została 
"wyselekcjonowana", a skutkiem tego było, że po nieskończenie długim czasie powstał 
gadopodobny praptak – archeopteryks (przy czym oczywiście jego pojawienie się nie zatrzymało 
dalszego biegu ewolucji).
Ten proces także nie jest niczym innym jak nabyciem pewnego doświadczenia, w naszym 
przykładzie doświadczenia "jak się lata". Czy można w inny sposób opisać bądź zdefiniować to, co 
się stało? Różnice w stosunku do tego, co dzisiaj rozumiemy pod pojęciem nabywania 
doświadczeń, dotyczą tylko dwóch punktów, z których jeden jest bez znaczenia, drugi natomiast 
jest interesujący i ważny.
Pierwszy polega na różnicy skali czasu, a różnica ta wyraża się wieloma rzędami wielkości. Istota, 
która przekroczyła poziom bytowania międzymózgowiowego, a tym samym stała się zdolna do 
indywidualnego zbierania doświadczeń – co nazywamy zwykle uczeniem się – może w pewnych 
okolicznościach z jednego, jedynego doświadczenia wyciągnąć w czasie kilku sekund 
przystosowawcze wnioski co do swego zachowania w przyszłości. Gatunek natomiast uczy się w 
ciągu okres"ów mierzonych w dziesiątkach tysięcy lat.
Druga różnica sprowadza się do faktu, że uczenie się gatunku jest bezświadome. Nie ma jeszcze 
podmiotu, który mógłby uczestniczyć w przeżywaniu tego procesu, przebiegającego 
ponadindywidualnie w toku zmian pokoleniowych. Jednakże brak owego subiektywnego aspektu 
nie zmienia w niczym faktu, że procesy zachodzące na dwóch różnych poziomach rozwoju, a także 
ich konsekwencje, są z punktu widzenia formalnego identyczne. Byłby to zatem znowu tylko 
przesąd wyrosły z porównań, w których jedynym wzorcem jest sytuacja człowieka, gdybyśmy 
wniosek, że w samej rzeczy występuje jakaś różnica, wyciągali tylko z tego, czy proces, który 
rozumiemy pod pojęciem "zbierania doświadczeń", przeżywany jest świadomie, czy też przebiega 
bez udziału świadomości.
Może ktoś będzie chciał jeszcze dojrzeć trzecią różnicę. W pierwszej chwili wydaje się bowiem, że 
mechanizm stanowiący podłoże procesu zbierania doświadczeń jest inny w każdym z przypadków. 
Ale wnikliwa analiza przekona nas, że tak nie jest. Owe przypuszczenia czy wręcz głębokie 
przekonanie, że na jednym poziomie w grę wchodzić musi proces biologiczny, atakujący DNA 
mutacjami i selekcją, a na drugim, indywidualnym poziomie występuje zjawisko psychologiczne, 
jako coś z gruntu odmiennego – świadczą znowu tylko o naszych uprzedzeniach, które działają na 
rzecz zasadniczego rozdziału pomiędzy płaszczyzną "fizyczną" a "psychiczną".
Rzeczywistość wygląda inaczej. W rzeczywistości bowiem badania biochemiczne mózgowych 
przebiegów fizjologicznych, stanowiących podłoże indywidualnego uczenia się, w ostatnich latach 
po raz pierwszy dały uchwytne wyniki. A wyniki te wspierają dodatkowo reprezentowany tutaj 
pogląd o zasadniczej identyczności obu procesów.
Od czasu wykrycia kodu genetycznego wiemy, że ewolucja następuje na drodze zmiany "substancji 
dziedzicznej" w jądrach żywych komórek, zwanej DNA, Rezultaty tych zmian są przenoszone do 
określonych miejsc w komórce (w plazmie) przez substancję przenośnikową, zwaną przez 
naukowców RNA. Tam tworzą się odpowiednie struktury białkowe, budujące i utrzymujące 
komórkę w stanie zgodnym z poleceniami danego kodu. Określenia DNA i RNA są po prostu 
skrótami szczegółowych nazw chemicznych obu substancji, a z trudnej do wymówienia pełnej ich 
nazwy możemy zrezygnować bez szkody dla naszego tematu.
W zasadzie nie dzieje się chyba nic innego także w przypadku indywidualnego uczenia się, a więc 
"nabywania pamięci". Sensacyjne doświadczenia wykonywane w laboratorium Georgesa Ungara w 
Houston w Stanach Zjednoczonych przemawiają ostatnio za tym, że pewne treści pamięciowe są 
magazynowane w mózgu w postaci białek złożonych. Te cząsteczki białka również budowane są 

przez współdziałanie DNA i RNA. Niczym skomplikowane klucze umożliwiają one pewne, 
przelotne albo też trwałe kontakty pomiędzy poszczególnymi obwodami nerwowymi i dzięki temu 
wyzwalają to, co nazywamy "wspomnieniem".

Dokładny opis tego kierunku badań zaprowadziłby nas zbyt daleko.

3

 Ważny jest fakt, że naukowe 

badania nad odpowiednimi mechanizmami dodatkowo jeszcze wspierają pogląd, iż obie omawiane 
tutaj sprawności są w swej istocie identyczne.

11. Hierarchia od dołu do góry
Progi wyzwalania ustanawiają porządek 
Jeżeli – upraszczając sobie sprawę – rozpatrzymy role międzymózgowia jako magazynu 
programów zachowania i porównamy ją w świetle tego, co zostało już powiedziane, z rolą 
położonego niżej odcinka pnia mózgu, okaże się, że w zasadzie nie reprezentuje ono nic nowego. 
Ewolucja powtórzyła na wyższym poziomie to, co jej się uprzednio na niższym już raz udało.
Przypomnijmy sobie jeszcze, co się dzieje, gdy marzniemy. Na s. 61-67 omawialiśmy szczegółowo 
liczne i różnorakie funkcje wegetatywne, przebiegające w całkowicie odmiennych układach 
narządów – funkcje, które zaczynają działać, gdy jest nam zimno. Dowiedzieliśmy się, w jaki 
sposób one wszystkie – od zwężania się drobnych naczyń krwionośnych i drżenia mięśni 
począwszy poprzez powstawanie gęsiej skóry, a na wzmożeniu działalności tarczycy skończywszy 
– przyczyniają się do utrzymania prawidłowej temperatury ciała, każda na swój sposób: bądź przez 
zwiększenie wytwarzania ciepła, bądź przez zmniejszenie jego wypromieniowywania.
Okazało się, że współdziałanie tylu rozmaitych funkcji cząstkowych zakłada istnienie jakiejś 
instancji koordynującej. A więc "integracja" wszystkich pojedynczych funkcji ze względu na 
wspólny cel wymaga nadrzędnego sterowania. Za instancje właściwe dla tego sterowania czy też 
regulacji uznaliśmy owe ośrodki wegetatywne, których siedlisko Reichardt u swych pacjentów 
chorych na porażenie postępujące umiejscowił w dolnym odcinku pnia mózgu.
Ośrodki te reagują na swoiste bodźce. W przypadku ośrodka regulacji cieplnej, zwanego przez 
naukowców "okiem termoregulacji", bodźcem jest temperatura przepływającej krwi. Z chwilą gdy 
zaczyna ona odbiegać od wartości zadanej, ośrodek przeciwnego sterowania uruchamia związane z 
nim układy narządów, w tym przypadku więc drobne mięśnie skórne, naczynia krwionośne, 
mięśnie szkieletowe i tarczycę. To harmonijnie zestrojone współdziałanie określiliśmy, zgodnie z 
terminologią naukową, jako zespół objawów.
Zatem gdy jesteśmy głodni, zziębnięci, zmęczeni bądź odczuwamy lęk z jakiegoś powodu w 
naszym ustroju występują zespoły wegetatywne. Są to również programy pozostające stale w stanie 
gotowości w postaci określonych obwodów nerwowych i aktywowane przez swoiste bodźce wtedy, 
gdy pojawia się ta sytuacja, do której opanowania zostały wytworzone. W takim sensie więc 
programy zachowań odkryte przez Hessa i von Holsta u zwierząt doświadczalnych – piętro wyżej, 
w międzymózgowiu, nie stanowią w zasadzie nowego wynalazku ewolucji.
Jednakże międzymózgowie reprezentuje w stosunku do leżącego pod nim i starszego od niego pnia 
mózgu efekt postępu w rozwoju; istnieje między nimi pewna bardzo ważna różnica, szczególnie 
istotna dla naszych rozważań. Dotyczy ona swoistego bodźca, "klucza" uruchamiającego dany 
program. Na poziomie wegetatywnym jest on wyzwalany, jak już mówiliśmy, po prostu w ten 
sposób, że każdorazowa potrzeba sama bezpośrednio oddziałuje na wyzwalający mechanizm 
programu, a więc na odpowiedni ośrodek wegetatywny.
W przypadku marznięcia tym bodźcem jest spadek temperatury krwi o jakąś niewielką wartość. 
Przy regulacji bilansu wodnego – odchylenie fizycznego i chemicznego składu osocza krwi od 
biologicznie ustalonej wartości zadanej. Przy nadzorze nad zapotrzebowaniem organizmu na 
kalorie, czyli nad bilansem pokarmowym, bodźcem kluczowym jest spadek podstawowych źródeł 

energii we krwi, to jest cukru itd.
Na poziomie międzymózgowia jest inaczej. Czynnikiem wyzwalającym nie jest tu sama potrzeba, 
lecz pewien sygnał. Już nie bodziec – w sensie bezpośredniej ingerencji środowiska w organizm – 
lecz sam w sobie pod względem biologicznym obojętny nosiciel informacji o znaczeniu mniej lub 
bardziej dowolnym, jak gdyby ustalonym przez konwencję.
Tutaj, na poziomie międzymózgowia, po raz pierwszy stosunek pomiędzy organizmem a 
środowiskiem nie ma już charakteru czysto fizycznego i chemicznego. Stosunek ten po raz 
pierwszy wznosi się ponad kategorie przyczyny i skutku, urasta do rangi pewnego systemu 
komunikacji przekazywanego przez znaki, a więc przez układy bodźców, których znaczenie nie jest 
z góry i jednoznacznie ustalone przyczynowym oddziaływaniem, lecz przekazane niejako 
historycznie w toku procesu ewolucji.
Niebywale wprost konsekwencje tego oderwania się od pierwotnie czysto przyczynowego stosunku 
do środowiska ujawniają się w całej swej okazałości dopiero na ostatnim etapie rozwoju mózgu, 
kiedy wykształciły się półkule mózgowe. Trzeba wiedzieć, że nastąpiło ono już przy przejściu od 
wegetatywnego do kolejnego, wyższego poziomu programów zachowań. W najbliższym rozdziale 
zobaczymy na podstawie kilku konkretnych przykładów, jak na tym poziomie wyglądają owe 
układy bodźców, a zatem owe czynniki wyzwalające. Przedtem jednak potrzebne jest jeszcze kilka 
uwag o rodzaju stosunku pomiędzy wyższym a niższym poziomem czynnościowym.
Zmagazynowane w międzymózgowiu programy zachowań zależne są w sposób dosyć 
skomplikowany od funkcji niżej od nich położonych programów wegetatywnych. Natrafiamy tu 
więc po raz pierwszy na wspomniany już na początku fakt, że hierarchia różnych części mózgu nie 
jest całkowicie jednoznacznie ustalona. Otóż właśnie nie jest tak, jak by się zdawać mogło – że 
młodsza, tzn. w swojej funkcji wyżej rozwinięta część zawsze wykazuje nieograniczoną przewagę 
nad starszymi, bardziej archaicznymi strukturami. Gdyby tak istotnie było, świat wyglądałby 
inaczej. W gruncie rzeczy chodzi o sprawy dobrze znane każdemu, ale tak ważne dla zrozumienia 
całości, że omówimy je raz jeszcze na podstawie kilku przykładach.
Przede wszystkim nie ulega wątpliwości, że każdy ośrodek między-mózgowia jest uzależniony od 
każdego ośrodka wegetatywnego, skoro ten musi właściwie wykonać swoje zadanie, aby tamten 
mógł w ogóle zacząć funkcjonować. Mówiąc prościej i konkretniej: jeżeli – z jakichkolwiek 
przyczyn – niesprawnie działa regulacja bilansu kalorycznego, wyzwolenie hierarchicznie 
nadrzędnych programów zachowania bywa stopniowo coraz bardziej zagrożone, a wreszcie staje się 
niemożliwe. Jeszcze prościej: podczas głodu i przy wzrastającym niedożywieniu reakcje tokowania 
i obrony zanikają.
Jednakże nie powinno się tej zależności piętra wyższego od niższego wyobrażać sobie jako aż tak 
banalnej, jak by zdawało się wskazywać to świadome uproszczenie. Naturalnie akcja na wyższym 
poziomie zależy od tego, czy ośrodki na poziomie niższym w ogóle stworzyły elementarne 
założenia dla jakiejkolwiek akcji, a więc – w odniesieniu do powyższego przykładu – czy 
udostępniły niezbędne zapasy energii. Nie wymaga chyba uzasadnienia, że wegetatywne funkcje 
elementarne stanowią konieczne podłoże wszystkich nadrzędnych procesów życiowych.
Właśnie z tego najzwyklejszego powodu powstanie wegetatywnego pnia mózgu wyprzedziło w 
ewolucji rozwój międzymózgowia. Jedno jest założeniem i warunkiem drugiego. Do końca 
wszechczasów międzymózgowie będzie mogło pełnić swoje zadanie tylko o tyle, o ile pień mózgu 
będzie wykonywał swoje obowiązki. Ten zupełnie zwyczajny stan rzeczy jest przyczyną tego, że w 
toku długiej historii rozwoju mózgu "skamieniałości" musiały pozostać przy życiu; przyczyną tego, 
że mózg nasz, którego poszczególne, zależne od siebie części pochodzą z zupełnie różnych epok 
historii Ziemi, jest narzędziem, w którego skład wchodzą także anachroniczne elementy. Będziemy 
się jeszcze szczegółowo zajmowali skutkami tej dziwnej sytuacji.
Zależność górnych instancji mózgu od dolnych nie sprowadza się tylko do tej grubo ciosanej formy. 
Istnieją o wiele subtelniejsze warianty o bardzo dużym znaczeniu. Najważniejszym z nich jest 

zjawisko wewnętrznej gotowości, mówiąc naukowo: sterowania progowego w celu wyzwolenia 
określonych sposobów zachowania. Przyjrzymy się temu dokładniej na przykładzie dziedziny 
zachowań seksualnych.
Holst potrafił u swoich kogutów doświadczalnych wyzwalać z dużą® regularnością z określonego 
miejsca międzymózgowia przebiegi ruchowe, które zupełnie jednoznacznie stanowią składnik 
charakterystycznego dla tego gatunku zachowania tokowego. Przy każdym naciśnięciu guzika 
koguty zaczynały się puszyć, wydawały typowe, skrzeczące i gdaczące dźwięki, którymi zwykle na 
podwórku sygnalizują kurze, że są w nastroju godowym. Następnie dreptały zataczając koło, a 
rozkładały przy tym dośrodkowe skrzydło tak szeroko, że jego czubek w końcu ciągnął się po 
blacie stołu. Normalnie kogut zatacza taką "tokową spiralę" wokół kury, do której się zaleca. Ale 
podczas tego doświadczenia kury w zasięgu wzroku nie było.
Jaki właściwie czynnik zdolny jest wyzwolić w normalnych warunkach program, który Holst w 
swych eksperymentach uruchamiał przez zadziałanie prądem elektrycznym? Pozornie oczywista 
odpowiedź brzmi: widok kury. Niestety, wiadomo z całą pewnością, że jest ona błędna, a to z 
przynajmniej dwóch powodów. Poznanie ich okaże się nadzwyczaj pouczające.
Przede wszystkim, uważając widok kury za czynnik wyzwalający, znowu dajemy dowód upartej 
naiwności – wciąż jesteśmy skłonni patrzeć przez własne okulary na wszystko, co dzieje się w 
ożywionej przyrodzie. W poprzednim rozdziale mówiliśmy w innym kontekście o prawdzie, która 
wydać się może dziwna tylko komuś, kto jak my jest ogarnięty antropocentrycznymi urojeniami, a 
mianowicie o tym, że widzenie dla większości posiadaczy oczu, także pośród zwierząt wyższych, 
znaczy coś zupełnie innego aniżeli dla nas. Teraz nie wolno nam w żadnym razie o tym zapomnieć.
To, co przeżywa kogut, nie ma na pewno prawie nic wspólnego z widokiem kury. Tym, co kogut 
"widzi", gdy kura pojawia się w jego polu widzenia, a także innymi, podobnymi sprawami 
będziemy się zajmować w jednym z kolejnych rozdziałów; spróbujemy wówczas także rozwikłać 
problem, sprowadzający się do pytania, co oznacza "świat" dla "istoty międzymózgowiowej" i jak 
jest on przeżywany z poziomu międzymózgowia.

1

Odbicie kury, jakkolwiek byłoby nawet uformowane stosownie do kogucich potrzeb, nie może w 
żadnym razie stanowić jedynego skutecznego czynnika wyzwalającego zachowanie tokowe. Każdy, 
kto chociaż raz w życiu widział podwórko dla kur, powinien to wiedzieć. Regułą jest bowiem 
sytuacja wręcz odwrotna – kury i koguty z największym spokojem dziobią obok siebie w ziemi i 
poszukują pokarmu, nie okazując sobie najmniejszego zainteresowania seksualnego.
Co więc odgrywa rolę czynnika wyzwalającego? Powiedzmy krótko: jest to wprawdzie kura – lub 
to, co kogut z kury postrzega – ale tylko w pewnych warunkach. Najważniejszym z nich jest 
wewnętrzna gotowość koguta do reagowania na seksualne sygnały. Istnieje coś w rodzaju 
wewnętrznego progu, który musi zostać przezwyciężony, jeżeli seksualny program zachowań 
międzymózgowia ma się włączyć.
To zjawisko progu dotyczy również wszystkich innych programów zachowań, a także znacznie 
szerszej dziedziny wielu innych procesów biologicznych. Próg może być wysoki. Wówczas dla 
uruchomienia odpowiedniego programu potrzebny jest szczególnie silny bodziec wyzwalający. W 
skrajnym przypadku wyzwolenie bywa nawet niemożliwe. Próg może być także bardzo obniżony. 
Wtedy do wyzwolenia wystarczą drobne bodźce zewnętrzne. W przypadku takiej skrajności 
program może nawet zostać uruchomiony spontanicznie jako tzw. praca na jałowym biegu, bez 
odpowiedniego bodźca, a w pewnych okolicznościach nawet w całkowicie nieodpowiedniej 
sytuacji środowiskowej.
Aby docenić nadzwyczajną celowość tej biologicznej zasady, wystarczy sobie wyobrazić, co by się 
działo, gdyby nie istniały tego rodzaju progi podlegające regulacji. Rezultatem byłby funkcjonalny 
chaos. Programy zachowań, które w ogóle w osobniku znajdują się w stanie gotowości, mogłyby 
bowiem w zasadzie ruszyć w każdej chwili i wszystkie naraz. Progi, które ewolucja położyła przed 
wyzwalaniem rozmaitych wzorców zachowań, nie dopuszczają, aby to nastąpiło. Możność 

regulowania ich pozwala zestroić rozmaite programy w sensie zmiennych priorytetów, a więc 
dopuszcza przystosowanie do zmiennych wymagań środowiska, a tym samym – ustanowienie 
porządku.
Zabezpieczenie "od dołu" 
Ale kto wprowadza ten porządek? Kto reguluje progi? Pytanie to doprowadza nas znowu do 
szczególnej formy zależności instancji wyższej, reprezentowanej przez międzymózgowie, od 
niższej. Odpowiedź brzmi: regulacja progów, a tym samym decyzja o względnej podatności na 
wyzwolenie rozmaitych repertuarów zachowań, następuje także w wegetatywnych ośrodkach pnia 
mózgu.
Te relacje są stosunkowo przejrzyste w przypadku zachowania pokarmowego. Rozumiemy 
natychmiast, że pogorszenie się bilansu energetycznego – stanu odżywienia – powoduje nie tylko 
to, że odpowiedni ośrodek wegetatywny mobilizuje zmagazynowane jeszcze w tkankach ustroju (w 
tkance tłuszczowej, mięśniach i wątrobie) rezerwy energii. Jednocześnie bowiem następuje 
obniżenie progów wyzwalania gotowych programów zachowań w międzymózgowiu, które służą 
poszukiwaniu pokarmów, łowieniu zdobyczy czy też innym właściwym gatunkowi metodom 
zdobywania nowych zapasów energii, a więc pokarmu.
Ponieważ okoliczności są w tym przypadku stosunkowo proste, łatwo wytłumaczyć na przykładzie 
zachowania pokarmowego, w jaki sposób – dzięki regulowaniu wyzwalania przez progi – powstają 
także priorytety dla działań na poziomie międzymózgowia. Program zachowania, którego próg w 
danym momencie jest szczególnie niski, z reguły uzyska pierwszeństwo nad wszystkimi innymi 
programami. W praktyce znaczy to, że przy ostrym niedoborze kalorii wszystkie wzorce zachowań, 
które mogą się przyczynić do usunięcia tego stanu, uaktywniają się już przy najmniejszej podniecie, 
podczas gdy jednocześnie wszystkie inne możliwości pozostają nie wykorzystane.
Gdy potem rezerwy organizmu uzupełniają się, co jest nieuchronnym, ale też pożądanym skutkiem 
owego skoncentrowania się na tym jedynym obszarze energetycznym, następuje "nasycenie". A 
znaczy to tylko, że progi zachowania pokarmowego są maksymalnie podniesione, co z kolei 
uwalnia znowu możliwość wyzwalania innych programów. Nietrudno zrozumieć, że ten rodzaj 
regulacji jak gdyby przesądza o czynności międzymózgowia.
Biologiczny sens tego regulacyjnego powiązania, czyli obwodu regulacyjnego, jest oczywisty. W 
sposób możliwie prosty i niezawodny gwarantuje, że wyższe ośrodki sterujące aktywnością 
organizmu nie mogą ani przez chwilę "przeoczyć" żadnej z elementarnych potrzeb biologicznych, 
od których zależy byt osobnika. Owa od dołu, od poziomu wegetatywnego działająca regulacja 
progów, których wysokość decyduje o podatności na wyzwalanie programów zakodowanych w 
międzymózgowiu, nie dopuszcza do tego, aby ta wyższa część mózgu podcinała biologiczną gałąź, 
która ją niesie.
Nie hamowana niczym stała aktywność ruchowa o charakterze seksualnym czy też agresywnym, 
która by występowała również w stanie rozpoczynającego się niedoboru kalorycznego, musiałaby 
niechybnie doprowadzić do całkowitego wyczerpania, a w skrajnym przypadku nawet do śmierci. 
Fakt, że ośrodki wegetatywne dzierżą wodze i dzięki temu sterują na górnym piętrze podatnością na 
wyzwalanie rozmaitych programów zachowań, nie dopuszcza do przekroczenia ram tego, czego 
wolno się domagać od biologicznej egzystencji. Jak długo rządzi głód, panuje on całkowicie nad 
daną istotą. W takim stanie progi dla pozostałych możliwości zachowań są tak podwyższone, że 
cała aktywność koncentruje się na jednym celu: na dostarczaniu pokarmów.
Można uwypuklić pewien bardzo istotny punkt owego stanu rzeczy mówiąc, że pełnione przez 
progi funkcje sterowania i zestrajania ustalają obszar swobody działania dla wszystkich czynności 
nadrzędnego ośrodka. Wolność międzymózgowia nie jest absolutna. Ewolucja dosłownie wzniosła 
progi przed jego działaniem, a stała zmienność ich wysokości stwarza dane z góry i wciąż się 
zmieniające priorytety na nadrzędnym poziomie akcji.

Jest to rzecz niezwykle ważna. Swoisty charakter owej zależności każdej z wyższych części mózgu 
od niższej stanowi w ogóle podłoże do zrozumienia wszelkich funkcji tego narządu. Zależność tę 
odnajdziemy znowu przy następnym kroku, to jest we wzajemnym stosunku międzymózgowia i 
kory mózgowej. Półkule mózgowe także nie są suwerenne. Opisana tutaj prawidłowość zaznacza 
się – w odmiennej formie – aż do najwyższej instancji. Wiedza ta okaże się założeniem potrzebnym 
do zrozumienia charakterystycznych osobliwości psychiki ludzkiej, które bez tego byłyby 
niezrozumiałe.

2

Światło stanowi więź ze środowiskiem 
Na zakończenie tego rozdziału musimy jeszcze odpowiedzieć na pytanie, jaki to mechanizm 
ustanawia od dołu wysokość progu wyzwalania seksualnych zachowań. Gotowość do odżywiania 
się była regulowana u opisywanego wyżej koguta wahaniami zawartości cukru we krwi. A jaki 
czynnik steruje jego gotowością do seksualnego interesowania się dziobiącą przy nim kurą? 
Odpowiedź zna każdy, kto uważnie słuchał na lekcji biologii: czynnikiem tym są określone 
hormony, zwane hormonami płciowymi właśnie dlatego, że swoiście doprowadzają – nie tylko u 
ptaków kurowatych – do obniżenia progu seksualnego zachowania. Fakt jest więc znany. Ale kryje 
się za nim o wiele mniej znane powiązanie, które musimy jeszcze rozważyć przed zamknięciem 
tego tematu.
Nie ma wątpliwości, że bezpośrednie sprzężenie – poprzez zawartość cukru we krwi – gotowości 
koguta do pożywiania się w danym momencie z jego aktualnymi rezerwami energii, jest 
rozwiązaniem możliwie najbardziej celowym. A jak to wygląda w przypadku hormonu płciowego? 
Jakie obiektywne potrzeby bądź jakie biologiczne konieczności odzwierciedlają wahania tego 
hormonu? A może występują one czysto przypadkowo, bez żadnej celowości?
Przy rozmyślaniach nad tym zagadnieniem trzeba całkowicie wykluczyć seksualne zachowanie się 
człowieka. Dziedzina ta jest u nas tak silnie nadbudowana i napiętnowana niebiologicznymi, 
szczególnie cywilizacyjnymi i kulturowymi wpływami, a także czynnikami racjonalnymi – na 
przykład planowaniem rodziny – że na tym tle nieomal nikną jej swoiste cechy biologiczne.
Gdy się natomiast obserwuje to zjawisko w świecie zwierząt, nie sposób nie zauważyć, że wahania 
hormonów wyzwalających okresy tokowania czy rui są sprzężone, podobnie jak w przypadku cukru 
we krwi, z wahaniami biologicznej, dla danej dziedziny nadzwyczaj ważnej wielkości. Nie znajduje 
się ona wprawdzie w samym organizmie, lecz w świecie zewnętrznym. A jest nią wahanie się 
warunków klimatycznych w zależności od pór roku.
W wyniku wahań hormonalnych jedyny okres, w którym możliwe jest poczęcie, ograniczony jest u 
wszystkich żyjących na wolności zwierząt do ściśle wyznaczonego terminu związanego z porą 
roku. Gdy się temu bliżej przypatrzyć u poszczególnych gatunków, okazuje się, że narodziny 
młodych przypadają w takiej porze roku, jaka stwarza im możliwie najdłużej korzystne warunki 
środowiska.
Szczególnie ciekawe są te przypadki, kiedy okres rui przypada na późne lato – jak u prawie 
wszystkich wielkich ssaków żyjących na swobodzie. Nikt, kto zna porządek kalendarzowy i potrafi 
nim operować, nie mógłby ustalić korzystniejszego terminu. U gatunków tych bowiem okresy ciąży 
trwają akurat tyle, że młode przychodzą na świat w ciągu najbliższej wiosny. Skąd bierze się takie 
"przewidywanie"?
Ani sarna, ani jeleń nie mają pojęcia o ścisłej periodyczności występowania pór roku, która jest 
spowodowana astronomiczną sytuacją naszej planety. I tutaj znowu osobnik korzysta z 
doświadczenia, którego sam nie nabył i sam w ogóle nabyć nie mógł. Mamy tu ponownie do 
czynienia z bezświadomym doświadczeniem wrodzonym.
Ale skąd właściwy ośrodek wegetatywny wie, kiedy nadchodzi pora, w której należy spowodować 
wydzielanie się hormonów płciowych do obiegu krwi? Jaki miernik czasu informuje go o 
odpowiednim terminie? Odpowiedź na to pytanie jest dzisiaj również znana. Według tego, co nam 

wiadomo, jest nim czas trwania światła dziennego.
Znowu nie sposób nie docenić, jak bardzo celowe jest sprzężenie właśnie z tą wielkością 
środowiska. Powiązanie z określonymi temperaturami granicznymi byłoby nieporównywalnie 
bardziej ryzykowne, choćby ze względu na nieobliczalne wahania klimatyczne. Długa ciepła jesień 
albo też, przeciwnie, przedwczesne chłody pod koniec lata mogłyby poważnie zagrozić całemu 
planowi terminów. Jedyna wielkość, która w związku ze zmianą pór roku zmienia się rzeczywiście 
ściśle okresowo, to długość dnia.
Ktoś zapyta, czy owo ubywanie jasności dnia w jesieni, które w naszym świadomym przeżywaniu 
postępuje tak wolno i wyraża się absolutną wartością zaledwie kilku minut na tydzień, może 
rzeczywiście stanowić przydatny biologicznie miernik czasu. Jednakże udowodniono 
doświadczalnie, że nawet zwierzęta niższe oraz rośliny potrafią mierzyć trwanie dnia z 
dokładnością do kilku minut – albo też, w niektórych przypadkach, długość trwania nocnych 
ciemności. Nie znamy wprawdzie do tej pory mechanizmu zegarowego, który tu funkcjonuje jako 
wskaźnik czasu. Przypuszcza się, że w grę wchodzą molekularne procesy w jądrze komórki. 
Jednakże co do istnienia samego faktu nie ma żadnych wątpliwości.
Najważniejszym chyba odkryciem, jakie wynika z omawianych tu powiązań, jest to, że funkcja 
ośrodków wegetatywnych najwyraźniej nie ogranicza się tylko do wytwarzania i utrzymywania 
biologicznego porządku we wnętrzu organizmu. Jeśli chodzi o nasz przykład – a podobnych 
przypadków jest jeszcze bardzo wiele – działalność ośrodka wegetatywnego prowadzi ponadto do 
włączenia organizmu do świata zewnętrznego.
A jest to bardzo ważne odkrycie, właściwie całkowicie niespodziewane dla nas, którzy tkwimy w 
naiwnych wyobrażeniach. Trzeba dobrze zrozumieć jego znaczenie: mózg włącza istotę żyjącą w 
świat zewnętrzny nie tylko przez to, że otwiera jej możliwość działania w zewnętrznym świecie i 
wobec niego. A już z pewnością nie jest tak, aby mózg udostępniał tę możliwość istocie, która 
wobec swego środowiska byłaby absolutnie wolna i samodzielna.
Znacznie wcześniej, już setki milionów lat, zanim taka możliwość stała się w ogóle do pomyślenia, 
ten sam mózg w pierwszych zaczątkach swego rozwoju uczynił coś zupełnie innego, co po wsze 
czasy stało się nieodwołalne. Na swym najniższym, wegetatywnym szczeblu raz na zawsze zadbał 
o to, aby usamodzielniając się, osobnik nie oderwał się całkowicie od środowiska. Podobnie jak 
rośliny swymi korzeniami, tak każdy organizm wyższy związany jest od tej pory nierozerwalnie ze 
swym środowiskiem przez wegetatywne ośrodki pnia mózgu konkretnie i fizycznie, właśnie – 
"wegetatywnie".

Więzią jest w naszym przykładzie – a także w wielu innych jeszcze przypadkach

3

 – światło. 

Przenosi ono rytm pór roku ze świata zewnętrznego na organizm, poddając go częstości tego rytmu. 
Narządem odbiorczym jest przy tym – jakże mogłoby być inaczej – oko. Czyż nie jest to znowu 
dowód wspierający twierdzenie, że oczy pierwotnie nie miały nic wspólnego z tym, co nazywamy 
widzeniem?
Na zupełnie innych biologicznych obszarach natrafiamy także na przykłady owej funkcji światła 
wiążącej organizm z jego środowiskiem jeszcze grubo poniżej poziomu świadomości. A ponieważ 
ustanowiona przez najniższe ośrodki zależność od fundamentalnych warunków ramowych 
obowiązuje aż do najwyższej instancji, a zatem obejmuje również półkule mózgowe – owa 
wegetatywna, roślinna więź ze środowiskiem dotyczy także nas.
W czasie ostatniej wojny u niemieckich żołnierzy stacjonujących w bazach w pobliżu bieguna 
północnego lekarze stwierdzali zaburzenia bilansu wodnego i przemiany cukrów. Odchylenia od 
normy były nieszkodliwe i znikały niebawem po powrocie do kraju. Niemniej niektórzy spośród 
pacjentów w czasie trwania zaburzeń skarżyli się na wyczerpanie, nastrój zniechęcenia i brak 
apetytu.
Powzięto wtedy podejrzenie, że winę ponosi oddziaływanie niezwykłego rytmu jasności i 

ciemności, charakterystycznego dla tych wysokich północnych szerokości geograficznych. Za tymi 
podówczas bardzo jeszcze spekulatywnymi przypuszczeniami przemawiało i to, że objawy 
powtarzały się najczęściej w ciągu długich nocy polarnych. Ale dowodu żadnego nie było.
Dopiero później okuliści, do których doszły wieści o tych obserwacjach, wpadli na pomysł, aby 
poszukiwać podobnych zaburzeń przemiany materii u niewidomych. Poszukiwania te dały istotnie 
pozytywny rezultat, aczkolwiek nie we wszystkich przypadkach. Prawdopodobnie niewidomi z 
biegiem czasu rozwijają inne możliwości przystosowania się do normalnego rytmu zmian jasności i 
mroku. W każdym razie i te badania świadczyły o tym, że oczy nasze, oprócz funkcji narządu 
wzrokowego, spełniają jeszcze ciągle zadania wegetatywne jako odbiorniki światła.
Ostatecznego i uchwytnego dowodu dostarczyły wreszcie anatomiczne badania ludzkiego mózgu 
pod mikroskopem. Okazało się bowiem, że wcale nie wszystkie włókna nerwowe wychodzące z 
siatkówki naszego oka biegną do owego pola kory mózgowej, które określa się jako korę 
wzrokową, ponieważ tam następuje opracowanie sygnałów siatkówki do optycznego postrzegania. 
Niewielka ich część kończy się już w międzymózgowiu.
W miejscu końcowym tych włókien znajduje się małe skupienie komórek nerwowych (badacze 
mózgu nazywają je jądrem); zbierają one przybywające tutaj z siatkówki meldunki, opracowują je 
w jakiś do tej pory nie znany sposób, a następnie przekazują – co jest bardzo znamienne – do 
przysadki, sterującej wszystkimi hormonalnymi gruczołami naszego ciała, oraz do określonych 
ośrodków wegetatywnych i innych miejsc międzymózgowia i pnia mózgu, o których funkcji 
obecnie nic nie wiemy. Do tej pory nie odkryto jeszcze, o jakie meldunki siatkówki tu chodzi. Ale 
to, że sygnały te nie mają nic wspólnego z widzeniem, wynika z całą pewnością chociażby z 
położeniem stacji końcowej w międzymózgowiu.
I nasze oczy nie są więc przeznaczone tylko do widzenia. One również spełniają oprócz tego pewne 
zadanie znacznie bardziej elementarne i archaiczne. W jakiś do tej pory jeszcze zupełnie dla nas 
niezrozumiały sposób wiążą one za pomocą światła nasze ciało z jego środowiskiem. Nie wiemy, w 
jakim celu, i prawie nie wiemy, w jaki sposób. Ale niekiedy odczuwamy tę więź wyraźnie i 
całkowicie fizycznie. Chociażby wówczas, gdy w niespodziewanie słoneczny dzień nagle ogania 
nas uczucie szczęścia, dla którego nie ma żadnego psychologicznego wytłumaczenia.

12. Świat mieści się w mózgu
Odbicie wyprzedza oryginał 
Podobnie jak ośrodki pnia mózgu połączyły funkcje wegetatywne w jednolite zespoły służące 
zaspokojeniu elementarnych potrzeb biologicznych, tak samo ośrodki międzymózgowia koordynują 
określone czynności ruchowe organizmu. Wychodząc zapewne od najprostszych zaczątków udało 
się ewolucji rozwinąć i zmagazynować w tej nowej części mózgu szereg stereotypowych 
programów zachowań, dzięki którym osobnik może rutynowo dawać sobie radę ze stawianymi mu 
przez środowisko wciąż nowymi zadaniami.
Postęp, jaki reprezentowała ta nowa możliwość, można opisać w rozmaitych aspektach. Na 
poziomie wegetatywnym każdy bodziec był jeszcze równoznaczny z ingerencją środowiska w 
organizm. Rozgrywka pomiędzy organizmem dbałym o swą samodzielność a środowiskiem, od 
którego mimo wszystko pozostawał uzależniony pod względem określonych potrzeb życiowych, 
toczyła się na powierzchni ciała. Przebiegała jeszcze wciąż w formie bezpośredniej, fizycznej 
wprost konfrontacji. Na poziomie miedzymózgowia zmieniło się to w sposób zasadniczy. 
Prawdopodobnie zaważył tutaj fakt, że światło prawie całkowicie utraciło dla zwierząt swoje 
pierwotne znaczenie źródła energii. Wynikła stąd, jak już mówiliśmy, szansa odwrócenia się od 
procesów biologicznych powodowanych przez światło w samym organizmie i skierowania uwagi 
na analizę źródeł wysyłających lub odbijających światło. Skutkiem było powolne powstanie 
optycznego zmysłu zdalnego.

Z czasem przyłączył się do niego zdalny zmysł akustyczny. Dzięki niemu skórny zmysł dotyku 
rejestruje już nie tylko bezpośrednie dotykanie przez obiekt trafiający na powierzchnię ciała. 
Pulsacje ciśnienia rozchodzące się w atmosferze – albo pod wodą – przenoszą również ślady 
wydarzeń odległych w przestrzeni. Narząd Cortiego w uchu wewnętrznym jest późnym potomkiem 
skóry, który wyspecjalizował się w odbieraniu tych sygnałów.
Zanim doszło do tych zmian organizm również pozostawał w kontakcie ze światem zewnętrznym 
(dzięki bodźcom pierwotnym), ale ten odbierany był jako ingerencja. Był albo czynnikiem 
szkodliwym, na który należało reagować obroną, albo użytecznym materiałem, na przykład 
pokarmem. Znaczenie jego było zawsze z góry ustalone.
Wszystko to już nie dotyczy stwarzanego przez zmysł zdalny stosunku do środowiska. Bodziec 
przenoszony przez ośrodek, który sam jest obojętny (a więc przez fale świetlne bądź powietrzne) i 
który zawiera informacje o czymś w świecie zewnętrznym, co jest ode mnie jeszcze oddzielone 
przestrzenią, a więc czego jeszcze nie ma – oto rzecz zupełnie nowa. Odbieranie sygnałów na 
odległość oznacza zwłokę; każda rozgrywka biologiczna jest najpierw zapowiedziana, jest pewną 
możliwością, a wyprzedzająca ją informacja nie jest identyczna z tym, co zapowiada. Stąd także 
znaczenie jej nie jest wcale z góry przesądzone, lecz wymaga zinterpretowania przez doświadczenie 
– które na tym szczeblu jest ciągle jeszcze doświadczeniem ponadindywidualnym, wrodzonym.
Tym samym informacja jest pozbawiona cech charakterystycznych dla bodźca w jego formie 
pierwotnej, a więc: identyczności z aktualną biologiczną rozgrywką i – co się z tym wiąże – 
ustalonego a priori znaczenia. Dlatego by uniknąć wszelkich nieporozumień i pomyłek, będziemy 
odtąd określać ową pośrednią informację przekazywaną przez zmysł zdalny – znajdującą się jeszcze 
wciąż głęboko poniżej poziomu prawdziwego postrzegania – jako sygnał.
Owa stworzona przez zmysły zdalne możliwość komunikowania się ze światem zewnętrznym nie 
tylko w formie bezpośrednich bodźców – ten pierwotny stosunek naturalnie nadal istnieje – lecz 
także za pośrednictwem sygnałów, stwarza całkowicie nową sytuację: akcja przenosi się z 
powierzchni organizmu na zewnątrz, do środowiska.
Wszystko to oznacza znamienny postęp. Pomimo to zasady powstawania, które go zrodziły, nie 
były z gruntu nowe. Programy zachowań nie są niczym innym jak zespołami skoordynowanych 
działań ruchowych. To, czego pień mózgu dokonał z dostępnymi sobie organicznymi procesami 
wegetatywnymi, międzymózgowie powtórzyło z możliwościami ruchowymi organizmu. Rozwój 
ten nastąpił, z chwilą gdy zmysły zdalne dały międzymózgowiu szansę antycypacyjnego 
reagowania na bodźce.
Zbieżność między tymi dwoma poziomami czynnościowymi zawiera jeszcze jeden równie 
interesujący jak ważny aspekt, któremu chcemy poświęcić ten rozdział. Jest nim fakt, że wszystkie 
formy i funkcje przystosowane do środowiska mają również charakter odbicia. Na poziomie 
międzymózgowia ta znana nam już okoliczność nagle pociąga za sobą rewolucyjne konsekwencje 
dla naszego rozumienia świata.
Przy omawianiu wegetatywnego zespołu marznięcia zająłem się szczegółowo faktem, że informacja 
o świecie zewnętrznym dostaje się do organizmu całkowicie nieuchronnie, jak gdyby mimo woli, 
jako skutek przystosowania tych funkcji do zmiennych warunków środowiska. Gdyby w pniu 
mózgu marznącej istoty, która właśnie tym marznięciem broni się wegetatywnie przed grożącym jej 
zziębnięciem, siedział jakiś fizjolog, mógłby on – stwierdziłem – poznać po przebiegających tam 
procesach regulacyjnych, że w świecie poza granicami danego organizmu musiało się ochłodzić.
Właściwość środowiska, do której przystosowanie się odnosi, nieuchronnie odbija się w 
przystosowanej formie czy funkcji. W tym sensie, mówiąc słowami Konrada Lorenza, płetwa jest 
odbiciem wody, a skrzydło ptaka odbiciem charakterystycznych cech powietrza. Ale w tym samym 
sensie także w pniu mózgu istoty dostatecznie rozwiniętej, żeby móc celowo nastawić swoje 
wegetatywne reakcje na biologicznie ważne warunki środowiska – te właśnie cechy środowiska się 
odbijają.

Zupełnie to samo odnosi się do poziomu międzymózgowia. Tutaj również występuje podobny 
dopełniający stosunek pomiędzy przystosowaniem a odbiciem. A ponieważ na tym poziomie, 
odpowiednio do wyższego szczebla rozwoju, przystosowanie do środowiska jest nieporównywalnie 
bardziej szczegółowe i bardziej zróżnicowane, w takim samym stopniu odbicie jest pełniejsze.
Wynika z tego bardzo dziwna konsekwencja, rewolucjonizująca nasze potoczne rozumienie 
stosunku między mózgiem a światem. Ponieważ działania organizmu skierowane na środowisko i 
przystosowane do jego osobliwości są na tym szczeblu wrodzone w postaci gotowych programów, 
znaczy to oczywiście, że odbicie środowiska w między-mózgowiu już istnieje – istnieje, zanim 
organizm w ogóle zetknął się ze środowiskiem. Został on od urodzenia wyposażony w odbicie jako 
odwrotną stronę doświadczeń gatunku.
Wiedza o tym fakcie dosłownie stawia na głowie naszą wizję stosunku pomiędzy naszym mózgiem 
a otaczającym światem. Przecież zakładamy zwykle, jakoby mózg był niejako pusty, jakoby był 
tylko strukturą biologiczną zdolną wyłącznie do odbijania, w konkretnym, codziennym tego słowa 
znaczeniu. Widzimy w nim rodzaj urządzenia odbiorczego, w którym świat może się 
odzwierciedlać, a więc właśnie odbijać. Po jednej stronie obiektywnie dana rzeczywistość, po 
drugiej mózg, który rzeczywistość tę ujmuje tym zgodniej z prawdą, tym prawdziwiej, im wyższy 
jest stan jego rozwoju.
Okazuje się tu więc po raz pierwszy, że owa oczywista dla większości z nas wizja nie odpowiada 
realnemu stanowi rzeczy. Jakkolwiek by się nam to wydawało nadzwyczajne i paradoksalne, 
analiza funkcji międzymózgowia z jego programami zachowań zmusza do uznania faktu, że na tym 
poziomie rozwoju mózgu odbicie jest wcześniejsze od oryginału.
Łasica w mózgu koguta 
W jaki sposób ta preegzystencja odbicia rzutuje na nasze przeżywanie, a więc na psychikę istot 
żyjących, które oprócz międzymózgowia rozporządzają jeszcze półkulami mózgowymi, będziemy 
mogli prześledzić dopiero w ostatniej części tej książki. Zupełnie jasne jest, że ta wiedza musi w 
każdym razie dotyczyć naszego wyobrażenia o tym, co zwykliśmy nazywać rzeczywistością, i 
zakłócać je. Spróbuję zatem na kilku przykładach przedstawić możliwie obrazowo ten tak 
rewolucyjny i – zda się – kontrowersyjny fakt.
Najlepiej będzie, jeśli tutaj znowu za punkt wyjścia przyjmiemy doświadczenia przeprowadzone 
przez niemieckiego etologa Ericha von Holsta nad kurami. Opisaliśmy już obszernie jeden z 
obserwowanych wyników, a mianowicie wyzwolenie zachowania tokowego u koguta. 
Wspominaliśmy również, że można wyzwalać prócz niego programy agresywności, zachowanie 
pokarmowe i zachowania służące pielęgnacji ciała. Dla zrozumienia zagadnienia, którym chcemy 
się teraz zająć, wydaje się słuszne, abyśmy przytoczyli nieco dokładniejszy opis jeszcze innego 
programu, o którym dotychczas nie mówiliśmy.
W czasie kilku doświadczeń Holst natrafił na takie miejsce w międzymózgowiu, w którym w 
obwodach nerwowych najwyraźniej zmagazynowane zostały zachowania agresywne zupełnie 
szczególnego rodzaju. Drażnienie tego punktu nie wyzwalało po prostu agresji ogólnej, która by 
potem w zależności od okazji dostarczanych przez środowisko szukała jakiegokolwiek obiektu. 
Program, który się w tym wypadku powtarzał za każdym naciśnięciem guzika, składał się bowiem z 
całej sceny, którą zoologowie rozpoznali jako reakcję na atak "wroga naziemnego".
Po włączeniu elektrycznego bodźca kogut na stole laboratoryjnym zaczynał się nagle ubezpieczać. 
Przystawał, wyciągał szyję i rozglądał się lękliwie. Następnie z wolna opuszczał głowę, jak gdyby 
śledził spojrzeniem coś, co się powoli zbliżało, aż wreszcie jak zaklęty wlepiał wzrok w pewien 
punkt na blacie stołu. Upierzenie jego stroszyło się; zaczynał wydawać głośne, alarmujące okrzyki i 
z wolna chodził sztywno wokół punktu, który tak silnie przykuwał jego uwagę, jakkolwiek zebrani 
przy stole uczeni niczego tam nie widzieli.
Nagle, w jednej chwili, ptak przechodził do ataku. Ostrogami i uderzeniami dzioba nacierał na 

puste miejsce na blacie stołu, naskakując na nie raz za razem krótkimi susami. Jeżeli 
eksperymentator w tej fazie nie przestawał naciskać odpowiedniego guzika, kogut w kilka sekund 
później wpadał w nieprzytomną panikę. Z krzykiem przerażenia unosił się w powietrze i bez 
żadnego celu sfruwał ze stołu, za każdym razem powodowało zakończenie doświadczenia, 
ponieważ sam wyrywał sobie elektrody z głowy.
Gdy prowadzący doświadczenie, aby tego uniknąć, zwalniał przycisk, kogut uspokajał się bardzo 
szybko. Unosił głowę i rozglądał się zdumiony, jak gdyby coś, co przejmowało go przerażeniem, 
nagle znikło. Otrząsał się z ulgą, wygładzał upierzenie, a następnie, na zakończenie całej sekwencji, 
z wyciągniętą szyją wydawał głośne, triumfalne pienie.
Nie ma żadnych wątpliwości: kogut w trakcie tego doświadczenia odgrywał scenę odpowiadającą w 
warunkach naturalnych obronie przeciwko wrogowi naziemnemu. Nawet asystujący uczeni byli 
zaskoczeni tym, że aż tak skomplikowany ciąg zachowań mógł być zmagazynowany w mózgu 
zwierzęcia w formie utrwalonego programu. Ale wynik doświadczenia był absolutnie bezsporny. 
Każde ponowne naciśnięcie guzika powodowało powtórzenie całego ciągu: ubezpieczanie się, 
obserwacja, ostrzeżenie współplemieńców, wreszcie atak, a jeśli "wróg" nadal nie ustępował – 
paniczna ucieczka.
Jak wielkie musiało być zagrożenie gatunku przez setki tysięcy lat, jak głęboko utkwić musiał 
strach, jeżeli zachowanie i typowe sposoby atakowania "odwiecznego wroga" w każdym szczególe 
mogły się utrwalić w odziedziczonych strukturach indywidualnych mózgów! O nic innego tutaj 
przecież nie chodzi. Odegrany przez koguta w toku doświadczenia "program" nie jest niczym 
innym jak zwierciadlanym odbiciem tego, co zwierzę przeżywa przy ataku ze strony wroga 
naziemnego.
Widocznie atak wroga rozpoczyna się dla koguta odległym jeszcze szmerem albo też cieniem, 
którego nie może on jednoznacznie zidentyfikować. Sytuacja staje się groźna, kiedy kogut czuje, że 
wróg nieustannie się zbliża, musi więc uważać siebie za cel nadchodzącej z zewnątrz akcji. Gdy 
określona odległość graniczna wskutek przybliżania się niebezpieczeństwa ulega zmniejszeniu, 
nadchodzi chwila, w której trzeba zwrócić uwagę współplemieńców ostrzegawczym krzykiem.
W ostatniej fazie, poprzedzającej bezpośrednio właściwy atak, wróg, jak się można domyślać, 
okrąża koguta w poszukiwaniu słabego miejsca jego obrony. Aby takiego miejsca nie ujawnić, 
kogut ze swej strony również wykonuje ruchy okrężne (jest to jedyna rzecz, którą 
eksperymentatorzy rzeczywiście widzą w tej fazie), przez cały czas nie spuszczając oczu z 
przeciwnika. Wreszcie dochodzi do ataku, kończącego się albo śmiercią, albo też ucieczką jednego 
z walczących.
Trzeba wyraźnie wyjaśnić, co to znaczy, gdy mówimy, że wszystko to jest wrodzone. Otóż znaczy 
to między innymi, że również taki kogut, który został wyhodowany w wylęgarce i wychowany z 
dala od naturalnego otoczenia i wszystkich współplemieńców, rozporządza tym repertuarem we 
wszystkich jego szczegółach.
A więc kogut, który po raz pierwszy w życiu napotyka szczura, tchórza czy łasicę, nie staje wobec 
nieznanej sytuacji. Natychmiast rozpoznaje wroga, którego nigdy nie widział. Więcej nawet: on 
wie, jak wróg będzie się zachowywał, i zaczyna z góry reagować w odpowiedni sposób na to, co 
tamten przedsięweźmie dopiero w ostatniej chwili.
Takie całkowite i pozornie paradoksalne odwrócenie relacji w czasie pomiędzy przyczyną a 
skutkiem – lub bodźcem a reakcją – występuje dlatego, że wróg jest obecny w mózgu koguta, 
zanim się po raz pierwszy w życiu spotkają. Realna łasica zatem nawet przy pierwszym spotkaniu 
nie stanowi nowego doświadczenia, lecz – można to chyba tak określić – jak gdyby potwierdzenie 
pewnego oczekiwania, które kogut od chwili wyklucia się z jaja w sobie nosił.
Realna łasica w międzymózgowiowym świecie koguta pełni tylko funkcję swoistego czynnika 
wyzwalającego. Jej konkretne pojawienie się wywołuje w środowisku koguta owe sygnały, które 

