1

1.

 

Polityka społeczna jako nauka. 

1.1.

 

Wprowadzenie – obszary zainteresowań polityki społecznej. 

1.2.

 

Pojęcie polityki. 

•

 

Polityke (gr.), - sztuka rządzenia państwem.  

•

 

Polis (gr.) - państwo, miasto. 

•

 

Definicje słownikowe: 

„sposób  sprawowania  władzy,  kierowania  sprawami  wewnętrznymi  i 

zewnętrznymi  państwa,  realizujący  się  w  bieŜącej  działalności  organów 

rządzących i wynikający z ich celów, zadań” 

 

„ogół działań podejmowanych przez partię, zgrupowanie, pojedynczą osobę 

w  celu  zdobycia  i  utrzymania  władzy  w  państwie,  sposób  realizacji  tych 

celów” 

 

•

 

Termin polityka w kilku perspektywach 

Wg Arystotelesa polityka to sztuka rządzenia państwem. Władza (politycy) 

organizują  Ŝycie  obywateli  i  pomagają  realizować  dobro  wspólne.  Polityka 

jest ściśle związana z etyką. 

 

W renesansie odchodzi się od moralnego pojmowania polityki. Państwo jest 

traktowane  jako  instytucja,  za  pomocą  której  władza  realizuje  swoje  cele, 

bez  uwzględniania  konsekwencji  moralnych.  Niccolo  Macchiavelli 

(„macchiavelizm”) – władza pojmowana jako cel sam w sobie. 

 

Kościół  katolicki  mówi  o  obowiązku  działalności  politycznej.  Katolik  ma 

obowiązek  aktywności  politycznej  zgodnej  z  zasadami  moralnymi  swej 

religii. Polityka jest to słuŜba dobru wspólnemu. 

 

2

 

•

 

Polityka w polityce społecznej jako nauce: 

Działalność  władzy  realizowana  poprzez  stanowienie  prawa  oraz 

funkcjonowanie  instytucji  mające  na  celu  roztropne  powiększanie  dobra 

wspólnego.  Polityka  polega  na  podejmowaniu  decyzji  i  na  działaniu 

wyznaczonych osób. 

 

1.3.

 

Przyczyny polityki społecznej. 

1.3.1.Dlaczego państwo prowadzi politykę społeczną? 

 

a)

 

gdyŜ są takie moŜliwości 

b)

 

cel: dobro człowieka 

c)

 

negatywne cechy początków kapitalizmu 

d)

 

gdyŜ człowiek chce być szczęśliwy 

 

a)

 

poniewaŜ są takie moŜliwości 

 

Przyczyna sprawcza – polityka społeczna jest realizowana gdyŜ:  

•

 

są sytuacje gdy człowiek sobie nie radzi i jest nieszczęśliwy 

•

 

narody stały się bogatsze i nastąpił postęp technologiczny 

•

 

ze względu na rozwój idei praw człowieka. 

 

b)

 

Przyczyna  celowa  –  polityka  społeczna  jest  realizowana  ze  względu  na 

dobro człowieka  

c)

 

negatywne  cechy  początków  kapitalizmu  -  polityka  społeczna  ma  swe 

ź

ródło w tzw. kwestii robotniczej towarzyszącej początkom kapitalizmu  

d)

 

gdyŜ człowiek chce być szczęśliwy 

 

3

 

„Bez względu na to, jak bardzo krytykuje się i odrzuca instytucje państwowe, 

marzeniem  ludzi  na  całym  świecie  jest  być  obywatelem  państwa  prawa, 

państwa  tworzącego  ramy  dla  efektywnego  systemu  gospodarczego, 

państwa zapewniającego bezpieczeństwo fizyczne i socjalne obywateli oraz 

będącego producentem podstawowych dóbr publicznych”. 

 

Na czym polega szczęście człowieka?  