obniżają próg wyzwalania programu "obrona przed wrogiem naziemnym". Jak specjalny klucz, 
który pośród wielu różnych szuflad otwiera tylko jedną, ściśle określoną, układ sygnałowy 
spowodowany przez łasicę wyzwala w świecie koguta znajdujący się w pogotowiu program 
zachowania przeznaczony do obrony przed wrogiem skradającym się po ziemi.
Dokładnie to samo dotyczy wszystkich innych programów zakodowanych w międzymózgowiu. A 
ponieważ zachowanie organizmu na tym poziomie rozwoju składa się prawie wyłącznie z takich 
programów, wolno nam wyciągnąć – niezwykły zapewne – wniosek, że "istota 
międzymózgowiowa" wcale nie odkrywa świata, w jakim żyje, dopiero narządami zmysłów. Każda 
z nich od początku nosi odbicie tego świata w mózgu.
Stwierdzenie to dotyczy również koguta, skoro i on jest ograniczony do egzystencji 
międzymózgowiowej – z pewnymi nieistotnymi wyjątkami, które zawsze rzeczywistości musimy 
przyznawać. Świat noszony w głowie przez takiego kuraka jest z pewnością o wiele uboższy od 
świata przeżywanego przez człowieka. Pomimo to jednak obie te strefy nie są absolutnie 
nieporównywalne.
Archaiczne wspomnienia 
Pomiędzy naszym światem a światem koguta istnieją pewne obszary zachodzące na siebie z 
przyczyn już nam znanych, takich jak konieczność dalszego istnienia podporządkowanych części 
mózgu również po powstaniu bardziej rozwiniętych odcinków oraz zależność wyższej instancji od 
poziomu niższego. Pod naszymi półkulami mózgowymi znajduje się także ciągle jeszcze 
funkcjonujące międzymózgowie. Stąd nie wszystko, co przytrafia się kogutowi, jest nam obce.
Przypomnijmy sobie własne odczucia, gdy jesteśmy zmuszeni sami w nocy przebyć pieszo nie 
znaną drogę. Naszym zmysłem przewodnim jest zmysł wzroku. Nie może on nam prawie wcale 
służyć w ciemnościach. Stąd nasza skłonność do lęku w takiej sytuacji się zwiększa. Dotyczy to bez 
wyjątku każdego zdrowego na umyśle człowieka, zarówno dziecka, jak dorosłego. Kto przeczy 
temu, że w ciemnym lesie jest bardziej skłonny do lęku, aniżeli w jasny dzień, ten nie jest 
odważniejszy, tylko mniej prawdomówny od swych bliźnich.
Otóż w stanie tej podwyższonej gotowości do lęku robimy bardzo interesujące doświadczenie: 
zaczynamy widzieć "duchy". Raz jest to krzak, którego słabo rozpoznawalne zarysy zdają nam się 
cieniem skradającego się człowieka. Innym razem wydaje się nam, że słyszymy trzask gałęzi 
zwiastujący jakieś niebezpieczeństwo. Ale nawet i wtedy, gdy żaden cień ani odgłos nie dają ku 
temu powodów, w takich okolicznościach węszymy groźbę za każdym drzewem i w każdej 
potencjalnej kryjówce.
Pomoc krytycznego rozumu i rozsądku działa tylko do pewnych granic. W tej sytuacji 
przekonujemy się na własnej skórze, co to znaczy, gdy niższe informacje próbują dojść do głosu. 
To bowiem, co się z nami dzieje, wyjaśnić trzeba w sposób następujący: nasza zależność od zmysłu 
wzroku jest tak wielka, że ciemność obniża próg wyzwalania reakcji lękowych. W ciemności nasza 
skłonność do lęku jest podwyższona. Ciekawe, że opisana sytuacja – nieznane otoczenie w nocy 
pod gołym niebem – zawiera ponadto najwyraźniej skutecznie działający jeszcze i u człowieka 
swoisty wyzwalacz pewnego prastarego programu, pasującego do tego właśnie szczególnego 
położenia.
Program ten jest zapewne nieco zwietrzały, i nawet nie bardzo może się z prawdziwą swobodą 
rozwinąć w głowie posiadacza półkul mózgowych. Ale jak inaczej wytłumaczyć owo "widzenie 
duchów", jeśli nie przez wyzwalanie takiego swoistego programu? Jak, jeśli nie przez 
przypuszczenie, że w ciągu niezliczonych pokoleń także u naszego gatunku dziedzicznie 
odzwierciedliło się prastare doświadczenie, iż istnieją wrogowie, którzy są szczególnie 
niebezpieczni nocą, ponieważ – w odróżnieniu od nas – znakomicie widzą w ciemnościach? 
"Duchy i zjawy są projekcją polującego nocą drapieżnika", powiedział Konrad Lorenz.
I tak jest istotnie. Nie wątpię w to, że widma, które w swoim lęku przed ciemnością rzutujemy na 

cienie krzaków, pochodzą z między-mózgowia. One także antycypują sygnały, które 
zapowiadałyby zbliżające się ku nam z ciemności zagrożenie, i są w tym sensie analogiczne do 
widma łasicy, z którym kogut w laboratorium Ericha von Holsta walczy na pustym blacie stołu. A 
czyż nie jest tak, że gdyby rzeczywiście prawdziwy zbójca wychylił się z gęstwiny i zagroził nam, 
bardzo byśmy się przestraszyli, ale jednocześnie musielibyśmy przyznać, że jego realne pojawienie 
się wcale nie jest dla nas zaskoczeniem, lecz przeciwnie, potwierdza tylko to, z czym już i tak 
liczyliśmy się?
W tym miejscu pragnę porzucić dotychczasowy wątek i ograniczyć się chwilowo do tego jednego 
przykładu – którym znowu znacznie wyprzedziliśmy bieg wydarzeń. Wyprzedzenie to miało 
jedynie wykazać, że nawet kiedy w książce tej mowa jest o kurach, to chodzi również o człowieka. 
Wszystko, nad czym zastanawialiśmy się do tej pory, służy jedynie przygotowaniu się do 
zrozumienia naszego własnego mózgu.
Eksperyment myślowy 
Powracamy więc do koguta i naszego niespodziewanego odkrycia, że obnosi on ze sobą w głowie 
swój świat – a może jego obraz. Sprawdźmy teraz te wnioski na pewnym modelu myślowym 
(przyznając, że brzmią one dla nas bardzo dziwnie). Załóżmy więc zupełnie fantastyczną sytuację, 
że jakiejś ogromnie inteligentnej, wysoko rozwiniętej cywilizacji udało się przesłać na naszą 
Ziemię bezzałogową sondę-robota dla poszukiwania śladów życia. Przyjmijmy ponadto, że sonda ta 
złapała koguta i przywiozła go na pokładzie na swoją planetę. Czego tamtejsi uczeni po 
przebadaniu koguta mogliby się dowiedzieć o jego ziemskim środowisku?
Z pewnością rozpoczęliby od analizy budowy ciała swego łupu. Można sobie wyobrazić, jakie by 
uzyskali informacje. Objętość i masa koguciego ciała w relacji do mechanicznej stabilności układu 
szkieletowego pozwoliłyby im wyciągnąć szczegółowe wnioski co do siły przyciągania, a tym 
samym masy jego planety ojczystej. Z kolei ciężar koguta w jego naturalnym środowisku można 
porównać z budową skrzydeł oraz siłą i wytrwałością poruszających nimi mięśni. Takie porównanie 
pozwala wnioskować o gęstości atmosfery, w jakiej kogut mógł dokonywać prób lotu. Pozaziemscy 
badacze dowiedzieliby się również szczegółów o chemicznym składzie obcej powłoki powietrznej 
badając pod względem biochemicznym i mikrostrukturalnym płuca zwierzęcia oraz powiązanie ich 
działalności z obiegiem krwi i przemianą materii tkanek.
Budowa i funkcja oczu koguta stałyby się źródłem wiadomości o podstawowych właściwościach 
centralnej gwiazdy, której promieniowanie wypełnia środowisko badanego obiektu. Oczy są 
bowiem rozwinięte do widzenia w takim właśnie promieniowaniu -r zatem zbudowane 
"słonecznie". Żołądek, wątroba i inne narządy trawienne, pazury u nóg, budowa i siła dzioba, te i 
wiele innych znamion cielesnych posłużyłyby do wyciągania dalszych wniosków.

1

Wszystkie te badania wykorzystywałyby coraz to nowe odmiany jednej i tej samej zasady, zgodnie 
z którą płetwa jest w takim samym stopniu odbiciem wody co kopyto końskie – odbiciem gruntu 
stepowego. O wiele bardziej interesująca cala sprawa stanie się w chwili, w której nasi 
"eksperymentalni" uczeni, po wyczerpaniu wszystkich możliwości wynikających z budowy 
pozostałych części ciała koguta, skierują w końcu uwagę na jego mózg.
Bardzo jest ważne, abyśmy sobie w pełni uświadomili, że w pracy nad mózgiem charakter badań 
absolutnie się nie zmienia. Do badań nie wprowadza się żadnej nowej zasady. Argumentacja i 
logiczne podwaliny wszystkich wniosków pozostają te same. Mózg bowiem także zawdzięcza 
szczegóły swej budowy i funkcji tylko i wyłącznie konieczności przystosowania się do środowiska. 
Nie odbija wcale świata, wbrew temu, co bez zastanowienia przyjmujemy za rzecz oczywistą. 
Wręcz przeciwnie, on sam jest odbiciem świata.
Tylko dlatego badacze w naszym przykładzie – a także o wiele bardziej realni badacze zachowań w 
naszych ziemskich laboratoriach są w stanie w ogóle dowiedzieć się czegoś o środowisku badanego 
zwierzęcia przez elektryczny przegląd międzymózgowia. Nie byłoby takiej możliwości, gdyby 
mózg we wszystkich swoich częściach był rzeczywiście zwierciadłem świata. -Wówczas bowiem 

pod nieobecność środowiska byłby on pusty. Żadne zwierciadło nie przechowuje obrazu 
przedmiotu, gdy przedmiotu tego nie ma. Tymczasem międzymózgowie właśnie wykazuje tę 
zdolność w stosunku do świata.
Jest to przyczyna, dla której miewamy sny, a także przyczyna, która pozwoliła Holstowi w trakcie 
swych doświadczeń drażnienia elektrycznego znaleźć obraz łasicy – czy też innego podobnego do 
łasicy wroga naziemnego – w międzymózgowiu koguta. Dlatego pozaziemski badacz także 
znalazłby w mózgu porwanej istoty ziemskiej informacje o śmiertelnym wrogu, z jakim dany 
gatunek ma do czynienia na swej ojczystej planecie. Osiągnąłby pozytywny wynik badań nawet 
wtedy, gdyby udało mu się zdobyć tylko zalężone jajo, które musiałby dopiero sztucznie 
wyhodować w laboratorium. Świat bowiem mieści się nie tylko w międzymózgowiu każdego z nas, 
lecz nawet w dziedzicznym planie budowy zapłodnionej komórki jajowej, która mózg buduje z 
nieożywionej materii.

13. Świat z perspektywy międzymózgowia
Świat a rzeczywistość 
Na omawianym poziomie rozwoju mózg jest raczej wszystkim innym niż zwierciadłem; można by 
go na przykład nazwać hipotezą o świecie,

1

 z projektem rzeczywistości otaczającej istotę żywą, 

projektem, który stał się ciałem. Jest on siecią połączeń nerwowych, w której w postaci możliwych 
sposobów zachowania antycypowane jest to, czego będzie żądać konfrontacja ze światem 
zewnętrznym.
Różne są tego następstwa. Po pierwsze, taki repertuar siłą rzeczy musi być bardzo ograniczony. 
Liczba programów zachowań, które mogą być magazynowane w międzymózgowiu, jest nie tylko 
skończona, ale nawet stosunkowo niewielka. Ponieważ programy występują w formie fizycznych 
połączeń między komórkami, liczy się po prostu ich objętość. Określona ilość tkanki nerwowej 
zawiera tylko ograniczoną liczbę komórek nerwowych jako "elementów połączeń", co chyba łatwo 
zrozumieć.
Pociąga to za sobą konsekwencje w najwyższym stopniu znaczące. Skoro bowiem na poziomie 
międzymózgowia stosunek pomiędzy osobnikiem a światem zewnętrznym tworzy się jeszcze 
wyłącznie z tego rodzaju ustalonych programów, to stąd wynika, że rzeczywistość "istoty 
międzymózgowiowej" reprezentuje tylko stosunkowo maleńki wycinek obiektywnie istniejących 
realiów.
Użyłem tutaj celowo słowa "rzeczywistość" zamiast "środowisko", stosowanego zwykle w tym 
powiązaniu od czasu Jakoba von Uexkulla

2

. Słowo "rzeczywistość" etymologicznie, na podstawie 

pokrewieństwa rdzenia, wyraźnie wskazuje na to, o co mi tutaj chodzi: "rzeczywistość" osobnika 
jest całością wszelkich bodźców, wpływów i czynników, które ze świata zewnętrznego oddziałują 
na niego [pokrewieństwo etymologiczne, o którym autor mówi, jest nieprzetłumaczalne: po 
niemiecku Wirklichkeit znaczy rzeczywistość, a wirken – oddziaływać, (przyp. tłum.)] przez to, że 
je rejestruje za pomocą swoistych receptorów (narządów zmysłów).
Rozpoznanie, że ta rzeczywistość w każdym przypadku musi być ciaśniejsza czy też uboższa 
aniżeli świat, w którym się dana istota obiektywnie znajduje, nie jest dla nas niczym nowym. Na 
samym początku tej książki stwierdziliśmy przecież, że już pierwsza żywa komórka z przyczyn 
samozachowawczych zredukowała do niezbędnego minimum swój kontakt ze światem 
zewnętrznym, choć dopiero co od niego się oddzieliła.
"Możliwie jak najmniej świata zewnętrznego" – reguła ta zgodnie z biologiczną zasadą zachowania 
gatunku przez miliardy lat wyciskała swoje piętno na dalszym rozwoju. Skutki jej, nieodwracalne, 
mogą się nam na poziomie międzymózgowia wydawać wyrazem zubożenia szans. Gdy wreszcie 
udało się jednostce po nieskończenie długim – w naszym odczuciu – czasie przenieść rozgrywkę z 

własnej powierzchni w świat zewnętrzny, nagle pożądana wydawałaby się rezygnacja z zasady 
niezbędnego minimum.
Powstały zmysły zdalne pozwalające na obcowanie z większego dystansu z wpływami 
zewnętrznymi. Istnieją już nie tylko bodźce identyczne z konkretną ingerencją, na którą z 
konieczności biologicznej trzeba natychmiast reagować. Rzeczywistość zawiera obecnie także 
sygnały zapowiadające z góry przyszłe kontakty fizyczne. To pozwala zyskać na czasie. Otwiera się 
możliwość wyboru, wyważonej decyzji co do tego, czy nadchodzącemu spotkaniu należy stawić 
czoło, czy też zejść mu z drogi.
Ale wszystko to pozostaje nie wykorzystane. Możliwości, które się wyłoniły nieprzewidzianie, a na 
pewno niechcący – któż mógłby ich chcieć? – nasuwają nam myśl, że bardziej swobodne 
obcowanie ze światem zewnętrznym, przekraczające ciasne granice tego, co biologicznie absolutnie 
konieczne, byłoby teraz dozwolone, a może nawet wskazane.
Nic podobnego się nie dzieje. Żadna z tych możliwości nie jest wykorzystywana. Międzymózgowie 
żyje jeszcze pod rządami praw przeszłości. Przez rozwój zmysłów zdalnych i trwale 
programowanych sposobów zachowania dokonało ono ogromnego wyczynu uwolnienia osobnika 
od nacisku bezpośredniej konfrontacji biologicznej z jego środowiskiem. Jednakże, podobnie jak na 
wcześniejszych szczeblach rozwoju, do wyczerpania zrodzonych stąd możliwości potrzebny jest 
nowy krok naprzód, nowa odpowiedź ewolucji. Ale w tym miejscu jesteśmy jeszcze od takiej 
odpowiedzi oddaleni o 500 milionów lat.
Nie wolno jednak nie dostrzegać tego, że na' owej 'długiej drodze od jednokomórkowca do 
posiadacza międzymózgowia rozmiary horyzontu subiektywnej rzeczywistości potężnie się 
rozszerzyły. Podziwu godny jest dar wynalazczości, z jaką ewolucja potrafiła wyciągnąć 
maksimum informacji z owego przez prakomórkę tak niemiłosiernie zredukowanego zestawu 
"dopuszczalnych" właściwości środowiska. Jednym z najbardziej zdumiewających przykładów był 
ów zaskakujący zwrot, dzięki któremu światło słoneczne, przez pewne prakomórki włączone 
pierwotnie w ich "rzeczywistość" z przyczyn energetycznych, zostało wykorzystane jako ośrodek 
orientacji kierunkowej, a na dalszym etapie posłużyło do odzwierciedlenia środowiska.
Ale i w innym zakresie treść rzeczywistości stawała się coraz bogatsza w miarę pojawiania się 
wyższego planu budowy i rozwoju możliwości zachowań. Chciałbym, abyśmy sobie na pewnym 
przykładzie uzmysłowili rozpiętość wariantów występujących w tej dziedzinie u zwierząt niższych i 
wyższych. Przypadek rzeczywistości prawie niewiarygodnie ubogiej opisał swego czasu sam klasyk 
Jakob von Uexkull. Jako przykład posłużył mu kleszcz. Jest to ów krwiopijny roztocz, znany z 
niemiłej strony wszystkim właścicielom psów, a także hodowcom kur.
Przebieg życia kleszcza jest dosyć skomplikowany i pełen ryzyka, aczkolwiek zwierzę to jest 
optymalnie chronione przed zagrażającymi mu niebezpieczeństwami przez odpowiedni repertuar 
zachowań. Zapłodniona samiczka musi się nassać do syta krwi organizmu ciepło-krwistego, 
ponieważ tylko wtedy jej komórki jajowe dojrzewają. Sposób, w jaki ten konieczny dla gatunku cel 
zostaje osiągnięty, jednocześnie zdumiewa i poucza.
Zrazu drobne zwierzątko wdrapuje się na krzak i zatrzymuje na czubku małej gałęzi. Drogę swą 
odnajduje dzięki światłu. Nie ma wprawdzie oczu, tylko rozproszone skórne receptory światła – ale 
to wystarcza. Po dojściu kleszcza na miejsce rusza program: czekać. Przerwać może go tylko jeden 
jedyny sygnał: zapach kwasu masłowego, który wytwarzają gruczoły potowe organizmu 
ciepłokrwistego.
Kleszcz musi więc umieć wyczekać dopóty, dopóki przypadek pozwoli przejść ciepłokrwistemu 
zwierzęciu dokładnie pod miejscem jego czatów – tak aby roztocz mógł spaść na sierść zwierzęcia. 
Kleszcze w takiej sytuacji potrafią czekać co najmniej 18 lat, a może nawet o wiele dłużej, bo to 
naukowcy nie przedłużali swoich obserwacji ponad 18 lat. Przez cały ten okres roztocz pozostaje 
absolutnie nieruchomy. Nie pobiera żadnego pokarmu. Spośród niezliczonych wydarzeń i bodźców 
zewnętrznych żadne nie docierają ani nie oddziałują na niego.

Dopiero kiedy zapach kwasu masłowego dosięgnie kleszcza ("niczym sygnał świetlny w 
ciemnościach", jak pisze Uexkull), budzi się on z odrętwienia i błyskawicznie spada. W następnej 
chwili, gdy odczuje ciepło, wymacuje w skórze ciepłokrwistego zwierzęcia wolne od sierści 
miejsce, w które wwierca swój ryjek. Jego życiowe zadanie spełniło się. W jakiś czas potem 
odpada, składa jaja i ginie.
"Cały bogaty świat otaczający kleszcza kurczy się i zmienia w mizerny twór" (von Uexkull), 
właśnie w ową "rzeczywistość" roztocza, obejmującą przez długi przecież okres co najwyżej 
wrażenie "jasno", bodziec zapachowy kwasu masłowego, odczucie "ciepło" i wrażenie dotykowe 
wolnego od sierści miejsca na skórze, a więc rzeczywistość, która właściwie przez cały ten czas jest 
prawie "pusta".
Nie muszę chyba równie szczegółowo uzasadniać, że rzeczywistość zwierząt wyższych, a więc 
świat przeżywany na przykład przez ptaka czy psa, jest w swym zestawie nieporównywalnie 
bogatsza i barwniejsza. Natomiast z pewnością wymaga uzasadnienia stwierdzenie, że 
rzeczywistość owych zwierząt jest jednak zawsze o wiele uboższa od świata, który przeżywa 
człowiek. Pod tym względem wszyscy w naszych naiwnych wyobrażeniach wychodzimy z 
całkowicie błędnych założeń.
Rzeczywistość danego gatunku zwierzęcia przybliża się co prawda do przeżywanego przez nas 
świata w takim samym stopniu, w jakim wzrasta jego pokrewieństwo z nami. Jest to powód, dla 
którego łatwiej nam jest zaprzyjaźnić się z psem aniżeli z ptakiem, z chomikiem niż z jaszczurką. 
Ale rzeczywistości rozmaitych gatunków nie pokrywają się nigdy ze sobą. Także u psa i małpy 
człekokształtnej większość przez nas postrzeganych właściwości świata znajduje się poza 
horyzontem ich rzeczywistości.
A to, co ze świata bywa "postrzegane", pojawia się w przeżywaniu kury czy niższego ssaka inaczej 
aniżeli to, co nam jest znane – i w sposób, którego sobie już nie potrafimy poprawnie wyobrazić. 
Jak mało zwierzęca rzeczywistość jest podobna do tego, co sobie o niej wyobrażamy, wykazały 
tzw. doświadczenia z atrapami przeprowadzane przez etolo-gów (zob. il. 4 po s. 96).
Samiec rudzika, gdy jest w nastroju godowym, swoje tokowanie kieruje bez wahania do pęczka 
czerwonych piór przymocowanych byle jak do drutu, nie zwracając żadnej uwagi na siedzącą obok 
młodą samiczkę, która jeszcze nie ma czerwonego upierzenia na piersiach! W tej samej sytuacji 
samiec ciernika próbuje zwabić do miejsca składania ikry pokraczną atrapę samicy, ignorując 
całkowicie jedyny do tego celu odpowiedni oryginał. Męski osobnik motyla dostojki lata aż do 
stanu wyczerpania za obracającym się walcem tylko dlatego, że pasiasty wzór atrapy naśladuje 
zmianę jasnych i ciemnych odcieni, która występuje, gdy fruwająca samica trzepoce skrzydłami. W 
naszych oczach, "w naszym świecie", kopia ta jest wyjątkowo marna. Jednakże motylowi dostojce 
w jego rzeczywistości wydaje się bardziej atrakcyjna od oryginału – widocznie dlatego że wysyła 
decydujący "sygnał kluczowy" w postaci czystszej i dobitniejszej, niż to czyni samiczka. 
Urządzenie w kształcie walca reprezentuje superatrapę.

3

Prowokujące doświadczenia 
Nie dostrzeganą przez nas zwykle przepaść, która oddziela od siebie "rzeczywistości", czyli światy 
przeżywania rozmaitych gatunków, można ujawnić także metodą przeciwną, tj. przez pozbawienie 
oryginału jego decydującego sygnału kluczowego – a więc czynnika wyzwalającego, jak mówią 
etolodzy – i czekanie na to, co się będzie działo. Jeśli eksperymentatorowi rzeczywiście się uda 
przechwycić taki czynnik wyzwalający, z reguły staje się świadkiem prawdziwej katastrofy. Kto 
świadom jest znaczenia takiego postępowania, nie będzie zaskoczony. W wyniku bowiem 
eksperymentalnej ingerencji rzeczywistość zwierzęcia doświadczalnego przestaje się "zgadzać".
Podamy odpowiedni przykład: indyczka mająca pod sobą swoje świeżo wyklute pisklęta jest – z 
biologicznie zrozumiałych przyczyn szczególnie skłonna do napaści. W języku etologów oznacza 
to, że w opisanej sytuacji próg agresywnego zachowania jest u niej mocno obniżony. Wszystko, co 
zbliża się do gniazda, bywa atakowane wściekłymi uderzeniami dzioba. Nie dotyczy to jednak 

pisklęcia, które z jakichkolwiek przyczyn – choćby dlatego, że eksperymentator je wyjął – znalazło 
się poza gniazdem i w pewnym momencie z głośnym piskiem podąża z powrotem do ciepłej 
kryjówki pod matczyne pióra. Samica uspokajającym nawoływaniem skierowuje je ku sobie, aby je 
potem przy pomocy ruchów głowy i dzioba ostrożnie wsunąć pod swoje pierze.
Zdawałoby się, że nie ma nad to nic naturalniejszego – że nie ma sytuacji, która wymagałaby mniej 
wyjaśnień niż ta. Czyż nie jest samo przez się zrozumiałe, że indyczka przywabia swoje pisklę, 
kiedy się przed nią znajdzie, zamiast je atakować? A tymczasem tak argumentując zapomnieliśmy 
znowu o owym – przyznaję, że niełatwym – wysiłku ku abstrakcji, którego musieliśmy dokonać w 
związku ze zjawiskiem "widzenia" u zwierząt. W tym wypadku powinniśmy również pamiętać o 
możliwości, że to, co indyczka widzi, w niczym nie przypomina tego, co w tej sytuacji postrzegamy 
sami.
Jak bardzo nieufność byłaby tutaj na miejscu, wykazują pewne doświadczenia zaprojektowane i 
przeprowadzone przez uczonych, którzy z racji swego zawodu żyją takimi abstrakcjami. Skoro od 
dawna było wiadomo, że głos pisklęcia w okolicznościach towarzyszących wysiadywaniu stanowi 
decydujący sygnał kluczowy, Wolfgang Schleidt, uczeń Lorenza, ułożył dwa bardzo proste 
doświadczenia. Wynik obu był dramatyczny.
W pierwszym przypadku uniemożliwił on indyczce usłyszenie głosu pisklęcia po prostu przez to, że 
starannie zakleił jej uszy. Następnie pozostawił jej dość czasu na to, aby się uspokoiła, po czym 
ponowił próbę, to znaczy pozwolił głośno kwilącemu pisklęciu zbliżać się do gniazda. Doszło 
wówczas do katastrofy: w ciągu paru sekund nieszczęsne zwierzątko zostało przez własną matkę 
zatłuczone na śmierć kilku silnymi uderzeniami dzioba.
Nieomal bardziej jeszcze groteskowy – w każdym razie w świetle naszych uprzedzeń – wydaje się 
wynik drugiego doświadczenia Schleidta. Tym razem za pomocą ukrytego urządzenia przybliżał on 
do gniazda wypchaną łasicę, w której brzuchu umieszczony został maleńki głośnik. Z brzucha 
atrapy wydobywało się więc, dzięki taśmie magnetofonowej, głośne i żałosne popiskiwanie 
osamotnionego indyczątka.
Wyglądało wprawdzie na to, że wariant ten wydaje się matce trochę niesamowity. Obserwowano 
wyraźnie, jak dwa różne programy zachowań wikłały się w sprzeczności: "opieka nad 
potomstwem" i "o-brona gniazda". Uderzenia dziobem wystąpiły i tutaj, ale hamowane, jak gdyby 
niezdecydowane, i kończyły się uderzeniami w pustkę. W końcu indyczka, chociaż z wyraźnymi 
oznakami niepewności i podenerwowania, pozwoliła bez oporu podsunąć sobie do gniazda – na jej 
szczęście wypchanego! – śmiertelnego wroga. Kluczowy sygnał akustyczny, który dla zwierzęcia 
oznacza właśnie pisklę, potrafił się przebić.
Na każdego, kto przeżył owe doświadczenia – Schleidt zademonstrował mi kiedyś wariant z łasicą 
– lub ma dosyć fantazji, aby je sobie dostatecznie realistycznie wyobrazić, działają one jak szok, 
jednakże po zastanowieniu stwierdza się, że jest to szok zbawienny. Wprawdzie załamuje się wiele 
romantycznych złudzeń co do życia wewnętrznego zwierząt, idyllicznych wyobrażeń o podobnym 
do naszych uczuć stosunku pomiędzy zwierzęcą matką a pisklęciem, a także wyobrażeń 
heroicznych o "bohaterstwie", z jakim indyczka broni swoich piskląt przed wrogiem.
Niezliczone doświadczenia tego rodzaju wykazują, jak całkowicie chybione w stosunku do 
rzeczywistości zwierzęcia są te i inne rozpowszechnione wyobrażenia o zwierzęcym przeżywaniu 
środowiska. Jednakże to, co uczeni doświadczeniami takimi niszczą, to tylko złudzenia. Kto potrafi 
się od nich uwolnić, o tyle, o ile jest to w ogóle możliwe, ten odkryje inne, bardziej uzasadnione 
powody do zdumienia i podziwu.
Dopiero po uwolnieniu się od rozpowszechnionych i prawdopodobnie niezniszczalnych złudzeń 
uczłowieczania życia wewnętrznego zwierząt pojawia się możliwość obcowania z nimi (czy wręcz 
nawiązania rodzaju więzi partnerskiej z niektórymi spośród nich, jak z psami czy małpami 
człekokształtnymi), obcowania przeżywanego zupełnie bezpośrednio jako wyraz pokrewieństwa, 
które pozwala nawet – przynajmniej częściowo – przerzucić most nad przepaścią rozwartą między 

rozmaitymi rzeczywistościami.
Ale jak właściwie wygląda owa rzeczywistość zwierzęcia, jeśli jest tak całkowicie odmienna od 
naszej? Mówiąc skromniej i w nawiązaniu do naszej myśli przewodniej: jak jest ukształtowana 
rzeczywistość "istoty międzymózgowiowej", jak wygląda świat z perspektywy między-mózgowia?

4

Ponieważ nie możemy się przenieść do głowy ptaka czy ryby i – co jeszcze bardziej przeszkadza 
rozumieniu problemu – nie możemy także wyśliznąć się z własnej głowy, nie potrafimy na to 
pytanie dać odpowiedzi tak konkretnej, jak się tego domaga nasza ciekawość. A jednak w innych 
dziedzinach nauce udało się nieco poszerzyć horyzont przeżywanej przez nas rzeczywistości.
Tak więc za pomocą potężnych akceleratorów potrafimy badać subatomowe cząstki materii. 
Posługujemy się falami elektromagnetycznymi i wielu innymi właściwościami obiektywnych 
realiów, które pierwotnie nie należały do rzeczywistości naszego świata. Podobnie etolo-dzy 
ujawnili kilka odpowiedzi na pytanie o treść rzeczywistości międzymózgowiowej – rzeczywistości 
otwartej przed tymi istotami ziemskimi, które w jakieś 2,5 miliarda lat po rozpoczęciu ewolucji 
biologicznej wspięły się na szczebel międzymózgowia. Jaka była ta rzeczywistość i jaka jest po 
dzień dzisiejszy dla wszystkich organizmów, które tego szczebla w zasadzie nie przekroczyły, 
wywnioskować można również z doświadczeń z atrapami. Trzeba tylko wiedzieć, czego szukać w 
osiągniętych rezultatach. Etolodzy całymi latami musieli zbierać wynik po wyniku, aż z obfitości 
szczegółów wyłoniło się to, co istotne.
Rekonstrukcja archaicznego świata 
Z perspektywy międzymózgowia świat nie wykazuje żadnego podobieństwa do tego, co 
przeżywamy jako nasze zwykłe środowisko. Jest to świat, w którym występują właściwości i 
prawidła dla nas już obce, świat, z którego wyrośliśmy już od kilkuset milionów lat tak dalece, że 
po wejściu w niego wydawałby się nam upiorny. Tymczasem organizm międzymózgowiowy jest w 
nim bezpieczny i osłonięty. Jest to jego świat. Natomiast posiadacz półkul mózgowych 
rzeczywistość tę odczuwałby jako koszmar.
Jest to coś więcej aniżeli czysta metafora. Z przyczyn już kilkakrotnie przytaczanych nasze 
międzymózgowie jeszcze ciągle jest w pełni czynne. Świat naszych biologicznych przodków tkwi 
więc w naszych głowach w postaci żyjącej skamieniałości. Normalnie panuje nad nim nadrzędna 
instancja półkul mózgowych, chociaż nie jest on nigdy całkowicie stłumiony. Jednakże istnieją 
przypadki, kiedy biologiczna katastrofa spycha współczesnego człowieka do tej archaicznej 
rzeczywistości. Zobaczymy potem, że pewne formy chorób psychicznych, na przykład to, co 
psychiatrzy nazywaną schizofrenicznym urojeniem odnoszenia, w ten sposób właśnie można 
najwiarygodniej wyjaśnić.
Ale na razie daleko do tego. W tym miejscu musimy się nawet wystrzegać, aby poziom rozwoju 
międzymózgowia rozpatrywać z perspektywy półkul mózgowych. Właśnie przeciwny punkt 
widzenia jest nam teraz potrzebny. Do osiągniętego w tym stadium szczebla zmierzać musimy od 
strony przeszłości, od momentu początków rozwoju. Tylko bowiem z takiej perspektywy możemy 
uzmysłowić sobie niebywały wprost postęp, jaki szczebel ten reprezentuje w ewolucji.
Świat międzymózgowia nie jest już prymitywną rzeczywistością bodźców fizycznych i 
chemicznych. Istota żyjąca zorganizowana jeszcze czysto wegetatywnie jest niechybnie poddana – 
dosłownie – na złą i dobrą dolę tym właśnie czynnikom środowiska, od których z przyczyn 
biologicznych nie może się odgrodzić.
Międzymózgowie wyraźnie nacisk ten zmniejsza. Rzeczywistość nie składa się już z konkretnych 
bodźców. Zmysły zdalne otwierają drogę sygnałom ze świata zewnętrznego. A sygnały te mają dla 
organizmu charakter swoistych czynników wyzwalających, które uruchamiają znajdujące się w 
pogotowiu programy zachowań. Przynależny do świata zewnętrznego czynnik wyzwalający i 
zmagazynowany w organizmie program są do siebie dostosowane. Ewolucja tak je wzajemnie 
zestroiła, że pasują jak klucz do zamka.

Jeden jedyny, i tylko ten czynnik wyzwalający (który zresztą może nieraz składać się z kombinacji 
dwóch czy trzech sygnałów) uruchamia jeden ściśle określony, i tylko ten sposób zachowania. I 
odwrotnie – każdy poszczególny program z całości repertuaru staje się aktywny tylko wtedy, gdy 
jego swoisty czynnik wyzwalający oddziałuje na organizm.

5

Gdyby opis ten wyczerpywał już całą sytuację, byłaby to dla organizmu sytuacja iście piekielna. 
Przy permanentnej w zasadzie obecności w środowisku wszystkich skutecznych czynników 
wyzwalających wszystkie znajdujące się w pogotowiu sposoby zachowań mogłyby się w każdej 
chwili aktywować w organizmie i nieprzerwanie spierać o prymat. Musimy sobie zatem 
przypomnieć to, co na s. 142 powiedzieliśmy już o wewnętrznej gotowości do wyzwalania 
pewnych reakcji: że dla rozmaitych programów reakcji istnieją rozmaite i w różnym sensie zmienne 
progi wyzwalania, które warunkują priorytet zachowania.
Dla zrozumienia stosunku między organizmem a światem zewnętrznym na tym szczeblu nie wolno 
także zapominać o tym, że progi te nie są regulowane tylko wewnętrznymi procesami 
zachodzącymi w samym organizmie. A więc nie tylko tym – aby podać przykład najprostszy – że, 
dajmy na to, możność wyzwalania się zachowania pokarmowego jest ułatwiona, gdy zakłóceniu 
ulega kaloryczny bilans przemiany materii, tzn. zmniejsza się ilość zmagazynowanych w tkankach 
rezerw pożywienia. Progi, które w środowisku decydują o rozpoczęciu oddziaływania 
potencjalnych czynników wyzwalających, są bowiem z kolei zależne od określonych czynników 
środowiskowych.
Na s. 146 uzasadniliśmy to bardziej szczegółowo na podstawie przykładu więzi pomiędzy światłem 
a seksualnością. Światło okazało się jednym z licznych zapewne – w tym prawdopodobnie wielu 
dzisiaj jeszcze nie znanych – ośrodków, które wiążą organizm z jego środowiskiem w dziedzinie 
pewnej zupełnie elementarnej zależności występującej znacznie poniżej poziomu bodźca i reakcji. 
Inny przykład tego powiązania stanowić może tzw. rytm okołodobowy, a więc 24-godzinna 
periodyczność, której – zda się – poddane są wszystkie czynności fizjologiczne u wszystkich pod 
tym względem przebadanych organizmów.
Ów 24-godzinny rytm jest człowiekowi wrodzony, podobnie jak wszystkim innym ziemskim 
istotom żyjącym, z jednokomórkowcem włącznie. Odzwierciedla on naturalnie ów rytm," w jakim 
w związku z obrotem Ziemi dzień z nocą przeplatają się na naszej planecie. To kolejne 
następowanie po sobie jasności i mroku ustala także równomierny rytm pomiędzy wewnętrzną 
biologiczną periodycznością organizmu a zewnętrznym przebiegiem dnia i nocy. Nie dopuszcza 
ono do tego, aby stały się wobec siebie asynchroniczne, aby "zegar wewnętrzny" odchylił się od 
rytmu dni i nocy. Można udowodnić doświadczalnie, że ów wskaźnik rytmu dnia i nocy oddziałuje 
na organizm przez oczy, które przy tej okazji raz jeszcze ujawniają swój charakter narządu 
wynalezionego pierwotnie nie po to, by widzieć.
Wynikiem tych zależności jest fakt, że procesy fizjologiczne naszego ciała dostrojone są 
funkcjonalnie do periodycznych zmian warunków środowiska. Wyrażając to samo konkretnie i 
prosto, możemy powiedzieć, że na przykład rankiem nie bywamy biernie wyrywani ze snu przez 
Słońce, ale że nasza gotowość do obudzenia się ze snu i wschód Słońca są ze sobą 
zharmonizowane. W każdym razie taki jest pierwotny sens tej ewolucyjnej zdobyczy, przy czym 
trzeba przyznać, że od pewnego czasu zaczęliśmy drastycznie ingerować w te harmonijne 
zależności środowiskowe poczynaniami naszej cywilizacji.
Jeśli chodzi o podany przykład, stało się to przede wszystkim przez wynalezienie sztucznego 
oświetlenia. Na pewno nie najbłahszej przyczyny tak rozpowszechnionej dzisiaj bezsenności 
dopatrywać się można w tym, że pewien liczący sobie miliony lat rytm endogenny, zdany w swym 
funkcjonowaniu na sygnał środowiskowy dokładnej 24-godzinnej zmiany jasności i mroku, wobec 
elektryfikacji naszych domów nie znajduje już dla siebie odpowiednika w naszym środowisku. Z 
tego punktu widzenia może nie jest przypadkiem, że żarówka elektryczna i tabletka nasenna zostały 
wynalezione przez to samo pokolenie.

Wszystkie osobliwości, jakie wymieniłem, odnajdujemy w doświadczeniach przeprowadzanych 
przez etologów z atrapami. Samiec rudzika nie zwraca uwagi na młodocianą samicę ptaka. 
Sygnałem wyzwalającym zachowanie tokowe jest dla niego kombinacja "pierzastości" z kolorem 
czerwonym. Niezdarna atrapa druciana łącząca obie cechy znakomicie spełnia zadanie czynnika 
wyzwalającego. W tym przypadku współplemieniec takiego skutku nie wywołuje.
Ale to jeszcze nie wszystko: rudzik musi być w nastroju tokowym. Niezbędnym założeniem jest 
jego wewnętrzna gotowość. Próg położony powyżej możliwości wyzwalania zachowania tokowego 
musi zostać obniżony, jeśli kombinacja cech stworzona przez atrapę ma nabrać charakteru sygnału. 
Od wewnętrznej gotowości, od nastroju zwierzęcia zależy to, czy pewne właściwości środowiska 
będą skuteczne.
Ta wewnętrzna gotowość jest z kolei, jak już wyjaśnialiśmy szczegółowo, zależna od pory roku. 
Sygnał zmiany długości dnia odpowiednio do pory roku steruje progiem seksualnego programu 
zachowania. Tak więc w końcu jednak środowisko decyduje o tym, czy pewne cechy świata 
zewnętrznego stają się dla zwierzęcia sygnałami (czynnikami wyzwalającymi), a więc czy 
oddziałują na jego zachowanie! A nie znaczy to nic innego jak to, że środowisko za pośrednictwem 
nastroju zwierzęcia każdorazowo decyduje, które spośród cech środowiskowych należą do 
rzeczywistości zwierzęcia, a które – nie.
Przede wszystkim właśnie owa osobliwość jest tym, co zupełnie zasadniczo oddziela rzeczywistość 
międzymózgowia od sposobu, w jaki my przeżywamy świat. Wydaje mi się, że jest to osobliwość 
charakterystyczna dla świata przeżyć zwierzęcych. A dotyczy to również wszystkich zwierząt 
wyższych. U nich także rozwój i dojrzałość mózgu nie osiągnęły jeszcze takiego stopnia, który 
przyznawałby najmłodszej jego części jednoznaczną funkcjonalną dominację nad 
międzymózgowiem.
Z naszej perspektywy najłatwiej jest opisać osobliwość, którą napotkaliśmy tutaj, w ten sposób, że 
rzeczywistość na szczeblu rozwoju międzymózgowia nie jest jeszcze rzeczywistością stałą. Oto 
różnica decydująca. Nasze środowisko istnieje i składa się z obiektywnie danych przedmiotów. 
Obiekty naszego środowiska możemy zauważać bądź pomijać, w każdym razie są one w sposób 
zupełnie bezsporny obecne niezależnie od stopnia naszego zainteresowania nimi.
Rzecz wygląda zupełnie inaczej na tym szczeblu rozwoju mózgu, którym się teraz zajmujemy. 
Różnica jest tak podstawowa, że w pierwszej chwili trudno w nią uwierzyć. Świat przedmiotów 
istniejących niezależnie od nas samych jest dla nas tak oczywisty, że nie zauważamy, iż taki stan 
rzeczy jest uprawomocniony jedynie naszym przyzwyczajeniem. W toku fizjologicznego 
eksperymentu z dziedziny zachowania możemy przekonać się na własne oczy, że samica ciernika 
niezależnie od swej obiektywnej obecności wyłania się w rzeczywistości samca tylko i dopiero 
wtedy, gdy spełnione są dwa dodatkowe warunki, z których przynajmniej jeden – wewnętrzna 
gotowość samca ciernika do rejestrowania jakiegokolwiek seksualnego czynnika wyzwalającego – 
ma charakter na wskroś subiektywny.
Potencjalny partner seksualny pojawia się więc albo też nie pojawia w rzeczywistości takiego 
zwierzęcia w zależności od czynników subiektywnych, toteż można dosłownie powiedzieć, że 
znika, skoro tylko przeminie seksualne spotkanie, które jako czynność końcowa, jak mawiają 
etolodzy, redukuje napięcie popędowe. Tym" samym znika także nastrój, który obniżał swoiste 
progi. Zabrakło bowiem już jednego z decydujących warunków tego, aby seksualne sygnały stały 
się skuteczne, tzn. mogły stać się składnikiem rzeczywistości zwierzęcia.
Nie jest wykluczone, że współplemieniec istniejący nadal obiektywnie pojawi się w następnej 
chwili w innej formie: jako rywal do pokarmu, jako konkurent do rewiru, czy też w jakimkolwiek 
innym powiązaniu. Z perspektywy zwierzęcia, którego rzeczywistość tutaj rozpatrujemy, trudno 
zatem mówić o identyczności tego partnera, dla nas obiektywnie zawsze niezmiennego.
Owo znikanie i pojawianie się, owe bieżące przemiany obiektywnie niezmiennego – w każdym 
razie z naszego punktu widzenia – współplemieńca czy przedmiotu w środowisku w zależności od 

własnego nastroju czy kontekstu, od dziedziny zachowania, w obrębie której spotkanie następuje, 
możliwe jest przecież tylko dlatego, że w tym świecie wszystko, co się przytrafia, reprezentowane 
jest jeszcze tylko pośrednio – tylko przez cechy wymienne.
Eksperymenty Schleidta wykazują, jak wielka jest między nami różnica również pod tym 
względem. Rezultaty wspomnianych doświadczeń szokują nas dlatego, że na poziomie 
międzymózgowia po prostu jeszcze nie ma czegoś takiego jak przedmioty czy rzeczy postrzegane, 
obiektywnie istniejące i zachowujące swoją identyczność. Zamiast tego występują kombinacje 
cech.
Co prawda odgrywają one – jak gdyby według zasady pars pro toto – tę samą rolę co w naszym 
środowisku obiekty. Reprezentują te obiekty zresztą całkiem konkretnie w tym sensie, że są z nimi 
sczepione, skoro stanowią części czy też cząstkowe właściwości naszego świata.
Ale żadna z tych cech ani żadna z tworzonych przez nie kombinacji nie jest stała. Pojawiają się w 
rzeczywistym świecie zwierzęcia i znikają, a to nie tylko jako skutek przybycia i odejścia nosiciela 
cechy w obiektywnym środowisku, ale również jako skutek ustawicznie zmieniających się 
gotowości wewnętrznych czy też nastrojów podmiotu. A dla niego wraz z cechą zmienia się także 
znaczenie sygnału. Na poziomie międzymózgowia zmiany kombinacji cech nie bywają 
interpretowane jako zmiany rzeczy z zasady identycznych, lecz jako pozbawiona form 
przejściowych zmiana pomiędzy różnymi znaczeniami.
Dlatego też pisklęciu na nic się nie zda jego "pierzastość", jego kontury, wielkość i wszystkie inne 
cechy, które dla nas stanowią o jego wyglądzie, z chwilą gdy zostało przez eksperymentatora 
pozbawione jedynej cechy, dzięki której może być zidentyfikowane w rzeczywistości indyczego 
świata jako obiekt programu zachowania "opieka nad potomstwem". Gdy brak jest tego jednego 
kluczowego sygnału, znaczenie pisklęcia zmienia się w sposób zgubny na "obce", a w opisanej 
sytuacji jest odbierane jako wrogie, czyli niebezpieczne. Z tego samego powodu motyl dostojka aż 
do wyczerpania sił fruwa za pasiastym obracającym się walcem. Robi to tylko dlatego, że nie jest to 
dla niego obracający się walec, lecz nosiciel kluczowego sygnału – sygnału, który swą 
wyrazistością i jednoznacznością zdecydowanie przekracza wszelkie możliwości ewolucji, 
zmuszonej do kompromisów w interesie uczynienia swych stworzeń jak najmniej widzialnymi.
Reguły pradziejów 
Przy wszystkich próbach rekonstrukcji tej tak obcej dla nas rzeczywistości, w jakiej żyją znacznie 
prostsze od nas organizmy, przy próbach uzmysłowienia sobie przynajmniej pośrednio jej całej 
osobliwości, na naszą zdolność rozumienia znowu czyha stare niebezpieczeństwo: że będziemy 
sprawy osądzać z perspektywy własnego stanowiska. Właściwa ocena tego, co odkryjemy, nie 
będzie możliwa, gdy na wszystko będziemy patrzeć wyłącznie z punktu widzenia braku. 
Jakkolwiek metafora Uexkulla o "kurczeniu się w mizerny twór" niewątpliwie jest obrazowa, jest 
ona także jednostronna.
Stosunek do świata, otwierający się na szczeblu międzymózgowia, moglibyśmy bowiem uznać za 
"mizerny" tylko wówczas, gdyby był rezultatem redukcji tego stosunku, który sami reprezentujemy. 
A to postawiłoby całą sprawę na głowie. Rzeczywistość międzymózgowia nie jest produktem 
zubożenia naszego ludzkiego poziomu świadomości, lecz jej prekursorem. Jest fundamentem 
położonym przez historię przyrody, na którym spoczywa nasze przeżywanie świata. Nie jest 
skutkiem skarłowacenia tego, co nazywamy postrzeganiem, lecz jego historycznym zaczątkiem.
Gdy się w taki sposób spojrzy na bieg wydarzeń, rozumie się nagle, jak bardzo to osiągnięcie 
ewolucji było rewolucyjne: udoskonalony potomek owej prakomórki, która mogła się biologicznie 
"usamodzielnić" wobec swego nieożywionego środowiska, na wyższym poziomie zaczyna do 
owego środowiska także nabierać dystansu. Na miejscu biologicznie ważnych bodźców pojawiają 
się sygnały, a zamiast fizjologicznych reakcji przemiany materii – coraz bardziej złożone, 
skierowane na świat zewnętrzny programy zachowań.

Trzeba przyznać, że owo nabranie dystansu, usamodzielnienie na tym wyższym poziomie, nie jest 
jeszcze całkowicie udane. Rozdział między podmiotem a przedmiotem jeszcze się w pełni nie 
dokonał. Obecność bądź nieobecność określonego sygnału czy też innej skutecznie działającej 
właściwości środowiska zależy ciągle od stanu samego podmiotu, od jego nastroju, który z kolei 
związany jest z pewnymi warunkami środowiska, na przykład z długością dnia odpowiednią dla 
pory roku – wszystko razem tworzy zamknięty krąg. Organizm jest wciąż częścią środowiska, z 
którego się wyłonił w ciągu niewyobrażalnie długiego procesu ewolucji – nadal stanowią jedność.
Ale linia, wzdłuż której w przyszłości nastąpi rozdział, jest już widoczna. Przynajmniej dla nas, 
retrospektywnie, ponieważ wiemy, do czego to wszystko w końcu doprowadziło. W oku organizmu 
istnieje już odbicie obiektywnego świata. Pojawiło się w trakcie rozwoju narządu zmysłu światła w 
gruncie rzeczy z fizycznego przypadku czy też z konieczności. W każdym razie na pewno nie z 
biologicznej celowości. Przeciwnie, ona właśnie w układzie nerwowym organizmu doprowadziła 
nawet do powstania złożonego urządzenia przeliczeniowego służącego jedynie do tłumienia tego 
"obrazu". Biologicznie celowe jest bowiem zachowanie oka wyłącznie do rozpoznawania zmian 
jasności i ciemności, ruchów w środowisku oraz innych podobnych elementarnych sygnałów. 
Uchwycenie ich jest nadal właściwą, jedyną ważną biologicznie funkcją oka.
Na uwagę naszą zasługuje jeszcze trzecia, nie mniej ważna osobliwość stosunku do środowiska, 
występująca na tym szczeblu. Ona również określa pewną podstawową i w skutki brzemienną 
różnicę w porównaniu do naszego sposobu przeżywania świata. Sprowadza się ona do tego, że w 
obrazie rzeczywistości "istoty międzymózgowiowej" nie pojawiają się żadne elementy pozbawione 
znaczenia (wniosek taki można było pośrednio wyprowadzić z opisanych przez nas doświadczeń).
Właściwie wynika to już z samej definicji, którą nadaliśmy słowu "rzeczywistość". Jakkolwiek 
często używamy go w naszych rozważaniach, pojawia się ono przecież w pewnym specyficznym 
znaczeniu i na tym polega jego użyteczność dla nas. Sygnał, cecha czy też czynnik wyzwalający 
należą bowiem tylko wtedy do rzeczywistości zwierzęcia, gdy w jakiś sposób oddziałują na nie – na 
jego wewnętrzny nastrój czy zachowanie.

6

 W przeciwnym razie, jak już mówiliśmy, w ogóle nie 

pojawiają się w tej rzeczywistości – co jest zgodne z naszą definicją.
Świat międzymózgowia charakteryzuje się więc także tym, że jest światem, w którym nie istnieje 
nic, co byłoby nieważne dla podmiotu. Wszystko w tej rzeczywistości wyłania się przez to, że 
oddziałuje na organizm. Stąd każda cząstka, każda treść tej rzeczywistości jest absolutnie bez reszty 
ześrodkowana na podmiocie. Można taki stan rzeczy ująć w ten sposób, że świat międzymózgowia 
jest perspektywicznie ustawiony na przeżywający podmiot.
Jest to dlatego szczególnie interesujące, że taka charakterystyka archaicznej struktury świata jest 
nam znowu znana z własnego doświadczenia. Niemiecki psychiatra Rudolf Bilz, który temu 
zjawisku nadał fachowy termin "centryzm podmiotowy", słusznie w tym powiązaniu wskazuje na 
psa, który w czasie burzy skowycząc kuli się pod kanapą, ponieważ mniema, że burza jest jego 
osobistym wrogiem. Małe dziecko odczuwa podobnie, gdy z tego samego powodu zaczyna płakać 
przy głośnej kłótni w sąsiednim pokoju. Stać się dorosłym znaczy między innymi także nauczyć się, 
że większość tego, co się dzieje wokoło, nie obchodzi nas i jest dla nas nieważna.
Zdolność do przechodzenia w tłoku ulicznym obok morza twarzy, które pozostają nam obojętne i 
na które nie zwracamy uwagi, ponieważ są nam nie znane – oto dalsza osobliwość, stanowiąca 
podstawową różnicę między przeżywaniem świata na naszym szczeblu a przeżywaniem go na 
szczeblu międzymózgowia. W tym momencie nie możemy jeszcze w pełni zrozumieć, że za tą 
zdolnością kryje się rewolucyjna przemiana i nadzwyczajne osiągnięcie. Możemy tylko stwierdzić, 
że różnica między stosunkiem do środowiska na obu tych etapach rozwoju także w tym względzie 
jest radykalna.
Tym samym w zasadzie zakończyliśmy opis rzeczywistości międzymózgowia. Zanim zajmiemy się 
zagadnieniem, jakie mogły w niej istnieć zadatki i możliwości dla kolejnego kroku ewolucji 
sięgającego poza tę fazę, musimy jeszcze krótko wspomnieć o pewnym nieobcym nam wszystkim 

doznaniu psychicznym. Jest ono ważne przede wszystkim dlatego, że stanowi pierwszy dowód na 
to, iż wcale nie jesteśmy dzisiaj tak całkowicie oddzieleni od owej archaicznej rzeczywistości, którą 
obszernie opisaliśmy.
Myślę o naszych doznaniach w czasie marzeń sennych. Porównując przeżycia doświadczane przez 
człowieka w snach z osobliwościami charakteryzującymi archaiczny świat międzymózgowia, każdy 
musi dostrzec zbieżność między nimi. Osobom i rzeczom wyłaniającym się w rzeczywistości snów 
także brakuje tej obiektywnej stałości, którą na jawie odczuwamy jako oczywistą.
Dopóki śnimy, nie dziwi nas ani trochę, że osoby w jednej chwili zmieniają swoją tożsamość, że 
dobrze nam znane postaci stapiają się ze sobą albo przeobrażają nagle w obcych ludzi. Także 
przedmioty i sceneria snów w żadnym razie nie są stałe.
A czyż typową cechą tego świata marzeń sennych nie jest także to, że wszystko, co się dzieje, do 
nas się odnosi i na nas jest wycelowane? Że w każdej chwili z całą pewnością czujemy, iż pojazd na 
dalekim horyzoncie albo nieznany człowiek w oknie obcego domu weźmie udział w tym, co nas w 
następnej chwili spotka? Znaczenie tej partycypacji będzie już to pozytywne, już to negatywne, ale 
zawsze jakieś, nigdy zupełnie obojętne czy nieważne.
Nie wątpię ani chwili, że takie podobieństwa z pewnością nie są przypadkowe. Łatwo 
wytłumaczyć, jak powstają. Przysłowie powiada: "Myszy tańcują, gdy kota w domu nie czują". To, 
co tańcuje w naszych snach, to międzymózgowie. Gdy we śnie wygasa nasza świadomość, ono 
uwalnia się przejściowo od dominacji półkul mózgowych i demonstruje nam, jak bardzo myliliśmy 
się uważając je za "zwierciadło". Międzymózgowie ukazuje nam bowiem świat, którego jest 
odbiciem, do którego zostało dostosowane przez ewolucję w ciągu niezmiernie długiego czasu. 
Okazuje się jedynie, że świat ten nie jest naszym dzisiejszym światem, lecz jego archaicznym 
szczeblem wstępnym.
Rzeczy i osoby występujące w naszych snach pochodzą oczywiście od optycznych wspomnień 
naszej świadomości na jawie, są jak gdyby pobrane z rekwizytorni półkul mózgowych. Natomiast 
reguły gry, prawa rządzące przebiegiem wydarzeń – pochodzą z innego świata. Ze świata, który 
znajduje się w niewyobrażalnie dla nas dalekiej przeszłości. Czy wymaga wyjaśnienia fakt, że w 
snach tak często ogarnia nas lęk? Jakżeż moglibyśmy się czuć "jak w domu" w rzeczywistości, 
która od milionów lat już nie jest nasza?
Sen ma w sobie coś ze skoku w czasie. Gdy półkule mózgowe śpią, cofa on naszą psyche realnie i 
bezpośrednio do owej epoki, przez którą przejść musieli nasi protoplasci, wspiąwszy się na szczebel 
międzymózgowia. Cała tajemnica tej możliwości, niewątpliwie w najwyższym stopniu godnej 
podziwu, polega na wielokrotnie już podkreślanym tutaj fakcie, że ta część naszego mózgu 
reprezentuje żyjącą skamieniałość w każdym tego słowa znaczeniu.

7

Ale niechaj nas nie wprowadza w błąd to, że owa rzeczywistość senna wydaje się tak obca, a często 
wprost niesamowita. Wyrośliśmy już z tego archaicznego świata, nie ulega to żadnej wątpliwości. 
Jeżeli go przeżywamy, przeżywamy go jako coś obcego. Ale gdy patrzymy na sprawę bezstronnie, 
bez uprzedzeń, do jakich skłania nas nasza obecna sytuacja, musimy przyznać, że istnieją także 
pozytywne strony takiego przyporządkowania.
Organizm, który osiągnął ten archaiczny szczebel, jest bowiem także sam w sobie doskonały. 
Wszystkie dzieła ewolucji są właściwie cudem, na każdym szczeblu i w każdym czasie. Żadne jej 
stworzenie nie jest ani niekompletne, ani wadliwe, nawet w porównaniu do jego filogenetycznie 
wyżej rozwiniętych potomków. Jeżeli pomimo to istnieje i możliwy jest dalszy rozwój na wyższych 
poziomach, jest to – w każdym razie dla naszego rozumienia – paradoks tych dziejów.
"Istota międzymózgowiowa" w świecie swoim jest więc bezpieczna i osłonięta w sposób dla nas już 
nieosiągalny. Dzieje się to bowiem z tak nie kwestionowaną oczywistością, w takiej harmonii, jaka 
nam, posiadaczom półkul mózgowych, zmuszanym wciąż do podejmowania decyzji i narażania się 
w każdej chwili na popełnianie- omyłek – musi zdawać się iście niebiańska.

Przymus podejmowania indywidualnej decyzji, możliwość popełnienia błędu – wszystko to nie 
istnieje w rzeczywistości międzymózgowiowej. Ptak wędrowny, którego przy określonej długości 
dnia ogarnia popęd migracji i który, sterowany wyłącznie widokiem gwiaździstego nieba,

8

 podąża 

na południe na zimowisko, nie zna wątpliwości i mylić się nie może.
Jedność utworzona przez osobnika i jego środowisko jest tak doskonała na owym szczeblu, że 
ponownie rodzi się pytanie, dlaczego na tym nie stanęło. Dlaczego ewolucja po wszystkich 
potwornościach, jakie wydarzyły się od początku "big bangu", nie zaznała wreszcie spokoju. Jak 
należy rozumieć fakt, że doszło do następnego kroku, pomimo że to, co zostało osiągnięte, wydaje 
się tak doskonałe. Mity odpowiadają na to pytanie w ten sposób, że zdolność poznania, korzystania 
z indywidualnej swobody w obcowaniu ze środowiskiem i związane z tym ryzyko błądzenia i 
dopuszczania się winy – były tym, co wygnało nas z owego raju jednomyślności z pozostałą 
przyrodą. Ten przekaz należy – moim zdaniem – do najdobitniejszych przykładów znaczenia 
mitologicznych wypowiedzi jako źródła pozanaukowego poznania. Dzisiaj, gdy minęły tysiące lat 
od sformułowania tej odpowiedzi, zaczynamy odkrywać, że właśnie dokładnie tak było.

14. Wymarsz
Granice bezpieczeństwa 
Przed mniej więcej 600-800 milionami lat – wyraźnej granicy dotąd nie ustalono – pierwsze 
organizmy zaczęły opuszczać rajskie bezpieczeństwo osiągniętego do tej pory szczebla rozwoju, 
aby wymaszerować ku nowym, nieznanym wymiarom. Chcąc dowiedzieć się, jak do tego doszło, 
należałoby zadać dwa pytania. Pierwsze – o to, dlaczego ewolucja podjęła ten ponowny wysiłek. A 
więc pytanie o to, jaka to wada, jaka luka w arsenale ważnych dla przetrwania właściwości mogła 
występować u istoty związanej ze swym środowiskiem instynktami. Ewolucja przecież atakuje 
tylko tam, gdzie istnieje szansa udoskonalenia czegoś.
Drugie dotyczyłoby konkretnej drogi, na jaką rozwój wkroczył, kiedy wzniósł się ponad szczebel 
międzymózgowia. To, że w przyrodzie istnieje miejsce na wprowadzenie udoskonaleń, nie jest 
wcale jednoznaczne ze znalezieniem jakiegoś rozwiązania. Musimy więc pytać się nie tylko o 
przyczynę, lecz także o możliwości, jakimi ewolucja rozporządzała w chwili podjęcia kolejnego 
skoku.
Zacznijmy od punktu pierwszego: na czym polegała wada, która sprowokowała dalszy rozwój, co 
było ową słabą stroną "istoty międzymózgowiowej", dopiero co określonej jako niebiańska? Jakie 
to zagrożenie było dosyć wielkie, aby uzasadnić ryzyko nowego początku?
Nietrudno znaleźć odpowiedź. Brzmi to zrazu paradoksalnie, ale zagrożenie organizmu związanego 
ze swym środowiskiem wrodzonymi programami zachowań (instynktami) sprowadza się właśnie do 
tych programów – które przecież tak zachwycają jako podłoże jego bezpieczeństwa i ochrony! Otóż 
jest ono nieuniknioną konsekwencją faktu, że na tym szczeblu zachowanie nie opiera się jeszcze na 
indywidualnych doświadczeniach.
Korzyść, jaka płynie z owych programów zachowań polega na tym, że na wszystkie potrzeby i 
zadania można reagować według recepty wypróbowanej pod względem przydatności nie tylko 
przez jednostkę, lecz przez niezliczonych członków setek i tysięcy pokoleń danego gatunku. 
Śmiertelne niebezpieczeństwo tkwiące jednocześnie w tejże sytuacji wynika stąd, że owe tak 
niezwykle starannie sprawdzone recepty stają się bezwartościowe, z chwilą gdy zmieniają się 
warunki środowiska, do których zostały tak pieczołowicie i z takim nakładem czasu dopasowane.
Istnieje wiele dramatycznych czasami przykładów obrazujących podwójne oblicze owego dzieła 
instynktu, jakim jest przyporządkowanie środowisku. Dla zobrazowania istoty problemu podamy 
tutaj kilka spośród tych przykładów.
Pierwszy dotyczy pewnego gatunku żółwi morskich żyjących w południowym Pacyfiku. Zwierzęta 

te składają jaja na plażach w odległości 20, 30, najwyżej 50 metrów od brzegu. Samice wygrzebują 
swoimi niezgrabnymi łapami płytkie doły, składają w nich jaja, przysypują piaskiem i powracają do 
wody.
Jest to także czynność instynktowa, nawet dosyć złożona. Po zniesieniu jaj samice nie troszczą się 
już więcej o potomstwo. Żadna z nich nigdy nie widziała wyklucia się małego żółwia ze złożonego 
przez siebie jaja. Pomimo to działają tak, jak gdyby wiedziały, co będzie się działo za kilka tygodni, 
jak gdyby potrafiły przewidzieć, co w tej sytuacji jest potrzebne, jaja składają bowiem w miejscu, 
gdzie piasek już nie jest wilgotny, lecz suchy i ogrzany przez Słońce. Wybrane miejsce znajduje się 
jednocześnie na tyle blisko od strefy przyboju, aby żółwie dziecko nie miało zbyt wielkich 
trudności z dostaniem się do wody bezpośrednio po wykluciu.
Samice naturalnie tego wszystkiego nie wiedzą. Steruje nimi instynkt, wrodzony program 
zachowania, który – jak już szczegółowo uzasadnialiśmy – należy traktować jako odzwierciedlenie 
doświadczeń zdobytych nie przez osobnika, lecz przez jego gatunek. Ale to nie wyczerpuje 
przykładu, który nam tutaj ma służyć pomocą. Staje się on dopiero ciekawy, gdy przyjrzymy się 
temu, co się dzieje z małymi żółwiami, skoro, wygrzane przez ciepły piasek i tylko na siebie zdane, 
wyklują się z jaj.
Scena jest dramatyczna. Otrząsnąwszy się z piasku, zwierzątka bezzwłocznie i zdecydowanie 
wymaszerowują ku strefie przyboju. Dążą bez wahania w kierunku wody, której nigdy przecież nie 
widziały, bardzo się przy tym spiesząc. Pośpiech ten ma słuszną przyczynę, jakkolwiek młode 
żółwie, które dopiero kilka minut temu ujrzały światło dzienne, z braku własnych doświadczeń 
także znać jej nie mogą. W powietrzu nad nimi bowiem gromadzą się nieprzebrane chmary mew, 
zwabione ruchliwym mrowiem żółwi.
Po chwili obserwacji i krążenia pierwsza mewa opada wreszcie lotem nurkowym i potężnym 
dziobem zabija pierwszą ofiarę, przerywając jej szybki marsz od miejsca wylęgu do zbawczej 
wody. Kilka minut później cała plaża pełna jest skrzeczących i trzepoczących mew spierających się 
o bezbronne żółwiątka. Tylko ich kłótliwość powoduje, że w ogólnym zamieszaniu przynajmniej 
mała część potencjalnych ofiar mimo wszystko osiąga wodę i może się uratować.
To prawda, że młode żółwie zaraz po wykluciu świadome celu dążą ku wodzie, jak gdyby 
wiedziały, gdzie przynależą, chociaż nikt im tego nie powiedział. Ta strona medalu budzi w nas 
niemal uczucie tęsknoty za ową utraconą harmonią, ową jednomyślnością z naturą, rodem – zda się 
– z raju. Ale kto raz zastanowił się nad przebiegiem całego zjawiska, powtarzającego się 
rokrocznie, nigdy już nie zapomni o odwrotnej stronie instynktownego bezpieczeństwa.
Rozpoczynająca się nieomal natychmiast bitwa mew powinna wystarczyć, aby wyleczyć nas z tego 
rodzaju nostalgicznych nastrojów. Katastrofa jest bowiem również bezpośrednim skutkiem tego, że 
cała scena rozgrywa się wyłącznie na podłożu doświadczeń "wrodzonych.
Można pokusić się o hipotezę, że żółwie przyzwyczaiły się do składania jaj na lądzie w bardzo 
dawnej epoce, kiedy ich gatunek nie miał tam jeszcze żadnych poważnych wrogów. Ptaki istnieją 
od najwyżej 150 milionów lat, wiek żółwi wynosi prawie dwa razy tyle. Selekcja faworyzowała tę 
ich tendencję, pozwalającą przetrwać potomstwu samic, które właśnie tak postępowały.
Po pewnym, jak na nasze mierniki bardzo długim czasie gatunek składał się więc już tylko z takich 
zwierząt, jakie na podstawie genetycznej predyspozycji były zaprogramowane na składanie jaj w 
suchym piasku w określonej odległości od morskiego brzegu. Jest to jedyna metoda, dzięki której 
gatunek może się uczyć, przy czym ofiarą padają wszystkie osobniki genetycznie nie pasujące do 
szablonu wytyczonego przez selekcję dla danego przypadku.
Innego sposobu nie ma, skoro na tym etapie żaden osobnik nie jest jeszcze w stanie sam zdobywać 
doświadczenia, uczyć się: nie umie zmieniać swojego zachowania w wyniku nabytych 
doświadczeń. Z pokolenia na pokolenie przetrwać mogą tylko uprzywilejowani, a więc ci, którzy 
dzięki przypadkowi pasującej mutacji nieco bardziej od przeciętnej zbliżeni są do wymagań 

selekcji, do jej schematu prób. Na skutek tego stopniowo przesuwa się sama przeciętna, aż w końcu 
powstaje gatunek wyposażony w nowe właściwości. A to znaczy, że gatunek taki nauczył się 
czegoś nowego.
Najwidoczniej żółwie nie potrafiły dotąd dokonać tego po raz drugi. Zagrożenie potomstwa przez 
nieprzewidziane pojawienie się mew na terenie wprost idealnie do tej pory nadającym się do 
składania jaj stanowi zmianę warunków środowiska; po dziś dzień nie zauważono żadnych śladów 
przystosowania się do tej zmiany. A ponieważ nie ma takiego żółwia, który by z powtarzającej się 
rokrocznie klęski umiał nauczyć się czegoś i odpowiednio zmienić swoje zachowanie, rzeź będzie 
trwała nadal.
Podobne przykłady są rzadkie. Nic dziwnego, przecież zwykle brak przystosowania do zmiany 
żywotnych warunków środowiska kończy się wymieraniem danego gatunku. Tym samym owe 
odstraszające przykłady w krótkim czasie znikają z powierzchni Ziemi. W przypadku żółwi wydaje 
się, że tylko szczęśliwy zbieg okoliczności spowodował, iż wskutek braku rozsądku u mew 
pozostająca przy życiu liczba osobników jeszcze wystarcza do zapewnienia trwania gatunku.
Mewy przecież także nie są zdolne do nauczenia się czegokolwiek. Ogarnięte popędowym 
instynktem łowieckim i wskutek również wrodzonej im zazdrości o pokarm, nie potrafią 
zrezygnować z długotrwałych kłótni i optymalnie wykorzystać nagle występującego jego nadmiaru. 
Tak więc niebezpieczeństwo wynikające ze sztywności zachowania instynktowego zostaje 
zmniejszone przez ten sam brak u przeciwnika.
Kolejny przykład odsłania odwrotną stronę instynktowego bezpieczeństwa w sposób jeszcze 
bardziej groteskowy, a dzięki temu bardziej uchwytny; chodzi tutaj o historycznie zupełnie świeży 
przypadek, który obserwować można będzie tylko przez stosunkowo krótki czas, nie daje się on 
bowiem pogodzić z przetrwaniem gatunku.

Opisałem już raz tę historię w jednej z wcześniejszych moich książek,

1

 ale w innym powiązaniu. 

Teraz chcę do niej powrócić, gdyż jest wyjątkowo pouczająca. Na treść jej składa się niezwykły los, 
jaki przypadł w udziale pewnemu rodowi dzikich gęsi odkrytych przez radzieckich zoologów na 
Syberii. Przed chwilą mówiliśmy o bezpieczeństwie i pewności, z jaką ptaki wędrowne wyruszają 
w drogę w związku ze zmianą pory roku. Gęsi z Barabińskiego Stepu na Syberii pozwalają nam 
poznać granice tego bezpieczeństwa.
Otóż każdej jesieni wyruszają one na południe do swego odległego o 3 500 kilometrów zimowiska 
– wyruszają o dwa tygodnie za wcześnie i chociaż jest to dla nich zgubne, nie istnieje na Ziemi siła 
zdolna je od tego powstrzymać. Katastrofę sprowadza sygnał, iż długość dnia (czyli okres 
dostępności światła dziennego) spadła poniżej pewnej dolnej granicy, co wyzwala popęd 
wędrowczy u tych zwierząt. Niestety, sygnał ten nadchodzi zanim gęsi zakończą swój okres 
pierzenia. Gdy nadchodzi "rozkaz", pióra ich jeszcze nie odrosły dostatecznie, aby gęsi mogły latać.
Gęsi nie mają wyboru: nie istnieje przecież żadna możliwość sprzeciwu wobec instynktowego 
rozkazu, dopóki nie ma odpowiednio rozwiniętych półkul mózgowych. Wyruszają zatem, a że 
lecieć nie" mogą, puszczają się w drogę piechotą. Każdej więc jesieni armia złożona z 
kilkudziesięciu tysięcy gęsi wali przez step, dążąc zdecydowanie na południe do celu odległego o 
wiele tysięcy kilometrów. Trudy drogi i ataki drapieżników przez dwa tygodnie dziesiątkują 
kolumnę – której udaje się oddalić od miejsca wymarszu nie więcej niż o 160 kilometrów – aż 
wreszcie po upływie tego czasu pióra są już dostatecznie wyrośnięte. Te osobniki, które przeżyły 
morderczy wysiłek, mogą teraz unieść się w powietrze i bez trudu odbyć resztę trasy w sposób 
właściwy ptakom wędrownym.
Prawdopodobnie ingerencja cywilizacji w teren (może wykonanie wielkiego projektu regulacji 
rzek) wygnała przed kilku dziesiątkami lat dzikie gęsi z ich przyrodzonych kwater letnich. Nową 
ojczyznę znalazły dopiero kilkaset kilometrów dalej na południe. Tymczasem to przeniesienie 
gniazdowiska miało fatalny skutek, o którym gęś nic nie mogła wiedzieć. Tam, bardziej na 
południe, sygnał wyzwalający popęd wędrowczy już się nie zgadza. Krytyczna długość dnia na 

nowym terenie najwidoczniej nadchodzi zbyt wcześnie.
Wszystko byłoby dobrze, gdyby gęsi mogły poczekać tylko 14 dni. A to właśnie nie jest możliwe. 
"Bezpieczeństwo" na szczeblu instynktowym, owo zabezpieczenie przez sposoby zachowania 
otrzymane w spadku już przy urodzeniu, wyklucza możliwość zrewidowania zachowania na 
podstawie indywidualnych doświadczeń, mówiąc krócej: nauczenia się czegoś. Stąd też nie ma 
żadnej wątpliwości, że ów ród gęsi w najbliższym już czasie przestanie istnieć.
Z całą wyrazistością ujawniają się tutaj granice instynktowego bezpieczeństwa. Odwrotna strona 
tego medalu to niezdolność uczenia się. Sedno instynktu, wyrażone w niezawodnej recepcie na 
powtarzające się zadania, zakłada absolutny stereotyp tych zadań. Tymczasem także w przyrodzie 
ożywionej skrajny konserwatyzm prowadzi do klęski, w chwili gdy zmieniają się wymagania.
Na zakończenie jeszcze jeden, już ostatni, szczególnie obrazowy i stosunkowo niegroźny przykład, 
pochodzący od Karola Darwina.
Opisał go w dzienniku prowadzonym w czasie swej słynnej podróży dookoła świata na statku 
"Beagle", gdy jako zupełnie młody, 22-letni człowiek prowadził obserwacje, z których potem 
wywiódł swą rewolucyjną naukę o pochodzeniu gatunków. W tym wypadku chodzi o opis 
dziwacznego zachowania pewnego gatunku ptaków żyjących w Ameryce Południowej, zwanych 
przez tubylców casarita.
Zwierzęta te kopią w gliniastych zboczach sztolnie mające do dwóch metrów długości, a w ich 
końcach składają i wysiadują jaja. Ale program instynktów nie uwzględnia przecież żadnych 
krótkoterminowych zmian środowiska. W przypadku casarity dotyczy to stosunkowo cienkich 
murów z gliny, służących tubylcom tamtych okolic do grodzenia swych gruntów. Ptaki wkopują się 
więc także w ściany tych murów i oczywiście po wygrzebaniu 30 czy 40 centymetrów gliny 
znajdują się już po drugiej stronie muru na wolnym powietrzu. Casarita niczego się nie uczy z tego 
doświadczenia. W czasie pobytu Darwina widywano więc mury podziurawione przez te ptaki 
dosłownie jak sito.
Darwin pisze o tym w dzienniku: "Przekonałem się o dość ciekawej rzeczy, a mianowicie, że nie 
potrafią zupełnie nauczyć się oceniania grubości, bo choć bezustannie przelatywały ponad niskim 
murem, ciągle go na próżno przewiercały, uważając, że to świetna ścianka do wykopania gniazda".
Casarita nie nauczy się tego nigdy. Podobnie jak jeż nigdy nie pojmie, że kolce nie chronią go przed 
kołami samochodu równie niezawodnie jak przed wszystkimi innymi niebezpieczeństwami, z 
którymi gatunek jego dzięki kolcom dawał sobie radę przez miliony lat. Pstrągi nadal będą chwytać 
metalową błyszczkę, a kukułcze dzieci za tysiąc lat będą jeszcze niezmordowanie chowane przez 
przybranych rodziców, których własne potomstwo zostało przez intruzów zgładzone.
Wszystkie te przykłady, chociażby przez to, że możemy je jeszcze obserwować, są w gruncie 
rzeczy niegroźne. Wszelkie koszty poniosły przede wszystkim te niezliczone gatunki, które w ciągu 
długiej historii życia na Ziemi wyginęły, ponieważ członkowie ich nie byli zdolni przystosować się 
do krótkoterminowych zmian środowiska na drodze indywidualnie nabytych doświadczeń.
Przeciwieństwa, które się nie wykluczają 
Łatwo zrozumieć, jak bardzo było w zasadzie pożądane, aby sztywne wzorce wrodzonych 
doświadczeń dały się przełamać i dostosować do aktualnych wymagań rozwoju. Ale to dopiero 
cząstkowa odpowiedź na pytanie, w jaki sposób ewolucja wzniosła się ponad szczebel 
międzymózgowia. Jakimi to możliwościami przyswojenia organizmom – wytresowanym przecież 
w ciągu niewyobrażalnie długich okresów czasu tak, by całkowicie wierzyły gotowym, wrodzonym 
programom zachowań – dysponowała ewolucja?
Naukowcy zrazu podejrzewali, że albo rozpatrywanie takich możliwości zapędzi ich w ślepy 
zaułek, albo że odkryją jakiś sensacyjny punkt zwrotny, który zmienił dotychczasowy kurs ewolucji 
o 180 stopni. Były to niepokojące przypuszczenia, ponieważ wiedzieli, że ewolucja w każdej chwili 
zdana jest na kontynuację przy użyciu tego, co jest. Przejście od przystosowania przez instynkty do 

zdolności indywidualnego uczenia się było dla naukowców-ewolucjonistów jeszcze do niedawna 
prawie całkowicie nie wyjaśnioną fazą filogenezy – w każdym razie w swych istotnych punktach.
Tak było do chwili, w której dokonali sensacyjnego i naprawdę zdumiewającego odkrycia, że 
doświadczenia wrodzone i nabyte wcale się wzajemnie tak radykalnie nie wykluczają, jak cały 
świat sądził do tej pory. Najwyraźniej był to znowu jeden z owych przypadków – bardzo częstych 
właśnie w dziedzinie biologii – kiedy pod wpływem psychologicznych uprzedzeń podchodzi się do 
problemu po prostu od niewłaściwej strony. Znowu rozumowano zbyt sztywno w kategoriach 
alternatyw, problem stawiano wyłącznie z perspektywy "albo – albo", gdy tymczasem w przyrodzie 
ożywionej rozwój posuwa się właśnie przez współdziałanie pewnych tendencji, które – według 
reguł naszej logiki – wzajemnie się wykluczają.
Badacze w końcu stwierdzili, że dotyczy to również związku między instynktem a zdolnością 
uczenia się. Skoro już raz wpadli na ten pomysł, mnożyć się zaczęły wypadki, w których udawało 
się udowodnić doświadczalnie, że pewne zdolności, mimo że niewątpliwie wrodzone, zdane są na 
procesy uczenia, aby się mogły urzeczywistnić. Ponieważ brzmi to zrazu całkowicie paradoksalnie, 
musimy na podstawie opisu kilku tego rodzaju badań uzmysłowić sobie, co to znaczy w praktyce.
Pierwszym i najtrudniejszym zadaniem etologa jest uchwycenie, które objawy zachowań zwierzęcia 
są wrodzone, a które wyuczone; robi to na przykład przez naśladowanie dorosłych 
współplemieńców badanego osobnika. Klasyczną próbą służącą wyjaśnieniu tego problemu jest 
eksperyment, który można by nazwać "doświadczeniem Kas-para Hausera". Podobnie jak rzecz się 
jakoby miała z owym tajemniczym znajdą, od którego imienia nazwano eksperyment, oddziela się 
zwierzęta doświadczalne możliwie zaraz po urodzeniu od współplemieńców i hoduje w izolacji. 
Sens całej procedury jest oczywisty: charakterystyczne dla gatunku sposoby zachowania, jakie 
zwierzę wykazuje w takich warunkach, muszą być wrodzone. To, co się umie bez nauczenia się, 
może być przekazane tylko genetycznie.
Taką metodą bardzo szybko udowodniono, że wrodzony jest na przykład typowy śpiew wielu 
gatunków ptaków. Gajówki, czyli piegże, wyklute w wylęgarce i wychowane w dźwiękoszczelnym 
pomieszczeniu, gdy dorosły, wydawały wszystkie 25 wołań typowych dla swego gatunku, a 
ponadto jeszcze 3 nie mniej charakterystyczne, związane ze sobą śpiewy. Jest to niewątpliwie 
zaskakujący przykład tego, co może być dziedzicznie magazynowane. W tym wypadku: poprawny 
w czasie przebieg stymulacji wszystkich narządów uczestniczących w wytwarzaniu dźwięków.
Podobne doświadczenia przeprowadzono z kurami domowymi i grubodziobami. Kiedy natomiast 
sprawdzono to samo zjawisko u zięb pospolitych, natrafiono na pewną drobną osobliwość, która 
okazała się nadzwyczaj interesująca. Dźwiękoszczelnie wychowane zięby wprawdzie także 
uderzają w śpiew, pod względem liczby zgłosek i długości normalny, ale śpiewowi temu brakuje 
rozczłonkowania na 3 strofy, charakterystycznego dla zięb wyrosłych w warunkach naturalnych. A 
więc podziału tego trzeba się nauczyć.
Nie jest to jeszcze nic szczególnego. Prawdziwie interesujące stały się owe badania, dopiero gdy 
angielski zoolog W.H. Thorpe wpadł na pomysł, aby wychowanym przez siebie ziębom podać 
lekcję, której uczyłyby się w warunkach naturalnych, pomieszaną z "fałszywymi" wzorami. 
Odtwarzał więc tym zwierzętom doświadczalnym taśmy magnetofonowe, z których jedna zawierała 
poprawny śpiew zięby, a pozostałe – podobne śpiewy spokrewnionych gatunków ptasich.
Powtarzał tę czynność codziennie po kilka razy i zięby istotnie nauczyły się śpiewać z taśmy. I to 
jeszcze nic dziwnego. Ciekawe dopiero było, że w owych doświadczeniach ptaki zawsze z 
bezbłędną pewnością wybierały sobie prawdziwy śpiew zięby i tylko ten służył im za wzór. 
Całkowicie ignorowały pozostałe przykłady.
Tym samym zostało udowodnione jakieś skrzyżowanie instynktu ze zdolnością uczenia się, dotąd 
zupełnie nie znane. Nie można wyniku eksperymentu interpretować inaczej niż tym, że ziębom 
wrodzona jest zdolność nauczenia się czegoś ściśle określonego. Do wrodzonych im programów, do 
zdolności przekazanych im genetycznie przez gatunek należy to, że reagują procesem uczenia się na 

podawany im typowy śpiew zięb. Wrodzona jest więc zdolność indywidualnego magazynowania 
tego właśnie śpiewu jako jedynego spośród wszystkich innych możliwych zjawisk akustycznych.
Od tego czasu ta zdumiewająca wrodzona zdolność do selektywnego uczenia się została 
udowodniona i bezspornie stwierdzona u wielu różnych gatunków w odniesieniu do zupełnie 
różnych sprawności. Najbardziej skomplikowanego i zadziwiającego przykładu dostarczyło 
doświadczenie z młodą małpką – rezusem, któremu amerykański zoolog G.P. Sackett stworzył 
warunki pozwalające na dokonywanie własnego wyboru spośród oferowanych jej kolorowych 
przeźroczy.
Było to doświadczenie typu "Kaspar Hauser". Małpkę oddzielono od matki zaraz po urodzeniu i 
chowano w specjalnej klatce, w całkowitej izolacji od współplemieńców. Podobnie do wielu innych 
zwierząt rezus w dzieciństwie jest ogromnie ciekawy wszystkiego i żądny wciąż nowych wrażeń. 
Eksperymentator zaspokoił tę potrzebę zwierzęcia w sposób starannie obmyślany. W klatce 
umieścił cztery guziki: posługując się nimi małpie dziecko mogło rzucać cztery różne przeźrocza na 
ścianę swego domostwa.
Naciśnięcie pierwszego guzika wywoływało obraz grożącego jej samca małpy. Guzik numer 2 
powodował ukazanie się obrazu małego rezusa, numer 3 – neutralnie zachowującego się 
współplemieńca, wreszcie po naciśnięciu guzika numer 4 pojawiał się krajobraz. Zwierzęciu 
pozwolono do woli naciskać guziki, toteż korzystało ono z tego bardzo chętnie, aby się jakoś 
rozerwać w swym monotonnym bytowaniu w klatce. Aparatura rejestracyjna notowała dokładnie 
częstość i czas korzystania z poszczególnych guzików, wiadomo było więc, jakie obrazy małpka 
obdarza szczególnym zamiłowaniem.
Krzywe częstości rejestrujące wynik doświadczenia miały niezwykle charakterystyczny przebieg. 
W pierwszych tygodniach życia zwierzę, które przecież nie mogło zebrać żadnych doświadczeń 
życiowych poza własną klatką, nie wyróżniało szczególnie takiego czy innego obrazu. Wszystkie 
cztery guziki były równie często w użyciu. Należało więc sądzić, że żaden z obrazów nie budził w 
małpie jakichś szczególnych emocji.
Zmieniło się to dosyć nagle po upływie 2,5 miesiąca od urodzenia. Otóż teraz małpa już prawie w 
ogóle nie korzystała z pierwszego guzika. Szukając nadal rozrywki w częstym oglądaniu 
pozostałych trzech obrazów, unikała odtąd widoku grożącego jej współplemieńca. W rzadkich, 
wyjątkowych wypadkach, kiedy jednak patrzyła na to przeźrocze, obserwowano wyraźnie, że teraz 
raptem się go boi. Ale trwało to dokładnie tylko 3 miesiące, po czym obraz groźnego samca 
najwidoczniej już nie był straszny dla małpki. W każdym razie posługiwała się odtąd, jak 
poprzednio, równie często i beztrosko wszystkimi czterema guzikami.
Rezultat doświadczenia jest dlatego tak rewelacyjny, że etolodzy stwierdzili, iż dokładnie w okresie 
między 2,5 a 5,5 miesiąca po urodzeniu rezus musi uczyć się przystosowania do socjalnego 
porządku małpiej społeczności, a właściwie – mówiąc ściślej – tylko w tej fazie może się tego 
nauczyć. Jeżeli moment ten w rozwoju młodego zwierzęcia nie zostanie wykorzystany, na przykład 
przez izolację trwającą do 6 miesięcy, małpa do końca życia pozostaje outsiderem niezdolnym do 
włączenia się w społeczeństwo małpiego stada.
Przyczyną zaś jest to, że taka małpa już nie potrafi rozpoznać struktury stada, ponieważ nie wie, co 
oznacza gest grożenia, którym hierarchicznie wyższe zwierzę sygnalizuje jej swoją nadrzędną 
pozycję. Podczas gdy normalnie sam gest grożenia wystarczy do regulowania kolejności przy 
żerowaniu, do rozdziału miejsc sypialnych i innych skomplikowanych procesów wewnątrz grupy, 
zwierzę, które jest ślepe na taki sygnał, wplątuje się nieustannie w zupełnie konkretne niesnaski. 
Trwa to dopóty, dopóki nieszczęsne stworzenie wreszcie nie zrezygnuje z wszelkich dalszych prób 
nawiązania kontaktu z grupą.
Wszystko to było już wiadome przed przeprowadzeniem doświadczenia. Wiedziano także, że 
młody rezus musi w wymienionym okresie nauczyć się na drodze konkretnych doświadczeń sensu 
gestów grożenia, które zresztą mogą ograniczać się do lekkiego zaznaczenia wyrazu mimicznego. 

Sądzono zatem, że rozumienie tego społecznie tak ważnego sygnału jest oczywiście wynikiem 
uczenia się. Szczegółowo opisane przez nas doświadczenie dowodzi, że sprawa nie jest wcale tak 
prosta.
Wykazuje bowiem, że młoda małpka w pewnym ściśle ograniczonym okresie rozwoju na podstawie 
wrodzonego doświadczenia nagle rozumie znaczenie gestu grożenia. Jednakże dalsze losy 
eksperymentalnego zwierzęcia świadczą równie jednoznacznie o tym, że owo wrodzone rozumienie 
wymaga jak gdyby potwierdzenia przez konkretny proces uczenia się, po to aby zachowanie mogło 
być przystosowane do warunków życia w grupie.
Taka wzajemna zależność sprawności wrodzonych od nabytych, i odwrotnie, jest sprzeczna z 
wszystkimi wyobrażeniami, jakie nie tylko laicy, ale także jeszcze większość uczonych, zwykli 
kojarzyć z istotą owej pary przeciwieństw. Zakorzeniona w nas tendencja do myślenia w 
kategoriach "albo – albo" każe nam zawsze zakładać, że cecha wrodzona jest niezależna od 
wszelkich wpływów zewnętrznych, natomiast to, czego organizm potrafi się nauczyć, jest niemal 
całkowicie zależne od woli i wyboru.
Wystarczy przypomnieć sobie, z jaką to zawziętą jednostronnością aż do tej pory zwalczają się w 
różnych dziedzinach teoretycy środowiska z teoretykami predyspozycji. Podczas gdy jedni są 
święcie przekonani, że człowiek jest przede wszystkim wytworem czynników środowiska, którymi 
w zasadzie można dowolnie manipulować – czy to przez wpływy wychowawcze, czy też przez 
zmianę warunków ekonomicznych – ich przeciwnicy są fatalistami i z taką samą jednostronnością 
reprezentują pogląd, że predyspozycja człowieka jest jego ostatecznym, wrodzonym i 
nieuniknionym losem.
Cały problem polega na tym, że obie strony mogą powołać się na konkretne dowody wspierające 
ich stanowisko. A ponieważ dla obu w grę wchodzi rzecz niemała, bo losy ludzkości,zawsze czyha 
pokusa, aby za konieczny warunek wszelkiego zbawienia uznać przynajmniej teoretyczne, a w razie 
potrzeby także realne zniszczenie swego przeciwnika. A tymczasem nowoczesne badania nad 
mózgiem mogłyby nas może pouczyć, że antynomia, na którą powołują się wrogie sobie strony, 
wcale nie jest tak absolutna, jak się wydaje. Może dylemat wcale nie jest aż tak bez wyjścia, może 
rację mają obaj uczestnicy sporu – mimo że w naszym wyobrażeniu to paradoks.
Badania, o których mowa, sugerują, że chyba jednak warto pomyśleć nad taką możliwością. 
Przypomnijmy, że największy postęp fizyki w naszym stuleciu został umożliwiony przez odkrycie 
Alberta Einsteina, iż realny świat w swym najgłębszym wnętrzu spojony jest prawami 
niedostępnymi już dla naszej wyobraźni. Kto wie, czy w tej sytuacji nie pomoże nam rozważenie 
takiej możliwości tam, gdzie obiektem badań nie jest kosmos, lecz my sami.
Powróćmy do pytania wyjściowego tego rozdziału. Dotyczyło ono czynników, którymi mogła 
rozporządzać ewolucja, gdy się okazało, że wyposażenie organizmów w zdolność do 
indywidualnego nabywania doświadczeń, a więc do uczenia się, stanowi o postępie. Odpowiedź, 
która się nasunęła, jest zaskakująco prosta. Sprowadza się bowiem do tego, że istoty, które 
osiągnęły międzymózgowiowy szczebel rozwoju, w zasadzie dawno już taką zdolność posiadały – 
chociaż jeszcze w swoiście ograniczonym sensie.
Owo ograniczenie, w zestawieniu z tym, co my rozumiemy pod pojęciem "uczyć się", jest 
wielostronne. Lekcja, której na tym szczeblu rozwoju można się nauczyć, nie jest jeszcze zależna 
od woli czy wyboru. Przeciwnie, są to ściśle swoiste elementy, jak gdyby pojedyncze cząstkowe 
człony, które przez procesy uczenia się muszą zostać wpasowane do skądinąd ściśle wrodzonego 
łańcucha instynktów.
Dalsza różnica polega na ograniczeniu w czasie. W tym zacieśnieniu przez instynktowe zachowanie 
swoista zdolność nauczenia się czegoś określonego występuje widocznie tylko przejściowo, w fazie 
rozwoju ujętej w dość ścisłe klamry czasowe, a potem zanika. W przypadku niewykorzystania owej 
fazy wrażliwej, zaległości nigdy już nadrobić nie można.

Łatwo zrozumieć sens biologiczny tego ograniczenia w czasie. Na tym szczeblu rozwoju na plan 
pierwszy zdecydowanie wysuwa się jeszcze problem zapewnienia bezpieczeństwa przez możliwie 
stałe programy zachowań. Jeżeli więc nawet uzupełnienie cząstkowych elementów tych programów 
procesami uczenia się jest niezbędne, słuszne się wydaje natychmiastowe wyeliminowanie skutku 
tych procesów, skoro tylko brakujący element został już opanowany. W przeciwnym razie 
zagrożona byłaby natychmiast trwałość nabytku, a tym samym także niezmienna stabilność 
programu, o którą na tym etapie wciąż jeszcze przede wszystkim chodzi.
Z tym wymaganiem związana jest trzecia różnica: nieodwracalność wyuczonego członu 
instynktowego. Podczas gdy w naszym doświadczeniu do zjawiska uczenia się należy zapominanie 
bądź – ujmując rzecz od drugiej strony – podczas gdy u nas zapamiętywanie nauczonego materiału 
stanowi szczególną sprawność – po zakończeniu fazy wrażliwej nic nie jest w stanie do końca życia 
naruszyć elementu instynktowego nabytego przez doświadczenie. Właśnie ta osobliwość 
spowodowała, że tak późno dopiero odkryto, iż w układzie czynności instynktowych występują 
elementy nabyte, po nabyciu bowiem nie różnią się już niczym od wrodzonych części programu.

2 

Będziemy jeszcze mówić o tym, jak rozstrzygające dla rozwoju naszej własnej osobowości bywają 
w pewnych okolicznościach skutki tej osobliwej cechy.
Wpajanie "podążania w ślad" jako zjawisko kluczowe 
Wszystkie te kryteria najłatwiej przestudiować na tak zwanym wpajaniu (imprinting) czynności 
podążania w ślad, jednym z najważniejszych spośród wszystkich odkryć dokonanych przez 
etologów. Datuje się ono już od 1935 r., odkrywcą jego jest Konrad Lorenz. Dzisiaj, po latach, 
okazuje się, że stanowi jak gdyby podstawowy model interesującego nas tutaj zjawiska: 
skrzyżowania doświadczeń wrodzonych z nabytymi.
Jako ostatni już przykład musimy teraz opisać pewien stan rzeczy, zwany przez etologów 
wpajaniem, przede wszystkim dlatego że dzięki niemu najprędzej znajdziemy odpowiedź na 
pytanie, które dotąd pomijałem milczeniem: pytanie, do czego właściwie potrzebne było 
uzupełnienie doświadczeń wrodzonych indywidualnie wyuczonymi elementami cząstkowymi.
W pierwszej chwili wydaje się przecież zupełnie niezrozumiałe, dlaczego ewolucja, która potrafiła 
ulokować w podłożu dziedzicznym tak zdumiewająco skomplikowane i szczegółowe sposoby 
zachowania, nagle w kilku szczegółach odeszła od tej wypróbowanej i tak skutecznej metody. 
Dlaczego rozwinęła dodatkowo nową, nadzwyczaj złożoną zasadę, tj. wrodzoną zdolność uczenia 
się czegoś ściśle określonego – zamiast wkroczyć na o wiele prostszą chyba drogę magazynowania 
w genomie, a więc w podłożu dziedzicznym, także tego, czego tam jeszcze brakowało.
Zjawisko wpajania otworzy nam oczy na przyczynę, dla której nie było to biologicznie możliwe. 
Jednocześnie podchodzimy tutaj do miejsca stanowiącego jeden z decydujących punktów 
zwrotnych całego rozwoju, którym się w naszej książce zajmujemy. Owa przyczyna, która w 
przypadku wpajania podążania w ślad zmusiła ewolucję do uzupełnienia wrodzonych elementów 
zachowania wyuczonymi członami cząstkowymi, reprezentuje – moim zdaniem – jeden z 
decydujących szczebli, po których rozwój wzniósł się ponad poziom międzymózgowia.
Wyjaśnimy sobie najpierw samo zjawisko: otóż gęsie pisklę dopiero co wyklute z jaja – to samo 
dotyczy wielu innych, może nawet wszystkich innych zagniazdowników – w ciągu kilku minut 
"wpaja" sobie pierwszy ruchomy obiekt, który przed sobą ujrzy, i od tej chwili podąża za nim 
nieomylnie krok w krok. W warunkach naturalnych takie wpajanie podążania w ślad jest dlatego 
niezwykle celowe, że normalnie nowo wyklute pisklę natyka się na własną matkę.
Sztuczna ingerencja uczonego może nieomal dowolnie przekształcać tę prawidłowość. Rezultatem 
jej bywają zdumiewające, nieraz groteskowe wręcz "efekty "wpajania": jeżeli pierwszym obiektem 
ukazującym się pisklęciu po wykluciu jest drewniane pudełko, które eksperymentator ciągnie za 
sobą na sznurku, pisklę będzie chodziło za tym martwym obiektem równie wytrwale, jak gdyby to 
była jego matka. Gdy natomiast pierwszym optycznym wrażeniem jest człowiek – udowodniono, że 
wtedy także wystarcza zaledwie kilka minut – zostaje on nieomylnie zaakceptowany w roli "matki" 

(czyli współplemieńca).
Słynny zoolog Karl von Frisch opisał przypadek swego młodszego kolegi, który w taki sposób 
"wpoił" siebie czapli. Zwierzę broniło go potem przed każdym zbliżającym się obcym człowiekiem. 
Gdy dorosło, zalecało się do niego i razem z nim budowało gniazdo, przy czym naukowiec musiał 
przynosić gałęzie i podawać je ptakowi, który wykorzystywał je do budowy. Skoro tylko dzieło 
zostało zakończone, czapla usiłowała niedwuznacznie nakłonić swego ludzkiego partnera, aby 
zasiadł z nią w gnieździe, "jednakże na tym etapie – jak lakonicznie stwierdza Karl von Frisch – 
wzajemny stosunek osiągnął granice tego, co było możliwe".
Udokumentowana tą historyjką ostateczność i nieodwracalność efektu wpajania ma swoje głębokie 
przyczyny w warunkach naturalnych. Zagniazdownik, który na wolnym terenie zgubi swoją matkę 
bądź (gdy dorośnie) "zapomni", jak wygląda jego współplemieniec – jest stracony. Także ostre 
ograniczenie wrażliwej fazy – w przypadku kaczątka kończy się ona najpóźniej w 24 godziny po 
wykluciu – ma swój sens biologiczny. Tylko w pierwszych godzinach życia prawdopodobieństwo, 
że obiektem wyzwalającym wpajanie będzie własna matka, jest dostatecznie wielkie. Każde 
przedłużenie tej fazy mogłoby wywołać podobnie groteskowe skutki jak te, które za sobą pociąga 
sztuczna ingerencja eksperymentatora. Wszystkie okoliczności są już chyba dosyć przejrzyste, żeby 
ujawnić powody, dla których ewolucja tutaj nagle zaczęła uzależniać sukces pewnej reakcji 
wrodzonej – reakcji podążania w ślad – od efektu uczenia się. Funkcja tego efektu uczenia się 
polega na "znaniu" własnej matki. Przy czym "znać" należy bezwzględnie w tym wypadku 
rozumieć także w pierwotnym znaczeniu tego słowa, obejmującym pojęcie uznawania.
Gdy się pomyśli, jaki to rodzaj decyzji tutaj zapada przez wpajanie, rozumie się natychmiast, 
dlaczego w tym szczególnym przypadku samo doświadczenie wrodzone absolutnie nie mogło 
wystarczyć ewolucji. Zadaniem wpajania podążania w ślad jest stworzenie dostatecznie stabilnego 
stosunku pomiędzy młodym zwierzęciem a jego matką, z którą po raz pierwszy styka się po 
wykluciu. To zaś określa szczególność owego stosunku do zupełnie konkretnej, w swej 
indywidualności jedynej, żywej istoty. Tymczasem – jak już wyjaśnialiśmy szczegółowo – 
instynkty, a więc doświadczenia wrodzone, są skrojone na miarę typowych, regularnie 
powtarzających się zadań (spotkań, sytuacji). Z natury swej są przystosowaniami do przypadków 
uogólnionych. Tym samym per se nie są w stanie ujmować indywidualnych przypadków 
szczególnych.
Na tym szczeblu zyskuje się ponadto nieocenione wprost korzyści. Dzięki temu, że w 
rzeczywistości międzymózgowia przedmioty i istoty żyjące są zredukowane do możliwie prostych 
("mizernych") kombinacji cech, stają się do siebie podobne i w zasadzie wymienialne. To dopiero 
tworzy w ogóle ich przydatność jako czynników wyzwalających ograniczoną liczbę zachowań.
Rudzik daje się nabrać na czerwony pęk piór dlatego, że niemożliwe było zmagazynowanie w jego 
międzymózgowiu wszystkich samic rudzika, jakie mógłby kiedykolwiek w życiu spotkać. 
Niemożliwe nie tylko z przyczyn ilościowych, lecz przede wszystkim dlatego, że antycypowanie 
indywidualnego wyglądu jest samo w sobie logicznie sprzeczne.
Futrzana faktura i ruch pełzania przy ziemi – oto cechy, które dla wysiadującego ptaka są 
identyczne z wrogiem naziemnym. Niezwykła ekonomia – a tym samym odpowiednio wysoki 
stopień bezpieczeństwa – tkwią w tym, że taka uogólniająca kombinacja obejmuje właśnie n i e 
tylko konkretne, określone osobniki, lecz wszystkie łasice, lisy i tchórze tego świata. Zresztą 
pośrednim dowodem tego, jak bezbłędnie owa zasada funkcjonuje, jest także fakt, że aby ją w ogóle 
odkryć, trzeba było dopiero sztucznej ingerencji eksperymentu w warunki naturalne.
Ale wszystkie te korzyści obracają się wniwecz, gdy zadanie jest wręcz przeciwne: gdy jako cechy 
ujmować wypada nie to, co wspólne wielkiej liczbie organizmów, lecz to, co szczególne dla 
konkretnego osobnika.
W tej sytuacji ewolucja obrała jedyną drogę, jaka stała otworem. U najwyżej rozwiniętych istot 
żyjących – u skazanych na opiekę nad potomstwem zagniazdowników – do tego programu 

zachowań, który zawierał bardzo archaiczną funkcję podążania w ślad, włączone zostało jako 
rewolucyjna nowość "puste miejsce". Możemy nawet podać, w jakim miejscu programu to 
nastąpiło. Stało się to zapewne w tej części sieci nerwowej w międzymózgowiu, której szczególny 
wzór tworzył dotąd wrodzony mechanizm wyzwalający, czyli – w języku etologów – WMW. 
WMW jest czymś w rodzaju zapłonu dla przynależnego do niego programu. Rodzajem czujnika 
zdolnego rozpoznać swoisty sygnał środowiska (sygnał, który jako czynnik wyzwalający 
reprezentuje "klucz") i po jego nadejściu uruchomić program. W przypadku reakcji podążania w 
ślad zamiast tego czujnika musiał zostać wbudowany – mówiąc obrazowo – rodzaj woskowanej 
tabliczki. Co prawda tabliczki o bardzo szczególnych właściwościach. Aby pozostać przy tym 
obrazowym przykładzie: tabliczka jest tak zrobiona, że forma daje się odcisnąć na niej tylko jeden 
raz, po czym tabliczka zastyga i zachowuje odcisk po wsze czasy. Ale przez to sama tabliczka staje 
się WMW, który odtąd zawsze uruchamia program, z chwilą gdy wzorzec odcisku zjawia się jako 
czynnik wyzwalający – ale też tylko wówczas.
W taki sposób ewolucja rozwiązała zadanie pozornie samo w sobie sprzeczne: udało jej się 
rozwinąć wrodzony program, który uruchamiany jest nie w stosunku do całej grupy nosicieli cech, 
lecz wobec konkretnego osobnika jako jedyny czynnik wyzwalający. Aby to zadanie rozwiązać, 
ewolucja została zmuszona do wynalezienia procesu uczenia się – w formie wyżej opisanej, bardzo 
jeszcze ograniczonej.
Ten krok, wymuszony przez biologiczną konieczność, przygotowuje podstawowy zwrot w 
stosunkach pomiędzy organizmem a jego środowiskiem. O ile dotąd organizm miał wyłącznie do 
czynienia z niewyraźnymi schematami wymienialnych nosicieli cech, wobec których występował 
uzbrojony w podobnie ponadindywidualne standardowe programy, o tyle teraz zostaje 
skonfrontowany z nowym doświadczeniem. Naprzeciw niego staje po raz pierwszy osobnik w swej 
identyczności jedyny, a jest nim własna matka.

15. Mózg nabiera plastyczności
Struktury mózgowe okazują się podatne na manipulacje 
Dotąd przedstawiłem tylko ewolucję funkcji w tym decydującym momencie. Uwaga na marginesie: 
przebiega ona znowu inaczej, niż oczekiwalibyśmy, opierając się na naszych potocznych 
wyobrażeniach. Zwykliśmy bowiem w procesie empirycznego uczenia się przyznawać prymat 
drodze indukcyjnej, wyprowadzającej uogólniającą wypowiedź z sumy poszczególnych, 
jednostkowych doświadczeń. W tym zaś wypadku postęp narodził się inaczej.
A jak to wygląda pod względem anatomicznym, jaki proces w organizacji mózgu stanowi podłoże 
tego zjawiska? Ostatnie lata badań nad mózgiem przysporzyły nam pewnych informacji. W 
rozdziale tym powiemy, co dzisiaj już na ten temat wiadomo. Pomimo dużych luk w tej dziedzinie 
wiedzy rzecz zasługuje na własny rozdział, gdyż stanowi zalążek pewnych odkryć, których 
znaczenie dla rozwoju każdego z nas wydaje się rewelacyjne.
Pierwszą wskazówką były badania opublikowane przez australijskiego neurofizjologa Johna C. 
Ecclesa w 1958 r. Pięć lat później otrzymał on Nagrodę Nobla za prace z dziedziny fizjologii 
mózgu. Od stu lat z górą uczeni zastanawiali się nad tym, czy trenowanie określonych sprawności 
nie powinno – podobnie jak wyniki wszelkich ćwiczeń – doprowadzać do widocznych zmian w 
mózgu. Jeszcze starsze były koncepcje tzw. frenologów, doszukujących się związku pomiędzy 
swoistymi zdolnościami wrodzonymi a rozwojem określonych części mózgu.
Żadnemu z tych badaczy nie udało się znaleźć dowodu na swoje przypuszczenia. Badeński lekarz i 
przyrodnik Franz Joseph Gali przed prawie dwustu laty próbował określać profil uzdolnień i 
charakter człowieka na podstawie pomiarów czaszki, z czego wyciągał wnioski o szczególnym 
rozroście pewnych odcinków mózgu. Pomimo jego zasług w innym zakresie – w trakcie badań 
odkrył tzw. nerwy czaszkowe – tezy te pozostały czystą spekulacją.

Nie lepiej powiodło się jego następcom, w tym także słynnemu chirurgowi francuskiemu Paulowi 
Broca. Co prawda zdobył zasłużoną sławę dzięki odkryciu "ruchowego ośrodka mowy" w korze 
mózgowej, ale jego starania, aby po śmierci osób badanych znaleźć pod mikroskopem różnice w 
rozwoju tej części mózgu w zależności od ich językowych zdolności za życia – pozostały bez 
skutku.
Mózgu w żaden sposób nie można przyrównywać do mięśnia, który przez regularne ćwiczenia 
wyraźnie się rozwija. Z drugiej strony to przecież w mózgu muszą się rozgrywać jakieś procesy 
wtedy, gdy myślimy. Muszą tam też następować jakieś trwałe zmiany, gdy przez ćwiczenia 
nauczyliśmy się czegoś. Takie wnioski nieodparcie wynikają z założenia, nie kwestionowanego już 
dzisiaj przez nikogo, że mózg jest fizycznym, materialnym podłożem naszych przeżyć i czynności 
psychicznych.
Pytaniem było natomiast, jaki jest rodzaj tych procesów i zmian. Od jakichś stu lat wiadomo, że 
czynności mózgu towarzyszą impulsy elektryczne przekazywane przez wypustki komórek 
nerwowych. W ciągu ostatnich dziesięciu lat wiedzę tę uzupełniono – m.in. dzięki naukowym 
badaniom Ecclesa i jego współpracowników – bardzo szczegółowymi danymi o chemicznych i 
molekularnych procesach stanowiących podstawę tej czynności. Od niedawna sądzi się także, że 
psychiczny proces, który określamy mianem pamięci, prawdopodobnie w swym wymiarze 
fizycznym oparty jest na procesach biochemicznych, a mianowicie na wbudowywaniu ściśle 
określonych białek w mózgu.

1

O tym wszystkim już mówiliśmy (zob. s. 136). Obecnie możemy do tego dodać relacje o nowszych 
odkryciach, porównywalnych w zasadzie do wyników, których poszukiwali Franz Joseph Gali i 
Paul Broca. Wprawdzie w mózgu nie ma takich przeobrażeń, jakie obaj uczeni spodziewali się 
znaleźć, ale w pewnych ściśle określonych warunkach doświadczenia jednak osadzają się w mózgu 
w postaci widomych zmian. Punktem decydującym – oprócz odpowiednio wysoko rozwiniętej 
techniki badawczej – było znowu właściwe ustawienie zagadnienia. Powodzenie badań zapewniła 
możliwość użycia mikroskopu elektronowego, z jego zdolnością rozdzielczą nieosiągalną dla 
mikroskopu optycznego, oraz to, że już wiedziano, czego szukać.
Poprawne pytanie postawiono jednak dopiero dzięki odkryciu zjawiska wpajania. W końcu już było 
wiadomo, że istnieją fazy wrażliwe, a więc pewne ostro ograniczone fazy w rozwoju zwierząt 
wyższych, podczas których mogą się one nauczyć określonych lekcji, potem już raz na zawsze 
utrwalonych. Zaczęto więc przede wszystkim poszukiwać dalszych lekcji, do których by się to 
odnosiło. Jakie inne zdolności – oprócz reakcji podążania w ślad – uważane dotąd za wrodzone, są 
w rzeczywistości również wpajane?
Poszukiwania trwają nadal. Wymagają od uczonych niezwykłych zasobów doświadczenia, 
zdolności obserwacji, metodyczności i bystrości. Ale mimo to z czasem lista staje się coraz dłuższa. 
Coraz częściej natrafia się na umiejętności, których wpajalność z pewnością nigdy nikomu nie 
wpadłaby do głowy, gdyby nie te konsekwentnie prowadzone poszukiwania.
W roku 1958 John C. Eccles opublikował wyniki badań przemawiające za tym, że przy 
elektrycznym drażnieniu włókien nerwowych w odpowiednich ośrodkach mózgu powstają nowe 
synapsy, a więc połączenia między sąsiadującymi komórkami nerwowymi (por. s. 53). Zdaje się 
więc, że w tych wypadkach jako skutek podrażnienia następują zmiany wzoru sieci nerwowej. 
Eccles postawił hipotezę, że tego rodzaju nowotworzenie się synaps i spowodowane tym zmiany 
planu połączeń w mózgu mogłyby być owymi procesami fizycznymi, które stanowią podłoże tego, 
co w sferze psychicznej określamy jako uczenie się.
Kilka lat później pewien kanadyjski badacz anatomii mózgu ogłosił, że potrafi dowolnie zwiększyć 
czy też zmniejszyć liczbę synaps w ośrodku wzrokowym młodych kotów, a więc tam, gdzie w 
mózgu kończą się wychodzące z oczu włókna nerwowe. Mógł tego dokonać w bardzo prosty 
sposób, albowiem stwierdził, że liczba synaps zależy tylko od tego, czy i jak długo koty chowane 
były w ciemności bądź w świetle.

Gdy po urodzeniu zwierzęta te trzymało się przez kilka tygodni tylko w ciemności, liczba połączeń 
synaptycznych w sieci nerwowej bywała nawet 100 razy mniejsza, niż kiedy wzrastały w 
warunkach naturalnych. W ostatnich latach systematyczne badania uczonych w bardzo wielu 
laboratoriach dokładnie przeanalizowały te wyniki. W normalnych okolicznościach liczba synaps 
od jakiegoś 5 dnia po urodzeniu – a więc od dnia kiedy młody kotek otwiera oczy – szybko wzrasta. 
Po kilku tygodniach osiąga "wartość zadaną". A co ważniejsze: jeżeli po urodzeniu zwierzę 
przebywa stale w ciemności aż do chwili ostatecznej dojrzałości mózgu, wówczas liczba połączeń 
nerwowych w jego ośrodku wzrokowym zachowuje nieprawidłowy, niski poziom na całe życie.
Głębia i zasięg tego odkrycia nabierają właściwego znaczenia dopiero po uwzględnieniu wszystkich 
wariantów doświadczenia, wykonanych w ostatnich 5 latach w zakresie fizjologii zachowania. 
Zwierzęta doświadczalne, z reguły znowu koty, nie tylko po prostu chowano w ciemności bądź w 
świetle, lecz w decydującej fazie dojrzewania mózgu poddawano je "optycznej diecie". 
Eksperymentatorzy umieszczali zwierzęta w optycznie jednostronnym otoczeniu, a następnie badali 
nie ich mózgi, lecz zachowanie.
Pewne słynne w kołach fachowców doświadczenie, które potem przeprowadzano w niezliczonych 
odmianach, przebiegało następująco: nowo narodzonego kotka oddziela się od rodzeństwa i trzyma 
w ciemności, z wyjątkiem 30 do 40 minut dziennie, które każe mu się spędzać w metalowym walcu 
o ścianach wewnętrznych wytapetowanych pionowo przebiegającymi czarnymi pasami. Ten 
pasiasty wzór jest jedyną rzeczą, jaką kot widuje w fazie decydującej dla dojrzewania jego 
ośrodków wzrokowych.
To samo robi się z drugim kotem tego samego miotu, jednakże z tą różnicą, że walec, w którym 
wolno mu spędzać jedyne jasne przerwy w kilkutygodniowym bytowaniu w ciemnościach, 
ozdobiony jest pasami przebiegającymi poziomo. Trwa to wiele tygodni, dzień po dniu, aż wreszcie 
oba koty zostają przeniesione do grona swego rodzeństwa wzrastającego w warunkach normalnych. 
Za każdym razem, gdy uczeni obserwowali zachowanie obojga kociąt po zakończeniu 
eksperymentu, stwierdzali, że dokonany uprzednio zabieg, pozornie tak niewinny, miał radykalne 
skutki.
Na pierwszy rzut oka co prawda nie zauważało się nic szczególnego. Zwierzęta doświadczalne 
bawiły się i jadły tak samo jak ich rodzeństwo i wszystkie inne małe kotki. Jednakże dokładniejsze 
obserwacje ujawniły niebawem stan wręcz alarmujący: kot numer l okazał się niezdolny do 
postrzegania innych konturów jak tylko pionowe, kot numer 2 – innych niż poziome. Gdy na 
przykład podawało się zwierzętom patyczek do zabawy, zachowanie ich zależało od tego, w jaki 
sposób obiekt był im prezentowany. Gdy eksperymentator trzymał patyk poziomo, kot numer 2 
usiłował go schwytać łapkami, podczas gdy stojący obok kot numer l zdawał się w ogóle nie 
widzieć tego przedmiotu. Wystarczało przechylić patyk o 90 stopni do pionu, aby kot numer 2 
rozglądał się zdumiony, jak gdyby patyk dla niego nagle zniknął, a kot numer l zaraz zaczynał się 
nim bawić.
Zaburzenia objawiały się także przy zachowaniu spontanicznym. Kot numer l miał więc wyraźne 
trudności we wchodzeniu po schodach, w których przecież właśnie stopień za stopniem zarysowują 
się poziome kontury. Natomiast kot numer 2 okazał się nieomal całkowicie niezdolny do wdrapania 
się na pionowy pień drzewa.
Najbardziej jednak zaalarmował uczonych fakt, że żaden kot, na którym przeprowadzano te czy też 
podobne doświadczenia, nigdy nie wyleczył się z owych zaburzeń. Przez samo tylko 
manipulowanie jego środowiskiem w czasie decydującej fazy rozwojowej mózg jego został 
nieodwracalnie nacechowany, ostatecznie i na całe życie.
Biologiczne warunki ramowe a ludzkie społeczeństwo 
Wyniki doświadczeń były alarmujące z tego prostego powodu, że nie sposób wykluczyć, aby 
powiązania, na jakie natrafiono, nie istniały i nie oddziaływały także u człowieka. A gdy się 
uwzględniło, jak bardzo różnorodne właściwości dawały się wpajać u zwierząt doświadczalnych, 

można było z tego wyprowadzić wnioski, o których nikt dotąd nawet nie śnił.
Zrozumiano wreszcie, dlaczego w tych nielicznych przypadkach, kiedy udało się dzięki zabiegowi 
operacyjnemu umożliwić w późniejszym wieku widzenie niewidomym od urodzenia, dziwnym 
trafem nie pojawia się spodziewany efekt. Co prawda pacjenci po operacji mogą po raz pierwszy w 
życiu bezspornie widzieć, ale na nic im się to nie zdaje. Przeciwnie, ta nowa zdolność wprowadza 
ich tylko w stan niepokoju. Zdeprymowani i wzburzeni, najchętniej zamykają się w ciemnych 
pomieszczeniach. Wielu z nich nawet popełnia samobójstwo.
Angielski fizjolog Richard L. Gregory badał i przez długie lata śledził jeden z takich przypadków. 
Udowodnił potem, że skutecznie zoperowany mężczyzna mógł wprawdzie widzieć – potrafił na 
przykład dosyć nieudolnie narysować na kawałku papieru to, co widział – ale nigdy nie nauczył się 
wiązania ze sobą większej liczby ruchomych obiektów i bezpośredniego postrzegania odległości. 
Nigdy nie zdołał zintegrować świata, który się przed nim wyłaniał, z tym, co o tym samym świecie 
wiedział w sposób właściwy mu od urodzenia, tj. z wrażeniami słuchowymi i dotykowymi. Gdy 
tylko sytuacja stawała się trudna, na przykład gdy musiał przekroczyć ruchliwą ulicę, zamykał oczy 
– tylko wtedy bowiem czuł się pewny i nabierał przekonania, że sprosta sytuacji.
W żadnym z tych wypadków nie można naprawdę stwierdzić, co taki pacjent właściwie widzi i jak 
jego optyczne wrażenia ze środowiska różnią się od widoku, do którego widzący od urodzenia 
ludzie są przyzwyczajeni. Język nasz powstał w przystosowaniu do normalnych
ludzkich doświadczeń. Brak jest więc zarówno pojęć, jak i odpowiednich syntaktycznych 
możliwości dla przekazywania przez takich pacjentów ich doświadczeń.
Możemy sobie teraz przynajmniej wytłumaczyć potworne rozczarowanie wszystkich 
zainteresowanych, charakterystyczne, niestety, po tego rodzaju operacjach. Przypadki owe stanowią 
dowód na to, że również człowiek we wczesnej fazie swego dzieciństwa musi się dopiero nauczyć 
pewnych reguł widzenia i że nigdy potem już nie może nadrobić zaległości, jeśli coś w tym okresie 
stracił.
Jeśli to więc istotnie oznacza, że zjawisko wpajania z wszystkimi swymi osobliwościami – 
ograniczeniem w czasie fazy wrażliwej i niezmiennością rezultatu – występuje i u nas, to naturalnie 
najważniejszym pytaniem będzie, jakie inne ludzkie uzdolnienia i cechy mogły powstać w ten sam 
sposób. Odpowiedź, jakiej można udzielić dzisiaj, wydaje się wysoce niewystarczająca. Natrafiamy 
tutaj na jedną z największych, a może także jedną z najbardziej drażliwych luk w wiedzy o nas 
samych.
Skutki niewiedzy w tej dziedzinie mogłyby nam być obojętne tylko wtedy, gdybyśmy byli pewni, 
że środowisko, w jakim wzrastają nasze dzieci, można jeszcze uznać za naturalne. Tylko takie 
środowisko gwarantuje bowiem możność nauczenia się swoistych lekcji. Ale któż może 
rozstrzygnąć, czy i kiedy w ludzkiej społeczności warunek ten jeszcze jest spełniony.
W ostatnich latach mnożą się dowody, że nie jest realizowany co najmniej w jednym bardzo 
ważnym punkcie, mianowicie w dziedzinie nabywania zdolności do nawiązywania normalnych 
kontaktów między ludźmi, zdolności do tworzenia więzi emocjonalnej z bliźnimi. Badania 
prowadzone w ostatnich latach, przede wszystkim przez Christę Meves i Bernharda Hassensteina – 
oparte zresztą na dawniejszych już obserwacjach wiedeńskiego psychoanalityka Renę Spitza – 
wykazały jednoznacznie, że owa zdolność, mająca zupełnie zasadnicze znaczenie dla procesu 
włączenia się do ludzkiej społeczności, musi być również nabywana przez każdego człowieka w 
określonej fazie dzieciństwa na drodze pewnego zjawiska podobnego do wpajania.
W ostatnich latach – nareszcie! – także poza kręgiem fachowców rozpowszechniło się odkrycie, że 
niemowlę, najpóźniej od 2 miesiąca życia począwszy, co najmniej do końca 2 roku musi mieć 
szansę związania się ze ściśle określoną osobą odniesienia. W warunkach normalnych jest nią 
własna matka. W razie konieczności rolę jej może z powodzeniem przejąć także inna osoba. 
Warunkiem jest tylko jej tożsamość, fakt, że w tej decydującej dla życia fazie odniesienia osoba 

pozostaje zawsze ta sama.
To, że owa zależność, tak ważna dla naszego indywidualnego rozwoju, została tak późno odkryta, 
ma przyczyny w gruncie rzeczy zgoła pozytywne. Do niedawna – jeszcze kilka pokoleń temu – 
struktura życia społecznego w pełni czyniła zadość temu wymaganiu. W społeczeństwie naturalnym 
tego rodzaju potrzeby wprawdzie z reguły w ogóle nie bywają rozpoznawane, niemniej są one 
zaspokajane jak gdyby instynktowo przez charakter form społecznych – w tym wypadku przez 
tradycyjną strukturę rodziny.
Tymczasem od początków okresu uprzemysłowienia struktury te zaczęły się chwiać. Szczegóły 
tego rozwoju społecznego, a także niewątpliwie bardzo problematyczne pojęcie naturalnego 
społeczeństwa ludzkiego nie należą już do naszego tematu. Dla nas ważne tutaj jest odkrycie, że 
niemowlęca potrzeba identycznej osoby odniesienia najwidoczniej nie jest już równie niezawodnie 
zaspokajana w naszej epoce zawodowo czynnych matek, żłobków i opiekunek dziennych jak to 
bywało w przeszłości.
Jak wstrząsające i nieodwracalne dla rozwoju duchowego bywają skutki nie przyswojenia sobie w 
decydującej fazie odpowiedniego materiału, możemy wyczytać z prac Christy Meves i 
Hassensteina.

2

 Biolodzy i etolodzy natrafili w tej dziedzinie na takie zależności, stanowiące 

konsekwencję cywilizacyjnych zmian w społeczeństwie, o jakich jeszcze przed kilkudziesięciu laty 
nawet teoretycznie nikt by nie pomyślał. Wymienieni autorzy w opisywanych przez siebie 
przypadkach ujawnili brzemienne w skutki zakłócenia zachowań psychicznych i społecznych, a tym 
samym wyciągnęli na światło dzienne fakt do tej pory nigdy poważnie nie uwzględniany: że 
wyposażony w półkule mózgowe człowiek nie jest aż tak swobodny, aż tak niezależny od 
środowiska, jak sądzono dotąd.
Z pewnością na dobre by nam wyszło, gdybyśmy nie zlekceważyli ostrzeżenia tkwiącego w tym 
odkryciu. Któż bowiem może wykluczyć, że taka sama zależność dotyczy również innych ludzkich 
zdolności i umiejętności, chociaż dzisiaj nikt jeszcze nie jest w stanie powiedzieć jakich. Nikt nie 
potrafi także wskazać, na jakie czynniki środowiska zdane są nasze dzieci w pierwszych dwóch 
decydujących latach życia, aby móc nabyć owe zdolności i umiejętności.
Kto spróbuje wyobrazić sobie ewentualne konsekwencje tego stwierdzenia, a potem pomyśli o tym, 
z jaką beztroską i z jak głębokim przekonaniem, wychodząc od najróżniejszych motywacji, 
propaguje się ingerowanie w środowisko niemowlęcia – czy to jako rzecz bezspornie z góry 
założoną, czy nawet zalecaną – ten musi odczuć niepokój. Między innymi mam tu na myśli tak 
stanowczo przez zaangażowanych bojowników idei emancypacji głoszoną doktrynę o 
wymienialności macierzyńskich i ojcowskich ról wewnątrz rodziny.
Zgadzam się z poglądem, że nowe spojrzenie na podział zadań między przedstawicielami obu płci, 
zarówno w obrębie rodziny, jak i w społeczeństwie, jest potrzebne. Nie chcę też w żadnym razie 
występować w obronie jakichś nostalgicznych odruchów. Odwrócenie biegu spraw nie tylko nie 
jest możliwe, lecz przede wszystkim naiwnością byłoby sądzić, że dawne czasy były lepsze. Obawę 
budzi natomiast całkowita ślepota na prawdopodobieństwo naruszenia podstawowych warunków 
naszej egzystencji, a to właśnie charakteryzuje większość nowoczesnych reformatorów ludzkiego 
społeczeństwa. Wielu z nich zresztą – jak się zdaje – odnosi się z głęboką nieufnością do istniejącej 
struktury rodziny właśnie dlatego, że nie jest ona uzasadniona względami racjonalnymi, lecz 
wyrosła z historii. Jednakże o ile taka postawa w wielu innych przypadkach bywa nawet 
usprawiedliwiona, tutaj na pewno nie jest na miejscu. Trzeba bowiem zawsze liczyć się z 
możliwością, że ów tradycją ustalony porządek jest wynikiem przystosowania do warunków i 
potrzeb, którymi na razie nie możemy jeszcze racjonalnie manipulować po prostu dlatego, że nie 
wiemy o nich nic albo wiemy za mało.
Tymczasem prawie wszystkie feministki i reformatorzy są ślepi na to, że istnieją takie biologiczne 
warunki podstawowe, których bezkarnie naruszać nie wolno. Taka ewentualność w ogóle do nich 
nie dociera. Przy tym nie można im nawet czynić z tego zarzutu, skoro nigdy nikt ich o tym nie 

pouczył.
Nic się w tej sprawie nie zmieni, dopóki w szkole będzie się zanudzać nasze dzieci roślinami 
nagonasiennymi, kwiatostanami i sekwencjami aminokwasów, nie pomyślawszy nawet o tym, aby 
kiedykolwiek mogły coś usłyszeć o podstawach nowoczesnej etologii człowieka. Dopóki nasi 
politycy oświatowi niezachwianie będą hołdowali założeniu, że ani biologii, ani nauk 
przyrodniczych nie zalicza się do właściwych dóbr kulturalnych. I dopóki większość ludzi 
wykształconych w społeczeństwie będzie sądzić, że mogą sobie bez szkody pozwolić na taki 
stopień ignorancji w dziedzinie przyrody, jakiego by się okrutnie wstydzili na każdym innym 
obszarze wiedzy.
W najbliższych latach będziemy więc nadal świadkami niezłomnego zapału reformatorskiego, który 
szermując przekonywającymi i całkiem "rozsądnymi" argumentami, będzie usiłował przeprowadzić 
zmiany w strukturze rodziny dla usunięcia istniejących nierówności, racjonalnie nie dających się 
uzasadnić różnic i innych "oczywistych" niesprawiedliwości. Wszystko po to, aby wreszcie 
utorować drogę "rozumowi" także w tym zakresie. Intencje są często jak najlepsze, niemniej 
przerażeniem napawa taka beztroska. Zapuszczamy się bowiem przebojem z naszymi 
eksperymentami w obszary, których w rzeczywistości w ogóle jeszcze nie opanowaliśmy naszym 
rozumem.

3

Ponieważ temat jest zarówno aktualny, jak niezwykle ważny, pragnę go zakończyć krótkim opisem 
jeszcze jednego przykładu. Zdumiewająca niefrasobliwość przejawiająca się w niektórych spośród 
wymienionych propozycji reformatorskich jest bez wątpienia skutkiem tego, że – zanim ma się 
dowody w ręku – bardzo trudno wyobrazić sobie, jaki wpływ pewne posunięcia mogą wywierać na 
indywidualny rozwój, a nawet na anatomiczną strukturę pewnych części mózgu.
Któż z nas potraktowałby poważnie pomysł, że w pewnej fazie życia wystarczy kilka tygodni 
"aresztu w ciemności", aby młodemu kotkowi wyrządzić nieodwracalną szkodę, gdyby nie istniały 
absolutnie niezbite dowody, że takim prostym sposobem rujnuje się raz na zawsze wzrokową 
zdolność postrzegania zwierzęcia. Stąd wydaje mi się słuszne wykazanie na podstawie dalszego 
przykładu, że przy naszym obecnym stanie wiedzy rodzaj i stopień ryzyka w tym zakresie są 
jeszcze całkowicie nie do przewidzenia.

4

Uderzenia serca budzą zaufanie 
Przed kilku laty amerykański psycholog dziecięcy Lee Salk – młodszy brat słynnego odkrywcy 
szczepionki przeciwko chorobie Heinego-Medina zaobserwował, że małpy rezusy prawie bez 
wyjątku noszą swoje nowo narodzone dzieci na lewej ręce. Wówczas wpadł na pomysł, że może 
połączona z tym bliskość matczynego serca może mieć jakieś znaczenie, rozpoczął więc 
systematyczne badania. Obserwacje prowadzone w oddziałach położniczych ujawniły, że ludzkie 
matki również mają skłonność do trzymania noworodków na lewej ręce. Co ciekawe, "ręczność" 
matek okazała się nieważna: zarówno praworęczne, jak leworęczne matki trzymały dzieci na ręce 
lewej. Lee Salk zaobserwował natomiast jeden wyjątek od tej reguły. Otóż stwierdził on, że 
odgrywa tu rolę stopień dojrzałości niemowlęcia. Uprzywilejowanie lewej strony występowało 
tylko w przypadku dzieci urodzonych z donoszonej ciąży. W przypadku wcześniaków zachowanie 
matek było całkowicie przypadkowe: połowa trzymała dzieci na ręce lewej, połowa – na prawej.
Cierpliwe badania i rozmaite formy podejścia do zagadnienia doprowadziły w końcu do 
zaskakującego, ale i pouczającego wyjaśnienia tego zrazu całkowicie zagadkowego związku. 
Decydujące okazało się jedynie kryterium, czy i jak długo matka i niemowlę byli po porodzie 
rozdzieleni. W większości zakładów położniczych dojrzałego noworodka podaje się matce po raz 
pierwszy do karmienia po upływie 24 godzin. Wcześniaki natomiast w nowoczesnej klinice 
przebywają przez pierwsze dni życia w inkubatorach, karmione sztucznie.
Owa granica w czasie, na którą Salk natrafił poszukując przyczyny zachowania matek, skierowała 
dalsze jego obserwacje w zupełnie określonym kierunku. Wyglądało na to, że u kobiet działa jakiś 
instynkt, który powoduje, że swoje dzieci biorą na lewe ramię. Wszystko wskazywało na to, że ta 

instynktowa tendencja trwa tylko przez stosunkowo krótki czas, mniej więcej przez pierwsze 24 
godziny po porodzie.
Gdy matka miała możność zajęcia się dzieckiem po raz pierwszy w tym terminie, prawie bez 
wyjątku stwierdzano właśnie takie uprzywilejowanie lewej strony, a utrzymywało się ono także 
później. Gdy natomiast pierwszy kontakt między matką a dzieckiem następował dopiero w 2 albo 
więcej dni po urodzeniu, obserwacje wykazywały, że wybór ramienia podtrzymującego dziecko był 
czysto przypadkowy.
Czy takie wyniki obserwacji nie przypominają ścisłego ograniczenia w czasie fazy wrażliwej? Co 
prawda w danym przypadku, gdy chodzi o osobliwości zachowania człowieka dorosłego, trudno na 
siłę mówić o wpajaniu. Z drugiej strony, zbieżności są jednak niezwykle wyraźne. Stąd uzasadnione 
wydaje się przypuszczenie, że za tą osobliwością kryje się działanie prawdziwego instynktu, a więc 
wrodzonego programu zachowania.
W tej fazie swoich badań Salk był już pewny, że tendencja matek do trzymania nowo narodzonego 
dziecka na lewej ręce wypływała z przyczyny biologicznej, której matki same sobie nie 
uświadamiały. Ale z jakiej? Jaki sens biologiczny mogło mieć faworyzowanie lewej połowy ciała 
jako miejsca spoczynku dla noworodka? Czy chodziło może o spowodowanie tą tendencją 
przybliżenie dziecka do matczynego serca?
Takie wyjaśnienie wydawało się prawdpodobne. Ale Salk był uczonym i wiedział, że to nie 
wystarcza. Wprawdzie teoria nieprawdopodobna z góry nic nie jest warta, ale samo 
prawdopodobieństwo nie jest dostateczną przesłanką dla oceny wartości teorii. Wyraźnie 
instynktowne zachowanie matek mogło być oczywiście związane z położeniem serca w ludzkim 
ciele. Jakąż inną cielesną asymetrię można by przyjąć za podstawę wyjaśnienia zjawiska? Ale 
związek taki wymagał udowodnienia.
W tym punkcie wieloletnich badań psychologowi dziecięcemu musiała nasunąć się myśl o roli, jaką 
ton uderzeń matczynego serca odgrywa dla dziecka w ostatnich miesiącach przed narodzeniem. 
Równomierny rytm skurczów serca jest pierwszym i przez długie miesiące jedynym dźwiękiem, 
jaki nie narodzone jeszcze dziecko słyszy. Niezmienna monotonia prenatalnego środowiska z 
chwilą przyjścia na świat dziecka gwałtownie ustępuje miejsca sytuacji, w której niemowlę 
wystawione jest nagle na zmiany jasności i mroku, głodu i nasycenia, drastyczne wahania 
temperatury i – w porównaniu do stanu poprzedniego – na przemożną obfitość innych wpływów 
środowiska.
Czyż nie jest jasne, że w tej sytuacji musi się pomyśleć o takiej możliwości, że właśnie uderzenia 
matczynego serca wywierają uspokajający wpływ? Że potrafią złagodzić ostrość zmiany 
spowodowanej przez urodzenie? Może rytm tętna, do którego dziecko przywykło w życiu 
płodowym, stanowi w nowym położeniu coś w rodzaju sygnału przekazującego mu uczucie 
ciągłości i umożliwiającego mu powzięcie zaufania do tej skądinąd tak radykalnie odmiennej 
sytuacji?
To także było oczywiście tylko teorią. Ale dała się ona sprawdzić. Salk zarejestrował normalne, nie 
przyspieszone uderzenia serca na taśmie magnetofonowej i odegrał ją w pomieszczeniu dla 
noworodków, które z różnych powodów musiały być oddzielone od matek. Wynik był całkowicie 
jednoznaczny. W porównaniu do innych grup kontrolnych te niemowlęta, które korzystały ze 
specjalnych zabiegów akustycznych, nie tylko znacznie mniej krzyczały, ale lepiej piły i szybciej 
przybierały na wadze.
Dzisiaj nie ma więc już żadnych wątpliwości, że dźwięk uderzeń matczynego serca działa na 
niemowlę uspokajająco, że niezmienność tych uderzeń, przenoszona poprzez ostrą granicę aktu 
narodzin, ma funkcję budzenia zaufania. Musi to mieć duże znaczenie dla dobra noworodka. 
Niczym innym nie można wytłumaczyć tego, że owo "u-przywilejowanie lewej strony" jest 
biologicznie zakotwiczone w zachowaniu matki, która zapewnia dziecku pozycję położoną 
możliwie blisko źródła tego dźwięku kojącego lęki.

W każdym razie dotyczy to warunków naturalnych. Tym samym powróciliśmy znowu do starego 
problemu. Nikt nie wie, jak wielkie są szkody, które możemy wyrządzić rozwojowi niemowląt 
przez to, że organizacja szpitali nie pozostawia szansy dla tej mało jeszcze rozpoznanej więzi 
pomiędzy matką a jej nowo narodzonym dzieckiem.
Aby wykluczyć wszelkie nieporozumienia, powtarzam raz jeszcze: z takich i podobnych temu 
odkryć nikt rozsądny nie wyciągnie utopijnego – i w konsekwencjach swych w końcu 
niehumanitarnego – postulatu cofnięcia człowieka cywilizowanego do warunków naturalnych. Ale 
takie zdobycze wiedzy jak to, co osiągnął Lee Salk, powinny być dla nas ostrzeżeniem. Powinny 
przypominać nam, że przy wszelkich ingerencjach w ludzkie środowisko, nawet tych ożywionych 
najlepszymi chęciami, poruszamy się nieustannie po obszarze, na który wolno wkraczać tylko z 
największą ostrożnością, ponieważ rządzące nim prawa są nam ciągle jeszcze niemal zupełnie nie 
znane.
Rewolucyjny zwrot 
Powróćmy do naszego właściwego tematu. Oprócz dużej wagi praktycznej wszystkie podane w tym 
rozdziale przykłady mają podstawowe znaczenie o nie mniejszej wadze. Wszystkie bowiem 
dowodzą tego, że w ostatniej fazie wykształcania się międzymózgowia centralny układ nerwowy 
zaczął nabierać "plastyczności".
Trzeba to rozumieć całkiem dosłownie. Konkretne obwody w pewnych ośrodkach nerwowych w 
mózgu, obwody, które zresztą można uwidocznić przy użyciu szczególnej techniki mikroskopowej, 
pod wpływem określonych doświadczeń ulegają zmianom. Trening oraz inne ukierukowane 
wpływy prowadzą do powstawania nowych synaps, nowych połączeń w sieci różnych komórek 
nerwowych w tych obszarach mózgu, których zadaniem jest przetwarzanie owych wpływów. Na 
tym szczeblu rozwoju zmiany są jeszcze trwałe. To, co raz zostało przyswojone, obowiązuje 
nieodwołalnie na całe życie.
Swoboda dokonywania późniejszej korekty oraz bieżącego przystosowania zachowań do nowych 
doświadczeń lub do zmian środowiska, osiągalna wyłącznie dzięki zdolności zapominania, 
oduczania się – jest jeszcze sprawą przyszłości. Zjawisko uczenia się w naszym rozumieniu jeszcze 
nie istnieje. Pomimo to przez ową plastyczność mózgu, w zachowaniu wyrażającą się 
"wpajalnością", zostaje przekroczony pewien decydujący próg. Do tej pory rozwój określała jeszcze 
ciągle tendencja do wykluczania właśnie przypadkowych, nie charakterystycznych (nie 
stereotypowych) czynników środowiska. Przypomnijmy: na początku było rewolucyjne osiągnięcie 
pierwszych komórek, które potrafiły usamodzielnić się wobec swego środowiska, odgraniczyć się 
od nieograniczonego chaosu otoczenia w celu utrzymania zdobytej z takim trudem harmonii 
własnego wnętrza. Z drugiej strony potrzeby energetyczne z góry uniemożliwiły całkowite odcięcie 
się od tego środowiska.
Niemniej hasło nadal brzmiało: "możliwie jak najmniej świata zewnętrznego", oddziałującego na 
niezbędne do życia procesy w organizmie. Zasada ta nie zmieniła się nawet wówczas, gdy ewolucja 
dawno już umiała wyciągać korzyści z faktu, że mimochodem, jako nieunikniony skutek zgodnej z 
prawami natury zależności miedzy akcją i reakcją, coraz więcej informacji o środowisku dostawało 
się do ustroju.
Nawet gdy zmysły zdalne uwolniły osobnika od nacisku aktualnej w każdej chwili rozgrywki ze 
środowiskiem, osobnik zamykał się jeszcze przed dawno już obiektywnie istniejącą możliwością 
przyjęcia do wiadomości środowiska w całej jego przedmiotowości. Nadzwyczaj luksusowe 
urządzenia ośrodków nerwowych rozwinęły się tylko i wyłącznie w celu tłumienia coraz 
ostrzejszego odbicia środowiska, które z przyczyn fizycznych nieodzownie musiało powstać w 
oczach przeznaczonych jeszcze do funkcji detektorów ruchu.
Na tym poziomie organizacja mózgu jest wciąż jeszcze nastawiona na percepcję tylko tych cech 
środowiska, które dla osobnika mają znaczenie biologiczne. Ten funkcjonalny cel jest 
przestrzegany z tak daleko idącą konsekwencją, że obiekty środowiska, a więc zarówno rzeczy, jak 

i inne organizmy, są eliminowane z rzeczywistości osobnika, z chwilą gdy wskutek jakiejkolwiek 
zmiany wewnętrznej gotowości czy też nastroju stają się nieważne pod względem biologicznym. 
Należą więc do owej rzeczywistości nie przez swe obiektywne istnienie, lecz jedynie wskutek 
swego subiektywnego znaczenia. Zależnie od pojawiania się i zanikania tego znaczenia obiekty 
wyłaniają się w przeżywanej rzeczywistości bądź giną.
Wiele przyczyn składa się na takie funkcjonowanie. Samodzielność osobnika spoczywa ciągle 
jeszcze na bardzo niepewnym gruncie. Kto ma wytężać wszystkie siły tylko dla przetrwania, ten 
musi się koncentrować na czynnikach, które w tym zakresie są decydujące. Fakt, że całe bogactwo 
świata przez to kurczy się (J. von Uexkull) do rzeczywistości nadzwyczaj skąpej w cechy, nie jest z 
punktu widzenia biologicznego wyrazem ubóstwa. Kryje się bowiem za tym zasada biologiczna o 
podstawowym znaczeniu.
Zredukowanie całego zasobu dóbr świata do rzeczywistości między-mózgowia jest wyrazem 
ekonomii. Jest odciążeniem osobnika na rzecz jego szansy przetrwania. Mózg jest jeszcze 
wyłącznie narządem służącym przetrwaniu, a nie poznaniu świata. Ważne jest nie postrzeganie, nie 
ujęcie obiektywnego świata w jego przedmiotowości, lecz jedynie możliwie wczesne i bezbłędne 
uchwycenie i ocena czynników środowiska mających znaczenie dla egzystencji fizycznej, czy to w 
sensie pozytywnym, czy negatywnym.
Takiemu zadaniu odpowiada sposób pracy mózgu, który osiągnął ten szczebel rozwoju. Oczy, uszy 
i inne narządy zmysłów jeszcze nie rozwinęły się do stopnia właściwych narządów postrzegania. 
Celem ich nie jest jeszcze odbicie środowiska. Z istniejącego zasobu przesiewają one informacje 
znaczące, tłumiąc wszystkie pozostałe. Sytuacje, które w ten sposób sygnalizują, są opanowywane 
za pomocą utrwalonych programów zachowań.
Swoboda zachowania osobnika jest równa zeru. Wrodzone mechanizmy wyzwalające reagują na 
swoiste bodźce kluczowe i uruchamiają wrodzone programy, rozwinięte i wypróbowane 
ponadindywidualnie. Sam organizm nie dokonuje oceny danej sytuacji. Mierniki są ustalone i także 
wrodzone.
Osobnik nie decyduje też ani o tym, czy jakieś pożywienie jest strawne (przyjemne), czy wątpliwej 
wartości, ani czy temperaturę, koncentrację jonów lub inne czynniki środowiska należy uważać za 
pozytywne lub negatywne. Jego reakcja w żadnym razie nie jest wyrazem własnego wyboru, lecz 
skutkiem działania wrodzonych programów, w których zgromadziły się doświadczenia jego 
gatunku.
Jest to rzecz tak bardzo ważna, że musimy raz jeszcze powtórzyć: mózg na tym szczeblu rozwoju 
nie jest "zwierciadłem" świata, nie jest narządem odbijającym – sam jest odbiciem. I to nie całego 
obiektywnego świata, lecz tych warunków i wymagań, które mają znaczenie dla organizmu. 
Posługując się pewnym uproszczeniem (i wysuwając na plan pierwszy to, co istotne) można 
powiedzieć, że międzymózgowie jest hipotezą o świecie, która stała się ciałem -jest materializacją 
planu opanowania świata.
Niezawodności planu odpowiada sztywność, niezmienność sieci nerwowych, które konkretnie 
zawierają ten plan. Doświadczenie, o jakie w danym przypadku chodzi, w postaci tego wzorca 
istnieje od urodzenia, na długo przed pierwszym spotkaniem ze światem. Jest doświadczeniem a 
priori. Z perspektywy osobnika odbicie istnieje wcześniej niż oryginał. Pierwsza łasica, na którą 
natrafia kogut, nie stanowi dla niego nowego doświadczenia, jest tylko potwierdzeniem tego, czego 
od świata oczekuje.
Wszystko to zda się paradoksalnym odwróceniem logicznego związku między przyczyną a 
działaniem tylko dopóty, dopóki sytuację rozpatruje się jednostronnie, z perspektywy jednostki. Ale 
taka perspektywa jest na tym etapie jeszcze błędna. Do tej pory bowiem jednostka oddzieliła się od 
środowiska tylko w swej zewnętrznej postaci. Jej samodzielność ma zrazu charakter czysto 
fizyczny.

Funkcjonalnie, w swych reakcjach i możliwościach zachowania, organizm jest ciągle jeszcze 
częścią swego środowiska. Wyjaśniłem już i uzasadniłem szczegółowo, jak należy to konkretnie 
rozumieć. Omówiłem też niezwykle wymowną zależność wewnętrznej gotowości od wpływu 
czynników zewnętrznych i od znaczenia, jakie mają dla składu danej rzeczywistości osobnika; w 
końcu więc świat zewnętrzny uczestniczy w decyzji o tym, jakie jego części należą do 
rzeczywistości przeżywanej, a jakie nie.
Jasne jest, że krąg oddziaływania, w którym osobnik na tym szczeblu jest jeszcze nierozerwalnie 
związany ze swym środowiskiem, z góry zakłada niezmienność planu połączeń reprezentowanego 
przez mózg. Na tym szczeblu założeniem strategii przetrwania jest możliwie doskonała zgodność 
mózgu i rzeczywistości. A zgodność ta bywa zapewniona tylko wówczas, gdy plan jest nie mniej 
stabilny niż cechy świata, które odzwierciedla. Gdyby oddziaływało na niego każde przypadkowe 
wahanie, gdyby wpływ swój mogło wywierać każde jednorazowe, indywidualne zdarzenie, plan ten 
bardzo prędko byłby tak zamazany, że stałby się nieprzydatny jako odbicie. Zdolność do uczenia się 
ma także złe strony – w każdym razie dopóki gatunek ważniejszy jest od jednostki.
Z tych powodów mózg do tej chwili nie jest w zasadzie niczym innym jak zbiorem niezmiennych 
planów, możliwie ciasno stłoczonych w mózgoczaszce. Mózg ich nie zawiera, lecz składa się z 
nich. Każda ze skomplikowanych sieci nerwowych tworzących jego tkankę jest identyczna z 
możliwością reagowania w ściśle określony sposób. Każda reprezentuje odpowiedź, jaką organizm 
rozporządza dla zadośćuczynienia konkretnym wymaganiom środowiska.
Nie zadaje się pytań, na które nie ma odpowiedzi. Ponieważ liczba w taki sposób materialnie 
zmagazynowanych planów jest siłą rzeczy ograniczona i – w stosunku do obiektywnej różnorakości 
świata – bardzo mała, przeżywana rzeczywistość musi odpowiednio się skurczyć. Korzyść polega 
na optymalnej zgodności planu z rzeczywistością. Oczywiście, że w takich warunkach organizm 
jest zdolny do życia tylko w środowisku swoistym dla gatunku – środowisku, którego podstawowe 
właściwości są do planu włączone jako cechy.
Nagle pojawia się pewien wyjątek. Zwiększenie szans przetrwania (u zagniazdownika związane z 
indywidualnym poznaniem własnej matki) to tak potężna korzyść, że dla niej ewolucja gotowa jest 
zboczyć z dotychczasowej drogi w nieznanym kierunku. Premia selekcyjna jest tak wysoka, że nie 
może się obyć bez korupcji.
Ustępstwo zdawało się wprawdzie niewielkie, ale pociągnęło za sobą reakcję łańcuchową. Polegało 
tylko na pojawieniu się w mózgu maleńkiego obszaru, który nie był identyczny z żadnym 
konkretnym planem ani nawet częścią planu. Po raz pierwszy zaistniała niewielka liczba komórek 
nerwowych, które nie funkcjonowały w ramach utrwalonego wrodzonego programu, lecz którymi 
można było swobodnie rozporządzać! A było to właśnie miejsce, które poglądowo określiłem jako 
"tabliczkę woskowaną".
Od początku ewolucji, od pierwszych zaczątków rozwoju mózgu każda nowo powstająca część 
układu nerwowego służyła a priori konkretnemu, ustalonemu zadaniu. Każda komórka nerwowa, 
każde włókno nerwowe stanowiło część splotu, którego wzór był równoznaczny z możliwością 
jednego – i to tylko jednego – określonego sposobu zachowania. Teraz po raz pierwszy w mózgu 
zaistniało miejsce jak gdyby plastyczne. Był to obszar tkanki nerwowej nie dający osobnikowi do 
dyspozycji ponadindywidualnego doświadczenia gatunku, lecz umożliwiający mu indywidualne 
nabycie przynajmniej jednego doświadczenia: poznania własnej matki.
Z początku swoboda dysponowania tą całkowicie nową grupą komórek mózgowych miała także 
nader skromny zakres. Kroki ewolucji, przy całej jej zdolności do nowatorstwa, bywają małe i 
niezwykle ostrożne. Podatność nowej grupy komórek na wpajanie była ograniczona do możliwie 
krótkiego okresu indywidualnego rozwoju – do fazy wrażliwej. Ponadto ostre ograniczenie miało 
także charakter jakościowy przez ścisłe włączenie do niezmiennie wrodzonego programu, czyli 
reakcji podążania w ślad. Z początku więc mogła zostać opanowana tylko jedna, niepowtarzalna 
lekcja: rozpoznawanie indywidualnego wyglądu pierwszego ruchomego obiektu ukazującego się w 

polu widzenia po wykluciu.
O sile tego skrępowania świadczy pośrednio trud, jakiego wymagało w ogóle odkrycie zjawiska 
wpajania. Z drugiej strony – groteskowa wymienialność obiektów, na które można doświadczalnie 
ukierunkować wpojenie reakcji podążania w ślad, ukazuje wyraźnie, że elastyczność owej 
nowatorskiej części mózgu jest mimo wszystko stosunkowo duża.
Bez względu na to, czy ten krok ewolucji uznajemy za mały czy wielki, stał się początkiem 
rewolucji w dziejach rozwoju mózgu. Jego znaczenie zrozumiemy uzmysławiając sobie, jaką 
funkcję zapoczątkował: po raz pierwszy pojawia się część mózgu, która rzeczywiście potrafi to, co 
"z perspektywy półkul mózgowych" mylnie uważamy zwykle za charakterystyczną cechę 
wszystkich funkcji mózgu. "Tabliczka woskowana" powstała w mózgu pełni funkcję odbijania, 
której do tej pory mózg nigdy jeszcze nie spełniał.
Na tym etapie można by jeszcze przeoczyć ogromne znaczenie tego stanu rzeczy. Ścisłe włączenie 
maleńkiej swobodnie rządzącej się części mózgu w sztywne ramy wrodzonej reakcji nie zmienia 
jeszcze faktu, że swoboda jej funkcji nie była aż tak bardzo wielka. W warunkach naturalnych tym, 
co się trwale odciska na "tabliczce woskowanej", jest zawsze obraz własnej matki. Ale z drugiej 
strony doświadczenie wykazuje, co jest jeszcze ponadto możliwe.
Zasadniczo jednak ten krok uczyniony przez ewolucję rozsadził ramy, w których do tej pory "istota 
międzymózgowiowa" zdawała się ostatecznie i po wsze czasy zamknięta. Zasadniczo wraz z nową 
funkcją wyłania się doprawdy rewolucyjna i przedtem nieprawdopodobna możliwość rejestrowania 
i opracowywania dowolnych danych pochodzących od środowiska. Jak wynika z tego, cośmy w tej 
książce powiedzieli, zdolności percepcyjne mózgu przedtem były ograniczone do tych właściwości 
środowiska, które miały charakter cech bądź sygnałów. W mózgu musiał istnieć odpowiedni dla 
nich wrodzony mechanizm wyzwalający wraz z przynależnym programem zachowań. Właściwości 
czy też części środowiska, które tego warunku nie spełniały, dla mózgu po prostu nie istniały. To, 
co w międzymózgowiu nie znajdowało swego danego z góry odpowiednika, nie pojawiało się w 
przeżywanej rzeczywistości – czy to dlatego, że nie pasowało do żadnego z istniejących 
programów, czy też dlatego, że wewnętrzna gotowość organizmu unieruchomiła odpowiedni 
program. Żeby użyć języka teorii poznania: doświadczenie świata a priori było jeszcze identyczne z 
doświadczeniem a posteriori.
Spowodowana tym powiązaniem jedność osobnika ze środowiskiem zostaje przełamana przez 
zjawisko wpajania. Rewolucyjna osobliwość czynnika wyzwalającego reakcję podążania w ślad 
polega na niebywałym wprost nowatorstwie: na tym mianowicie, że sygnał środowiska jest 
nieswoisty, zależny od woli i wyboru. Wprawdzie zrazu tylko w ściśle określonym celu i w ciasno 
odgraniczonym związku z wrodzonym programem, ale po raz pierwszy w funkcji mózgu pojawia 
się element swobody, maleńkie okno na obiektywne środowisko.
Jakkolwiek wyłom jest bardzo mały, skutków nic już powstrzymać nie zdoła. Ewolucja lubi 
chwytać całą rękę tam, gdzie daje jej się tylko palec. Z pewnością na początku wcale nie istniał taki 
zamiar. Zadanie sprowadzało się wyłącznie do tak pożądanego z przyczyn biologicznych wpojenia 
wyglądu matki. Ale możliwości wypływające z odstąpienia od dotychczasowej zasady 
bezwzględnej zgodności wewnętrznego programu i zewnętrznych sygnałów były tak potężne, że od 
tej chwili dalszy rozwój mózgu przybrał całkowicie nowy kierunek.

16. Mapa funkcji psychicznych
Mózg zmienia strategię 
Właściwie wystarczy rzut oka na ogólny przebieg włókien nerwowych wchodzących do mózgu i z 
niego wychodzących, aby docenić, jak radykalny w rozwoju tego narządu był zwrot, który dokonał 
się przy przejściu od etapu międzymózgowia do etapu półkul mózgowych. Na podstawie nawet 
zewnętrznego wyglądu rozpoznajemy, że między-mózgowie jest miejscem maksymalnej 

koncentracji wchodzącego i wychodzącego strumienia impulsów.
Wszystkie szlaki prowadzące od ciała i narządów zmysłów do tej części mózgu przebiegają 
zbieżnie. Przenoszone przez nie informacje siłą rzeczy więc coraz bardziej się zagęszczały, a także 
upraszczały, w pewnym sensie jak gdyby się stapiały, tracąc pierwotne bogactwo szczegółów. 
Szkic na s. 218 wskazuje, o co chodzi, jednocześnie obrazując, że na drodze dalszego przebiegu 
strumienia informacji, a mianowicie przy przejściu od międzymózgowia do półkul mózgowych, 
zaznacza się tendencja wręcz przeciwna.
Na tym kolejnym odcinku zachodzi ogromne promieniste rozpraszanie się szlaków prowadzących 
od międzymózgowia w górę. Gdy informacje, stłoczone w międzymózgowiu na bardzo małej 
przestrzeni, zostaną przekazane do półkul mózgowych, rozpraszają się tam na obszar kory 
mózgowej zajmujący powierzchnię prawie 1/4 m

2

, który w związku z tym mieści się w 

mózgoczaszce tylko w postaci silnie pofałdowanej.
To czysto optyczne wrażenie możemy obecnie już podbudować nowszymi zdobyczami 
naukowymi. Teoretycy informacji i fizjolodzy percepcji oceniają, że oczy nasze mogą odbierać w 
każdej sekundzie 200 milionów bitów informacji (bit jest to najmniejsza możliwa jednostka 
informacji). Liczba światłoczułych komórek zmysłów w naszych siatkówkach jest tak ogromna, że 
otrzymuje się taki właśnie imponujący wynik.

 

Strzałki wskazują kierunek przebiegu dróg nerwowych w centralnym układzie 
nerwowym człowieka. Do momentu dotarcia do międzymózgowia wpływające 
informacje najwyraźniej w miar? możności są koncentrowane. Dopiero w dalszym 
przebiegu do półkul mózgowych dochodzi do skrajnego rozpraszania.

Tymczasem w nerwie wzrokowym, który przenosi rejestrowane przez siatkówkę dane do 
pierwszego ośrodka wzrokowego miedzymózgowia, tzw. ciała kolankowatego, występuje tylko 
kilkaset tysięcy, najwyżej może l milion włókien. To znaczy, że 200 milionów jednostek informacji 
na sekundę może dysponować tylko l milionem przewodów. Wobec tego, nawet jeśli się założy, iż 
dzięki szczególnemu wyrafinowaniu biologicznego przenoszenia informacji istnieje możliwość 
przekazywania w każdej sekundzie wielu różnych informacji przez to samo włókno, w najlepszym 
razie tylko kilka procent spośród przybywających do siatkówek informacji w ogóle może dotrzeć 
do mózgu.

1

Ten stan rzeczy został potwierdzony wynikami badań zwanych elektroretinograficznymi. W 
badaniach tych przy użyciu cienkich jak włos elektrod rejestruje się elektryczne impulsy powstające 
w trakcie percepcji wzrokowej w komórkach zmysłowych siatkówki, wzmacnia się je techniczne za 
pomocą specjalnych urządzeń, a następnie kreśli w postaci krzywych. Analiza wykazuje, że już w 
siatkówce dokonuje się intensywne opracowywanie informacji. Przekazy do mózgu już dawno nie 
są pierwotną wiadomością, lecz wynikiem skomplikowanej pracy przeliczeniowej, która łączy 
meldunki bardzo wielu, czasami prawie 100000 komórek siatkówki.
Ta praca przeliczeniowa, aczkolwiek pod każdym innym względem nadzwyczaj złożona i 
wyrafinowana, w najmniejszym stopniu nawet nie uwzględnia obrazowego charakteru wycinka 
środowiska, który na dnie oka zostaje rzucony na siatkówkę. To, co oko podaje do 
miedzymózgowia, nie wykazuje już żadnego podobieństwa do obrazu. Nie powinno nas to dziwić, 
przecież pamiętamy, że zadaniem, dla którego rozwiązania rozwinęły się oczy, nie było wcale 
dostarczanie obrazu środowiska.

 

Najwyżej 1 % informacji odbieranych przez nasze zmysły przekazywany jest dalej do mózgu. 
Zestawienie ukazuje odpowiednie oceny teoretyków informacji. I tak np. dla około 200 milionów 
bitów (podstawowa jednostka informacji), odbieranych w każdej sekundzie przez nasze oczy, 
nerwy wzrokowe dysponują tylko l milionem włókien przewodzących. Zdolność odbiorcza innych 

zmysłów jest jeszcze setki lub tysiące razy mniejsza. A więc z rezultatu opracowania wszystkich 
informacji przez 10 miliardów komórek nerwowych półkul mózgowych w końcu tylko 10 bitów na 
sekundę dociera do naszej świadomości.
Wiadomość zatem, która w końcu trafia do ośrodka wzrokowego w międzymózgowiu, do ciała 
kolankowatego, nie jest już obiektywna. Jest ona wyborem spośród bardzo wielu informacji, które 
trafiły do siatkówek, niezwykle ograniczonym i dokonanym według rozmaitych kryteriów. Nie 
tylko to: ów wybór jest ponadto opracowany przez struktury przetwarzającej go tkanki nerwowej 
zgodnie z ustalonymi, danymi z góry wymogami.
W naturalnych warunkach tego nie zauważamy. Jakże mielibyśmy sami na siebie patrzeć przez 
ramię? Ale w pewnych sztucznie wytworzonych sytuacjach optycznych możemy czasami 
stwierdzić pośrednio, jak wiele w procesie widzenia bywa nam niezauważalnie imputowane. 
Należy do tego większość owych zjawisk, które określamy jako złudzenia optyczne. Na sąsiedniej 
stronie znajdujemy przykłady ilustrujące to zjawisko. Jest ono wyrazem tendencji do tego, aby 
przez przesadne podkreślanie różnic jasności w miejscach granicznych w polu widzenia uwydatniać 
kontury szczególnie wyraźnie i jaskrawo.
A że jest to niezwykle sensowna pod względem biologicznym metoda przetwarzania wrażeń 
wzrokowych – nie wymaga chyba specjalnego uzasadnienia.
Ważne i godne uwagi jest to, że w naturalnych warunkach nie zauważamy takich i podobnych 
efektów przeliczeniowych nie dlatego, iżby w tych warunkach nie miały oddziaływać. Wręcz 
przeciwnie. Należy założyć, że owe efekty, które możemy sobie wyjątkowo unaocznić jako 
złudzenia optyczne, stanowią zdecydowaną mniejszość przypadków. Fakt, że w trakcie widzenia 
nie odbieramy jako szczególnej osobliwości ani tych efektów, ani wielu innych, o których jeszcze w 
ogóle nie mamy żadnego pojęcia, wytłumaczyć można wyłącznie tym, że wynik tej pracy 
przeliczeniowej trwale i nierozłącznie tkwi w zwyczajnym dla nas widoku, jakim jest w naszych 
oczach świat.
Takie proste rozumowanie samo już dostarcza jednoznacznej wskazówki co do tego, że z 
pewnością widzimy ten świat nie takim, jaki jest. Z drugiej strony nie mamy najmniejszej nawet 
możliwości wyobrażenia sobie, jak wyglądałby świat, który by prezentował się naszemu mózgowi 
bez opracowania dokonanego samodzielnie przez nasze wzrokowe narządy postrzegania. Gdy się 
dobrze zastanowimy, samo pytanie o taką możliwość będziemy musieli uznać za bezsensowne. 
Przecież w tej samej chwili, w której zapytujemy o wygląd świata, już rozumiemy przez to stosunek 
optyczny do naszego środowiska, a istnieje on wszak wyłącznie w znanej nam formie.

 

Dwa przykłady "kontrastów jednoczesnych": wydaje się, jakby w miejscu przecięcia się 
białych linii znajdowały się szare punkty. Szary pierścień górnej figury na tle czarnego 
pola wygląda jaśniej aniżeli na polu białym. Efekt jest wyraźniejszy, gdy się na 
pierścień położy ołówek czy też nitkę, wzdłuż czarno-białej granicy.

Ale chwilowo pozostawmy tę myśl. Zajmujące nas tutaj zagadnienie wiąże się z faktem, że 
wszystko przemawia za bieżącym zacieśnieniem, koncentracją, zagęszczeniem, jakkolwiek 
chcielibyśmy to nazwać – informacji zmysłowych przekazywanych z oka do mózgu. Dotyczy to 
zresztą wszystkich innych narządów zmysłów, a także wszystkich informacji przybywających z 
ciała do międzymózgowia szlakami nerwowymi rdzenia kręgowego.
Jednakże w chwili gdy dotarły one do międzymózgowia, tendencja odwraca się: nad 
międzymózgowiem znajduje się "sklepienie" potężnej w porównaniu do niego masy półkul 
mózgowych, których część aktywna, a więc około 10 miliardów komórek nerwowych koncentruje 
się w korze grubości tylko 3-4 milimetrów, podczas gdy pozostała ich masa składa się z 
doprowadzających i odprowadzających dróg przewodzenia. Kora półkul mózgowych, ta najmłodsza 
część mózgu o charakterze najbardziej "postępowym", przykrywa od góry w formie półkuli 

międzymózgowie i pozostałe odcinki archaicznego pnia mózgu. Chciałoby się rzecz sprowadzić do 
porównania z wklęsłym zwierciadłem o kształcie parabolicznym, w którego ognisku znajduje się 
międzymózgowie. Niczym promienie wychodzą z niego we wszystkich kierunkach szlaki 
docierające do wszystkich punktów kory.
Co należy sądzić o takim przebiegu dróg informacji w mózgu? Wydaje mi się, że konwergencja, 
czyli zagęszczenie dróg, obserwowane na obszarze od obwodu – od zewnątrz – ku 
międzymózgowiu, stanowi anatomiczne odzwierciedlenie strategii, która rządziła rozwojem 
centralnego układu nerwowego do momentu osiągnięcia szczebla międzymózgowia. 
Rozpatrywaliśmy ją tak szczegółowo w poprzednich częściach niniejszej książki, że teraz powinno 
wystarczyć kilka haseł dla zaznaczenia tych paraleli.
Będzie to zredukowanie występującej w środowisku obfitości zjawisk do możliwie ograniczonej 
liczby sytuacji standardowych, którym odpowiada taka sama liczba całkowicie wykończonych 
programów reakcji w stanie pogotowia oraz ogólniające znakowanie wszystkich przynależnych do 
każdej z tych sytuacji obiektów i partnerów przez minimum cech, których układ reprezentuje dany 
obiekt czy danego partnera według zasady pars pro toto. Indywidualne, charakterystyczne 
osobliwości bywają przy tym konsekwentnie' zatajane. To znaczy konkretnie, że zostają 
eliminowane dzięki prawie nie znanym nam, ale na pewno niezwykle skomplikowanym procesom 
przetwarzania. Skutkiem pożądanym ze względu na niezawodność programów instynktowych jest 
wymienialność wszystkich indywidualnych partnerów i konkretnych obiektów tego samego typu.
Strategia ta dobiega kresu w chwili zakończenia rozwoju międzymózgowia. Wydaje się, jakoby 
wyczerpały się tkwiące w niej możliwości udoskonalenia stosunku między organizmem a jego 
środowiskiem. Dalszy rozwój podkłada dźwignię w zupełnie innym miejscu. Teraz, gdy fizyczna 
egzystencja zdaje się optymalnie zapewniona przez uwieńczenie dzieła międzymózgowiem, 
ewolucja z nieomylnością lunatyka nawiązuje do jedynego punktu, jaki daje szansę wyjścia poza to, 
co zostało dotąd osiągnięte: do pustego miejsca, owej grupy komórek nerwowych, którą można 
stosunkowo swobodnie dysponować, a która dzięki szczególnym warunkom znalazła się w 
międzymózgowiu przy reakcji podążania w ślad występującej u zagniazdowników.
Rezultatem – po upływie kilkuset milionów lat – była kora mózgowa. Odśrodkowe, jak gdyby 
eksplozywne rozpraszanie się szlaków prowadzących od międzymózgowia do tej najwyższej części 
mózgu odzwierciedla nowe zadanie, które od tej pory będzie dyktowało rozwój. Teraz, kiedy 
odbijanie świata stało się możliwe, dalsze zagęszczanie wpływających informacji nie miałoby już 
żadnego sensu. "Odzwierciedlać świat" nie znaczy przecież nic innego, jak w miarę możności 
oddawać go takim, jaki jest. Bez własnych dodatków, bez procesów przetwarzania, które w jakiś 
sposób zmieniają perspektywy w celu uzyskania korzyści biologicznych. Odbijać świat to móc go 
objąć we wszystkich jego osobliwościach, z wszelkimi indywidualnymi szczegółami, może nawet 
pojawiającymi się tylko jeden raz.
Ale w tym celu mózg musi być pusty. Tak pusty jak zwierciadło, dopóki nic w nim się nie odbija. 
Kora mózgowa po raz pierwszy w długiej historii rozwoju mózgu warunek ten spełnia – 
przynajmniej w zalążku. W porównaniu do efektów drażnienia obserwowanych przy badaniach 
międzymózgowia, nie ma nic nudniejszego niż analiza wyników doświadczeń elektrycznego 
drażnienia kory mózgowej.

2

Tak więc – na przykład – podczas takich badań końcowy człon palca porusza się w takt włączania i 
wyłączania bodźca; pacjent opowiada o błyskach światła, gdy w trakcie badania elektroda drażni 
korę wzrokową; drgają mu pewne mięśnie, pojawia się uczucie łaskotania skóry i jakichś miejsc 
ciała w zależności od punktu drażnienia kory. To z reguły już wszystko. Nic, co można by 
porównać do odgrywanych niby na scenie, skomplikowanych przebiegów czynności, na jakie 
natrafiano przy drażnieniu międzymózgowia.
Przyczyna tej różnicy jest jasna. W półkulach mózgowych nie ma zmagazynowanych programów 
ani żadnych doświadczeń a priori. W tej części mózgu nie antycypuje się świata za pomocą 

standardowych doświadczeń gatunku. Bardzo duża część kory stanowi po prostu wyłącznie puste 
miejsce w mózgu, ogromną "tabliczkę woskowaną", gotową do przyjęcia odbicia świata. Nagle 
teraz, dopiero teraz, ów obraz, który przed tak dawnymi czasy przypadkowo powstał na dnie oka – 
do tej pory uboczny, żeby nie powiedzieć, uciążliwy produkt zestawu wzrokowych informacji – 
staje się przydatny, więcej, staje się motorem dalszego postępu!
Udoskonalenie tej zasady wyraża się nie tylko w potężnym rozroście tej nowej części mózgu. U 
człowieka półkule mózgowe wynoszą nie mniej niż % łącznej masy centralnego układu 
nerwowego. Nowa strategia rozwija się także pod względem funkcjonalnym. Za decydujący postęp 
w tym zakresie należy uważać możność nieograniczonego powtarzania nowych wciąż wrażeń, które 
mogą się bieżąco odbijać w korze mózgowej.
Wydarzenia zewnętrzne są reprodukowane w korze mózgowej nie tylko jeden jedyny raz, jak w 
przypadku wpajania, lecz w nieustającej przemianie – wszelkie przeobrażenia są wierne oddawane. 
Z drugiej strony dobrze wiemy, że mózg nasz nie może nadążyć za każdym możliwym tempem 
przebiegów. Niewidoczność kuli wystrzelonej z pistoletu stanowi jeden z tego przykładów.
Ta niemożność jest skutkiem fizycznej, materialnej natury naszego mózgu. Jest przypomnieniem 
tego, że nasze myśli i wrażenia, jakkolwiek same bezcielesne, w jakiś nieprzenikniony dla nas 
sposób niesione są jednak przez procesy materialne rozgrywające się we wnętrzu mózgu. W końcu 
są to procesy molekularne wewnątrz komórek mózgowych, przebiegające wprawdzie z ogromną, 
ale nie nieskończenie wielką szybkością. Tym bardziej dotyczy to nieustannie zmieniających się 
połączeń między rozmaitymi komórkami nerwowymi poprzez odległości jeszcze większe, a tym 
samym wymagające jeszcze więcej czasu.
Jasne jest, że narząd o takich właściwościach i obarczony zadaniem tak radykalnie różniącym się od 
wszystkiego, co działo się do tej pory, nie odnosiłby już żadnych korzyści z dalszego zagęszczania 
wchodzących informacji. Po szczeblu integracji przychodzi szczebel analizy. W tym celu dane, 
którymi można dysponować, zostają przez korę mózgową porozmieszczane możliwie daleko od 
siebie, rozprzestrzenione na możliwie szerokiej powierzchni – jak gdyby do oglądania przez 
potężną lupę; znowu nasuwa się metafora powiększającego wklęsłego zwierciadła.
Skoro powierzchnia ta – a więc nasza kora mózgowa – ze swym łącznym obszarem około 250000 
milimetrów kwadratowych i grubością 3-4 milimetrów składa się z mniej więcej 10 miliardów 
komórek nerwowych, znaczy to, że w eksploatacji każdej poszczególnej informacji cząstkowej 
uczestniczy możliwie duża liczba komórek. Obecnie nie da się już określić typowej sytuacji na 
podstawie nielicznych tylko charakterystycznych sygnałów; nie wystarcza to już, by uruchomić 
standardową odpowiedź przewidzianą do opanowania tej sytuacji. Teraz z każdej najdrobniejszej 
informacji wyciągać trzeba jak najwięcej szczegółów.
Ośrodki kory mózgowej 
Chociaż kora mózgowa jest pusta niczym wypolerowane do czysta zwierciadło – i to w tym samym 
celu – nie jest ona pozbawiona struktury. Porównanie ze zwierciadłem było nam dotąd pomocne do 
uchwycenia ważnej i podstawowej różnicy występującej między budową i rolą międzymózgowia a 
budową i rolą kory mózgowej. Trwanie przy tym porównaniu utrudniłoby jednak zrozumienie 
pozostałych zagadnień związanych z korą mózgową. Dla zrozumienia jej funkcji ważne jest 
bowiem uchwycenie faktu, że owa zewnętrzna powłoka naszego mózgu – w odróżnieniu od 
zwierciadła – nie w każdym punkcie jest jednakowo ukształtowana.
W pofałdowanym dywanie kory mózgowej istnieją pewne obszary o zróżnicowanej specjalizacji. 
Nie każdy z nich w równej mierze nadaje się do opracowania dowolnie wybranej informacji. 
Okazuje się, że pewne pola są wyspecjalizowane w obchodzeniu się z pewnymi szczególnymi 
informacjami. Dotyczy to również stosunkowo małej części kory mózgowej, w której – czego 
dotychczas nie powiedzieliśmy wyraźnie – nie następuje odbiór napływających informacji, lecz 
powstają impulsy sterujące, niejako rozkazy przekazywane do określonych grup mięśni.

Te wyspecjalizowane obszary kory mózgowej są to owe dawno już znane, słynne ośrodki, w 
których – mówiąc językiem starszego pokolenia badaczy mózgu – zlokalizowane są określone 
sprawności czy też zdolności. Pobieżnie wspominaliśmy już o drugim ośrodku wzrokowym, 
położonym w korze potylicznej, zwanym zwykle krótko korą wzrokową, który gra nadrzędną rolę 
w stosunku do pierwszego, znajdującego się w ciele kolankowatym w międzymózgowiu. Istnieją 
ponadto ośrodki służące umiejętności mówienia i słyszenia, zdolności poruszania się 
poszczególnych części ciała i jeszcze kilku innym, częściowo o wiele bardziej skomplikowanym 
funkcjom psychicznym.
Nie potrzebuję tutaj wymieniać szczegółowo wszystkich tych ośrodków, które dzisiaj są już 
opisywane w każdej większej encyklopedii. Wystarczy pokazać je na il. 3 po s. 96. Aby uniknąć 
nieporozumień: ani jednego z tych ośrodków nie można rozpoznać w prawdziwej korze mózgowej, 
żaden z nich nie odznacza się jakąkolwiek widzialną cechą czy osobliwością (por. il. 11 po s. 208). 
Znamy je tylko z wyników doświadczeń, prowadzonych cierpliwie przez dziesiątki lat, oraz na 
podstawie analizy objawów u ofiar wypadków i wojen.
Nadzwyczaj ciekawe jest rozdzielenie tych obszarów wyspecjalizowanych w przetwarzaniu 
określonych informacji. I w tym wypadku wystarczy, byśmy jako podstawę przyjęli ów aspekt 
genetyczno-historyczny, którego trzymamy się w tej książce. Kora naturalnie także nie była od razu 
całkowicie gotowa. Oczywiście i ona jest obserwowalnym obecnie w pewnej postaci rezultatem 
procesu rozwojowego, którego czas trwania ocenia się na jakieś 500 milionów lat. A znaczy to 
między innymi, że zapewne nie wszystkie występujące w niej teraz ośrodki istniały od samego 
początku. Dotyczy to przede wszystkim tych obszarów, które wyspecjalizowane są w stosunkowo 
wysoko rozwiniętych, zatem pod względem historycznym młodych, "typowo ludzkich" funkcjach.
Gdy się z takiego punktu widzenia przypatrzymy pokazanej na il. 3 "mapie" naszych duchowych 
sprawności, natrafimy na kilka interesujących powiązań. Przede wszystkim z grubsza występuje 
podział całej kory mózgowej na dwie części, jeżeli za kryterium podziału przyjmiemy to, czy 
poszczególne ośrodki służą analizie wchodzących meldunków, czy też wysyłaniu rozkazów na 
obwód ciała. Jak widać na ilustracji, w takim aspekcie przednia część kory reprezentuje coś w 
rodzaju nadajnika, większa zaś część tylna – odbiornik.
Granica przebiega wzdłuż dwu podłużnych obszarów: właściwego dla unerwienia mięśni 
szkieletowych (ruchy dowolne, z przodu, na il. 3 w kolorze pomarańczowym) oraz właściwego dla 
dokładnego lokalizowania bodźców dotykowych (strefa czuciowa ciała, z tyłu, w kolorze 
liliowym). W obu obszarach kory "odzwierciedlone" jest całe ciało, ale do góry nogami. To znaczy, 
że elektryczne drażnienie od góry – od okolic sklepienia czaszki – wyzwala ruchy mięśni (czy też 
wrażenia czuciowe) w odpowiedniej nodze.
Gdy się prowadzi powoli elektrodę w kierunku skroni, a więc w dół, efekty drażnienia występują 
kolejno w podudziu, w udzie, w pośladkach, na brzuchu itd., aż przy dojściu do dolnego krańca 
danego ośrodka wyzwala się ruchy lub, jeśli drażnieniu podlega tylny obszar, wrażenia dotykowe w 
obrębie warg, języka, nosa czy też skóry na czole. W tym obszarze kory reprezentowana jest więc 
cała powierzchnia ciała, punkt za punktem. Można sobie zatem pozwolić na żart wykreślenia 
konturów ciała ludzkiego reprezentowanego w tym obszarze kory przez przedstawienie jej 
lokalnych kompetencji.

 

W korze mózgowej różne części naszego ciała są reprezentowane przez bardzo różne 
powierzchnie w zależności od precyzji regulacji, jakiej wymagają. Stąd rysunek w skali 
odpowiednich obszarów kory mózgowej daje zupełnie niezwykły obraz.

Otrzymujemy rysunek tzw. "człowieczka korowego" (zob. szkic poniżej). Jego dziwaczny wygląd 
wynika stąd, że w korze mózgowej reprezentacja naszego ciała nie podlega żadnym regułom 
odbicia czy jakiejkolwiek estetyki, lecz prawidłom biologicznym, mówiąc ściślej: technicznym 
potrzebom regulacji. Nie działają tu więc żadne prawa projekcji wzrokowej, ale wyłącznie potrzeba 

precyzji sterowania związanego z daną funkcją.
Gdy zechcemy to wyrazić w formie uproszczonej, powiemy, że ręce, wargi i język jako narzędzia 
manipulacji i mowy, podobnie jak nogi, których ruchy i meldunki zwrotne ważne są dla utrzymania 
chwiejnej równowagi pionowo kroczącej istoty dwunożnej, wymagają znacznie bardziej 
zróżnicowanego sterowania lub – gdy chodzi o meldunki zwrotne – znacznie bardziej drobiazgowej 
oceny niż na przykład tułów czy ramiona. Dlatego do sterowania tymi częściami ciała włączonych 
jest przeciętnie znacznie więcej komórek kory mózgowej kosztem innych rejonów ciała, którymi 
można sterować mniejszym nakładem. Stąd udział kory mózgowej dla każdego obszaru ciała jest 
odpowiednio większy lub mniejszy.
To, że ośrodki motoryczny i czuciowy bezpośrednio ze sobą sąsiadują, jest pod względem 
filogenetycznym całkowicie zrozumiałe. Oba mogły rozwinąć się w obecnej złożonej postaci tylko 
ręka w rękę, w ścisłej funkcjonalnej równowadze. Każdy, kto kiedyś próbował chodzić nogą, która 
mocno "zasnęła", dobrze wie, że skoordynowany przebieg czynności nie jest możliwy bez stałego 
czuciowego "meldunku zwrotnego" o danej pozycji poruszanej kończyny. Jedno bez drugiego nie 
działa.
Oczywiste jest również to, że ruchowy ośrodek mowy (jako pierwszy z tych ośrodków odkrył go 
swego czasu Paul Broca), graniczy bezpośrednio z polem kory mózgowej służącym do złożonego 
sterowania ruchami warg i języka. Ciekawe jest jednak, że ośrodek ten nie jest identyczny z 
ruchowym rejonem sterującym tymi częściami ciała. Z okoliczności tej można wysnuć wniosek, że 
mowa jest czymś więcej niż samą tylko zdolnością poruszania wargami, językiem i mięśniami 
krtani w sposób umyślny i celowy, a słuszność takiego wniosku dostatecznie potwierdzi nam 
obserwacja pierwszej lepszej małpiej klatki w ogrodzie zoologicznym.
Charakterystyczne jest ponadto sąsiedztwo tego ośrodka od strony przedniej. Okazuje się bowiem, 
że zdolność uzewnętrzniania w formie dźwiękowych symboli obiektów obecnych i – co o wiele 
ważniejsze! – nieobecnych, a nawet abstrakcyjnych pojęć i logicznych powiązań, a tym samym 
możność zakomunikowania ich w ten sposób – bo przecież funkcja sterowana przez ruchowy 
ośrodek mowy nie jest niczym innym – uzależniona jest w tym obszarze od roli najbardziej ku 
przodowi położonej części kory mózgowej, tzw. płatów czołowych. Niebawem zajmiemy się ich 
zupełnie niezwykłą pozycją. W tym miejscu tylko przypomnimy, że jedynie u człowieka są one w 
taki sposób wykształcone i że jedynie u niego występuje prawdziwa mowa artykułowana w sensie 
wyżej zdefiniowanym.
Z punktu widzenia filogenezy zrozumiałe jest także sąsiadowanie poszczególnych funkcji 
odbiorczych w tylnych odcinkach kory mózgowej. To, że ośrodek słuchu graniczy z czuciowym 
rejonem głowy, przypomina nam filogenetyczne pokrewieństwo między czuciowym narządem ucha 
wewnętrznego a pozostałą skórą. Zmysł słuchu – jak mówiliśmy – jest potomkiem wrażliwej na 
dotyk skóry, potomkiem, który "zrobił karierę". Nic dziwnego, że bliskość pokrewieństwa 
filogenetycznego pociąga za sobą przestrzenną bliskość między reprezentacją obu narządów w 
centralnym układzie nerwowym.
Zupełnie to samo odnosi się do stosunku między strefą czuciową w zakręcie zaśrodkowym kory (na 
il. 3 kolor liliowy) a korą wzrokową (na il. 3 oznaczoną barwą jasnoniebieską). W pierwszej chwili 
trudno będzie może uwierzyć w prawdziwe pokrewieństwo pomiędzy widzeniem a wrażeniami 
zmysłowymi przekazywanymi dzięki wrażliwości skóry. Na mały stopień tego pokrewieństwa 
wskazuje choćby ich położenie na dwóch przeciwległych krańcach odbiorczej części kory.
Jednakże nie można mu całkowicie zaprzeczyć. Wystarczy przypomnieć sobie przeszłość obu tych 
funkcji i to, że pierwotnie zmysł wzroku obok zmysłu dotyku i innych funkcji zmysłowych jakoby 
także był rozproszonym zmysłem skórnym. Działo się to co prawda tak niewyobrażalnie dawno 
temu, że to wspólne pochodzenie trudno jest już rozpoznać i że strefa czuciowa i ośrodek 
wzrokowy w korze mózgowej mogły odsunąć się od siebie aż na występującą dziś odległość.
Odbywało się to z ową powolnością charakterystyczną dla wszelkiego postępu ewolucji. Każde 

powiększenie się powierzchni kory mózgowej o odcinek, który moglibyśmy zauważyć gołym 
okiem, trwało zawsze kilka milionów lat. W ciągu więc odpowiednio długich okresów czasu kora 
wzrokowa z wolna oddalała się od kory czuciowej. W miarę jak się to działo, pomiędzy oboma 
coraz bardziej odsuniętymi od siebie ośrodkami tworzyła się nowa tkanka korowa, miliony, 
wreszcie ponad miliard komórek kory mózgowej, których przedtem nie było.
W końcu powstał w ten sposób nowy obszar kory, wolny dla nowych, nie znanych dotąd funkcji. 
Dla jakich to aktywności przeznaczony był ten obszar? Jakie inne, do tego okresu w historii Ziemi 
nie istniejące rodzaje działań umożliwić miał nowy ośrodek?
Bez specjalnych badań nie znaleźlibyśmy na to żadnej odpowiedzi nawet po uwzględnieniu, że ta 
nowa sprawność powinna być także związana zarówno z sąsiadującą korą czuciową, jak z 
graniczącą z nią z drugiej strony korą wzrokową. Tutaj przecież znowu trzeba założyć takie 
pokrewieństwo, skoro oba dawne ośrodki graniczą z nowym obszarem, któremu dopiero przez 
odsuwanie się od siebie w ogóle pozwoliły powstać. Także w mózgu nowe nie powstaje z niczego.
Powstawanie liczby 
Jak należy sobie przedstawić funkcję psychiczną, której rodzicami są wrażliwość na własne ciało i 
zdolność widzenia tego ciała oraz środowiska, w jakim się ono znajduje? Jaka to nowatorska 
sprawność mogłaby być wynikiem owocnego stopienia się tak niejednorodnych zdolności? Znamy 
odpowiedź na to pytanie, ale znamy ją tylko dlatego, że pozycja nasza w rozwoju pozwala na 
retrospektywne spojrzenie na sprawę. Stąd wiemy, że wraz z powstaniem płata ciemieniowego 
(zaznaczonego na il. 3 kolorem brązowym) na świat przyszły liczba i liczenie.
Ale nawet patrząc retrospektywnie wynik ten nie jest tak od razu zrozumiały bez pewnych 
dodatkowych wyjaśnień. A owe dodatkowe informacje biorą się – jak często bywa przy badaniach 
nad mózgiem – z diagnozowania pacjentów, których płat ciemieniowy uległ uszkodzeniu przez uraz 
bądź przez nowotwór mózgu. Badacze w takich przypadkach natrafiają zawsze na pewną bardzo 
dziwną kombinację zakłóceń.
Pacjenci z typowym zespołem objawów płata ciemieniowego – psychiatrzy nazywają go zespołem 
Gerstmanna od nazwiska lekarza, który pierwszy go opisał – cierpią z powodu utraty funkcji, które 
zrazu wydają się nie mieć ze sobą nic wspólnego. Mają więc trudności w odróżnianiu strony prawej 
od lewej, mieszają im się palce własnych rąk, gdy każe im się je wymieniać i pokazywać – na 
przykład mylą palec wskazujący z serdecznym – i nie potrafią już liczyć w pamięci bądź liczą 
błędnie.
Jeśli przyjrzeć się bliżej tym objawom, okazuje się, że owe uszkodzenia albo raczej zakłócenia 
sprawności mają jednak ze sobą coś wspólnego. Są one wszystkie w jakiś sposób związane z 
przeżywaniem przestrzeni, z tym, co określamy jako wyobraźnia przestrzenna. Wiemy przecież 
doskonale, że powstała ona filogenetycznie z odczuwania własnego ciała, ze świadomego 
przeżywania wzajemnego położenia odcinków ciała i zmian tego położenia w związku z 
wykonywanymi ruchami. Stąd zrozumiałe staje się ojcostwo sfery czucia somatycznego wobec 
nowej funkcji przeżywania przestrzeni.
Ale coś jeszcze może sobie rościć podobne prawo do przeżywania tej przestrzeni jako ośrodka 
mojej własnej aktywności ruchowej: mianowicie postrzeganie mojej pozycji w stosunku do 
przedmiotów świata zewnętrznego i postrzeganie zmian w tym świecie wywołanych moimi 
ruchami. To powiązanie czyni zdolność wzrokowego postrzegania, a więc korę wzrokową, drugim 
legalnym rodzicem nowej funkcji.
Przestrzeń, która tym samym pojawia się w świadomości, w rezultacie – chociaż prawdopodobnie 
nie od samego początku – zorientowana jest w trzech kierunkach ("wymiarach"). Dwa z nich są 
jednoznacznie ustalone, na podłożu i tak istniejącego w tym momencie filogenezy wyposażenia 
organizmu. Pion określony jest oddziaływaniem siły ciężkości, podobnie jak kierunki "w górę" i "w 
dół". Równie jednoznacznie "z przodu" i "z tyłu" wynikają z kierunku mego własnego ruchu. Dotąd 

więc problemów nie ma.
Ale przy orientacji w ostatnim wymiarze nie pomagają ani geofizyczne warunki, ani własna 
budowa ciała. Ani obie połowy naszego ciała, ani zwrócone doń połowy świata zewnętrznego nie 
dają się indywidualnie określić przez pary przeciwieństw równie jednoznaczne jak pojęcia: "w górę 
– w dół" i "z przodu – z tyłu". Prawa i lewa strona własnego ciała, podobnie jak prawa i lewa w 
świecie zewnętrznym są symetryczne jak w zwierciadlanym odbiciu, a tym samym w zasadzie jako 
kierunki dowolnie wymienialne.
Określenia: "prawa – lewa", nie odnoszą się więc – a jest to czynnik decydujący – tak jak pierwsze 
dwie wymienione pary pojęć do obiektywnie istniejących i jednoznacznie różniących się od siebie 
cech szczególnych obu stron. Są one raczej dodatkiem do podmiotu przeżywającego przestrzeń. Są 
– wyrażając to samo inaczej – własnym dziełem tego podmiotu, który sobie w ten sposób 
podporządkowuje przestrzeń. Dopiero ten akt samowoli definitywnie dzieli przestrzeń w sposób 
umożliwiający świadomą orientację.
Nie jest to bynajmniej czysta spekulacja. Przeciwnie, to zwykła empi-ria. Pewności, że tak właśnie 
jest, nabieramy stąd, że zdolność rozróżniania strony prawej i lewej związana jest z istnieniem 
sprawnego czynnościowo płata ciemieniowego. Kiedy pacjenci dotknięci w pełni wykształconym 
zespołem Gerstmanna mają pokazać u innych prawą albo lewą rękę, dają czasami prawidłowe 
odpowiedzi, ale tylko czysto przypadkowo. U siebie często potrafią wskazać bezbłędnie właściwą 
rękę na podstawie ruchowego przyzwyczajenia. Ale spoglądając na zegarek mają wielkie trudności 
w ustaleniu, czy duża wskazówka znajduje się tuż przed czy tuż po pełnej godzinie lub połowie 
godziny. A już na pewno nie są w stanie zorientować się w rzeczywistości na podstawie planu 
miasta.
Otóż wydaje się, że przestrzeń, podzielona przez samowolny akt subiektywnego rozróżnienia strony 
prawej i lewej, stanowi jednocześnie założenie umiejętności liczenia. Można by to wytłumaczyć 
tym, iż ów podział dopiero umożliwia konkretne zlokalizowanie, a tym samym nadanie 
indywidualnej tożsamości powtarzającym się elementom, które przedtem są wzajemnie 
wymienialne i pozwalają tylko na stwierdzenie: "dużo". Wydaje się, że dopiero z tą chwilą każdy z 
nich staje się określonym rozpoznawalnym elementem, który można zatem nacechować liczbą, a 
więc nadać mu jedyną w swoim rodzaju pozycję w układzie całości, wyodrębniając go spośród 
masy pozostałych elementów.
Jakkolwiek by było, poruszający jest widok pacjenta z uszkodzonym płatem ciemieniowym, który 
bezradnie manipuluje własnymi rękoma, gdy się go prosi o pokazanie określonego palca – na 
przykład prawego palca serdecznego – naturalnie po zdjęciu wszelkich obrączek i innych znaków 
mogących służyć jako ściągaczka. Pacjent stracił zdolność identyfikowania podobnych do siebie 
elementów za pomocą ich układu w przestrzeni. Ciekawe jest, że wiąże się z tym niezdolność do 
posługiwania się liczbami, a więc rachowania.
A czy jest to rzeczywiście tak zaskakujące? Czy szeregi liczbowe nie składają się również z 
podobnych elementów, rozlokowanych w stosunku do siebie według jakiegoś określonego 
porządku w przestrzeni? Z pewnością nie jest to tylko wygodnictwo i szukanie łatwizny, jeśli 
pierwszoklasista przy nauce rachunków pomaga sobie własnymi palcami, zanim nauczy się 
posługiwać liczbami wyobrażonymi. Trudności pacjentów z zespołem Gerstmanna uświadamiają 
nam, że dziecko w ten sposób odtwarza pewien rozwój, który zapewne w historycznej 
rzeczywistości ewolucji przebiegał bardzo podobnie.
Zresztą istnienie związku między przestrzenią a liczbą zwykle można psychologicznie udowodnić 
także u dorosłego, a to za pomocą tzw. drzewa liczb. Tym niezbyt szczęśliwym terminem 
psychologowie określili fakt, że większość ludzi wiąże szeregi liczbowe z wyobrażeniami 
przestrzennymi. Wielu sobie tego nie uświadamia. Ale zapytani nieraz ze zdziwieniem przyznają, 
że ich to także dotyczy.
"Od 1 do 12 wyobrażam sobie to mniej więcej tak jak w zegarze. Potem to wzrasta ukośnie w górę, 

a przy 100 znajduje się stopień." Albo: "Gdy mam od 1000 odjąć jakąś liczbę, na przykład 127, 
wyobrażam sobie, że stoję przy 1000 i patrzę wstecz do 900, a stamtąd potem odejmuję jeszcze 27." 
Takie i tym podobne wypowiedzi są charakterystyczne. Są one dającym się dziś jeszcze udowodnić 
wynikiem filogenetycznego pokrewieństwa pomiędzy wyobrażeniami przestrzeni i liczby

17. Problem "niemych okolic"
Pouczający ślepy zaułek 
Opisanych w poprzednim rozdziale ośrodków kory w żadnym razie nie wolno wyobrażać sobie 
jako kamyków budulcowych, z których dałoby się złożyć – niczym mozaikę – spektrum naszych 
zdolności psychicznych. Taka myśl w pierwszej chwili mogłaby się nam nasunąć. Badacze mózgu 
sugerowali się nią przez długi czas, co doprowadziło do całkowicie mylnego postawienia problemu.
Konsekwencją takiego ujęcia bywają bowiem poszukiwania pozostałych części tego spektrum w 
korze mózgowej. Aktywność ruchowa i czucie dotyku, mowa, słyszenie i widzenie, w dodatku 
jeszcze wyobraźnia przestrzenna i umiejętność liczenia – już to samo wynosi człowieka wysoko 
ponad stan rozwojowy wszystkich innych form życia na naszej planecie. Ale wobec bogactwa 
naszych psychicznych możliwości, wobec szerokości widma naszych psychicznych aktywności 
wymieniona kombinacja zdaje się jednak tylko nędznym kadłubem. Gdzie zatem kryją się pozostałe 
sprawności?
Pytanie to przez dziesiątki lat utrzymywało wszystkie instytucje na świecie zajmujące się badaniami 
mózgu w stanie uporczywych poszukiwań. A były to poszukiwania niezwykle mozolne. Ponieważ 
dotyczyły zlokalizowania takich sprawności, jakimi rozporządza tylko człowiek, doświadczenia ze 
zwierzętami nie mogły się na nic przydać. Systematyczne eksperymenty na ludziach ze 
zrozumiałych przyczyn także nie były możliwe. Jako jedyne wyjście pozostawało udoskonalone 
badanie i testowanie mózgów okaleczonych, w nadziei że z biegiem czasu uda się znaleźć prawidła 
związków zachodzących między umiejscowieniem pewnych uszkodzeń kory mózgowej a możliwie 
wyizolowanymi defektami sprawności psychicznych.
Jest to – w bardzo ogólnym zarysie – charakterystyka metodologicznego podłoża tzw. patologii 
mózgu, dyscypliny, która na okres dziesiątków lat zdominowała badania nad mózgiem. Motorem 
działania było – głoszone otwarcie bądź też nie wypowiadane – pragnienie rozszyfrowania całej 
kory mózgowej, punkt za punktem, odtworzenia jej obrazu jak gdyby z punktów rastrowych. 
Każdemu punktowi rastru miała odpowiadać pewna – obojętne jaka – elementarna funkcja 
psychiczna. Dalekim celem była idea, aby kiedyś w przyszłości móc syntetycznie pojąć i wyjaśnić 
całość naszego psychicznego jestestwa dzięki zmiennym kombinacjom skończonej łącznej liczby 
wszystkich tych punktowych funkcji.
Koncepcja była fascynująca. Zdawało się, że odkrycie opisanych w poprzednim rozdziale ośrodków 
usuwa wszelkie zastrzeżenia co do jej poprawności. Gdy więc nie pojawiały się żadne zadowalające 
wyniki, jednolitą reakcją uczestniczących specjalistów było dalsze udoskonalanie testów 
czynnościowych, mających służyć umiejscowieniu punktowego upośledzenia sprawności, które na 
podstawie teoretycznych założeń spodziewano się znaleźć w korze.
Rezultaty przynosiły same rozczarowania. Co prawda uzyskiwano pewne wyniki. Raz za razem z 
jednej z licznych klinik nastawionych na prowadzenie badań w dziedzinie patologii mózgu 
napływały meldunki o odkryciu jakiegoś nowego ośrodka w korze mózgowej, o udowodnieniu 
istnienia wyizolowanej sprawności, którą można by zlokalizować. Tak więc na przykład ktoś 
donosił, że zbadał pacjenta, który od czasu powypadkowego uszkodzenia czaszki nie jest już w 
stanie poznawać i rozróżniać twarzy znanych mu osób.
Natychmiast ukuto termin fachowy dla nowo odkrytego zakłócenia; nazwano je prosopagnozją 
(niezdolność rozpoznawania twarzy). Wynik tylko dlatego wydawał się ważny, że sądzono, iż z 
wyizolowanego występowania tego objawu można wyciągać wnioski o swoistej funkcji 

psychicznej, w normalnych warunkach właściwej dla rozpoznawania twarzy. Odpowiedni obszar 
kory miał jakoby – jakżeż mogłoby być inaczej – graniczyć z korą wzrokową.
Inni badacze – zawsze z tego punktu widzenia – opisywali pacjentów, u których stwierdzili 
zaburzenia w naśladowaniu pewnych ruchów rąk. Z czasem całe tomy pism fachowych zapełniały 
się relacjami o podobnych wynikach: zaburzenia w rozpoznawaniu melodii, utrata zdolności 
czytania, pisania czy wykreślania według wzoru najprostszych figur geometrycznych oraz mnóstwo 
podobnych obserwacji jak najszczegółowiej opisywanych. W miarę rośnięcia zbioru pogłębiało się 
rozczarowanie zainteresowanych uczonych.
Przyczyna była taka: im obfitszy stawał się rejestr wyników, tym wyraźniej okazywało się, że 
niemożliwe jest wprowadzenie jakiegokolwiek porządku do ogromnej masy zaobserwowanych 
zaburzeń. Wbrew nadziei przyświecającej ambitnemu zamiarowi bieżące gromadzenie 
poszczególnych przypadków wcale nie doprowadziło do ustalenia powtarzających się jednorodnych 
objawów, co przecież powinno było nastąpić, gdyby założenie było poprawne. Prędzej czy później 
powinni byli się pojawić pacjenci, u których wskutek wypadku przez zbieg okoliczności zostało 
uszkodzone dokładnie to samo miejsce mózgu co w innych odnotowanych przypadkach.
Kilku sceptyków zaczęło się zastanawiać nad powodem takiego obrotu sprawy. Wskazywali na to, 
że ściśle biorąc, żaden z pacjentów nie cierpiał właściwie wyłącznie na owo wyizolowane 
zaburzenie, dzięki któremu znalazł się w protokołach badaczy patologii mózgu. Nawet specjaliści 
nie przeczyli, że było to założenie niemożliwe, chociażby dlatego że same uszkodzenia w żadnym 
razie nie mogły być rzeczywiście wyłącznie punktowe i że prawie u wszystkich pacjentów 
ucierpiały także inne odcinki mózgu.
U pacjenta, który nie potrafił rozpoznawać twarzy, występowały oczywiście również inne, ogólne 
zaburzenia widzenia; u niego także dotknięte było nie tylko miejsce mózgu, które uczyniono 
odpowiedzialnym za prosopagnozję, lecz ponadto większy czy mniejszy obszar bezpośrednio 
przyległej kory wzrokowej.
Gdy się krytycznie spojrzało na uzyskane wyniki, okazało się, że to samo dotyczy wszystkich 
przypadków. Wyizolowane, swoiste zaburzenia funkcji w każdym przypadku były wtopione w 
objawy ogólnego uszkodzenia mózgu. Tymczasem w protokołach te ogólne objawy ujmowano 
bardziej lub mniej pobieżnie. Nie chodziło przecież o nie. Badacze patologii mózgu poszukiwali 
wszak wyłącznie zaburzeń wyizolowanych, a tym samym ujawnienia elementarnych funkcji 
psychicznych.
Wreszcie do ataku przystąpili krytycy. Oświadczyli, że przy owym wtopieniu opisanych uszkodzeń 
funkcjonalnych w zaburzenia ogólne w grę wchodzi nie tylko zagadnienie metodologiczne, lecz 
merytoryczne. Kiedy występuje uszkodzenie kory wzrokowej, jasne jest, że pacjent ma również 
trudności w rozpoznawaniu twarzy. Kto natomiast wyłącza i izoluje ten aspekt i stawia go na 
pierwszym planie, fałszuje prawdziwy stan rzeczy, wychodzi bowiem nie od obserwacji, ale od 
swoich teoretycznie założonych oczekiwań.
Krytycy twierdzili, że w rzeczywistości prosopagnozją w ogóle nie istnieje jako wyizolowane 
zjawisko. Zarówno ten, jak i wszystkie inne objawy ogniskowe, które badacze patologii mózgu 
przez dziesiątki lat z taką cierpliwością gromadzili, stanowią naprawdę tylko wyizolowane objawy 
uszkodzeń ogólnych, a zostały one przez referentów wysunięte mniej lub bardziej arbitralnie na 
pierwszy plan z powodu zasugerowania się pewną teorią.
Ponieważ na polu nauki pracują także tylko ludzie, nietrudno było przewidzieć reakcję 
krytykowanych i dalsze dzieje dyskusji. Doszło do gorzkich polemik, do powstania wzajemnie 
zwalczających się szkół, a w poszczególnych wypadkach nawet do niemal otwartych zarzutów 
oszustwa w relacjonowaniu wyników. Na tym etapie krytycy ukuli złośliwe określenie: mitologia 
mózgu, bo ich zdaniem właśnie coś takiego uprawiano przez dziesiątki lat.
Obecnie bitwa jest w zasadzie zakończona, abstrahując od sporadycznie jeszcze wybuchających 

potyczek. Śmiała koncepcja badaczy patologu mózgu padła w boju. Pomimo wszelkich wysiłków 
nie udało się bezspornie umiejscowić ani jednej wyizolowanej funkcji psychicznej w ściśle 
określonym punkcie kory mózgowej, poza jej swoistymi obszarami opisanymi w poprzednim 
rozdziale.

1

Tym samym ponownie paść musi pytanie, gdzie mogą być w mózgu zlokalizowane pozostałe 
funkcje, z których składa się cały zasięg naszego horyzontu psychicznego. Jedyna możliwa 
odpowiedź brzmi: nigdzie. Pytanie od początku było wadliwie postawione; historia odkrycia w 
mózgu niemych okolic poucza nas, że bardzo daleko odbiegało ono od stanu faktycznego i 
prowadziło na manowce.
Terminem "nieme okolice" specjaliści w dziedzinie badań mózgu określają owe liczne obszary 
kory, w których nie można udowodnić występowania jakiejkolwiek uchwytnej funkcji. U ofiar, 
które uległy wypadkom pociągającym za sobą zniszczenie kory na takim właśnie obszarze, lekarz 
nie stwierdza nawet po najdokładniejszym badaniu objawów upośledzenia funkcji psychicznych ani 
też żadnych innych. A gdy się taki obszar w trakcie operacji drażni elektrodą, pozostaje on niemy – 
po prostu nic się nie dzieje.
W epoce rozkwitu patologii mózgu problem obecności tych okolic w korze mózgowej stanowił nie 
lada kłopot. Jeżeli obszary te rzeczywiście miałyby okazać się nieme, przeczyłoby to 
wyobrażeniom o korze mózgowej jako gęstym wzorcu rastrowych, punktowych funkcji 
elementarnych. Stąd przez długi czas krzepiono się przypuszczeniem, że w owych strefach 
zlokalizowane są jednak pewne funkcje, których ujęcie chwilowo uniemożliwia niedostateczna 
technika badawcza.
A może – tak rozumowali badacze patologii mózgu – w rzeczywistości tutaj właśnie 
reprezentowane są najwyższe ludzkie umiejętności? Może to właśnie są ośrodki, w których 
znajdują się takie właściwości, jak muzykalność, fantazja, umiejętność logicznego rozumowania i 
tym podobne talenty? Trudno było zaprzeczyć tej hipotezie. Jak bowiem w praktyce można 
stwierdzać u pacjentów utratę fantazji, zanik umiejętności wyrażania się w muzyce czy też 
zmniejszenie się zdolności do wyciągania logicznych wniosków?
Część mózgu bez funkcji? 
Problem ten występował szczególnie ostro w stosunku do obu płatów czołowych (na il. 3 w kolorze 
zielonym). Wszystkie wyniki potwierdzały stale to samo: cały ten obszar stanowi jedną ogromną 
niemą okolicę. Nawet przy najdokładniejszym przebadaniu pacjentów z poważnymi uszkodzeniami 
płatów czołowych, na przykład żołnierzy, którzy odnieśli ciężkie rany i których prawy czy lewy 
płat czołowy uległ mniej lub bardziej całkowitemu zniszczeniu, w większości wypadków nie 
znajdowano nic. Pacjenci potrafili liczyć, czytać, pisać, wykonywali nadal swój dotychczasowy 
zawód z pełną sprawnością, żadne testy nie ujawniały jakiegokolwiek defektu.
A przecież ta pozorna bezfunkcyjność właśnie płatów czołowych musiała zdawać się szczególnie 
groteskowa, skoro ten obszar mózgu z punktu widzenia filogenezy jest najbardziej ludzką spośród 
wszystkich ludzkich części ciała. W rozwoju kory mózgowej uchodzi za przednią linię frontu. Przy 
porównywaniu gatunków już u ryb i gadów stwierdza się istnienie paczkowatych zawiązków kory 
mózgowej. Ale dopiero u małpiatek w masywnej postaci pokrywa ona starsze odcinki centralnego 
układu nerwowego (zob. il. 12 po s. 208). Natomiast częścią, którą nasza kora mózgowa różni się 
najwyraźniej od kory wszystkich małp, są oba płaty czołowe. Ta część mózgu występuje wyłącznie 
u człowieka. Tymczasem akurat ona okazała się niema.
Uporczywie prowadzone badania i długotrwałe obserwacje pacjentów z uszkodzeniami płatów 
czołowych w końcu jednak dostarczyły pewnych wskazówek. Nie było to wiele. Ale gdy 
uszkodzenie było rzeczywiście ciężkie, gdy doprowadziło do poważnego ubytku masy płatów 
czołowych, wówczas niekiedy natrafiano na objawy pewnych zmian w osobowości. Co prawda w 
trakcie badań lekarskich i w tych wypadkach nie znajdowano niczego. Ale gdy rozpytywano się 
wśród rodziny, kolegów z pracy i dawnych przyjaciół pacjenta, dowiadywano się nieraz, że od 

czasu wypadku nie jest już taki jak dawniej.
Bliscy stwierdzali więc na przykład, że stał się powolniejszy, że nudzi, nie mówi już tyle, jest w 
ogóle jak gdyby indolentny, pobłaża sobie i rzadziej bierze udział w sprawach otoczenia. W 
cięższych przypadkach potęgowało się to nawet do tego stopnia, że pacjenci zdawali się w ogóle nie 
reagować na wydarzenia w rodzinie, którymi normalnie poważnie by się przejęli. Więcej jeszcze, 
sami nie liczyli się z innymi: byli niedbali, przestawali się porządnie ubierać, czasem 
niespodziewanie popełniali grube nietakty czy nawet dopuszczali się zachowań nieprzyzwoitych.
Wobec takich relacji badacze patologii mózgu uznali – na krótko – że zagadka została rozwiązana: 
ogłosili, że płaty czołowe są istotnie najbardziej "ludzką" częścią mózgu. Funkcje, które w sobie 
mieszczą, są to owe trudno uchwytne właściwości, takie jak poczucie taktu, samokrytycyzm, 
odczucie norm moralnych i zdolność do altruizmu, do emocjonalnego udziału w cudzym losie.
Tym samym wydawało się, że w świecie badaczy patologii mózgu zawitał ład i porządek – dopóki 
nie pojawił się ktoś, kto zwrócił uwagę, że owe właściwości, które teraz uważano za zlokalizowane 
w tej części mózgu, są wszystkim innym, tylko nie elementarnymi sprawnościami psychicznymi. 
Że – mówiąc wyraźniej – po prostu nonsensem jest zakładać, iż coś tak skomplikowanego i 
złożonego jak wrażliwość na uczucia innych ludzi i poczucie taktu mogłyby być umiejscowione w 
określonym punkcie kory mózgowej w postaci jak gdyby prefabrykowanej, zamkniętej w sobie 
funkcji.
Bezradności uczonych zajmujących się wyjaśnieniem tej funkcji mózgu dowodzi także inna jeszcze 
propozycja rozwiązania problemu. Krótko po ostatniej wojnie jeden z najbardziej znanych i 
zasłużonych niemieckich badaczy mózgu wystąpił zupełnie poważnie z koncepcją, że płaty czołowe 
mogą być nieme dlatego, że są pod względem filogenetycznym tak bardzo nowe, iż człowiek ich 
wcale jeszcze w pełni nie wykorzystuje.
Wyjaśnienie to zakładało więc, że rozwój mózgu jak gdyby wyprzedzał rozwój jego funkcji. 
Najwyżej rozwinięta część, tj. płaty czołowe, miałaby być czymś w rodzaju narządu przyszłości. 
Człowiek na dzisiejszym etapie swego rozwoju widocznie w pełni tej części mózgu nie 
wykorzystuje, a zatem ten nienaruszony rezerwuar sił psychicznych stanowi gwarancję 
niewyobrażalnych wręcz możliwości i dalszego rozwoju duchowego ludzkiego rodu.
Pomysł zdawał się fascynujący. Ale brzmiał trochę dziwnie w ustach biologa. Przecież nigdzie w 
całym królestwie tego, co żyje, nie ma narządu bez aktywności. Przeczyłoby to wszelkim 
prawidłom o nierozerwalnym związku struktury anatomicznej i funkcji.

2

 Omawiana hipoteza 

świadomie pomijała milczeniem skądinąd tak często i słusznie sławioną ekonomię przyrody, która 
nie pozwala ani wytwarzać, ani utrzymywać niczego, co nie jest potrzebne. Widać więc, jak wielka 
była siła działania dogmatu, że każdemu punktowi kory mózgowej musi odpowiadać ściśle 
określona funkcja, jeżeli taka teoria mogła w ogóle powstać.
Tymczasem kora mózgowa – zgodnie z tym, co obecnie o niej wiemy – nie jest w żadnym razie 
magazynem napchanym swoistymi narzędziami. Rozmiaru naszego horyzontu psychicznego nie 
można sobie nawet teoretycznie wyjaśnić ani wyobrazić jako składnicy zmiennych kombinacji 
największej nawet liczby jakichkolwiek "elementarnych sprawności". Płaty czołowe z pewnością 
nie są więc – cóż to był za awanturniczy pomysł! – koszem wypełnionym prezentami, który nosimy 
w naszej mózgoczaszce bez prawa naruszenia jego zawartości tylko po to, aby go przekazać 
przyszłym pokoleniom.
Ale wobec tego czymże te płaty czołowe są naprawdę? Jeżeli w tym miejscu dokonamy retrospekcji 
i przypomnimy sobie długą drogę rozwoju, która doprowadziła do wykształcenia się tej części 
mózgu, odpowiedź wydaje mi się właściwie łatwa: płaty czołowe są niewątpliwie częścią kory 
mózgowej o najbardziej "postępowym" charakterze, właśnie dlatego że są nieme! Nie reprezentują 
niczego innego jak udoskonalenie zasady pustego miejsca ("tabliczki woskowanej"), która w 
ostatniej fazie epoki międzymózgowia stworzyła punkt wyjściowy dalszego postępu w nader 
skromnej postaci zdolności do wpajania czynnika wyzwalającego pewne instynktowe działanie.

"Istota międzymózgowiowa" była bezpieczna, ale nie swobodna. Przez działanie wrodzonych 
programów i przez ich zależność od swoistych sygnałów kluczowych była stopiona w jedno ze 
swym środowiskiem w nierozerwalnym kręgu wzajemnych akcji i reakcji. Międzymózgowie nie 
odbijało świata, samo było jego odbiciem. Nie odbiciem całego obiektywnie istniejącego świata, 
lecz jego wycinka tworzonego z oddziałujących cech środowiska. Dla międzymózgowia tylko taka 
rzeczywistość istniała. Dopiero na szczeblu kory mózgowej, po okresie rozwoju liczonego już w 
miliardach lat, wyłania się możliwość odbijania świata zewnętrznego. Odbicie środowiska bez 
antycypowania go przez wrodzone doświadczenia – programy czy instynkty – jest zrazu 
równoznaczne z ujęciem świata zewnętrznego w całej jego osobliwości, w jego nie dającej się 
przewidzieć indywidualności i dowolności. Jest – innymi słowy -jednoznaczne z pojawieniem się w 
mózgu po raz pierwszy obiektywnego świata zewnętrznego.
Dopiero ten akt dopełnił dzieła oderwania osobnika od świata zewnętrznego, dzieła, które 
niewyobrażalnie dawno rozpoczęła prakomórka, wytwarzając odgraniczającą błonę komórkową. 
Wraz z nim samodzielny osobnik staje wobec obiektywnie istniejącego świata zewnętrznego.
Przełamana została panująca dotąd zasada idealnej zgodności wewnętrznego programu i 
zewnętrznej rzeczywistości. W miarę jak powstają obszary kory mózgowej, które pozostają puste, 
nie nastawione na żadne szczególne funkcje, a zatem do swobodnej dyspozycji, wolność działania 
rozszerza się o pole otwartych, dowolnych możliwości własnego zachowania się.
W takim ujęciu płaty czołowe jawią się jako narząd wolności. Właśnie ich pustka, w porównaniu do 
pozostałej kory doprowadzona do granic możliwości, nadaje im charakter najbardziej ludzkiego 
spośród wszystkich naszych narządów. Właśnie dlatego, że nie służą żadnemu określonemu celowi, 
pozostają otwarte dla wszystkich celów. Teraz rozumiemy także, z jakiego to powodu nawet bardzo 
ciężkie uszkodzenia zwykle nie pociągają za sobą żadnych uchwytnych ubytków: elastyczność i 
zdolność przystosowania tej części kory, nie wyspecjalizowanej w żadnym szczególnym zadaniu, 
jest tak wielka, że funkcje zniszczonych obszarów zostają przejęte w zdumiewającym stopniu przez 
nie naruszone części płatów czołowych.
Ta niema część mózgu, która oddaje nam parę miliardów komórek nerwowych do swobodnej 
dyspozycji, stanowi materialne podłoże niewyczerpanego bogactwa możliwych sposobów 
ludzkiego zachowania. Poszerzyła ona spektrum tych zachowań ponad wszelką miarę, jeśli 
porównywać do tego, co jeszcze przed kilku milionami lat można byłoby uważać na tej Ziemi za 
prawdopodobne. Od projektów systemów metafizycznych począwszy, a na budowie obozów 
koncentracyjnych skończywszy, od dzieła sztuki do czynu zbrodniczego, od dobrowolnego 
całopalenia w imię ideału czy ludzkości do zdolności bycia bardziej zwierzęcym od wszelkiego 
zwierza – prawie nieograniczone jest pole możliwości otwartych dla nas, posiadaczy płatów 
czołowych.
Mamy prawo pokładać największe nadzieje w ciepłokrwistej istocie, której udało się wejść w 
posiadanie tak jedynego w swoim rodzaju narządu. Jak wiadomo, zdania w tej mierze są jednak 
podzielone. Nic dziwnego, gdy się pomyśli, że przecie historia rozwoju mózgu oraz skutków tego 
rozwoju wcale nie kończy się na tym, cośmy do tej pory opowiedzieli. Jeśli chodzi o człowieka – w 
tym miejscu dopiero się zaczyna.
Nie zastanawialiśmy się dotąd bowiem wcale nad tym, w jaki sposób płaty czołowe oraz pozostała 
kora mózgowa są powiązane z innymi odcinkami centralnego układu nerwowego. Pora teraz 
przypomnieć sobie, że zdolność do życia tego układu i jego sprawne funkcjonowanie polegają na 
nieprzerwanej aktywności owych starszych części.
Samo w sobie może nie mówi to nawet zbyt wiele. Ale nieuniknione prawa ewolucji biologicznej 
pociągają za sobą dalszą konsekwencję: rozwój przebiegający szczebel za szczeblem powoduje, że 
dzisiaj wszystkie połączenia między korą mózgową a światem zewnętrznym przechodzą przez 
obszary dawniejsze, przez międzymózgowie i pień mózgu. Płaty czołowe i pozostała kora 
mózgowa, nawet najwyżej rozwinięte i udoskonalone, nie mają bezpośredniego dojścia do świata 

zewnętrznego. Każda przybywająca do nich informacja musiała przedtem przejść przez 
międzymózgowie, posłuszne archaicznym prawom swoich ośrodków.
Między światem a korą mózgową bogowie umieścili międzymózgowie. Otóż twierdzę, że nie 
można rozumieć ludzkiego zachowania, jeśli się nie spenetrowało tego decydującego powiązania i 
nie przemyślało jego konsekwencji.

18. Anachroniczna kooperacja
Nasze własne wrodzone doświadczenia 
Kiedy ktoś chce dowieść irracjonalnego charakteru ludzkich zachowań, powołuje się przeważnie na 
drastyczne przypadki świadczące o oczywistym braku zdrowego rozsądku. Chętnie i często 
przytacza się wtedy takie przykłady, jak wojny, czyny zbrodnicze, objawy politycznej 
krótkowzroczności czy fanatyzmu religijnego. Tymczasem każdy, kto tak argumentuje, wykazuje 
właśnie całkowity brak zrozumienia istoty zjawiska.
Ten bowiem, kto tylko w przypadkach skrajnych dopatruje się dowodów sprzeczności ze zdrowym 
rozsądkiem w zachowaniu ludzkim, umacnia siebie i innych w złudzeniu, że do tego, by ograniczyć 
skuteczne działanie naszych władz umysłowych – pozbawić nas rozeznania i rozsądku – potrzebne 
są sytuacje skrajne i silne wzruszenia. Tymczasem właśnie pozornie nieważne doświadczenia dnia 
codziennego dostarczają najbardziej przekonywających i pouczających przykładów na to, że 
starsze, bardziej archaiczne części centralnego układu nerwowego oddzielają nasze płaty czołowe 
od świata.
Nikt nie przeraża się nagłym hukiem rozbrzmiewającym gdzieś w dali. Wręcz przeciwnie – tym, co 
wywołuje w nas przerażenie, bywają nieoczekiwane hałasy w bezpośrednim sąsiedztwie, które nie 
muszą być nawet nadmiernie głośne. Każdy z nas wiele razy doświadczał tego, nic sobie przy tym 
szczególnego nie myśląc. Ale jeśli się raz wbrew codziennemu nawykowi nad tym zastanowimy, 
zrozumiemy od razu, że owa pozornie tak oczywista reakcja jest całkowicie pozbawiona sensu i 
nielogiczna.
W obu sytuacjach możliwość realnego zagrożenia przedstawia się bowiem wręcz odwrotnie. 
Prawny porządek ludzkiego społeczeństwa oraz nowoczesna technika zbrojeniowa ze swymi 
pociskami dalekiego zasięgu stanowią o tym, że prawdopodobieństwo, aby ów odległy huk był 
sygnałem jakiegoś zagrożenia, jest znacznie większe aniżeli w przypadku najbardziej nawet 
niespodziewanego hałasu w naszym najbliższym otoczeniu. Niemniej to, co dzieje się daleko, nie 
wzrusza nas, nie możemy natomiast uniknąć dobrze znanego elementarnego przeżycia przestrachu, 
kiedy za naszymi plecami spada ze ściany obraz.
Gdy zatem, zgodnie ze znanym z doświadczenia prawidłem, iż w przyrodzie wszystko musi mieć 
jakiś sens, zaczniemy poszukiwać takiej sytuacji, w jakiej reakcja przestrachu i powodujące ją 
czynniki wyzwalające mogłyby być celowe, prędzej czy później pomyślimy o dżungli. Tam istotnie 
nagły odgłos w bezpośredniej bliskości może oznaczać najwyższe niebezpieczeństwo. Podobnie jak 
najpewniejszą taktyką byłoby tam niereagowanie i trwanie w bezruchu, wtedy gdy hałas rozlega się 
bardzo daleko: w ten sposób najłatwiej przecież uniknąć zwrócenia uwagi wroga na siebie.
Nie ulega żadnej wątpliwości, że nasze reagowanie przestrachem jest przystosowane do praw 
dżungli. A jest to nawet dżungla zupełnie konkretna, dająca się z pewną dokładnością zlokalizować 
w czasie, a mianowicie chodzi o owe pierwotne praokolice, w których przed 3, 4 czy też 500 
milionami lat skutecznie przetrwać musieli nasi przodkowie na szczeblu przedczłowieczym po to, 
abyśmy mogli dzisiaj istnieć. Nasi biologiczni protoplasci, których centralny układ nerwowy 
rozwinięty był niewiele ponad poziom międzymózgowia, nie mieliby żadnej szansy bez programu 
zachowania: "przestrach", odpowiadającego na swoisty sygnał: "nieoczekiwany hałas w 
bezpośredniej bliskości". My zaś musieliśmy nieuchronnie odziedziczyć wraz z międzymózgowiem 
również zmagazynowany w nim program zachowania naszych biologicznych przodków. 

Niewątpliwie górujemy nad nimi tym, że mamy półkule mózgowe. Ale znaczy to tylko, że stare 
programy już dzisiaj nie rządzą nami tak niezawodnie. Nie znaczy wcale, że znikły czy zostały 
jakoś wymazane.
Jak wykazuje powyższa analiza zjawiska przestrachu, możemy sobie te stare programy zachowań 
uzmysłowić, chociaż z przyzwyczajenia większości z nich w ogóle nie dopuszczamy do naszej 
świadomości. Możemy zrekonstruować warunki ich powstania i wyjaśnić sobie ich osobliwości 
przez samoobserwację. Możemy nawet spróbować "opanowania się", tzn. dokonywać świadomego 
wysiłku woli, aby przeciwstawić się wpływom tych programów. Jedno natomiast jest całkowicie 
niemożliwe: nie możemy w żaden sposób unicestwić obecności tych wrodzonych sposobów 
zachowania, czyli instynktów. Nie możemy ich stłumić całkowicie siłą woli ani wyzbyć się przez 
ćwiczenia (doświadczenie).
Mówiąc po prostu, przechodzimy obecnie przez pewien etap ewolucji i odczuwamy go jako 
teraźniejszość. Jest to konsekwencja faktu, że mózg nasz jest narządem anachronicznie 
zestawionym z części o różnym wieku i o różnym stopniu rozwoju. Jakkolwiek potężne byłyby 
możliwości ewolucji, one także mają swoje granice, wyznaczone prawami biologicznego rozwoju. 
A do praw tych należy i to, że przyroda nie może na żadnym etapie po prostu odrzucić tego, co 
dotąd istniało; zawsze związana jest koniecznością budowania z tego, co już raz stworzyła.
Wynalazczość ewolucji w radzeniu sobie z tym utrudnieniem musi budzić zdumienie i podziw. 
Wszelką ludzką miarę przekracza fantazja, z jaką dzieło stworzenia operuje rozporządzalnym 
materiałem, manipuluje wymiennie funkcjami, dostosowuje dzięki drobnym zmianom istniejące 
struktury do całkowicie nowych zadań, w wyniku czego z pęcherzy pławnych powstają płuca, z 
łuków skrzelowych – m.in. kosteczki słuchowe i kość gnykowa.
Ale jest jedna rzecz, której ewolucja zdziałać nie może: nie może nigdy radykalnie rozpocząć 
wszystkiego od nowa. Postęp w żyjących strukturach możliwy jest tylko za cenę, wobec której 
każdy ludzki konstruktor wycofałby się i zrezygnował: to, co w danej chwili istnieje, musi być krok 
za krokiem przebudowywane i rozszerzane tak, aby ani przez chwilę nie zakłócić, ani na krótki 
nawet czas nie przerwać zintegrowanych funkcji organizmu.
Owa biologiczna reguła jest jednym z powodów, które pozwalają nam tutaj dokonywać próby 
rekonstrukcji historii powstania mózgu na podstawie jego budowy. Skamieniałości wczesnych 
stadiów narządu jeszcze istnieją, a nawet jak już mówiliśmy, są jeszcze żywe. Dzisiaj dolny 
odcinek pnia mózgu spełnia i w przyszłości pełnić będzie swoje wegetatywne zadania w służbie 
obiegu krwi, oddychania, regulacji hormonalnej i wszystkich innych funkcji, wymagających 
regulowania i koordynacji w obrębie organizmu wielokomórkowego.
Właśnie ta konieczność sprowokowała jego powstanie, a tym samym stworzyła punkt wyjściowy 
rozwoju, o którym mówimy w tej książce. Stąd też założeniem każdego dalszego kroku było 
nieprzerwane i niczym nie zakłócone działanie tej najstarszej części mózgu; tak jest do dziś i tak 
będzie w przyszłości, kiedy mózg będzie się nadal rozwijał; nigdy zaś nie dowiemy się, co mogło 
stanowić alternatywę dla kroków poczynionych przez ewolucję.
Nieuchronność tego, że prawidła funkcjonowania dolnego odcinka pnia mózgu wyznaczają ramy 
naszego świadomego zachowania, przeżywamy codziennie, aczkolwiek tylko w wyjątkowych 
wypadkach ujawnia się znaczenie tego zjawiska. Głód albo pragnienie, zmęczenie albo uczucie 
świeżości rozszerzają bądź zacieśniają granice swobody naszego zachowania. Wolno sądzić, że 
dzieje się to dla dobra człowieka. Może wyznaczone nam w ten sposób granice są odpowiednikiem 
zmiennych i od chwilowej dyspozycji zależnych barier, których przekroczenie – gdyby zachowanie 
nasze było prawdziwie czy też absolutnie wolne – naruszałoby żywotne warunki naszej 
biologicznej egzystencji.
Pień mózgu jest więc biologicznym warunkiem funkcjonowania międzymózgowia, oba zaś z kolei 
stanowią podłoże biologiczne, na którym spoczywają półkule mózgowe. A skoro ani pień mózgu, 
ani międzymózgowie nie posiadają zdolności uczenia się – umiejętność ta, jak widzieliśmy, pojawia 

się dopiero po przejściu na poziom półkul mózgowych – nieuniknionym skutkiem anachronizmu 
jest przepaść pomiędzy różniącymi się wiekiem odcinkami mózgu.
Przepaść ta dzieli przede wszystkim półkule mózgowe od położonego poniżej międzymózgowia. 
Przyczyna jest jasna. Wobec braku zdolności uczenia się w obu starszych częściach mózgu mniej 
lub bardziej niezmiennie utrwalone jest stawianie i rozwiązywanie takich zadań, jakie 
obowiązywały wtedy, kiedy ewolucja wytworzyła owe narządy regulacyjne. W przypadku pnia 
mózgu skutki owego skrajnie konserwatywnego utrwalenia niewiele znaczą. W ciągu miliardów lat 
od momentu, kiedy się wykształcił, nie nastąpiły bowiem żadne istotne zmiany w elementarnych 
zadaniach wegetatywnych, dla których opanowania powstała ta najstarsza część mózgu. 
Podstawowe potrzeby biologiczne wielokomórkowca niewiele się zmieniły w tym bezmiernym 
okresie.
Natomiast zupełnie inaczej rzecz się ma, gdy chodzi o stosunek międzymózgowia do półkul 
mózgowych. Tutaj przepaść jest ogromna. Co prawda odstęp czasu dzielący w historii Ziemi epoki 
ich powstania jest bezspornie mniejszy niż l miliard lat. Według obecnych ocen wynosi może tylko 
300, a najwyżej 500 milionów lat. Jednakże okoliczność ta traci wszelkie znaczenie wobec faktu, że 
wraz z powstaniem półkul mózgowych czysto biologiczne dotąd dzieje naszego rodu poszerzają się 
o wymiar społeczny i historyczny.
Przepaść między funkcją międzymózgowia a funkcją półkul mózgowych jest bezdenna dlatego, że 
półkule mózgowe radykalnie zmieniły i rozszerzyły warunki i możliwości naszej egzystencji. 
Mówimy tu o anachronizmie biorącym się nie tyle z odstępu w czasie, co raczej ze skutków zmian, 
które w danym okresie zaszły. Gdy porównujemy rzeczywisty świat międzymózgowia z 
obiektywnym, przedmiotowym światem otwierającym się przed półkulami mózgowymi, trudno 
wyobrazić sobie jeszcze potężniejsze zmiany.
W związku z tym to nie zmiany obiektywne otaczającego świata kazały nam uznać warunki 
wyzwalające wrodzoną reakcję przestrachu za sprzeczne z rozsądkiem – ostatecznie w ciągu 300 
milionów lat z pewnością zmiany takie mogły wystąpić, co dałoby się nawet udowodnić. 
Znamienne jest, że nasz osąd uzasadniliśmy właśnie czynnikami społecznymi: prawnym 
porządkiem i określonym postępem techniki zbrojeniowej.
Już nie bydlę, a jeszcze nie anioł 
Jakkolwiek anachroniczny charakter reakcji przestrachu jest bardzo wyraźny, jest on w gruncie 
rzeczy nieszkodliwy. Chociażby dlatego że niebezpieczeństwo, na jakie ten instynktowy program 
zachowania jest ukierunkowany, straciło swoje znaczenie w tych społeczeństwach ludzkich, które 
oderwały się od dżungli. Jednakże nie dotyczy to wszystkich konsekwencji pojawienia się półkul 
mózgowych. Są one już znacznie mniej niewinne w odniesieniu do kolejnego przykładu, 
zaczerpniętego także z codziennych doświadczeń.

1

 Mamy tu na myśli banalny z pozoru fakt, że 

ślinka napływa nam do ust także wówczas, gdy zapach kuszącej potrawy, wyzwalający tę reakcję, 
wydobywa się z okna obcego mieszkania. Całość jest znowu klasycznym przykładem reakcji 
przekazywanej przez międzymózgowie wraz z wszystkimi dostatecznie już nam znanymi 
kryteriami, charakterystycznymi dla tego rodzaju wrodzonego programu.
Założeniem wystąpienia tego stanu jest zrazu swoista gotowość wewnętrzna: zapach potrawy kusi 
mnie tylko wtedy, gdy jestem głodny. Tylko pod tym warunkiem może on działać jako czynnik 
wyzwalający. Ciekawy i ważny jest fakt, że biorąc pod uwagę istnienie półkul mózgowych 
wypowiedź tę rozpatrywać musimy jednocześnie na dwóch poziomach i że to, co się rozgrywa, 
możemy także jednocześnie przeżywać na tych dwóch poziomach.
Zwiększone wydzielanie śliny pojawia się wtedy, gdy swoisty wyzwalający sygnał: zapach 
jedzenia, działa w stanie głodu. Odnajdujemy tutaj wszystkie kryteria, jakie omawialiśmy 
szczegółowo przy rozpatrywaniu typowego sposobu funkcjonowania międzymózgowia, a więc: 
czynnik wyzwalający, wrodzony program, wewnętrzna gotowość. Jednakże teraz występuje jeszcze 
coś dodatkowego: zapach potrawy wydaje się kuszący.

Określone tym słowem uczucie przyciągania pojawia się również tylko wtedy, gdy istnieje 
wewnętrzna gotowość, tzn. uczucie głodu, jest więc powiązane z uruchomieniem reakcji 
międzymózgowiowej. Ale nie stanowi jej założenia: reakcja zjawia się – wydzielanie śliny 
następuje – także wówczas gdy sygnał kluczowy trafia do człowieka, który nie potrafi doświadczać 
właściwości określanej słowem: kusząca, na przykład dlatego, że jego półkule mózgowe są 
zniszczone (porównaj opisane na s. 35-36 badania niemieckiego psychiatry Gampera).
Musimy teraz więc rozróżnić dwa poziomy: samą reakcję, uruchamianą przez międzymózgowie, i 
towarzyszące jej w naszej świadomości przeżycie emocjonalne. Właściwość określana słowem: 
kusząca, jest właśnie przykładem sposobu, w jaki przeżywamy określoną cechę środowiska wtedy, 
gdy wskutek naszej swoistej gotowości wewnętrznej cecha ta zaczyna działać jako sygnał 
wyzwalający dla reakcji znajdującej się w pogotowiu w obszarze międzymózgowia.
Jest to stwierdzenie pociągające za sobą niebywale ważkie konsekwencje. Jako posiadacze 
świadomie przeżywających półkul mózgowych nie możemy uniknąć przeżywania także tych 
reakcji, które rozgrywają się w nas na podłożu działania międzymózgowia. W omawianym 
przykładzie zapach jadła jest tylko wtedy kuszący, gdy występuje odpowiednia wewnętrzna 
gotowość i gdy uruchomiona została reakcja; wyrażając to inaczej – gdy z perspektywy 
międzymózgowia zapach potrawy oddziałuje jako czynnik wyzwalający. Wiemy już, że bez tej 
gotowości nic się nie dzieje, że więc zapach nie należy do rzeczywistości uchwyconej na tym 
archaicznym poziomie.
Otóż owa zależność "składu" rzeczywistości od występującej w danej chwili gotowości 
wewnętrznej odbija się też w świadomym przeżywaniu. Za pozornie banalnym doświadczeniem, że 
zapach jedzenia n i e wydaje nam się kuszący, gdy jesteśmy syci (możemy go wtedy nie zauważyć 
albo nawet odczuwać jako odrażający), kryje się ni mniej, ni więcej tylko fakt, że programy 
międzymózgowia ze swymi archaicznymi prawami działają jeszcze w obrębie świadomie przez nas 
przeżywanego świata przedmiotowego.
To, cośmy dotychczas powiedzieli, dopuszczało jeszcze możliwość, że chociaż międzymózgowie z 
przyczyn biologicznych jest starą, ale nadal sprawną w pełnieniu swych funkcji częścią mózgu, 
aktywność jego w zasadzie nie ma styczności z aktywnością półkul mózgowych. Dopiero co 
wspominaliśmy przecież, że funkcja starszych części mózgu ogranicza świadomą swobodę 
działania w obrębie nieustannie zmieniającej się przestrzeni i że dzieje się to dla naszego dobra jako 
biologicznych organizmów. Tymczasem tutaj po raz pierwszy natrafiamy na przykład wpływu, 
który sięga znacznie dalej.
Archaiczne części mózgu nie tylko wykreślają granice swobodzie naszego zachowania, ale funkcja 
ich po dziś dzień zabarwia obraz świata prezentowany półkulom mózgowym. Rzeczywistość 
międzymózgowia tkwi głęboko w najniższych warstwach świadomości, ale to nie wszystko. Jego 
prawa nie tylko decydują o przebiegu marzeń sennych. Przykład, na jaki tutaj natrafiliśmy, po raz 
pierwszy pozwala domyślać się, że rzeczywistość międzymózgowia wciąż jeszcze żyje (również na 
jawie) w naszej świadomości, w świadomie przeżywanym przez nas świecie. Decyzja o tym, czy 
jakaś potrawa wydaje nam się atrakcyjna, czy nie, zapada nie na poziomie półkul mózgowych, lecz 
na poziomie międzymózgowia.
Naturalnie jeden jedyny przykład nie może być wystarczającym dowodem w przypadku tak 
ważkiego stwierdzenia. Nagle wzbudzone podejrzenie wobec świata, który zawsze tak ufnie 
odbieraliśmy jako obiektywny, jest nazbyt ciężkie, abyśmy mogli się zadowolić tymi uwagami. W 
tej chwili pragnę jednak porzucić ten wątek. Ma on tak podstawowe znaczenie dla naszego 
samorozumienia i rozumienia świata, że należy poświęcić mu zupełnie oddzielny rozdział. Ale 
zanim ponownie zajmiemy się problemami, które się tu wyłoniły, musimy wpierw do końca 
doprowadzić rozważania o anachronicznym charakterze współdziałania rozmaitych odcinków 
mózgu.
Właściwie cóż tak anarchronicznego kryje się w tym, że wciągany nosem zapach jedzenia z obcej 

kuchni pobudza w nas wytwarzanie śliny? Odpowiedź jest prosta: anachronizm polega na tym, że 
czy chcemy, czy nie, reagujemy na bliskość potrawy, która nie jest nasza – właśnie pod przymusem 
wrodzonego programu. Nawiasem mówiąc, w tym przypadku także źródło rozdźwięku nabiera 
charakteru czynnika cywilizacyjnego.
Ten stan rzeczy nie jest całkiem niewinny, chociażby dlatego że przeżywaniu kuszącego zapachu 
towarzyszy równie bezwiedna tendencja do zawładnięcia źródłem pokusy, a więc potrawą, której 
zapach nas dolatuje. Każdy może to potwierdzić z własnego doświadczenia. Przy czym 
intensywność bezwiednej siły napędowej naszego działania znowu zależy od stopnia wewnętrznej 
gotowości. W przypadku silnego i długotrwałego głodu pokusa może stać się przemożna. Wówczas 
archaiczny program służący pozyskaniu pokarmu bierze górę nad świadomym krytycyzmem, a jest 
to przebieg, którego faktyczne przyczyny – jak wiadomo – nasze orzecznictwo sądowe stara się 
uwzględnić przez pojęcie tzw. kradzieży z nędzy.

2

Nie ma żadnej wątpliwości, że nasi praojcowie nie przetrwaliby w swym naturalnym środowisku 
bez tej instynktowej pomocy orientacyjnej. Ale równie pewne jest, że ten sam program dzisiaj może 
nas stawiać w trudnej sytuacji w środowisku wyposażonym w kusząco urządzone sklepy 
samoobsługowe.
Rozdźwięk panujący pomiędzy zaprojektowanym przez półkule mózgowe cywilizowanym 
sztucznym środowiskiem a popędami międzymózgowia, przystosowanego do innego, dawno już 
zaginionego praświata – nie jest wyłącznie ciekawostką. Jest także czymś więcej aniżeli jednym z 
owych miejsc styku, przez które nagle uzyskujemy wgląd w sposób pracy naszego centralnego 
układu nerwowego, które więc pozwalają nam jak gdyby duchowo zajrzeć sobie przez ramię.
Sprzeczność występująca między tymi częściami mózgu, z przyczyn biologicznych zdanymi na 
współdziałanie, jest nie do usunięcia, skoro pochodzą one ze światów oddzielonych od siebie 
setkami milionów lat. A ponieważ w grę wchodzą części naszego własnego mózgu, sprzeczność ta 
stanowi znamienną cechę charakteryzującą człowieka.
Oczywiście rozdźwięk nie jest absolutny. Gdyby międzymózgowie i półkule mózgowe były tylko 
kontrahentami, wymarlibyśmy już dawno. Siła twórcza ewolucji potrafiła dokonać tej sztuki, by 
wbrew wszelkim występującym między nimi przeciwieństwom, uczynić z obydwojga kooperujące 
części składowe tego samego narządu. W tym dwustronnym stosunku decydującą przewagę ma 
kooperacja. Człowiek nie tylko żyje. Dzięki posiadaniu tego właśnie szczególnego narządu stał się 
przecież formą życia, która potrafiła opanować Ziemię.
Jednakże ślady gwałtu, do którego ewolucja została w tym miejscu zmuszona, są wyraźnie 
widoczne. Objawem ich są irracjonalność, sprzeczności i brak rozsądku w ludzkim zachowaniu, raz 
po raz bezradnie przez nas konstatowane. Ale któż może wymagać rozumu i racjonalności od 
stworzenia, które zmuszone jest jednocześnie istnieć w dwóch rozmaitych światach?
Największym, a prawdopodobnie także najniebezpieczniejszym złudzeniem, jakiemu w stosunku 
do siebie ulegamy, jest żywione od praczasów przekonanie, że dzięki posiadaniu rozumu jesteśmy 
zasadniczo i radykalnie różni od wszystkich innych istot żyjących. Z pewnością jesteśmy jedyną 
ziemską formą życia rozporządzającą rozumem. Bezsporne jest także, że wolno nam uważać się – 
przynajmniej na tej planecie – za "koronę wszelkiego stworzenia". Ale jest to dopiero połowa 
prawdy.
Nie mniej pewny i nie mniej bezsporny jest fakt, że z ewolucyjnego punktu widzenia jesteśmy w 
miejscu przechodnim. Że, posiadając już rozum i rozsądek, jeszcze wciąż nie przekroczyliśmy 
całkowicie strefy pośredniej: zwierzę-człowiek. Że nasze myśli i czyny podlegają wpływom nie 
tylko półkul mózgowych, lecz jeszcze i międzymózgowia, odziedziczonego po naszych 
biologicznych poprzednikach. Że w związku z tym o naszych myślach i widzeniu świata 
współdecyduje część mózgu absolutnie niezdolna do uczenia się i racjonalnego pojmowania, 
czerpiąca swoje zasady postępowania z utrwalonej adaptacji do pewnej archaicznej, pradawnej 
rzeczywistości, której jeszcze nie sposób nazwać ludzką.

Mędrcy wszystkich czasów zawsze to wiedzieli. Blaise Pascal, określając pozycję człowieka, 
twierdził, że nie jest on już bydlęciem, a jeszcze nie aniołem. Przypuszczam, że również stan 
wyrażony pojęciem grzechu pierworodnego co najmniej nawiązuje do fatalnej sytuacji, o której 
tutaj mowa: "Duch wprawdzie ochotny, ale ciało mdłe". Słowa te nieomylnie oddają ów rozdźwięk. 
Wina jako spuścizna może wydać się bezsensowna tylko temu, kto nie wie nic o anachronicznej 
budowie swego mózgu.
Nasuwa się tu dziwna myśl, że owa dla dzisiejszego człowieka tak charakterystyczna pod 
względem biologicznym sytuacja wynika po prostu tylko z miejsca, do którego ewolucja właśnie 
dotarła w chwili, w jakiej żyjemy. Że jest to więc – patrząc z szerszej perspektywy – jedynie 
sytuacja przejściowa.
Ewolucja przebiega tak niewyobrażalnie powoli – jak na ludzkie pojęcia – że dla naszego 
przeżywania staje się wręcz abstrakcją. Dla nas czas świata stoi w miejscu. Upływa tylko nasz 
własny, osobisty czas. Stąd odnosimy wrażenie, że człowiek poddany jest całkowicie warunkom 
wypływającym z zastanej przez niego szczególnej struktury ludzkiego mózgu.
Nieustanna sprzeczność między rozumem człowieka a rządzącymi nim siłami popędowymi wydaje 
się więc nie tylko swoiście ludzka, lecz także ostateczna. Trudno zaprzeczyć, że rozdźwięk ten jest 
motorem pobudzającym to wszystko, co określamy mianem naszej kultury, i że wymusza na nas 
potężny wysiłek samoudomowienia. Wszystko to jest godne podziwu ponad wszelką miarę. Ale 
niewątpliwie jest także równoznaczne z wielkim ponad wszelką miarę zagrożeniem. Wystarczy 
przypomnieć sobie znamienny fakt, że większość nakazów stanowiących kamień węgielny 
moralności naszej cywilizacji są to w gruncie rzeczy zakazy ("Nie będziesz...").
Biologiczne rozważania umożliwiają zrozumienie, że sytuacja ta ma z gruntu charakter 
przejściowy. Rozdwojone dziedzictwo biologiczne niekoniecznie musi raz na zawsze określać losy 
naszego rodu. Myśl taka jest pocieszająca, nawet jeśli wiemy, że od tych przyszłych możliwości 
dzieli nas czas mierzony w tysiącach wieków. Czyżby takie rozważania miały coś wspólnego z tym, 
co na odmiennej płaszczyźnie, w innym językowym wymiarze określane bywa jako zbawienie? Nie 
mogę tutaj rozwinąć tego pytania, ale chciałbym je wyraźnie postawić: czyżby w końcu ewolucja 
dopełniała dzieła zbawienia?
Od takich pytań i problemów jak te, które poruszyliśmy na ostatnich stronicach, nie uciekniemy 
nawet wówczas, gdy zajmiemy się człowiekiem w aspekcie biologicznym. Wydaje mi się, że ta 
dygresja wcale nie ostatnia – jest nie tylko uzasadniona, ale nawet konieczna, zależy mi bowiem na 
tym, aby powiedzieć wyraźnie, że również biologiczne spojrzenie na człowieka – a właśnie tym jest 
badanie biologicznych dziejów mózgu – doprowadzić musi do zagadnień antropologicznych, 
moralnych i filozoficznych.
Z pewnością słuszny jest pogląd, że istoty człowieka nie można uchwycić w kategoriach 
biologicznych. Jednocześnie trudno jednak zaprzeczyć, że takie biologiczne rozważania jak te, 
które próbuję przeprowadzić w tej książce, przyczyniają się do wglądu w warunki ludzkiej 
egzystencji. Próba jednostronnego rozpatrywania człowieka w aspekcie biologicznym nie 
oddawałaby jego istoty. Jednostronność zawsze, a więc i w tym wypadku, prowadzi na manowce: 
jak wykazuje doświadczenie, określenie istoty człowieka tylko w kategoriach antropologii i historii 
ducha ludzkiego grozi pominięciem tych cech, które są wyrazem i skutkiem naszej biologicznej 
historyczności.

19. Wielkie złudzenie
Półkule mózgowe nie mają władzy zwierzchniej 
Duchowi boskiemu zastrzeżone jest prawo swobodnego unoszenia się nad wodami. To, co 
nazywamy naszym duchem, okazuje się związane ze strukturą naszego mózgu. Tym samym ten 
nasz duch podlega określonym warunkom materialnej egzystencji. Brzmi to wprawdzie 

paradoksalnie, ale w rzeczywistości doświadczamy tego codziennie i od dawna uważamy za 
oczywiste, że właśnie owe warunki wyciskają piętno na wielu swoiście ludzkich cechach naszej 
psychiki.
Zmęczenie i wyczerpanie nie są więc – właśnie jako zjawiska psychiczne – niczym innym jak tylko 
skutkiem nieuniknionych warunków energetycznych. To samo dotyczy oczywiście biegunów 
przeciwnych, a więc przedsiębiorczości i wzmożonych sił napędowych. W taki sposób 
determinowane są nie tylko ilościowe treści naszego życia psychicznego, lecz także, jak dobrze 
wiemy, treści jakościowe. Ostateczna przyczyna uczucia głodu i towarzyszącego mu szczególnego 
nastawienia uwagi i aktywności na ściśle określone cechy i możliwości naszego środowiska 
również tkwi w wymiarze materialnym. Dotyczy to także popędu seksualnego i wyzwalania lęku 
wraz z ich nie mniej swoistymi formami ukierunkowania zainteresowań i aktywności, jakkolwiek 
tutaj bilans energetyczny (warunki przemiany materii) jest tylko środkiem do celu, a nie ostateczną 
przyczyną. Ale to, co w obu tych przypadkach przeżywamy, jest skutkiem naszego uwikłania w 
ową sieć utworzoną przez międzymózgowie i łączącą nas nieodwracalnie ze środowiskiem za 
pośrednictwem wzajemnych oddziaływań między zewnętrznymi sygnałami a wrodzonymi 
programami, między wewnętrzną gotowością a swoistymi czynnikami wyzwalającymi. Jest to sieć 
zależności wegetatywnych, której wątki i wzory powiązań można opisać i analizować, której zatem 
nie sposób jeszcze zaliczać do poziomu psychicznego.
Natomiast, odwrotnie, owe wegetatywne zależności, których wzorce nieustannie się zmieniają, z 
pewnością nie są pozbawione wpływu na nasze przeżywanie. Nie tylko je przeżywamy, gdy 
mówimy o pewnych uczuciach, popędach lub nastrojach, jakie miewamy czy w jakich się 
znaleźliśmy. Nasze półkule mózgowe w żadnym razie nie zachowują się w tej sytuacji jak bierny 
widz wobec wydarzeń na niższym poziomie. Rządzi tu bowiem zasada hierarchii od dołu do góry, 
której konieczność biologiczną wykazaliśmy szczegółowo w jednym z poprzednich rozdziałów.
To, co przeżywamy jako nastroje, popędy i uczucia, jest przede wszystkim odzwierciedleniem 
czynności międzymózgowia odbijającej się w półkulach mózgowych, zdolnych do świadomego 
przeżywania, a także do samoprzeżywania. To, że przeżycia nasze rozgrywają się na poziomie 
wegetatywnym poza obrębem właściwego wymiaru naszej psychiki, wyjaśnia znane każdemu 
osobliwości charakteryzujące te nastroje, popędy i uczucia.
Wszystkie tego rodzaju przeżycia znajdują się poza wpływem naszej woli. Nie możemy być weseli, 
zmęczeni czy głodni wtedy, kiedy chcemy. Uczucia i popędy budzą się i przemijają bez naszego 
współdziałania. Przyczyna tkwi w tym, że nie są one funkcjami psychicznymi, lecz jedynie 
rejestrowanym przez świadomość działaniem niższych ośrodków. Możemy najwyżej starać się 
unikać ludzi i sytuacji, o których wiemy, że wywołują w nas niepożądane nastroje czy uczucia – i 
odwrotnie.
Ale to jeszcze nie wszystko. Jak każdy wie, nastroje i uczucia wpływają na nasze postępowanie i 
myślenie. Jesteśmy na nie nieuchronnie skazani. Radość może nas porwać, lęk może nas ogarnąć. 
Złość czyni nas ślepymi, podobnie jak miłość czy nienawiść, jak każde inne uczucie dość silne na 
to, aby nas opanować.
Zależność ta dotyczy w zasadzie wszystkich przypadków, nie tylko skrajnie silnego uczucia. Każdy 
nastrój, każde uczucie nastawia nas w określony sposób do środowiska. Głód – bez względu na to, 
czy chcemy, czy nie, czy go świadomie rejestrujemy, czy dajemy się bezmyślnie nim powodować – 
prowadzi do tego, że ze wzrastającym zainteresowaniem, a przy nasilającym się głodzie z 
wzrastającą wyłącznością, badamy otoczenie tylko pod względem występowania obiektów 
jadalnych. Seksualne nastrojenie z kolei sprawia, że w świadomości na pierwszy plan wysuwają się 
zupełnie inne, nie mniej swoiste sygnały środowiska. Lęk każe nam widzieć rzeczywistość świata 
zupełnie inaczej aniżeli nastrój radosny.
Wszystko to, stępione codziennym przyzwyczajeniem, aż nazbyt łatwo wydaje nam się banalne. 
Jednak pomni na to, co już zostało powiedziane, powinniśmy mieć się na baczności i nie dać się 

uśpić pozorną oczywistością stwierdzenia, że rzeczywistość naszego świata bywa zmienna w 
zależności od nastroju. Stwierdzenie to może być bowiem przesłanką rewolucjonizującą nasze 
rozumienie samych siebie: wynika z niej przecież rozpoznanie, że także ów udostępniony nam 
przez półkule mózgowe i świadomie przez nas przeżywany świat wciąż jeszcze nie może w żadnym 
razie być tym światem.
Używając sformułowania "wciąż jeszcze" myślimy w kategoriach ewolucyjnego miernika czasu. 
Stwierdzenie, że przeżywany przez nas świat "wciąż jeszcze" nie jest absolutnie identyczny ze 
światem obiektywnym, którego istnienie zakładamy, sprowadza się do przekonania, że – wyrażając 
się dosadnie i ostro – sytuacja człowieka różni się na razie od sytuacji kleszcza opisanego przez 
Uexkulla (por. s. 235-236) tylko pod względem stopnia, a nie zasady.
Prawo do takiego przekonania wymaga szczegółowego uzasadnienia. Jako przykład przytoczymy 
tutaj dla większej wyrazistości pewien przypadek skrajny, a mianowicie przypadek głodu. 
Pierwotnie głód jest obiektywną sytuacją fizyczną: sytuacją braku rezerw energetycznych 
niezbędnych do utrzymania ciągłości przemiany materii. Dowiedzieliśmy się już, w jaki sposób 
organizm wielokomórkowy reaguje na tę sytuację: przez obniżenie progów wyzwalania 
wrodzonych sposobów zachowania służących zdobywaniu pożywienia i wykorzystaniu go, czyli 
wrodzonego programu "pozyskiwanie pokarmu".
Mówiliśmy również o skutkach takiego swoistego obniżenia progów. Rozpatrywane globalnie 
polegają one na powstaniu nowej hierarchii priorytetów zachowania: progi wszystkich innych 
istniejących programów zachowania z tą chwilą zostają przynajmniej relatywnie podwyższone. W 
sensie szczegółowym wynika z tego swoista wewnętrzna gotowość podnosząca zdolność 
reagowania na odpowiednie wyzwalające sygnały środowiska, podczas gdy wszystkie inne sygnały, 
ukierunkowane na inne zakresy zachowań, przestają oddziaływać. Wskutek tego świat rzeczywisty 
organizmu międzymózgowiowego zmienia się zgodnie ze swym wegetatywnym charakterem. Tak 
więc na przykład w stanie głodu, ale także w stanie seksualnego zaspokojenia partner seksualny 
dosłownie i zupełnie konkretnie "znika" z rzeczywistości. W obu przypadkach bowiem progi 
wyzwalania seksualnych programów zachowania ulegają podwyższeniu, tak że wszystkie sygnały 
seksualne – albo czynniki wyzwalające – pozostają nieskuteczne.
Wszystko to teraz już nie jest dla nas nowe. Zaskakujące może być jedynie odkrycie, że sprawy te 
rozgrywają się z zasady zupełnie tak samo również na poziomie półkul mózgowych, na szczeblu 
świadomego przeżywania.
Przecież gdy naprawdę boleśnie cierpimy wskutek głodu, krąg rzeczy jadalnych rozszerza się dla 
nas w sposób, który trudno sobie nawet wyobrazić, kiedy jesteśmy syci. Czyż ja i moi rówieśnicy w 
latach głodu po wojnie nie spożywaliśmy takiej strawy, której skład i jakość w obecnych latach 
normalnych progów głodu przejmowałyby nas wstrętem? A przede wszystkim: przecież dla 
wszystkich w stanie głodu świat kurczy się do pewnej rzeczywistości, która w końcu składa się już 
tylko z obiektów jadalnych bądź niejadalnych. A czyż mizerność przeżywanej rzeczywistości, która 
skurczyła się do takich rozmiarów, odbiega tak daleko, a zwłaszcza tak zasadniczo od opisanego 
przez Uexkulla rzeczywistego świata kleszcza?
Niewątpliwie osiągnęliśmy wiele, ale tylko relatywnie. Żałosny kadłub świata, w jakim kleszcz w 
związku ze stanem swego rozwoju pozostaje zamknięty przez całe życie, nam grozi co najwyżej w 
jakiejś przymusowej, skrajnej sytuacji wegetatywnej, niczym ciasna klatka, w której moglibyśmy 
się znaleźć tylko przejściowo. Ale czyż sama taka możliwość nie wyrównuje już przepaści dzielącej 
nas od małego roztocza, przepaści, którą zwykliśmy uznawać za coś zasadniczego?
Nikt nie zaprzeczy, że ta różnica jest astronomicznie wielka. Dzielą nas, dosłownie i konkretnie, 
całe światy. Wydaje się, że wobec poziomów bytowania kleszcza i człowieka sama myśl 
porównania ich jest niedopuszczalna. Ale jakkolwiek dobitnie eksponowalibyśmy tę różnicę, 
pozostaje ona różnicą stopnia, a nie praprzyczyny. Pozostaje sam suchy fakt, że nie tylko w świecie 
kleszcza, lecz również w naszym rzeczywistość bywa zmienna, zależna od wewnętrznej, 

wegetatywnej konstytucji podmiotu, dla którego jest środowiskiem. Czyż przed chwilą jeszcze nie 
uznaliśmy za całkowicie oczywiste, a nawet banalne stwierdzenia, że lęk każe nam widzieć 
zupełnie inny świat aniżeli radość?
Może w tej sytuacji czyhać na nas pokusa, by wykręcić się argumentem, że jest to wspólna cecha 
dotycząca prawdopodobnie wszystkich żywych istot, podobna więc do tych, jakie obserwujemy 
analizując wspólność budowy komórek albo identyczność kodu genetycznego organizmów – że 
więc jej obecność niczego nie dowodzi. Mielibyśmy słuszność. Ale hipokryzją byłoby na tym 
poprzestać. Owo głębokie przekonanie – jawne lub skryte – że w odróżnieniu od wszystkich innych 
istot żywych na tej Ziemi żyjemy w świecie obiektywnym, wypływa z wielkiej naiwności. Myślimy 
sobie, że jako jedyni osiągnęliśmy poziom rozwoju umożliwiający poznanie prawdziwej treści 
świata, poznanie go "takim, jaki jest".
Mimo niejednokrotnie powtarzanych wskazówek i ostrzeżeń dotychczasowa treść tej książki 
prawdopodobnie także przyczyniła się do utrzymania tego złudzenia. Było to nie do uniknięcia, 
zanim bowiem można przystąpić do skutecznego zwalczania przesądu, trzeba najpierw zebrać 
niezbędny materiał. Ponadto logika prezentacji tematu wymagała powiedzenia pewnych rzeczy, 
które niestety mogły zostać niewłaściwie zinterpretowane.
Logika ta dotąd wyrażała się w próbie rekonstrukcji pewnego rozwoju historycznego, w oddaniu 
chronologicznego przebiegu ewolucji naszego mózgu. Szczególnie zależało mi na tym, aby opisać i 
wyjaśnić to, co na każdym etapie tego rozwoju było nowe. Śledząc to "nowe" krok za krokiem i 
szczebel za szczeblem, kładłem nacisk, chociażby ze względu na poglądowość opisu, na różnicę 
między starymi a nowymi funkcjami.
Pomimo wszelkich antycypujących uwag, wyprzedzania wypadków, tok niniejszych rozważań 
mógł wywoływać wrażenie, jakoby i w tej historii nowe wstępowało zawsze na miejsce starego, a 
przynajmniej czyniło je nieważnym. Wskazałem co prawda na istnienie "żyjących skamieniałości" 
w naszych głowach i demaskowałem zjawy, które ludzki lęk przed ciemnością każe widzieć nam w 
cieniu każdego krzaka. Jednakże do tej pory nie mówiłem wyraźnie o tym, że jakiś przesąd narzuca 
nam wiarę w absolutną władzę zwierzchnią półkul mózgowych.
Obecnie jednak dotarliśmy do punktu, w którym już dłużej nie można zwlekać. Ta rekonstrukcja 
rozwoju mózgu doszła do szczytu, najwyższego piętra, miejsca, w którym rozwój się kończy, w 
każdym razie dla nas i dla naznaczonego naszą egzystencją momentu ewolucji. Inna sprawa, że nie 
ma żadnego powodu mniemać, aby ewolucja mózgu miała się zatrzymać akurat na szczeblu 
reprezentowanym przez naszą epokę. Przebiegi ewolucji są absolutnie nie do przewidzenia, 
daremne byłoby zatem snucie domysłów na temat jej przyszłego kształtu.
Odtąd więc styl tych rozważań zmieni się zasadniczo. Już nie o historii będzie mowa, lecz o 
teraźniejszości. Teraz już nie będzie chodziło o opis i wyjaśnienie filogenetycznych przebiegów, 
lecz o przyjrzenie się produktowi wytworzonemu przez te procesy i o zrozumienie go. Całość, którą 
będę chciał zanalizować na tym ostatnim, trzecim szczeblu rozwoju mózgu, składa się z różnych 
części, istniejących jednocześnie obok siebie. Nasuwa się więc pytanie, jaki jest wzajemny stosunek 
owych części produktu pochodzących z różnych epok rozwoju.
W poprzednim rozdziale podałem już konkretne przykłady skutków takiego sąsiedztwa, nie 
zastanawiając się szczegółowo nad zachodzącymi zależnościami. Wymienione powiązania były 
jeszcze stosunkowo łatwe do uchwycenia – we wszystkich przykładach anachronicznej kooperacji 
role międzymózgowia i półkul mózgowych wyraźnie się od siebie różniły.
Omawiane przypadki ilustrowały właściwie tylko przejściową ingerencję archaicznych prawideł 
funkcjonowania międzymózgowia w naszą świadomość – momenty, w których hierarchia naszego 
centralnego układu nerwowego bywa niejako postawiona na głowie. Przede wszystkim obie sfery: 
archaiczna sfera międzymózgowia oraz sfera świadomie przez nas przeżywanego świata nawet w 
takich sytuacjach pozostawały ciągle jeszcze ostro od siebie oddzielone i dawały się rozróżniać.

Sedno zagadnienia, do którego właśnie doszliśmy, ujawnia się z chwilą, gdy zaczynamy rozumieć, 
że w rzeczywistym świecie naszej psychiki rzecz na tym się nie kończy. Wcale tak nie jest, jak by 
nam się mogło wydawać na podstawie pierwszych przykładów dobranych ze względu na ich 
przejrzystość, że rzeczywistość archaiczna i świadomie przeżywany świat wprawdzie istnieją 
jednocześnie, ale tylko obok siebie. Prawdą jest, że wzajemnie się przenikają, że tworzą amalgamat, 
że przeżywany przez nas świat jest w istocie obojnaczym tworem, do którego istnienia z zasady w 
równym stopniu przyczyniają się obie części mózgu.
Jakkolwiek nasz rozum, skrępowany kategoriami "albo – albo", wzdraga się przed 
zaakceptowaniem takiej możliwości, znowu otrzymujemy niezawodną wskazówkę co do tego, że – 
z biologicznego punktu widzenia -jesteśmy formą przejściową. Bliższe rozpatrzenie naszej reakcji 
przestrachu i jej wyzwalania – podobnie jak analiza warunków wyzwalania się popędu 
pokarmowego – zmusiły nas do przyznania, że nie przekroczyliśmy jeszcze całkowicie strefy 
przejściowej zwierzę-człowiek.
Szczegółowe przebadanie istoty naszych nastrojów ukazuje teraz inne oblicze tego samego stanu 
rzeczy: fakt, że po niewyobrażalnie długich okresach prehistorii przebytych w bezświadomości 
wciąż jeszcze trwamy w stanie budzenia się do świadomości. Nic w ewolucji nie dzieje się nagle, 
bez fazy przejściowej. Zwolniony proces budzenia się do świadomości przebiega w męce. Wymaga 
tysięcy wieków.
Świat pozostaje nieosiągalny 
Rozpatrzmy teraz fakty. Uczucia i nastroje są, jak już uzasadniliśmy, odbiciem wrodzonych 
programów wzbudzanych raz po raz w międzymózgowiu. Powiedzieliśmy, że jako posiadacze 
półkul mózgowych nie możemy w pewnym sensie uniknąć przeżywania rozgrywających się w nas 
oddziaływań tego wrodzonego repertuaru zachowań, nawet jeśli pozostaje on niedostępny dla 
naszej woli ze względu na swoją lokalizację w międzymózgowiu. Wyrażając to samo inaczej – 
uczucia i nastroje nie są niczym innym tylko sposobem, w jaki przeżywamy nasze instynkty. 
Nonsensem jest więc mówić, że człowiek w odróżnieniu od zwierzęcia już nie ma instynktów.

1 

Prawdą jest tylko, że od kiedy pozostawiliśmy za sobą poziom "istoty międzymózgowiowej", nie 
panują one nad nami już wyłącznie.
W tych warunkach biologicznych niezbędność międzymózgowia, życiowa konieczność jego 
nieustannego funkcjonowania, powoduje, że jesteśmy ciągle w jakiś sposób nastrojeni. Dzieje się to 
oczywiście w bardzo zróżnicowanym stopniu. Świadomość nasza nie zawsze, może tylko w 
zupełnie rzadkich wypadkach, bywa przepojona takim swoistym nastrojem jak w przytaczanych 
dotąd gwoli jak największej obrazowości przykładach.
Przede wszystkim u większości ludzi wpływ nastrojów maleje z wiekiem. Jednakże zupełnie wolny 
od jakiegokolwiek nastroju nie bywa żaden człowiek zdrowy na umyśle, w żadnym momencie 
swego życia. A tym samym wszyscy w każdej chwili naszego istnienia na jawie jesteśmy w jakiś 
sposób nastawieni na środowisko pod-wpływem zmagazynowanych w międzymózgowiu 
programów. To zaś znaczy jednocześnie, że w równie swoisty sposób w naszym "nastrojeniu" 
bywamy bardziej podatni na pewne określone – właśnie przez nastrój dobrane – osobliwości tego 
środowiska aniżeli inni ludzie w tej samej chwili.
Oczywiście tylko zupełnie wyjątkowo występuje to tak jaskrawo jak w przypadku głodu. Z reguły 
przeżywany świat objawia się nam w całej swej nieograniczonej pełni i różnorakości, także gdy 
bywamy "nastrojeni". Ale często niepostrzeżenie zmienia on swój charakter. Nie ma żadnej 
wątpliwości, że w odróżnieniu od "istoty międzymózgowiowej" my istniejemy w świecie 
przedmiotowym, w świecie obiektywnie naprzeciwległym i od nas oddzielonym. Jednakże przy 
bliższym rozpatrzeniu równie bezsporny okazuje się fakt, że różnica ta nie jest absolutna, lecz 
niezależnie od swoich rozmiarów w gruncie rzeczy tylko względna.
Takie stwierdzenie znowu wydaje się nie do przyjęcia dla naszej logiki. Jak należy sobie wyobrażać 
względną przedmiotowość, obiektywność relatywną? Odpowiedź jest prosta, ale znamienna: tak jak 

naszą egzystencję psychiczną z całą jej charakterystyczną odrębnością i rozdwojeniem. Gdy 
bowiem uważnie i bez uprzedzeń szukać będziemy wszystkich kryteriów, które poznaliśmy swego 
czasu jako charakterystyczne cechy samej istoty archaicznej rzeczywistości międzymózgowia – 
odnajdziemy je również w świadomie przeżywanym, przedmiotowym i obiektywnym świecie jako 
rezultat naszych nastrojów.
Przyznajemy, że w naszym świecie ani partner seksualny już nie "znika", gdy jesteśmy zaspokojeni, 
ani żadna potrawa, gdy nasyciliśmy głód. Przyznajemy również, że nie mamy już do czynienia z 
wymienialnymi nosicielami cech, którzy pozostają schematyczni w swej jednorazowej osobliwości, 
lecz z konkretnymi jednostkami i obiektami, które pozostają stałe. Ale z drugiej strony przyznać 
musimy, że w rzeczywistości naszego świata ciągle jeszcze odnajdujemy wyraźne występowanie 
archaicznych reguł gry międzymózgowia.
Jego reguły już nad naszym światem nie panują. Ale w subtelny sposób określają one – w możliwie 
dosłownym znaczeniu – jego charakter. Zmiana naszej wewnętrznej gotowości wprawdzie nie każe 
już innym osobnikom pojawiać się i znikać, jednakże rola, jaką określony partner w danym 
momencie dla mnie odgrywa, zależy nieuchronnie również od mojego nastrojenia.
Rzeczywistość z reguły już nie redukuje się do rzeczy jadalnych i niejadalnych. Natomiast same 
potrawy zmieniają swój charakter: w zależności od mojego usposobienia wydają się kuszące lub 
nieinteresujące albo – w stanie przesycenia – nawet odstręczające. To, co pojawia się i znika w 
naszym przeżywaniu, to nie rzeczy i partnerzy, lecz rozmaitego rodzaju wymagania. Rzeczywistość 
nie zmienia już swoich składników, zmienia natomiast swą jakość.
Nawet w tej rozcieńczonej, a zarazem rozwiniętej formie taki stan rzeczy jest oczywiście sprzeczny 
z potocznym złudzeniem co do obiektywności świata, w której – zda się – żyjemy. Twierdzenie, że 
świat widzimy takim, jaki jest, staje się bezsensowne tam, gdzie treść zmienia się nieustannie wraz 
ze zmianą naszych nastrojów. Okazuje się, że nawet na samo pytanie o właściwą, "prawdziwą" 
naturę naszego świata odpowiedzi nie ma, skoro musimy przyznać, że świat ten w ciemnościach 
bezsennej nocy prezentuje się krańcowo różnie aniżeli w letni urlopowy poranek.
Charakter świata i nasze własne nastrojenie są zawsze zbieżne. Między nimi nigdy nie pojawia się 
sprzeczność. Pozorna oczywistość tego codziennego doświadczenia nie powinna nam zasłaniać 
faktu, że owa harmonia – o konsekwencjach zarówno pozytywnych, jak i negatywnych – stanowi 
archaiczny składnik naszego przeżywania świata. Tylko półkule mózgowe mogą wywołać 
antagonizm między nami a światem. W naszych nastrojach rozdział przeżywającego podmiotu i 
obiektywnego świata, dla rozumu tak oczywisty i zrozumiały, jeszcze się nie dokonał. Na szczeblu 
międzymózgowia pierwotna ich jedność jeszcze nie została prawdziwie przełamana.
Okazuje się więc, że złudzeniem jest obiektywność świata, którą przeważnie zakładamy jako rzecz 
oczywistą, jego pozornie tak bezsporna jednoznaczność. Naturalnie musimy uznać fantastyczny 
wprost postęp, gdy uzmysłowimy sobie oddalenie dzielące nas od kleszcza. Ale w żadnym razie 
jeszcze nie przybyliśmy do celu. Nikt nie potrafi z bezświadomości snu obudzić się bezpośrednio, 
w jednej chwili, do pełnej jasności. A cóż dopiero, gdy w grę wchodzi sen, który trwał miliardy lat. 
Jesteśmy wszyscy w trakcie ścierania jego śladów z naszych oczu.

20. Z musu czynić cnotę
Człowiek jako "istota niegotowa" 
Opisywałem jak dotąd sytuację jednostronnie, tylko pod względem jej wadliwości. Było to 
konieczne, zależało mi bowiem na tym, aby w miarę możliwości obnażyć i pokonać przesąd o 
obiektywności, o absolutnej przedmiotowości przeżywanego przez nas świata. Ale rzecz ma jeszcze 
inne oblicze, szczególnie interesujące właśnie na tle tego negatywnego aspektu.
Stykamy się z nim zadawszy pewne pytanie, które w tym miejscu nieuchronnie się narzuca (ale 

które, dowiodę tego, okazuje się całkowicie błędnie postawione) – i właśnie dlatego kieruje naszą 
uwagę na jeden z ważnych aspektów sprawy. Pytanie brzmi: jak to jest możliwe, że świat "zamyka 
się w sobie całkowicie", mimo że półkule mózgowe, które nam go udostępniają, z przyczyn 
podanych w poprzednim rozdziale uznać należy za jak gdyby jeszcze niegotowe, nieostatecznie 
dojrzałe?
Rozumiemy doskonale, że organizm zdany wyłącznie na wegetatywne odruchy – jak na przykład 
gąbka czy meduza – może tworzyć zamkniętą, zdolną do funkcjonowania jedność ze swym 
biologicznym środowiskiem. To samo dotyczy "istoty międzymózgowiowej" z jej rzeczywistością 
wypełnioną swoistymi cechami wyzwalającymi. Ale jeśli my sami – pozwólmy sobie na takie 
sformułowanie -jeszcze wcale nie dotarliśmy ostatecznie do tego trzeciego poziomu rozwoju, który 
nazwałem trzecim szczeblem, jeśli nie wspięliśmy się jeszcze tak zupełnie na ten najwyższy 
stopień, to w takim razie czym można wytłumaczyć, że świadomość pozwala nam pomimo to 
przeżywać taki świat, który wydaje nam się "gotowy" i zamknięty w sobie i w którym możemy 
działać spójnie i sensownie?
Pytanie to, chociaż wydaje się tak oczywiste, jest błędnie postawione co najmniej z trzech 
powodów. Oto najgrubszy błąd: podział rozwoju mózgu na trzy szczeble, który zastosowałem w tej 
książce, nie jest jedynym podziałem do przyjęcia. Znajduje on pewne podstawy w jednym z wielu 
możliwych anatomicznych podziałów naszego mózgu. Tę samą historię można by zatem 
przedstawić – może nie tak swobodnie i obrazowo – na zasadzie innego podziału.
Dalej: nie bez powodu umieściłem w przedostatnim ustępie pojęcie "istoty międzymózgowiowej" w 
cudzysłowie, zresztą nie po raz pierwszy w tej książce. Ściśle biorąc, w ogóle nie ma takiej istoty. 
Jest to teoretycznie wyabstrahowany przypadek idealny, wykazujący główne cechy pewnego 
określonego poziomu rozwoju w formie czystej, a więc i bardziej przejrzystej niż te, które można 
by wykazać u istoty z krwi i kości, odbiegającej zawsze mniej lub więcej od tego, co "typowe". 
Zarówno podział na określoną liczbę szczebli, jak i posługiwanie się stypizowanymi formami 
idealnymi, to przykłady konstrukcji pomocniczych tworzonych przez nasz umysł. Przykłady 
nieodzownych w nauce, a szczególnie w biologii, układów porządkowych, które narzucamy na 
świat zjawisk, aby nie stracić orientacji. Są one nie tylko przydatne, ale też dozwolone – dopóki 
pamiętamy, że są wytworem naszego umysłu.
Z chwilą gdy o tym zapominamy i zaczynamy je traktować jak realne właściwości świata 
zewnętrznego, stajemy się równie śmieszni jak ów chłopak okrętowy, który przy swoim pierwszym 
rejsie przez Atlantyk dał się namówić na wypatrywanie przez lornetkę równika, skoro na 
wszystkich mapach morskich jest on zaznaczony grubą linią. Dokładnie ten sam błąd popełniamy w 
chwili, kiedy zaczynamy stawiać sobie pytanie, czy sprawność życiowa organizmu może być 
rozpatrywana pod względem jego filogenetycznej odległości od jednego z owych dowolnie 
ustalonych szczebli.
Drugi zarzut przeciwko naszemu pytaniu ma głębsze tło. Sprowadza się do kontrpytania, czy 
istotnie świat nasz jest aż tak w sobie zamknięty, aż tak "gotowy", i czy rzeczywiście nasze 
czynności, które w nim się odbywają, są tak bezgranicznie "sensowne", jak się to zakłada. Czy nie 
jest to znowu skutek otępiającego nas przyzwyczajenia, jeżeli namysłu wymaga kwestia, jak wielki 
jest naprawdę udział naszego świata, udział, który pozostaje niezbadany i zagadkowy, pomimo że 
mamy go żywcem przed oczami i konkretnie go przeżywamy?
Tak więc na przykład ciężar własnego ciała należy do elementarnych doświadczeń naszej 
materialności, ale nawet najmądrzejsi spośród uczonych nie potrafią powiedzieć, czym jest 
powodująca to odczucie siła ciężkości, jaka jest natura tej absolutnie nie wyjaśnionej siły i dlaczego 
wraz z rozszerzalnością, gęstością i masą należy ona do podstawowych właściwości wszelkiej 
materii. To samo, aby przytoczyć już tylko jeden przykład, dotyczy naszej świadomości, o której 
bez przerwy mówimy w tej książce. Owa świadomość, a więc wiedza o własnej tożsamości, to, co 
moglibyśmy nazwać subiektywnością naszego przeżywania świata, jest podstawowym 
doświadczeniem doznawanym przez każdego. Ale nikt nie potrafi wyjaśnić natury tego zjawiska.

A czyż cała nauka o przyrodzie nie jest próbą spenetrowania prawdziwej istoty tego świata za 
pomocą wyszukanych abstrakcji i wyrafinowanej aparatury; owej istoty świata, którą widocznie 
odnaleźć można dopiero poza fasadą prezentowaną naszemu naiwnemu przeżywaniu? A czy 
rezultat największych wysiłków w tej dziedzinie nie polega w końcu na zrozumieniu, że z każdym 
krokiem zrobionym w kierunku poznania wzrasta liczba zagadek?
Jestem przekonany, że wszystkie te zjawiska są wyrazem dysproporcji pomiędzy naszym 
roszczeniem do istnienia w całkowicie obiektywnym, jednoznacznie przedmiotowym świecie a 
sytuacją realną. Ponadto jestem pewien, że dotyczy to również nie zawsze i nie w pełni 
racjonalnych korzeni ludzkiego zachowania, co chyba nie wymaga przykładów. Jedno i drugie to 
tylko różne strony tego samego medalu. Jedno i drugie wynika z filogenetycznego faktu, że 
ewolucja półkul mózgowych doszedłszy do dzisiejszego stopnia rozwoju, a więc do nas, zaszła 
wprawdzie bardzo daleko, ale nie dość daleko, żebyśmy już całkowicie osiągnęli trzeci spośród 
wyodrębnionych tu szczebli.
Trzeci zarzut przeciwko słuszności pytania, dlaczego nasze "niegotowe" półkule mózgowe 
pozwalają nam jednak przeżywać pozornie gotowy świat, jest zarzutem najcięższym. Polega on na 
przypomnieniu, że przecież pozycja przejściowa w toku ewolucji nie jest wyjątkiem, lecz wręcz 
przeciwnie – regułą. Każdy żyjący organizm w swym przystosowaniu do przynależnego środowiska 
wydaje nam się doskonały. Znamienne przy tym jest – przypomnijmy jeszcze i to – że odnosi się to 
również do organizmów już nie istniejących, znanych nam tylko w roli prekursorów żyjącego 
obecnie gatunku.
Okoliczność ta zasługuje na szczególną uwagę, gdy sobie uzmysłowimy, że dotyczy to właśnie 
przede wszystkim tych wymarłych praprzodków dzisiejszych istot żyjących. Znowu jak paradoks 
brzmi prosty opis biologicznej prawdy: tylko wymarli przedstawiciele minionego świata zwierząt, 
którzy stali się protoplastami innych, wyżej rozwiniętych, bardziej "postępowych" gatunków, 
zasługują bez żadnych ograniczeń na miano dojrzałych czy nawet doskonałych. W stosunku do 
tych, do których się to nie odnosi, konieczne jest zatem zgłoszenie jakichś zastrzeżeń. Nie stali się 
oni bowiem protoplastami, dlatego że – właśnie wskutek braku dostatecznego przystosowania – 
wymarli bez potomków, którzy mogliby nadal uczestniczyć w grze ewolucji.
W ewolucji zatem doskonałe przystosowanie i zdolność do postępującej ewolucyjnej przemiany idą 
ze sobą solidarnie ręka w rękę, a jest to jeszcze jeden przykład owych paradoksów obecnych 
wyłącznie w naszych umysłach, a nie w realnej przyrodzie. Zachowując wszelką dyktowaną przez 
tę wiedzę ostrożność, pozwólmy sobie na domysł całkowicie przeciwny, mianowicie, że 
udowodniony charakter przejściowy pewnej formy życia – a w sensie pozytywnym: jej zdolność do 
dalszego rozwoju w przyszłości – nie musi być z góry sprzeczny z jej doskonałym 
przystosowaniem. Fakt, że nie rozumiemy, jak się to dzieje, nie powinien być przeszkodą w 
uznaniu, że właśnie tak jest.
Jeżeli domysł ten jest słuszny, musi on także dotyczyć człowieka. W takim razie niechaj nas nie 
dziwi, że chociaż jesteśmy "istotą przejściową" – czyli, w wersji pozytywnej, zdolną do dalszego 
rozwoju – żyjemy w świecie, który ma swój sens. Zresztą stwierdziliśmy, że jest to tylko sens 
względny, świat nasz bowiem nie stanowi tworu zamkniętego w sobie w sposób racjonalny. Gdyby 
tak było, zadanie przyrodników byłoby znacznie prostsze.
Wydaje mi się, że w tym miejscu należy krótko wspomnieć o pewnym zjawisku, które także 
pozornie wygląda całkiem banalnie, a rozpatrywane pod kątem naszych rozważań pozwala nagle 
jakby w świetle reflektorów ujrzeć cały rozmiar złudzeń co do naszego położenia. Zjawiskiem tym 
są reakcje na wszelkie przejawy braku rozsądku u ludzi, nasza bezradność wobec pewnych form 
przestępczości, przerażenie, gdy kroniki polityczne znowu podają wiadomości o morderczych 
walkach z pobudek ideologicznych, wyznaniowych czy rasowych; nasza konsternacja wobec aktów 
czystego, bezwzględnego terroru.
We wszystkich takich przypadkach łatwo wyliczyć przyczyny powierzchowne. Każda wojna, każdy 

najkrwawszy nawet gwałt może powołać się na jakąś wyzwalającą go sytuację, na zrozumiałe 
motywy. Ale powód naszego lęku tkwi znacznie głębiej.
W stan niepokoju wprowadza nas to, iż przekonujemy się, że człowiek jest widocznie niezdolny do 
rozwiązywania swoich konfliktów w sposób pokojowy i racjonalny. Lęk budzi fakt, że aż nazbyt 
często widzimy człowieka jako ofiarę, bierny obiekt podlegający nieuchronnym anonimowym 
przymusom w sytuacjach, w których teoretycznie rzecz biorąc powinien być panem. Jesteśmy 
bezradni wobec stale powtarzających się konfrontacji z kryzysami wywołanymi przez nas samych.
Wówczas rozpaczliwie szukamy przyczyn. Prowadzimy badania pokojowe i tworzymy 
skomplikowane teorie o źródłach ludzkiej agresywności. A czy przy takich okazjach uwzględniamy 
problemy mogące być wynikiem tego, że na naszym etapie ewolucyjnym jesteśmy formą 
przejściową; czy uwzględniamy możliwość oddziaływania tego, że nasza racjonalna struktura jest 
"niegotowa"?
Może nazbyt rzadko zdumiewamy się tym, że wyłonieni z ciemności bezkresnej niemal, czysto 
biologicznej prehistorii, jesteśmy w ogóle zdolni do tworzenia społeczeństwa. Zdolni do 
ustanawiania moralnych norm zachowania oraz teorii opisujących przynajmniej cząstkowo ów 
świat, który nagle odbił się w naszej świadomości. Może po prostu nie doceniamy znaczenia, jakie 
dla naszej swobody ma hipoteka naszej biologicznej sytuacji.
Gdybyśmy przestali wzbraniać się przed uznaniem czynników biologicznych jako podstawowych 
warunków decydujących także o ludzkiej swobodzie – kto wie, czy wówczas taka realna ocena 
własnych możliwości nie pozwoliłaby na większą tolerancję, mniejszą niecierpliwość, mniejsze 
zadufanie. Może wówczas rzadziej występowałyby pewne kryzysy, których uporczywe nawroty 
zaskakują nas wciąż od nowa.
Przerażenie wobec wszelkich przejawów ludzkiej irracjonalności jest z pewnością uzasadnione. Ale 
wynika ono między innymi stąd, że uważamy się za bardziej racjonalnych, rozsądniejszych, aniżeli 
rzeczywiście jesteśmy, aniżeli możemy być dzisiaj w wyniku obciążenia taką prehistorią. Kto 
nazbyt wiele oczekuje, w pewnej mierze jest sam sobie winien, jeżeli nazbyt łatwo bywa 
rozczarowany.
Już czas powrócić do wątku biologicznego, który stanowi trzon naszych rozważań. Po tak 
szczegółowym omówieniu niedostatków biologicznego ustroju człowieka, owego braku 
wykończenia, którego nie sposób przeoczyć stosując miarę ewolucyjną, chcę w tym rozdziale 
powiedzieć o pozytywnym aspekcie zagadnienia. A więc o pozytywnych stronach, które – chociaż 
brzmi to zupełnie niewiarygodnie – ewolucja potrafiła wykrzesać właśnie z tego niedostatku naszej 
konstytucji, stosując znowu zgodną ze swą strategią zasadę czynienia cnoty z musu.
Zanim jednak dla rozważenia tego zdumiewającego stanu faktycznego powrócimy na poziom 
biologiczny, nie mogę się powstrzymać od zwrócenia uwagi na to, że może pierwszą oznakę tego 
stanu odnajdujemy w dziedzinie zupełnie odmiennej, przeciwstawnej wręcz do dziedziny 
biologicznej. Na myśli mam obszar działalności artystycznej. Zapytuję więc, gdzie znalazłaby się 
sztuka, przede wszystkim plastyczna, ale także poezja, gdyby świat był rzeczywiście tak 
obiektywny, gdyby był istotnie tak absolutnie i w jednoznacznym sensie utrwalony, jak to zwykle 
zakładamy? Gdzież znalazłaby się przestrzeń dla tej najbardziej ludzkiej spośród wszystkich 
ludzkich dziedzin, gdybyśmy nie mieli możliwości, co więcej, gdyby nie gnała nas konieczność 
nieustannego odkrywania i interpretowania rzeczywistości naszego świata? Gdybyśmy nie byli 
zmuszani do ciągłego wnikania w zmienność i różnorakość jego nieuchwytnych znaczeń i powiązań 
i do dokonywania prób ich rozwikłania? W świecie, w którym prawda byłaby obiektywna i który 
prezentowałby się w postaci prawdziwie absolutnej, uwolnionej od naszego własnego ustroju, 
samodzielnie jednoznacznej nie byłoby miejsca dla sztuki.
Taka koncepcja implikuje coś jeszcze: mylilibyśmy się co do naszej sytuacji także wtedy, 
gdybyśmy – po uzmysłowieniu sobie jej przejściowego charakteru – zapragnęli wyskoczyć w 
przyszłość i znaleźć się na jakimś następnym etapie ewolucji naszego gatunku. Na przykład w 

nadziei, że moglibyśmy oderwać się od konfliktów nieuchronnie powstających z powodu 
niewykończenia naszego obecnego ustroju i rozkoszować się wolną od napięć harmonią bardziej 
racjonalnej i obiektywnej rzeczywistości.
Takie pragnienie nie miałoby żadnych podstaw. Stopień doskonałości naszego przystosowania 
wyraża się przecież między innymi w tym, że rzeczywistość nasza, wbrew wszystkim 
niezaprzeczalnym wadom, reprezentuje jedyny świat, w jakim możemy wytrzymać.

1

 Wprawdzie ze 

względu na udział przypadku w historii przyrody przyszłość ewolucji jest nie do przewidzenia, ale 
wolno nam wysuwać pewne przypuszczenia na podstawie jej dotychczasowego przebiegu. Między 
innymi takie, że ze świata wyżej wyewoluowanych potomków naszego gatunku ulotnić mogą się 
nie tylko poezja i sztuki plastyczne, lecz także wszelkie ciepło uczuć. Jakkolwiek by było, 
przeniesieni tam czulibyśmy się jak podrzutki. W świecie przyszłości bylibyśmy nie mniej obcy niż 
w rzeczywistości międzymózgowia, do której może nas dzisiaj czasami cofnąć jakiś koszmar – na 
szczęście tylko na krótką chwilę.
Ale teraz powróćmy już na bezpieczny grunt faktów biologicznych. Zapowiedziałem 
przeprowadzenie dowodu na twierdzenie, że ewolucja potrafiła wyciągnąć korzyść z takich cech 
naszej rzeczywistości, jak niedostateczna obiektywność i brak identyczności jakościowej, że z wady 
potrafiła znowu uczynić cnotę nowego osiągnięcia.
Struktura czasowa tego, co żyje 
Przypomnijmy sobie ów dość dokładnie przeanalizowany przez nas przykład takiej przemiany, 
jakim było elementarne biologiczne zjawisko habituacji. Jako jego przyczynę odkryliśmy także 
pewną "wadliwość" funkcjonalną: wynikającą z energetycznych powodów niezdolność 
biologicznych receptorów do poprawnego funkcjonowania przez dowolnie długi czas w stanie 
niezmiennym. Rozpatrując skutki habituacji, ujrzeliśmy ze zdumieniem, jak wiele pozytywnych 
funkcji ewolucja wydobyła z tej nieprzezwyciężonej bariery sprawnościowej. Wada receptora stała 
się punktem wyjścia rozwoju niektórych spośród najbardziej wyrafinowanych układów orientacji, 
jakimi rozporządza organizm wyższy.
Szczytowym osiągnięciem tej zmiany na lepsze było wykorzystanie zmęczenia receptora do 
wyłączania jednakowych informacji napływających ze środowiska. W ten sposób doszło do 
definiowania i filtrowania przeciętnego napływu bodźców z otoczenia. Dzięki temu zaś to, co 
szczególne, nowe, inne, mogło być postrzegane coraz lepiej. Zjawisko zmęczenia okazało się więc 
przydatne do dokonywania celowego wyboru pomiędzy pochodzącymi z zewnątrz bodźcami. A to 
oznaczało jego użyteczność jako funkcjonalnego elementu nowatorskich układów orientacyjnych.
Dla przykładu prześledziliśmy wtedy dwa przypadki postrzegania wzrokowego. Najpierw u piskląt, 
którym habituacja umożliwiła odróżnianie częściej pojawiających się sylwetek nieszkodliwych 
ptaków w locie od sylwetek ptaków drapieżnych, występujących – z konieczności biologicznej – 
rzadziej. Drugim przykładem byliśmy my sami. Okazało się bowiem, że osobliwości naszego 
postrzegania barw oparte są na tej samej zasadzie: bezbarwna jest dla nas biel, którą przeżywamy 
jako przeciętną mieszaninę widzialnego promieniowania pochodzącego od Słońca, barwność zaś 
odbieramy jako odchylenie od tej przeciętnej – zależnie od przewagi danego pasma fal.
Musiałem to wszystko krótko powtórzyć, ponieważ teraz, na wyższym szczeblu, w szczególnie 
ciekawym momencie, stajemy przed takim samym stanem faktycznym. Zależność treści naszego 
świata od naszych nastrojów na pierwszy rzut oka wydaje się tym bardziej zastanawiająca, że 
nastroje te podlegają nieustannym zmianom i wahaniom. Przyczyną takiego ich "falowania" jest w 
końcu również elementarna zasada biologiczna stanowiąca o niepokonalnej barierze ograniczającej 
naszą sprawność. I w tym wypadku ewolucja potrafiła z wady uczynić źródło dodatkowych 
informacji o środowisku.
Aby to zrozumieć, musimy raz jeszcze zejść do głębin wegetatywnego podłoża, na którym z czasem 
osadziło się świadome przeżywanie. Ową wadę, od której wszystko wzięło początek, odnajdujemy 
tutaj na poziomie pierwszego szczebla naszej historii. I znowu brak sprowadza się do bariery 

ograniczającej działanie pewnej funkcji, bariery nie do przebycia ze względu na obowiązujące 
prawa natury. Jednakże w tym przypadku niemożność jej pokonania nie polega na uchwytnych 
powiązaniach sprawności i zużycia energii, lecz na bardziej subtelnych prawidłach regulacji 
biologicznej. Ale i te okazały się nie do przezwyciężenia. One również reprezentowały fakty, z 
którymi ewolucja musiała się pogodzić.
Przypomnijmy sobie więc, o co chodzi na tym najniższym piętrze biologicznego rozwoju od 
pierwszej chwili aż do dnia dzisiejszego: o zachowanie wewnętrznego środowiska, niezbędnego do 
harmonijnego przebiegu skomplikowanych procesów przemiany materii. Prakomórka 
usamodzielniła się, oderwała od swego otoczenia. Z faktu, że izolacja ta nie mogła być całkowita – 
chociażby ze względu na przyjmowanie pokarmów i wydalanie odpadów – wynikło elementarne 
zadanie nałożone na wszystko, co żyje – zadanie utrzymania własnego porządku wewnętrznego 
wobec relatywnego chaosu nieożywionego otoczenia.
Konieczne jest zapewnienie ściśle określonego stężenia takich czy innych cząsteczek i atomów, tylu 
a tylu jonów danego metalu, takiej czy innej ilości soli lub rodnika, a wszystko z zachowaniem 
największej precyzji. Minimalne nawet odchylenia powodują załamanie skomplikowanej 
równowagi różnorako splecionych procesów chemicznych. Przytaczaliśmy odpowiednie przykłady.
Temu ogromnemu zadaniu podołać można tylko dzięki układowi regulacyjnemu, który odpowiada 
jego złożoności. Podstawową zasadą tego układu jest zasada sprzężenia zwrotnego.

2

 Znaczy to po 

prostu, że rozmaite "wartości zadane" komórkowej przemiany materii kontrolują się same. Z chwilą 
gdy stężenie pewnej substancji odbiega od wartości reprezentującej biologiczne optimum, to samo 
odchylenie wyzwala regulację przeciwną, powodującą nawrót do pożądanego stanu pierwotnego. 
Dzieje się tak nie tylko na poziomie najniższym, lecz również na poziomie zespołów 
wegetatywnych: spadek ciepłoty ciała wywołuje poprzez rozmaite połączenia, w których 
uczestniczą także tarczyca i mięśnie, wzrost produkcji ciepła. Spadek zawartości cukru we krwi 
powoduje obniżenie się progów wyzwalania programów służących pozyskiwaniu pokarmów. I tak 
dalej.
Jednakże jest pewna rzecz, o której dotąd nie wspomniałem, a która w tym miejscu naszej historii 
nagle nabiera znaczenia, mianowicie to, że owa zasada regulacji przez sprzężenie zwrotne mimo 
całej genialności ma podstawową wadę: w żadnym razie nie potrafi naprawdę trwale ustalić żadnej 
z tych zadanych wartości, których przestrzegania nadzoruje, a nawet nie może choćby na krótki 
czas utrzymać jej na tym samym poziomie. Wszystkie wielkości kontrolowane przez sprzężenie 
zwrotne tylko oscylują wokół docelowej wartości.
Właściwości tej absolutnie nie da się usunąć, ponieważ jest cechą immanentną układu. A znaczy to, 
że jest wyrazem i skutkiem samej zasady sprzężenia zwrotnego. Przecież polega ono właśnie na 
tym, że każde odchylenie powoduje wyrównanie przez regulację przeciwną. Nawet gdyby zasada 
takiej samokontroli wartości biologicznych była najgenialniejsza, przy stosowaniu jej trzeba 
pogodzić się z tym, że odchylenie następuje zawsze, zanim uruchomione zostaną środki do 
przywrócenia pożądanego stanu.
Konkretnie znaczy to po prostu, że mechanizm regulacyjny służący utrzymaniu poziomu cukru we 
krwi może zostać uruchomiony dopiero wtedy, gdy zawartość glukozy w surowicy w istotnym 
stopniu odbiega od biologicznego optimum. Jeśli ilość glukozy spadła do takiej wartości, następuje 
mobilizacja rezerw, o ile one istnieją. Glukoza uwalnia się przez enzymatyczny rozpad glikogenu z 
zasobów zgromadzonych w wątrobie i wydziela się do krwi. Jednocześnie obniża się próg dla 
programu: pozyskanie pokarmu. Zaczynamy odczuwać głód, który z wzrastającą natarczywością 
dociera do świadomości i coraz bardziej ukierunkowuje nasze zainteresowania, aż do momentu, 
kiedy ulegamy popędowi zjedzenia czegoś.
Wskutek tych wewnętrznych i zewnętrznych działań poziom cukru we krwi zaczyna niebawem 
wzrastać. Jednakże nawet na tej powrotnej drodze do biologicznie pożądanego stężenia cukru we 
krwi układ sterujący tymi funkcjami okazuje się leniwy. Wzrost wcale nie bywa zahamowany w 

chwili, w której osiągnięta zostaje wartość zadana. Uczestniczące w tym procesie hormony nie dają 
się tak szybko usunąć z krwi. Uwalnianie glikogenu w wątrobie nie może się natychmiast 
zatrzymać. Także uczucie głodu wcale nie ustępuje od razu.
Przede wszystkim również w tym odwrotnym przebiegu obowiązuje reguła, że mechanizmy mające 
zahamować dalszy wzrost mogą wejść do akcji dopiero, gdy zostaną do tego wezwane. Logika 
wskazuje, że sygnałem tym nie może być dla nich osiągnięcie wartości zadanej, czyli zamierzonego 
celu, a więc jedynej sytuacji, która nie powinna ulec żadnej zmianie. Cały układ musi więc 
ponownie wykroczyć poza cel, aż znowu uruchomiona zostanie regulacja przeciwna, która od nowa 
rozpocznie tę samą grę.
Obowiązuje to także, gdy jesteśmy syci, obowiązuje zawsze i bez wyjątku, jak długo żyjemy. 
Nawet wówczas gdy oscylacje są tak nikłe, że nie pojawiają się wcale w naszej świadomości jako 
swoiste przeżycia emocjonalne czy popędowe. Wówczas także poziom cukru we krwi podnosi się i 
opada, jak gdyby w powolnym rytmie falowania morza. Automatyk powiedziałby, że pod wpływem 
działania i przeciwdziałania wywołanego przez układ regulacyjny poziom oscyluje wokół wartości 
zadanej. Owo sterowanie nie może się dokonywać w żaden inny sposób; regulacja przez sprzężenie 
zwrotne nie może przebiegać inaczej.
Nawiasem mówiąc, tylko teoretyk przywiązany do perfekcjonistycznych wyobrażeń może to uznać 
za wadę. Istnieje wiele powodów przemawiających za tym, że taka forma chwiejnej homeostazy, tj. 
chwiejnej równowagi funkcjonalnej, stwarza znacznie lepsze i elastycz-niejsze warunki dla reakcji 
żywego organizmu, aniżeli te, które mogłaby zapewnić jakaś doskonała sztywność wewnętrznego 
ustroju. Jednakże wobec tej właściwości charakterystycznej dla sterowania przez sprzężenie 
zwrotne – pojęcie "bariery sprawnościowej", obojętne pod względem wartości, jest dopuszczalne.
Skoro w grę tu wchodzi osobliwość absolutnie nieunikniona, wszystko to dotyczy nie tylko 
regulacji poziomu cukru we krwi, lecz bez wyjątku wszystkich wewnętrznych funkcji 
wegetatywnych naszego organizmu oraz wszystkich innych organizmów żywych: od temperatury 
ciała począwszy do stężenia określonych składników mineralnych w osoczu i płynie tkankowym, 
od czynności nerek na trzustce skończywszy. Nawet częstość podziałów komórek naszego ustroju, 
która przy normalnym, nie wypaczonym przez chorobę nowotworową rozroście tkanek jest 
oczywiście także uregulowana, podlega pewnemu rytmowi, w tym wypadku stosunkowo 
powolnemu, bo 24-godzinnemu.
Ten system samoregulacji zdaje się wyciskać swoje piętno na budowie organizmów także tam, 
gdzie można by sobie wyobrazić inne rozwiązanie funkcjonalne. Ale prawdopodobnie zasada 
oscylacji spowodowana regulacją ze sprzężeniem zwrotnym została wprowadzona łącznie z 
usamodzielnieniem się pierwszej komórki zdolnej do replikacji. Świadczyłoby to o nader 
czcigodnym wieku tej zasady, nawet oceniając ją w skali ewolucyjnej. Jako zasada pierwszej 
godziny zadecydowała o losach dalszego rozwoju. Może właśnie to jest przyczyną, że nie znamy 
prawie procesów fizjologicznych, które nie przebiegałyby w postaci oscylacji, przeważnie o 
charakterystycznej częstotliwości.
Tak więc na jednym końcu w paśmie fal krótkich mamy rytm aktywności impulsu komórek 
nerwowych naszego mózgu. Częstotliwość mieści się tutaj w rzędzie wielkości dziesiętnych części 
sekundy. Na drugim końcu widma natrafiamy na rytm snu i czuwania.

3

 Pomiędzy nimi położone są 

tętno i oddychanie, okresowe wahania ciśnienia i przepływu krwi oraz – z częstotliwością mniej 
więcej sześciu godzin – rytmiczne zmiany ruchowej aktywności mięśni.
Wiemy, że istnieją nie tylko wewnętrzne przyczyny tego, że sen i czuwanie następują po sobie 
kolejno podczas 24-godzinnego okresu. Zgodność tego rytmu z czasowym następowaniem po sobie 
dnia i nocy jest tak oczywista, że jeszcze przed kilkudziesięciu laty uważano za samo przez się 
zrozumiałe, iż jedno jest przyczyną drugiego. Dzisiaj wiemy, że tak nie jest. Czuwanie i sen nie są 
po prostu skutkiem mijania się jasności dnia i mroku nocy. Jak udowodniły zupełnie bezspornie 
doświadczenia prowadzone w sztucznym świetle, czuwanie i sen są także wyrazem endogennej 

(wewnątrzustrojowej) oscylacji.
Z drugiej strony jednak te same doświadczenia wykazały również, że ów 24-godzinny rytm 
wymaga sterowania optycznego za pomocą zewnętrznej zmiany oświetlenia. Gdy się bowiem w 
badaniach nad izolacją od światła dziennego wyłączy tę funkcję wskaźnika czasu, wewnętrzny 
zegar, tj. wrodzony rytm, zaczyna odchylać się od dokładnej 24-godzinnej częstotliwości, zwykle z 
wyraźnie odczuwalnymi ujemnymi skutkami dla subiektywnego samopoczucia. Większość ludzi 
dzisiaj już wie o tym z licznych publikacji ostatnich lat. Zjawisko zasługuje jednak na wyraźne 
podkreślenie, potwierdza wszak ponownie, i to w sposób szczególnie obrazowy, niejednokrotnie już 
omawiane tutaj niezwykle ważne twierdzenie współczesnej nauki, że organizm nasz na szczeblu 
wegetatywnym wciąż jeszcze stanowi funkcjonalną jedność ze swym biologicznym środowiskiem.

Tabelaryczne zestawienie najważniejszych rytmów biologicznych. Pola białe: człowiek, 
zakreskowane: inne ssaki. Cztery pionowe linie odpowiadają najważniejszym okresom 
w środowisku: rytm pływów, periodyczność dobowa, obieg Księżyca, rok.

Wszystkie te rytmiczne funkcje są najwidoczniej w najróżniejszy sposób ze sobą sprzężone. Jest to 
z pewnością rzecz cudowna, z drugiej jednak strony nie powinna nas ona wcale dziwić. Gdyby 
bowiem tak nie było, organizm nasz pod względem funkcjonalnym byłby chaosem. Wszelka żywa 
struktura jest strukturą uporządkowaną, chociaż zwykle złożoność jej jest tak wielka, że z trudem 
rozpoznajemy ów porządek. Badania nad regulacją czasową żywych organizmów obecnie wciąż 
jeszcze są w zalążku.
Jednakże uczeni, którzy poświęcili się badaniom nad rytmami biologicznymi, czyli 
"chronofizjologii" (dyscyplina ta nawet nie ma jeszcze ogólnie przyjętej nazwy), dawno już nie 
mają żadnych wątpliwości, że zdolność do życia wymaga również porządku w czasie. Podobnie jak 
wyspecjalizowane komórki łączą się w narządy, a narządy żywego osobnika – w anatomicznie 
uchwytne układy, tak samo niezliczone i całkowicie różne poszczególne rytmy naszych funkcji 
wewnętrznych muszą być wzajemnie harmonijnie zestrojone w jakimś porządku czasowym. Nawet 
niewielki zasób wiadomości o tych powiązaniach, którym obecnie rozporządzamy, pozwala 
przypuszczać, że ich wzajemny stosunek jest stosunkiem liczb całkowitych (zob. tabela).

4

Nastroje interpretują świat 
Tyle, jeśli chodzi o dygresję na temat pewnego wegetatywnego szczegółu. Ale jakie następstwa ma 
owa funkcjonalna osobliwość, którą rozpoznaliśmy na samej górze, na szczycie piramidy?
Stwierdziliśmy niedawno, że to, co rozgrywa się na poziomie mię-dzymózgowia, przeżywamy jako 
uczucia, nastroje lub popędy. W zależności od ciągłych zmian progu bądź gotowości takie czy inne 
cechy środowiska w naszym przeżywaniu występują mniej lub bardziej natarczywie jako 
uwydatnione właściwości i wymagania.
Obniżenie się progu głodu prowadzi do tego, że z zasobu informacji dostarczanych przez 
środowisko docierają wybiórczo te sygnały, które mogą stanowić potencjalne czynniki 
wyzwalające, a zatem są związane z kategoriami: "jadalny" i "niejadalny". W analogiczny sposób 
podwyższona gotowość seksualna każe ze wzrastającą natarczywością pojawiać się w świadomości 
innym, równie swoistym sygnałom środowiska. Gotowość do lęku zwiększa wrażliwość na jeszcze 
inne informacje, tym razem związane albo z przemijaniem świata, albo z jego grozą. Zawsze z 
nowym nastrojem zmienia się charakter przeżywanego przez nas świata, każdy nastrój interpretuje 
ten świat w sposób odmienny, właściwy danemu nastrojowi.
Jak więc – przy tych wszystkich powiązaniach – omówiona przed chwilą osobliwość biologicznej 
regulacji wszystkich funkcji wegetatywnych odzwierciedla się w przeżywającej świadomości? Na 
czym polega odpowiednik psychologiczny faktu, że regulacja może następować wyłącznie w 
postaci periodycznych oscylacji? Otóż twierdzę, iż odpowiednik ten powstaje przez stałe, 
psychologicznie nie uzasadnione falowanie normalnych codziennych oscylacji nastrojów, inaczej 

mówiąc, że wyjaśniona wyżej osobliwość regulacyjna wegetatywnego podłoża dociera w takiej 
formie do najwyższego szczebla, czyli naszego świadomego przeżywania świata.
Dla uniknięcia nieporozumień trzeba tu jeszcze dorzucić kilka uwag. Co w tym kontekście znaczy 
"psychologicznie nie uzasadnione"? Dla jasności powrócę raz jeszcze do pojęcia porządku w czasie, 
który jak przed chwilą powiedziałem, jest nieodłącznie związany z żywym organizmem. 
Uporządkowana hierarchia wzajemnie zestrojonych periodycznych funkcji stanowi o tym, że każdy 
organizm – a więc my również – jest zdolnym do oscylacji układem. Chcąc wyrazić się bardziej 
obrazowo, można by go porównać do dzwonu.
Organizm – tak jak dzwon – jest zdolny do rezonansu, a więc daje się pobudzać do współoscylacji 
przez określone częstotliwości pochodzące z zewnątrz. To, jakie częstotliwości ten efekt wywołują, 
a jakie pozostają bez odzewu – zależy od własnego nastrojenia. Odpowiednio do naszych nastrojów 
pewne przeżycia, pewni ludzie czy też określone wiadomości mogą doprowadzić nas do 
współoscylacji albo też w ogóle nas nie poruszyć – mogą nas zarazić swym nastrojem lub 
pozostawić obojętnymi.
Jest to znowu tylko inny aspekt pewnego stanu rzeczy, z którym już mieliśmy do czynienia: 
jedności podmiotu i środowiska na poziomie nastrojów. Ale strzeżmy się przed nadużywaniem 
prymitywnego porównania z dzwonem. W odróżnieniu bowiem od tego mechanicznego układu 
oscylującego organizm żywy może być również pobudzony samoistnie, endogennie. Wymienione 
przykłady dotyczyły wszystkich pobudzeń z zewnątrz, "zarażenia" przez czynniki środowiska, które 
tak czy inaczej pobudzają ludzkie nastroje. W grę zawsze wchodziło to, co psycholog nazywa 
"umotywowanym", psychologicznie inspirowanym wpływem na nastrój.
Tymczasem istnieje nie tylko to. Codziennie doznajemy czy też przeżywamy nastroje, które nie 
mają psychologicznie inspirowanych przyczyn, nastroje albo wahania nastrojów nie umotywowane, 
będące rezultatem czynników endogennych. Co prawda jesteśmy zawsze skłonni uważać tego 
rodzaju endogenne wahania za wyzwolone przyczynami psychologicznymi. Przyczyny przecież 
nietrudno znaleźć, zarówno pozytywne, jak i negatywne. Zresztą właśnie wobec owej zbieżności 
pomiędzy moim nastrojem a tym, co w środowisku wywiera na mnie największe wrażenie, 
rozróżnienie tego, co było przyczyną, a co skutkiem, nieraz rzeczywiście jest prawie niemożliwe.
Pomimo to nie ma żadnej wątpliwości, że wewnętrzne nastrojenie żywego organizmu zależy także 
od czynników endogennych.
Swobodna introspekcja poucza nas, że możemy być w złym humorze nie tylko wskutek przeżyć, a 
więc z przyczyn psychologicznych, ale także wówczas, gdy pozornie nie ma do tego żadnego 
powodu. Oczywiście, że i wtedy jakiś powód istnieje. Ale znaleźć go nie można, w każdym razie 
nie w świadomym przeżywaniu. W tych przypadkach nastrój rodzi się nie w wymiarze przeżyć, nie 
z doświadczeń psychologicznych, lecz z niżej położonych pięter podłoża biologicznego. Uczucie 
przytłaczającego przygnębienia, które ogarnia nas po jakimś gorzkim rozczarowaniu, nie różni się 
dla nas niczym od podobnego uczucia, przeżywanego w wyniku fizycznej niedyspozycji, która 
może nawet nie objawiać się jeszcze w żaden inny sposób.
Istnieje także stan przeciwny, wprawdzie rzadziej, szczególnie rzadziej w starszym wieku: nagłe 
pojawienie się radosnego podniecenia bez żadnej zewnętrznej, psychologicznie zrozumiałej 
przyczyny. Kto potrafi dobrze obserwować samego siebie, potwierdzi, że takiemu wzmożonemu 
samopoczuciu pochodzenia endogennego nieraz towarzyszy nawet pewna bezradność: człowiek 
szuka powodu tej nie wyjaśnionej euforii, a ponieważ nie może go znaleźć, zdaje mu się, że to 
pamięć zawodzi. Tymczasem rzeczywiście tego powodu nie ma, w każdym razie nie ma go w 
wymiarze psychicznym. Takie ulotne przeżycie bezpodstawnego uczucia szczęścia też ma swój 
odpowiednik w podłożu biologicznym. Jest nim najwidoczniej osiągnięcie – zawsze krótkotrwałego 
– stanu szczególnie udanego, szczególnie harmonijnego zestrojenia się wszystkich wegetatywnych 
funkcji własnego ustroju.

5

Jak z tego widać, stale jesteśmy w jakiś sposób nastrojeni. Zmienia się znak – dodatni lub ujemny – 

zmienia się intensywność. Ale wszyscy przez całe życie nieustannie poruszamy się między 
biegunem przygnębienia, troski, braku pewności siebie i lęku a biegunem optymistycznej, pełnej 
nadziei przedsiębiorczości, popychającej nas do działania. Właściwie należałoby powiedzieć, że 
"coś" porusza nami między tymi dwoma biegunami, ruch inicjowany jest bowiem bez naszego 
współudziału.
Dopóki jesteśmy zdrowi psychicznie, nikt nie stanowi tu wyjątku. Intensywność i częstość tych 
wahań uznajemy nawet za istotną cechę charakteryzującą danego człowieka. Sam nasz język 
zdradza, że tak jest: gdy chcąc kogoś opisać mówimy o jego "osobowości", podkreślamy tym 
samym, że jego emocjonalna swoistość, będąca podstawowym składnikiem osobowości, lepiej go 
charakteryzuje w naszych oczach aniżeli jakakolwiek inna właściwość.
Jest to ze wszech miar uzasadnione. Emocjonalna konstytucja człowieka, a więc jego przeciętny 
nastrój podstawowy, częstość i rozmiar wahań jego nastrojów stanowią pod wieloma względami 
podłoże całej jego psychicznej aktywności. Jako psychiczny wyraz indywidualnego ustroju 
wegetatywnego podłoże to jest przecież zakotwiczone w jego dziedziczności, a tym samym 
wrodzone. Oprócz' szerokości pasma, a więc wielkości oscylacji, i miejsca w widmie – a zatem 
przeciętnego nastroju podstawowego – do owego psychicznego podłoża należy wreszcie także 
emocjonalna stabilność: przez wpływy psychiczne jeden człowiek daje się szybko i intensywnie 
wyprowadzić z równowagi nastrojów, drugi mniej albo prawie wcale.
Jednakże nie chodzi mi tutaj o napisanie wprowadzenia do psychologii medycznej. Skoro w 
ostatnich zdaniach przypomnieliśmy sobie o wszechobecności czynników emocjonalnych, ważne 
jest dla nas pewne zupełnie szczególne pytanie: jakie znaczenie dla naszego stosunku do świata ma 
to nieuchronne i nieustające oddziaływanie nastrojów? Jakie jest jego podstawowe znaczenie, jeżeli 
jednocześnie uwzględnimy dotychczasowe wyniki naszych szczegółowych rozważań, mianowicie 
te, że przeżywany przez nas świat zmienia swe oblicze zgodnie z naszymi nastrojami? 
Stwierdziliśmy przecież, że ów rzekomo obiektywny świat pozostaje identyczny tylko w swej 
przedmiotowości, nigdy w swej jakości.
W pierwszej chwili znowu wydaje się, jakobyśmy tutaj mogli odkryć aspekt wyłącznie negatywny. 
Narzuca się myśl, że bariera sprawnościowa wegetatywnej regulacji, stanowiąca podstawę całego 
zagadnienia, tutaj na "górze", na poziomie świadomego przeżywania, także jest tylko wadą. Czyż to 
nie właśnie nastroje tarasują nam drogę do poznania prawdziwej natury świata, która bez tego może 
stałaby dla nas otworem? A czy owe stałe wahania nastrojów, wypływające nieuchronnie z 
wyjaśnionych tu prawideł regulacji, nie każą wahać się w tym samym rytmie i w tych samych 
rozmiarach także wyglądowi tego świata między biegunami grozy i powabu? Czyżby więc nasze 
nastroje fałszowały prawdziwą treść świata?
Emocje jako pomoc w przetrwaniu 
Wbrew wszelkim pozorom ten, kto negatywnie osądza wpływ emocji oraz cały mechanizm, którego 
są one wynikiem, musi ściągnąć na siebie zarzut oceniania ludzkiego położenia z błędnej 
perspektywy. Jak zdarzyło się już nieraz przy innych okazjach, wrażenie wady, zjawiska 
negatywnego, jest znowu tylko wynikiem złego wyboru punktu obserwacyjnego. Tym razem także 
nie wolno nam na zagadnienie patrzeć z góry, lecz wyłącznie od strony genetycznej i historycznej. 
Sąd o zafałszowaniu może wygłosić tylko ten, kto zna oryginał. Mówienie o fałszowaniu 
rzeczywistości świata byłoby dopuszczalne jedynie, gdybyśmy byli w stanie stwierdzić obiektywne 
znaczenie świata przez nas przeżywanego. Taka możliwość jednakże jest dla rodu ludzkiego sprawą 
dalekiej przyszłości.
Ale do rzeczy: to, co wywołuje wrażenie, jakoby nasze nastroje tarasowały dostęp do postrzegania 
prawdziwej treści świata, jest znowu tylko owym złudzeniem, któremu zadaliśmy kłam w 
poprzednim rozdziale. Wrażenie to rodzi się wszak z wiary, że w naszej ewolucyjnej wędrówce ze 
świata międzymózgowia do obiektywnego i racjonalnego przeżywania świata dotarliśmy już do 
celu. Tymczasem, jak widzieliśmy, przed nami jeszcze niemały kawałek drogi. Gdy to 

uwzględnimy, kategorie oceny zmienią się nagle zasadniczo.
Zrozumiemy, że emocje nie tylko nie zamykają nam widoku świata, lecz wręcz przeciwnie, 
wszystkie razem tworzą "narząd postrzegania". Co prawda postrzegania nie świata obiektywnego, 
który – podkreślam to raz jeszcze z naciskiem – w ogóle nie jest nam dostępny i w gruncie rzeczy 
jest dla nas nawet niewyobrażalny. Natomiast tym, czego owe emocje dostarczają w sposób 
absolutnie niezawodny, jest widok rzeczywistości skrojonej na naszą miarę.
Przesąd o racjonalnej naturze naszego przeżywania świata jest tak głęboko zakorzeniony, że muszę 
raz jeszcze przypomnieć: mózg nasz nie został rozwinięty przez ewolucję po to, żeby pozwolić nam 
poznać świat, lecz jedynie dla umożliwienia nam przetrwania w tym świecie. To, że od pewnego 
czasu – może od kilku tysięcy wieków – używamy mózgu również do poznawania świata, odbywa 
się na takiej samej zasadzie, jak na przykład gra w szachy z zastosowaniem komputera, 
wynalezionego przecież do całkiem innych celów. Na pewnym stopniu złożoności zarówno w 
technice, jak w ewolucji zupełnie niespodziewani wyłaniają się nowe obszary swobody.
Sposób, w jaki pod wpływem naszego usposobienia przeżywamy świat, może wydać się wadliwy z 
punktu widzenia hipotetycznej inteligencji rozwiniętej do pełnej racjonalności. Jednakże dla nas, 
których ewolucyjne miejsce postoju tak bardzo jest jeszcze odległe od tej możliwości, sposób ten 
reprezentuje pewne optimum, podobnie jak wszystkie inne rozwiązania ewolucji.
Świat zasadniczo wciąż jeszcze nie jest dla nas obiektem poznania, lecz miejscem, w którym 
musimy przetrwać. Stąd w naszym odczuciu właściwości świata nie mieszczą się między 
biegunami: prawdziwy – fałszywy, lecz między kategoriami: sprzyjający życiu – życiu wrogi. Otóż 
aparat postrzegania pod nieustającym wpływem naszych nastrojów pozwala nam bezpośrednio 
przeżywać takie właśnie znaczenia. Cokolwiek nas na tym świecie spotyka, jest z góry 
zaszeregowane dla nas w tej rubryce: jest przyjemne albo nieprzyjemne, nęcące albo odpychające, 
podoba nam się bądź budzi lęk. Kategorie te nie zawsze bywają dostatecznie natarczywe, abyśmy 
mogli je świadomie rejestrować. Mogą nawet przejściowo blednąc wówczas, kiedy robimy użytek z 
racjonalnego rozumowania, którym przecież już rozporządzamy. Ale nigdy nie znikają całkowicie.
Przyroda troszczy się o swoje stworzenia. Podobnie troszczy się o nas ewolucja. Nie jesteśmy 
jeszcze dostatecznie rozwinięci, aby można było nas jako całkowicie pełnoletnich wypuścić spod 
wszelkiej opieki. Decyzja o tym, co nam przystoi, a co nie, co dla nas dobre, a co nam może 
zagrażać, nie jest pozostawiona naszemu swobodnemu uznaniu. O tym rozstrzyga się za nas 
zawczasu. Nie możemy swobodnie wpływać na to, co nam przypada do smaku, a co zdaje się 
odstręczające, co może stać się przyczyną radości, a co lęku. Wszystkie te kategorie przeżywamy 
zupełnie bezpośrednio jako właściwości rzeczy, na które natrafiamy.
Decyzji nie powierzono naszej ocenie. Czyjej więc? Otóż sądy wydajemy ciągle jeszcze na 
podstawie doświadczeń, które nie my zebraliśmy, lecz gatunek. Nasza indywidualna zdolność do 
uczenia się jest bardzo wysoko rozwinięta, nasza intelektualna zdolność oceny również wyniosła 
nas daleko ponad poziom wszystkich innych ziemskich istot żyjących. Ale nawet my nie stajemy 
jeszcze wobec świata zupełnie samodzielnie. Nastroje niczym pępowina zapewniają nam 
powiązanie ze światem. Także w naszym przypadku pierwotna jedność organizmu ze środowiskiem 
nie została jeszcze przełamana.
W ludzkim przeżywaniu działa ona wciąż jeszcze pod postacią harmonijnej zgodności pomiędzy 
naszą gotowością wewnętrzną a prezentowanym nam widokiem świata. Gdy nam jest źle, świat też 
jest zły. Im gorsze mamy samopoczucie, tym mniej ma on dla nas atrakcyjnych cech. I znowu 
nieważne są przyczyny niezadowolenia. Pamiętajmy, że nawet wtedy, gdy nie ma konkretnego 
niedomagania fizycznego, a pojawia się tylko niepojęte dla medycyny obniżenie nastroju, za 
przyczynę uznać musimy jakieś zakłócenie wegetatywnej harmonii, owego zestrojenia 
wegetatywnych funkcji naszego organizmu.
Sens biologiczny takiej przez nasze usposobienie zbudowanej zgodności między ego a światem jest 
oczywisty. Niedostatecznej wydolności, brakowi rezerw sprawnościowych odpowiada wygląd 

świata, który zawiera mało pokus, wyklucza więc zaangażowanie pewnych funkcji. Podobnie jak w 
stanie nasycenia znika ze środowiska kuszące działanie rzeczy jadalnych, tak samo w zniechęceniu 
czy depresji cały świat traci te właściwości, które mogłyby uczynić go pociągającym. Dzieje się 
oczywiście też odwrotnie: nie zakłócone niczym zdrowie, szczególnie dobra kondycja fizyczna, 
optymalna harmonia wszystkich funkcji wegetatywnych mogą psychicznie wyrazić się radosnym 
podnieceniem, w którym świat ukazuje się jako pole otwarte dla wszelkich możliwości.
Nie może więc być mowy o tym, aby nasze nastroje zasłaniały widok na obiektywność świata. Na 
osiągniętym przez nas szczeblu rozwoju obiektywności tej jeszcze nie ma. Nigdy dosyć 
powtarzania tego. Prawdą jest, że nastroje określają wygląd i treść naszej rzeczywistości. Ale 
właśnie dzięki temu zapewniają one zgodność między ego a jego światem z wszystkimi 
wynikającymi z tego korzyściami dla naszego biologicznego bezpieczeństwa.
Teraz możemy wreszcie uzasadnić, jakim prawem wolno nam przyznać usposobieniu, jako sumie 
nastrojów i afektów, rangę narządu poznania. Przedmiotem poznania wprawdzie nie może być 
świat jako taki, ale jest nim nasza rzeczywistość. Nawiasem mówiąc, widać z tego, że poznanie nie 
jest tylko sprawnością odbiorczą i bierną, lecz w pełni aktywną i twórczą. Jako skutek absolutnie 
nieuniknionych, a zatem normalnych wahań naszego nastroju – z przyczyn wyżej opisanych – w 
rzeczywistości naszej wyłaniają się wciąż od nowa w ustawicznej przemianie te wszystkie 
właściwości świata, które mają znaczenie dla naszego istnienia.

6

Niesieni przez to ciągłe falowanie nastrojów dokonujemy więc nieustannie przeglądu świata pod 
względem jego możliwości i niebezpieczeństw. Nasze usposobienie porównać można do promieni 
reflektora, które nieprzerwanie wymacują i wprowadzają w nasze pole widzenia spektrum 
wszystkich znaczeń, jakie świat trzyma dla nas w pogotowiu. Wzmożone samopoczucie wskazuje 
nam nie wykorzystane jeszcze szansę i zachęca do wypróbowania nowych możliwości. Ale 
normalne niskie stany, depresja dnia codziennego, spełniają także swoją rolę: zmuszają do 
samokrytycznego sprawdzania tego, co osiągnęliśmy, chroniąc nas przed ryzykiem.
Nie muszę chyba już na zakończenie wdawać się w szczegóły wszystkich osobliwości 
świadczących o tym, w jakim stopniu tutaj, na płaszczyźnie nastrojów, międzymózgowie reguluje 
jeszcze stosunek człowieka do świata: jedność podmiotu i świata, brak treści nieważnych, 
przeżywanie znaczeń jako właściwości rzeczy, egocentryczna perspektywa wyłaniającej się w 
danym nastroju rzeczywistości, w której wszystkie znaczenia ukierunkowane są na podmiot – 
wszystko to już poznaliśmy dokładnie. Ów jedyny w swoim rodzaju narząd poznania, siedziba 
naszych nastrojów, stanowi więc jeszcze jeden dowód na twierdzenie, że nie opuściliśmy dotąd 
całkowicie strefy pośredniej: zwierzę-człowiek. Inaczej mówiąc, ród nasz jest ciągle w trakcie 
ewolucyjnej wędrówki od rzeczywistości międzymózgowia do obiektywnego świata półkul 
mózgowych.
Naiwna wiara, że osiągnęliśmy już cel, jest prawdopodobnie przyczyną tego, iż zwykle nie 
dostrzegamy poznawczej funkcji naszych nastrojów bądź osądzamy ją jako zafałszowanie obrazu 
świata. Tymczasem interpretacja rzeczywistości przez nasze nastroje nie ma nic wspólnego ze 
swobodą racjonalnego spotkania ze światem obiektywnym, istniejącym niezależnie od 
przeżywającego go podmiotu. Ale i tak na osiągniętym przez nas szczeblu rozwoju nie ma jeszcze 
takiej swobody.
Los nasz jest więc podobny do losu Mojżesza: ukazywała mu się wprawdzie w dali Ziemia 
Obiecana, sam jednak nie miał już do niej dotrzeć. Można by się tutaj jeszcze zastanowić nad tym, 
czy taka położona w jakiejś ewolucyjnej przyszłości Ziemia, na której dalecy potomkowie naszego 
rodu staną może kiedyś, w pełni racjonalni i swobodni, wobec prawdziwie absolutnego, 
obiektywnie danego świata, czy taka Ziemia nam, takim jacy obecnie jesteśmy, wydałaby się z 
bliska równie obiecująca. Szczęśliwie nie musimy sobie nad tym łamać głowy. Pytanie jest 
zbyteczne chociażby dlatego, że żadnej nie ma wątpliwości, iż nigdy na tej Ziemi nie staniemy.

21. Rzeczywisty świat człowieka
O pochodzeniu myślenia 
Duch nasz nie spadł z nieba w całkowicie gotowej postaci. Znać to po nim. Gdy nasz mózg przed 
mniej więcej – powiedzmy – milionem lat zaczął się powoli budzić do świadomości samego siebie, 
wiek jego wynosił co najmniej l miliard lat. Gdy odbicie świata zewnętrznego wyłoniło się po raz 
pierwszy w przeżywaniu podmiotu, wszystkie decyzje, od których zależał wygląd tego obrazu, 
dawno już zapadły.
W grę wchodziły zawsze decyzje natury biologicznej. Żadna z nich nie zapadała przecież po to, aby 
organizmowi dostarczyć możliwie obiektywnych informacji o jego środowisku. Każdy krok służył 
jednemu tylko celowi, a było nim wzmożenie szansy przetrwania. W związku z tym wyjaśnienia 
wymaga fakt, że w czasach według skali ewolucyjnej najnowszych z owego rozwoju rodzi się 
mimo wszystko tendencja do coraz pełniejszego i bardziej przedmiotowego poznawania świata 
zewnętrznego. Podobnie trzeba się również zastanowić nad pewnym pytaniem związanym z 
prehistorią naszego aparatu postrzegania, a mianowicie: w jakim stopniu odbicie wykazuje 
podobieństwo do oryginału, jak dalece rzeczywistość, jaką przeżywamy, odpowiada istniejącemu 
światu?
Na wstępie do tych rozważań pragnę przytoczyć ostatni już, szczególnie wyrazisty przykład, który 
dowodzi, że postęp ewolucji był całkowicie nie zamierzony. Przykład jest zaczerpnięty z historii 
rozwoju naszego postrzegania wzrokowego. Jak się okaże, nie został dobrany przypadkowo. 
Historyczne powiązanie tego najbardziej przedmiotowego z naszych zmysłów zdalnych ze 
zjawiskiem, które nazywamy myśleniem abstrakcyjnym, jest ściślejsze, aniżeli się na ogół sądzi.
Rozwojowym krokiem ewolucji, który dostarcza tego przykładu, jest przejście od jednoocznego 
widzenia ruchu do obuocznego postrzegania przestrzeni. W toku ewolucji drugi typ postrzegania 
rozwinął się z pierwszego. Stereoskopowe postrzeganie przestrzeni jest sprawnością doskonalszą, 
czego nie muszę chyba uzasadniać.
Pytanie o przyczynę, która spowodowała, że rozwój wyszedł poza archaiczne jednooczne widzenie, 
stanowi szkolny przykład pytania o zasadę wszelkiej ewolucji. Co zainicjowało powolną wędrówkę 
oczu z pozycji bocznej do położenia frontalnego w czaszce? Skutkiem jej było nałożenie się pól 
widzenia obydwojga oczu, a więc podstawowe założenie widzenia stereoskopowego. Jednakże to 
osiągnięcie było dopiero końcowym wynikiem dokonującej się przemiany, toteż – zgodnie z logiką 
– zanim się pojawiło, nie mogło stanowić jej przyczyny.
Jakiż więc był powód, że oczy naszych jeszcze przedczłowieczych przodków ruszyły w długą, 
ciągnącą się przez tysiące pokoleń drogę w czaszce? Na czym mogła polegać korzyść 
przemieszczenia się oczu tak dalece do przodu, że ich pola widzenia coraz bardziej się na siebie 
nakładały? Aby oddziaływać jako przyczyna, korzyść ta musiała od pierwszej chwili być 
odczuwalna.
Więcej jeszcze, musiała być dosyć wielka, aby zrekompensować stratę poniesioną wskutek tego, że 
siłą rzeczy przy tej wędrówce oczu coraz większa tylna strefa dawnego pola widzenia wymykała się 
spod kontroli wzroku. Pamiętajmy ustawicznie, że na tym szczeblu rozwoju oczy jeszcze nie służą 
widzeniu, że nie są jeszcze narządem odbijającym, lecz optycznymi detektorami ruchu. Nie ulega 
żadnej wątpliwości, że takiemu zadaniu optymalnie odpowiadał horyzont okólny pola widzenia 
typu archaicznego. Dla jakiego zysku organizm z tej korzyści zrezygnował?
Jeszcze bardzo niedawno było to jedno z owych pytań rzekomo bez odpowiedzi, a więc cieszących 
się wielką popularnością wśród przeciwników myśli ewolucyjnej, nie wymarłych jeszcze w kręgu 
ludzi wykształconych. Jednakże od 1972 r. nie mogli się już posługiwać tym argumentem. W roku 
tym bowiem angielski uczony John Fremlin opublikował przekonujące wyjaśnienie: coraz większe 
nakładanie się pól widzenia obydwojga oczu – na zasadzie praw fizyki – pozwoliło na mniej więcej 
dziesięciokrotne zwiększenie ich wrażliwości na światło. Jasne jest, że musiały z tego wyniknąć 

decydujące korzyści dla przetrwania istot żywych aktywnych w nocy.
Wspominaliśmy już na s. 124, że światłoczułość naszych oczu jest tak wielka, że już 20-70 
kwantów światła wyzwala subiektywne odczucie jasności. A tym samym wrażliwość oczu mieści 
się już – używając terminologii z dziedziny informatyki – w obrębie poziomu szumów. Cóż to 
znaczy?
Gdy w zupełnej ciemności zamyka się oczy, pole widzenia wcale nie jest całkiem czarne. Widzi się 
bowiem jak gdyby matowy rysunek świetlny podobny do obłoku, falujący tu i tam, nieustannie 
zmieniający swój kształt. Powstaje on z przyczyn wewnętrznych, mających swe źródło w 
siatkówce. Powyżej absolutnego punktu zerowego temperatury także w nie oświetlonej siatkówce 
muszą nieuchronnie przebiegać minimalne zjawiska elektryczne i molekularne. Powstają one tam w 
zasadzie z tych samych powodów, z jakich w włączonym głośniku słyszymy wyraźny szum, .gdy 
radioodbiornik nie jest nastawiony na żadną stację. Głośnik wprawdzie szumi zawsze, ale gdy 
złapiemy jakąś stację, już tego z reguły nie słyszymy, ponieważ impulsy pochodzące z nadajnika 
rozgłośni położone są powyżej poziomu szumów.
Owo słabe odczucie światła, które postrzegamy w całkowitej ciemności, nie jest niczym innym jak 
"optycznym szumem" naszych siatkówek. Teraz rozumiemy już, że to fizyczne zjawisko 
światłoczułości naszych oczu ustanawia pewną ostateczną granicę. Wrażenia świetlne mogą być 
rejestrowane, to znaczy kwalifikowane jako informacje pochodzące z całą pewnością ze świata 
zewnętrznego, tylko dopóty, dopóki mogą być jednoznacznie oddzielone od "szumu własnego" 
siatkówek.
A przypadek taki następuje zawsze wtedy, gdy wchodzący bodziec świetlny położony jest powyżej 
poziomu "szumów optycznych". To znaczy, gdy energia jego jest wyraźnie większa od energii 
własnej aktywności siatkówki. Ale gdy się ma dwoje oczu, wówczas istnieje jeszcze inna, o wiele 
bardziej wyrafinowana możliwość oddzielania od siebie wewnętrznych i zewnętrznych pobudzeń: 
jest nią porównywanie. Otóż według Johna Fremlina właśnie ta możliwość była przyczyną, że 
ewolucja uprzywilejowała nakładanie się pola widzenia obydwojga oczu.
Wyjaśnienie to wydaje się przekonywające. Zjawiska szumów, czy to w technice, czy w ożywionej 
przyrodzie, stanowią szkolne przykłady zjawisk statystycznie nieregularnych. Wzorce światła, które 
możemy widzieć dzięki własnej aktywności siatkówek, mają charakter całkowicie przypadkowy i 
nieregularny. Są zatem zawsze odmienne w każdej siatkówce. Ale naturalnie sprawa wygląda 
odwrotnie w przypadku bodźca pochodzącego z zewnątrz. Każdy bodziec świetlny prawdziwie 
przynależny do świata zewnętrznego bywa rejestrowany w obu siatkówkach w tej samej chwili i w 
tym samym miejscu, gdy pochodzi ze wspólnej dla obu oczu części pola widzenia.
Wobec tego mózg musi tylko porównać ze sobą informacje przybywające od obojga oczu i odrzucić 
wszystkie meldunki nie potwierdzone przez obie strony. Zasada ta pozwala na identyfikowanie 
obiektywnych bodźców świetlnych nawet wtedy, gdy są tak słabe, że już nie odcinają się swoją 
energią od poziomu szumów. Nie musimy chyba szczególnie podkreślać, że słówko "tylko", użyte 
w przedostatnim zdaniu, zakłada istnienie w siatkówkach i w ośrodkach wzrokowych naszego 
mózgu podziwu godnej aparatury przeliczeniowej, zresztą dotąd w swej złożoności całkowicie nie 
zbadanej.
Poważny argument na korzyść słuszności wyjaśnienia Fremlina znajdziemy w sferze obyczajów 
gatunków blisko spokrewnionych ze sobą. Tak więc u większości ptaków oczy umieszczone są w 
głowie bocznie. Ale na przykład u sów, które na zdobywanie łupu wyruszają w nocy, oczy znajdują 
się w twarzy frontalnie, co w naszym odczuciu nadaje owym ptakom przysłowiowy "mądry 
wygląd"! Podobne różnice ustawienia oczu występują pomiędzy rozmaitymi gatunkami wielkich 
ssaków: u aktywnych w dzień roślinożerców przeważa pozycja boczna, u aktywnych w nocy 
łowców, dla których maksymalna wrażliwość na światło jest ważniejsza od zachowania pola 
widzenia z tyłu, obserwujemy ustawienie frontalne.

1

Skoro więc w ten sposób – z całkowicie odmiennych przyczyn! – doszło do tego, że obydwoje oczu 

ogarniało ten sam wycinek świata zewnętrznego, ewolucji nadarzyła się okazja przebadania 
powstałej sytuacji w aspekcie nowych możliwości. Rezultatem było wynalezienie stereoskopowego 
postrzegania przestrzeni, bezpośredniego plastycznego widzenia. I znowu z musu powstała cnota. 
Tym razem wada polegała na nieuniknionym braku ostrości, na podwójnych konturach, które 
wykazywało uzyskane obuoczne odbicie świata.
Ponieważ obydwoje oczu patrzeć mogło na jakiś punkt w środowisku tylko pod kątami mało 
różniącymi się od siebie, odpowiednimi do rozstawu oczu, odbicia tego samego wycinka pola 
widzenia rzucone na obie siatkówki nie były nigdy całkowicie identyczne. Brak ten pierwotnie nie 
miał znaczenia, ponieważ z początku sam obraz nie był przecież wcale ważny. A gdy o wiele 
później ewolucja zaczęła się nim posługiwać, dokonała zdumiewającego zwrotu, zmieniając tę 
pozornie fatalną wadę nieuniknionego braku ostrości podwójnego obrazu w nieocenioną korzyść 
bezpośredniego postrzegania głębi przestrzeni i kształtu.
Skoro w ten sposób podmiot nabył już bezpośredniego doświadczenia przestrzennego, ewolucja 
mogła postawić kolejny rewolucyjny i całkowicie nieprzewidziany krok. Teraz posłużyła się 
wewnętrznymi procesami poprzedzającymi realną czynność w tej zewnętrznej przestrzeni. Przez 
oderwanie zamiaru działania od konkretnego wykonania pozwoliła na powstanie w świadomości 
podmiotu przestrzeni wewnętrznej, przestrzeni wyobraźni, w której czynność w postaci czystego 
wyobrażenia mogła być sprawdzana w aspekcie wynikających z niej konsekwencji, zanim 
konsekwencje te realnie nastąpiły.
Owa wewnętrzna przestrzeń wyobraźni jest źródłem wszelkiego myślenia. Tę krótko tutaj przez nas 
naszkicowaną drogę rozwoju, prowadzącą od najprostszych ruchowych odruchów orientacyjnych 
aż do zdolności rozumnego działania w przestrzeni wyobraźni, opisał już Konrad Lorenz w 1943 r. 
w jednej ze swoich najbardziej błyskotliwych publikacji.

2

 Chociaż nasza wiedza o konkretnym 

historycznym przebiegu jest siłą rzeczy szczególnie niepełna tutaj, gdzie w grę wchodzi powstanie i 
najwyższe osiągnięcie naszej psychiki, trudno już wątpić w prawdziwość tej drogi rozwojowej.
Na takie pochodzenie naszej zdolności myślenia – od przeżywania przestrzeni naszych 
biologicznych praprzodków – wskazuje także fakt, że do dnia dzisiejszego do opisu procesów 
myślowych posługujemy się obrazami i pojęciami zaczerpniętymi z wymiarów przestrzennych, tak 
jak gdyby to była rzecz sama przez się zrozumiała. Stawiamy więc jakieś zagadnienie pomimo jego 
abstrakcyjnego charakteru, roztrząsamy je, rozpatrujemy ze wszystkich stron, aby uzyskać lepsze 
spojrzenie, lepiej je uchwycić i wreszcie objąć. Są to niezatarte ślady pozostawione w naszym 
języku przez opisany rozwój, język zaś nie jest przecież niczym innym jak wyrazem naszego 
myślenia.
Jakżeż więc wobec takich warunków i okoliczności, jedynych, jakie towarzyszą postępowi 
ewolucji, wytłumaczyć można ów pozornie celowy rozwój zmierzający do przekazania i 
udoskonalenia znajomości świata? Mówiąc inaczej, jak to jest możliwe, że proces posłuszny 
biologicznemu przystosowaniu się do środowiska pociąga za sobą coraz głębsze – jak się zdaje – 
obiektywne poznanie tegoż środowiska?
Jak dalece prawdziwe jest nasze postrzeganie? 
Pytanie to stawia nas wobec klasycznego, podstawowego problemu teorii poznania: jak należy 
tłumaczyć to, że struktury naszego myślenia i funkcje naszego aparatu postrzegania są tak 
ukształtowane, iż o zewnętrznym świecie potrafimy wyrażać się sensownie, to jest bez 
sprzeczności, oraz tak, że wypowiedzi nasze dają się zastosować w praktyce? Zgodnie z logiką tej 
książki sformułowałem oczywiście to pytanie w nawiązaniu do procesu ewolucji. I teraz okazuje 
się, że dla owego problemu, który w filozofii klasycznej zdawał się nie do rozwiązania, stosunkowo 
prostej odpowiedzi w naturalny sposób dostarcza filogeneza.
Filozofia klasyczna musiała zagadnienie to rozpatrywać w świetle aktualnej sytuacji człowieka. W 
tych warunkach pytanie oczywiście pozostało bez odpowiedzi. Kto nie wiedział nic o procesie 
ewolucji, odkrywanym stopniowo w ciągu ostatnich stu lat, ten – świadomie bądź nieświadomie – 

za punkt wyjścia przyjmował pewne wyobrażenie, które określiłbym jako "model kulisowy" 
ludzkiego bytu.
W takim rozumieniu bowiem człowiek, jedyny w swoim rodzaju, staje wobec pozostałego świata – 
przyrody, Ziemi oraz innych istot żywych – jak gdyby na scenie, na którą został wprowadzony z 
zewnątrz, i na tle kulis jej krajobrazu odgrywa przedstawienie swojej najbardziej własnej 
egzystencji. A wówczas istotnie wydaje się niezrozumiałe, dlaczego konstrukcja sceny miałaby być 
skrojona odpowiednio do skali przyniesionej przez podmiot z zewnątrz. Z takiej perspektywy 
rzeczywiście na cud (albo też na złudę!) musi wyglądać to, że idee działającego wykazują strukturę 
pasującą do obiektywnych właściwości kulis.
Od kiedy odkryliśmy ewolucję, sytuacja zdaje się mniej zagadkowa. Na tle historii rozwoju naszej 
zdolności poznania tajemnica zaczyna się nieco przerzedzać. Kiedy wiemy, że człowiek nie został 
"wstawiony" w przyrodę jako całkowicie obca istota, lecz wywodzi się z niej samej – część 
problemu nagle się ulatnia. Z perspektywy rozważań ewolucyjnych idea i rzeczywistość, struktura 
naszego aparatu postrzegania i właściwości środowiska przystają do siebie z tych samych przyczyn, 
dla których skrzydło ptaka jest dostosowane do właściwości powietrza, a nasz układ szkieletowy – 
do warunków stworzonych przez ziemską siłę ciężkości.
Nie wolno zapominać, że proces poznawania środowiska jest o wiele starszy od zjawiska, które 
obecnie wiążemy z tym pojęciem w sensie o wiele ściślejszym i znacznie bardziej swoistym. Każda 
żywa istota, która w toku ewolucji swego gatunku przystosowuje jakąkolwiek fizyczną cechę do 
określonych warunków środowiska, reaguje takim przystosowaniem na pewną od tegoż środowiska 
pochodzącą informację. Każde przystosowanie biologiczne jest aktem poznania (Konrad Lorenz). 
Dotyczy to również tego szczebla rozwoju, na którym tylko gatunek jest w stanie się uczyć. 
Dotyczy wszystkich wyników procesu ewolucyjnego, a zatem nie tylko fizycznych cech i 
sprawności, ale również funkcji, które nazywamy psychicznymi. Stąd właśnie te same przyczyny, 
które zrodziły nasze cechy fizyczne, dostosowały nasze narządy postrzegania i struktury myślenia 
do obiektywnych danych realnie otaczającego nas świata.
Oczywiście, że cel był podobny. W jednym, jak i w drugim przypadku przystosowanie służyło 
zwiększeniu szansy przetrwania. Cząsteczka hemoglobiny tyłko dlatego jest prawie optymalnym 
przenośnikiem tlenu, że wyhodowanie przez ewolucję tej szczególnej sprawności w ciągu kilkuset 
milionów lat, krok za krokiem, mogło udoskonalić wydolność życiową istot oddychających tlenem. 
Zupełnie to samo odnosi się do drogi rozwojowej prowadzącej od receptora światła do oka. Aparat 
postrzegania, który by dostarczał fałszywych informacji o środowisku, w tym samym stopniu nie 
daje się pogodzić z przetrwaniem co nieodpowiedni enzym czy wadliwie zbudowana zastawka 
sercowa. "Małpa nie postrzegająca dość realistycznie gałęzi, na którą skakała, była w krótkim 
czasie małpą martwą", a co za tym idzie, nie stała się praprzodkiem istniejących dzisiaj 
naczelnych.

3

Tak więc pytanie o przyczynę zgodności między naszym rozumem a światem, pytanie, które 
poruszało wszystkich teoretyków poznania od Platona począwszy, a na Kancie skończywszy, dzięki 
odkryciom ewolucji otrzymało zadowalającą odpowiedź ze strony przyrodników. Jednakże 
odpowiedź ta wyjaśnia jeden tylko, aczkolwiek niewątpliwie podstawowy, aspekt problemu 
poznania. Brak nam natomiast prawie zupełnie rozeznania, w jakim stopniu to, co postrzegamy, 
możemy uważać za prawdziwe. Stajemy bowiem przed zagadnieniem o wiele trudniejszym do 
rozwikłania: jak daleko sięga owa zgodność, której istnienie i przyczyny zaakceptowaliśmy przed 
chwilą z takim zadowoleniem?
Informacje, jakie o swoim środowisku otrzymuje mrówka, są także obiektywnie prawdziwe. Gdyby 
tak nie było, gatunek jej, o tyle starszy od naszego rodu, dawno już byłby wymarł. U tego owada 
zatem podobnie jak u wszystkich innych istot żywych – również występuje zgodność między 
własną zdolnością postrzegania a pewnymi cechami środowiska. Mrówka odbiera swymi narządami 
zmysłów informacje o realnie istniejących właściwościach świata. A pomimo to mamy prawo 
sądzić, że o świecie wie ona tyle co nic. Nie chodzi zatem wyłącznie o sam fakt zgodności, lecz 

także o szerokość horyzontu, w którego zasięgu zgodność ta występuje.
Jak rzecz ma się z nami? Z faktem, że nasz świat także nie jest w całości obiektywny, zetknęliśmy 
się już przy rozpatrywaniu naszego emocjonalnego stosunku do świata, tworzonego przez nastroje. 
Ale był to dość archaiczny rodzaj tego stosunku, wykazujący jeszcze wyraźne ślady współdziałania 
międzymózgowia. Tymczasem teraz mówimy o naszym poznawczym stosunku do świata, a więc o 
takim sposobie przeżywania go, w którym pośredniczą zmysły wyższe. W grę wchodzą tu te 
spośród narządów postrzegania, których informacje są opracowywane w korze półkul mózgowych. 
Czy obraz przekazywany nam przez te narządy odpowiada oryginałowi pod względem rodzaju i 
rozmiaru?
O tym z pewnością – pomimo wszelkiego postępu – mowy być nie może. Sytuacja nasza jest 
jeszcze o wiele bardziej ograniczona, aniżeli każe nam wierzyć nasze naiwne doświadczenie. Nawet 
z poziomu półkul mózgowych bardzo daleko nam jeszcze do przeżywania obiektywnego świata lub 
inaczej, do przeżywania świata takim, jaki jest. To, co widzialne dla naszych oczu, nie jest jeszcze 
pomimo wszelkich pozorów światem jako takim, lecz tworem o cechach przeważnie 
subiektywnych: jest naszą ludzką rzeczywistością.
Przywodzi to znowu na myśl położenie Mojżesza. Półkule mózgowe na obecnym szczeblu rozwoju 
mogą nam umożliwić wyłącznie wgląd w naszą sytuację. Jesteśmy pierwszymi i jedynymi istotami 
na tej planecie, które wiedzą, że jakiś realny, obiektywny świat musi istnieć. Świat, którego 
właściwości występują niezależnie od nas samych: świat sam w sobie, mówiąc językiem 
teoretyków poznania. Poza nieustannie przesuwającą się granicę poznania rozum nasz może 
wejrzeć tylko na tyle, by pojąć, że w żaden sposób nie jesteśmy w stanie poznać tego obiektywnego 
świata.
Najwyższy stopień naszego rozumienia pozwala na rozpoznanie, że żyjemy jeszcze w 
rzeczywistości subiektywnej, na której piętno swoje bardziej wyciska rodzaj i liczba naszych 
zmysłów aniżeli obiektywne, niezależnie od nas występujące właściwości realnego świata. Gdy 
porównujemy stan naszego poznania ze stanem poznania kleszcza opisanego przez Uexkulla (por. s. 
163), postęp wydaje się fantastyczny ponad wszelką miarę. Ale rozpatrywany pryncypialnie kurczy 
się i traci wszelkie znaczenie, gdy przypominamy sobie wszystkie ograniczenia, którymi 
obwarowane zostało także nasze przeżywanie świata.
Zaczyna się od tego, że nasze możliwości dowiadywania się czegoś o świecie powstały pod 
wpływem czynników biologicznych. Raz jeszcze powtarzam: mózg nasz jest narządem 
rozwiniętym przez ewolucję nie w celu poznawania świata, lecz w celu przetrwania. Podobnie 
funkcje naszych narządów postrzegania zrodziły się tylko w jedynym aspekcie ułatwienia nam 
przeżycia w naszym aktualnym środowisku.
Prawa rządzące tymi dziejami nie mogły nie pozostawić śladów. To one sprawiły, że nasze 
postrzeganie, nasz ogląd świata można nazwać prawdziwym, ale ograniczonym do obszaru, którego 
poznanie jest absolutnie niezbędne do przeżycia. Nie ma w ewolucji takiej racji, która mogłaby 
uzasadnić wysiłek jakiegoś dalszego rozwoju przekraczającego to wymaganie! To zaś jest 
prawdziwą przyczyną faktu, że dane, które przyjmujemy do wiadomości, i nasze wyobrażenia 
pasują wyłącznie do przeciętnych rzędów wielkości i miar, z jakimi mamy do czynienia w 
przeżywanym przez nas codziennie środowisku. To tłumaczy także, dlaczego świat, gdy tylko 
próbujemy wyjść poza te ramy, natychmiast zaczyna gubić się dla nas w niewyobrażalności.
Wystarczy podnieść wzrok przykuty na co dzień do zwykłego otoczenia i spojrzeć na 
rozgwieżdżone niebo. Wystarczy więc mały ruch głową i oto mamy przed sobą przestrzeń 
wszechświata, przestrzeń, której ani nieograniczoności, ani tym bardziej skończoności wyobrazić 
sobie nie umiemy. Przed naszymi oczami – a zastanówmy się dobrze, co to znaczy! – roztacza się 
coś, co wymyka się doświadczeniu. Nieskończoność kosmosu, której nie potrafimy sobie 
wyobrazić, nie mówiąc już o jej pojęciu.
Z pewnością niemałą część owej fascynacji, jakiej od wieków ulegał człowiek na widok 

gwiezdnego nieba, przypisać należy owemu – przez obserwatora świadomie lub nieświadomie 
przeżywanemu – spotkaniu z nierozwiązalnym dla nas paradoksem. Z drugiej strony, trudno byłoby 
o bardziej drastyczny przykład ograniczenia i niepoprawnego nieuctwa cechującego nasze naiwne 
samorozumienie jak fakt, że potrzebowaliśmy tysięcy lat, zanim przeszedłszy okrężną drogę 
niezwykle skomplikowanych dowodzeń zaczęliśmy pojmować, że przestrzeń naszych wyobrażeń 
nie jest identyczna z przestrzenią realnego świata, mimo że od chwili, gdy przeszliśmy do pozycji 
pionowej, wznosimy ku niej głowę.
W podobnej sytuacji znajdujemy się, gdy spoglądamy "w dół", gdy zaczynamy się interesować 
warunkami panującymi we wnętrzu atomu. Także tam, w dziedzinie subatomowej, gdzie mamy do 
czynienia z wielkościami i skalą równie dalekimi od świata naszych doświadczeń jak odległe są od 
niego wielkości i skala wszechświata – zaakceptowane przez nas prawa rozumienia i logiki już nie 
obowiązują. Tam kwant światła okazuje się raz falą, raz cząstką, przy czym zależy to wyłącznie od 
metody obserwacji. Tam materia sama przemienia się w bezcielesną energię – i odwrotnie. 
Podobnego doświadczenia dostarcza nam prędkość, znacznie większa aniżeli prędkość 
przedmiotów i istot żywych, z którymi stykamy się w codziennym świecie. Tam zmienia się – a 
można to doświadczalnie udowodnić – prędkość upływu czasu dla obiektu znajdującego się w 
ruchu.
Aby zrozumieć, jakie to wszystko ma znaczenie dla toku naszego rozumowania, nie wolno w 
żadnym razie przeoczyć jednego: naturalnie, że przestrzeń, która mnie otacza w pokoju, jest – jako 
pewien wycinek – identyczna z realną przestrzenią wszechświata. Naturalnie, że jej także dotyczy 
właściwość "zakrzywienia", odkryta przez naukę dopiero w przestrzeniach o wymiarze 
kosmicznym. Bez wątpienia podstawowe właściwości materii, przeżywane i postrzegane 
codziennie, opierają się na tych właśnie warunkach w obszarze subatomowym, które są niedostępne 
naszej wyobraźni. Równie niewątpliwe jest to, że każdy ruch przy każdej prędkości, czy to jazda 
rowerem, czy nawet marsz, zmienia upływ czasu. Jednakże w sytuacjach codziennych efekty są 
bardzo nieznaczne. Są tak małe, że mogły pozostać nie uwzględnione bez zagrożenia szansy 
przetrwania. Właśnie dlatego dla nas są niezauważalne!
Ewolucja nie miała żadnego powodu do zadania sobie trudu, aby te właściwości przestrzeni, materii 
i czasu stały się dla nas postrzegalne. W przeciętnych warunkach naszego codziennego 
doświadczenia nie pojawiają się one w takim wymiarze, który czyniłby je dla nas biologicznie 
ważnymi. Nasze szansę przeżycia są niezależne od tego, czy potrafimy sobie wyobrazić prawdziwą 
strukturę wszechświata albo realnie panujące warunki w jądrze atomu – czy nie. Żadna hipoteza nie 
musi być dokładniejsza, aniżeli tego wymaga zadanie, do którego rozwiązania ma służyć. Nasz 
mózg i nasz aparat postrzegania s ą hipotezami o świecie. Zadaniem, które mają rozwiązać, jest 
zapewnienie naszej biologicznej egzystencji. Do tej pory udało im się to optymalnie, czego 
dowodem, że ludzkość przetrwała do dziś dnia. Więcej się nie wymaga.
Żadna hipoteza nie zawiera niczego poza wystarczającym opisem zjawiska, które ma wyjaśnić. 
Obowiązuje to również w odniesieniu do naszego mózgu i do struktury aparatu postrzegania. Stąd 
odbicie świata, które nam mózg udostępnia, jest wprawdzie podobne do oryginału, ale z pewnością 
nie jest z nim identyczne. Z wzorcem swym pokrywa się w tych wszystkich miejscach, których 
"uchwycenie" jest niezbędne do życia. We wszystkich innych zawodzi nas.

4

U granic poznania 
Istnieje jeszcze wiele innych dowodów, prowadzących równie skutecznie do tego samego wniosku. 
Na najważniejsze spośród nich natrafiamy przy rozpatrywaniu granic naszej zdolności uczenia się. 
Stwierdziliśmy przecież, że najważniejsza różnica pomiędzy szczeblem międzymózgowia a 
szczeblem półkul mózgowych polega na osiągnięciu umiejętności indywidualnego uczenia się. 
Podczas gdy "istota międzymózgowiowa" walczy o byt dzięki doświadczeniom nabytym nie przez 
nią samą, lecz przez swój gatunek, organizm rozwinięty do poziomu półkul mózgowych uzyskuje 
zdolność do zbierania własnych, indywidualnych doświadczeń.

W ostatnim rozdziale mówiliśmy szczegółowo o tym, że swoboda ta nie jest absolutna. Także na 
najwyższym szczeblu ewolucji zachowaniem sterują jeszcze założone z góry sądy,, przeżywane w 
postaci własnych nastrojów, oraz odpowiadające im, pozornie obiektywne, znaczenia świata. 
Jednakże do tej pory zakładaliśmy milcząco, że osiągnięta na podstawie własnego doświadczenia 
swoboda w obchodzeniu się ze światem występuje przynajmniej na poziomie najwyższym – na 
obszarze przekazywanego przez półkule mózgowe postrzegania. Czas już powiedzieć, jakie 
ograniczenia wciąż jeszcze obowiązują i tutaj.
Ewolucja jest procesem realnym, przebiegającym w czasie. Byłoby to znowu wyrazem 
atropocentrycznej naiwności, gdybyśmy wierzyli, że proces ten zatrzymał się akurat dzisiaj, w 
naszej teraźniejszości, że właśnie w człowieku osiągnął swój szczyt, swój punkt końcowy. I to po 
okresie liczącym sobie od początku świata co najmniej 13 miliardów lat, które nie miałyby służyć 
niczemu innemu jak zrodzeniu nas i naszej teraźniejszości.
Tak sformułowana myśl sprowadza się sama ad absurdum. My również będziemy w gruncie rzeczy 
tylko neandertalczykami dla naszych biologicznych potomków. Poznać to po nas, między innymi 
po naszym aparacie postrzegania. Jego zdolność do odbijania całej różnorakości świata ogranicza 
się bowiem do pewnych ram, które na szczeblu rozwoju reprezentowanym przez nas jeszcze wciąż 
są ustanawiane przez doświadczenia, których nie zebraliśmy sami.
Przejawów tych ograniczeń jest wiele. Po pierwsze świadczy o nich niezwykle ograniczona liczba 
modalności zmysłowych, a więc furtek otwartych dla naszego postrzegania. Po drugie – struktura 
aparatu odbierającego napływające informacje, a wreszcie organizacja kory mózgowej, w której 
informacje te są przetwarzane.
W sprawie pierwszego ograniczenia wypowiem się krótko. Od początku podkreślałem w tej 
książce, że założeniem powstania życia było odcięcie się od środowiska, że więc wewnętrzny 
porządek ożywionej struktury może utrzymać się wobec relatywnego braku porządku świata 
zewnętrznego tylko w ściśle określonych warunkach. Należy do nich ograniczenie dopuszczanych 
przez organizm właściwości środowiska do biologicznie absolutnie niezbędnego minimum. 
Użyliśmy formułki: "Jak najmniej świata zewnętrznego".
Wynikiem owej decyzji, od której upłynęło już ponad 4 miliardy lat, są furtki naszego postrzegania, 
otwarte dla informacji dopływających ze świata. Możemy je dzisiaj wyliczyć na palcach jednej ręki: 
wzrok, słuch, smak, powonienie i dotyk; właściwie jest to już wszystko, ponieważ odczuwania na 
przykład bólu czy łaskotania nie można uznać za takowe ze względu na ich w znacznej mierze 
kondycyjny charakter.
Jednakże ograniczenie nie sprowadza się tylko do liczby. Także w obrębie poszczególnych 
modalności zdolność odbiorcza właściwych receptorów znajduje się znacznie poniżej tego, co jest 
obiektywnie możliwe. Najdobitniej występuje to właśnie w przypadku najbardziej rozwiniętego 
spośród naszych zmysłów – postrzegania wzrokowego. Wycinek częstotliwości 
elektromagnetycznego pasma fal, który możemy postrzegać jako światło widzialne, jest stosunkowo 
mały.
Co prawda ostatnio nauczyliśmy się posługiwać także innymi wycinkami tego widma dla uzyskania 
informacji o świecie zewnętrznym. Ale dostępne jest to tylko pośrednio, przy użyciu technicznych 
środków pomocniczych opartych na naukach przyrodniczych. Przykładem są radioastronomiczne 
anteny odbiorcze, kamery rejestrujące promieniowanie cieplne oraz promienie rentgenowskie 
stosowane w medycynie do ogólnych badań materiału. Gdy porównamy rozmiar tego, co 
obiektywnie byłoby możliwe, z naszą naturalną zdolnością postrzegania, musimy przytaknąć 
twierdzeniu angielskiego fizjologa Gregory'ego, że "jesteśmy na dobrą sprawę niemal ślepi".
Kolejnym zadaniem jest opracowanie odebranych informacji. Jest ono wynikiem wrodzonych 
osobliwości strukturalnych sieci nerwowych w siatkówce i ośrodkach wzrokowych 
międzymózgowia i kory mózgowej. To, co nasze oczy odbierają, jest opracowywane i 
przekazywane w nadzwyczaj skomplikowany sposób. Ilustracja poniżej dostarcza bardzo typowego