ZałoŜenia: kaŜdy człowiek dąŜy do szczęścia a szczęście jest róŜnie rozumiane 

 

RóŜnie rozumiane czynniki szczęścia (to są stany przeciwstawne, krańcowe; 

moŜna wskazać poglądy pośrednie) 

Pogląd podstawowy 

Pogląd przeciwny 

Ŝ

ycie w prawdzie 

Ŝ

ycie Ŝe w fałszu i zakłamaniu 

Ŝ

ycie  polegające  na  uszczęśliwianiu 

innych 

innych nie da się uszczęśliwić 

bycie zdrowym 

cierpienie i choroba 

ograniczanie namiętności 

uleganie namiętnościom 

rozwój  własnej  osobowości  w  pełnej 

wolności 

rozwój 

własnej 

osobowości 

w 

podporządkowaniu 

się 

innym, 

posłuszeństwie 

szczęście  jest  darem  losu  i  nie 

wymaga wysiłku 

szczęście trzeba wypracować, wymaga 

wysiłku, pracy 

szczęście jest w walce 

szczęście jest w pokoju 

trzeba  posiadać  jak  najwięcej,  liczy 

się majątek 

by  być  szczęśliwym  trzeba  się 

ograniczać 

czynnikiem  szczęścia  jest  solidarność 

międzyludzka 

kontrast  własnego  powodzenia  z 

niepowodzeniem innych 

trzeba zapomnieć o grozie śmierci 

trzeba nieustannie myśleć o śmierci 

bycie wolnym od trwogi i lęku 

Ŝ

ycie w lęku 

 

4

szczęście jest w zaspokojeniu poŜądań  szczęście  tkwi  w  niezaspokojonych 

poŜądaniach 

Ŝ

ycie pełne wraŜeń 

Ŝ

ycie uregulowane i jednostajne 

szczęście jest tylko w Bogu 

materialiści twierdzą, Ŝe szczęście jest 

moŜliwe  tylko  dla  tych,  którzy  pojęli, 

Ŝ

e Boga nie ma 

szczęście  zaleŜy  od  pomyślnych 

warunków Ŝycia 

szczęście zaleŜy tylko od nas samych 

wielka miłość (uczucie) 

„spokojna” miłość ale długa 

 

Przyczyny wielu rozbieŜności rozumienia szczęścia: 

a)

 

Wieloznaczność pojęć – nieraz poglądy są róŜne bo róŜnie jest rozumiany 

język 

•

 

czynniki  bezpośrednie  szczęścia  (to  co  daje  szczęście  np.  dla  kogoś 

pieniądze same w sobie dają szczęście) i czynniki pośrednie szczęścia 

(to,  co  pośrednio  prowadzi  do  szczęścia,  za  pieniądze  mogę  kupić 

potrzebne ksiąŜki albo poznać interesujące mnie miejsca na świecie) 

•

 

to  co  niezbędne  do  szczęścia  (np.  zdrowie)  i  to  co  przyczynia  się  do 

szczęścia (np. dobrzy znajomi i przyjaciele, dobra praca) 

•

 

szczęście  doskonałe  (rozumiane  jako  idea,  np.  Ŝycie  wieczne  i 

szczęście przeciętne – tzn. w miarę spokojne Ŝycie) 

b)

 

Ludzie nie znają dobrze czynników swego szczęścia.  

c)

 

Dla szczęścia róŜnych ludzi waŜne są róŜne czynniki 

•

 

warunki Ŝycia róŜnych ludzi są róŜne 

•

 

są róŜne typy ludzi 

 

Badania empiryczne dotyczące szczęścia 

Wnioski z badań:  

 

5

1.

 

Osoby bogatsze są szczęśliwsze od biednych. 

2.

 

W  badanych  krajach  średnie  poczucie  szczęścia  nie  zwiększyło  się  w 

czasie, mimo znacznego wzrostu PKB per capita. 

3.

 

Poziom  szczęścia  został  oceniony  przez  osoby,  które  w  ostatnim  roku 

wygrały na loterii od 50 tys. dolarów do 1 miliona dolarów, na poziomie 

4,  natomiast  w  grupie  kontrolnej  na  poziomie  3,8  na  5-cio  stopniowej 

skali.  Co  więcej  grupa  osób,  które  wygrały  oceniły  codzienne  Ŝycie 

gorzej od osób z grupy kontrolnej. 

4.

 

DuŜo  więcej  szczęścia  dają  dobra  podstawowe  (basic  goods),  takie  jak: 

jedzenie, 

schronienie 

(dom), 

sen, 

przyjaciele, 

dobre 

relacje 

międzyludzkie,  aktywność  duchowa  itp.,  niŜ  tzw.  adaptive  goods,  czyli 

towary  luksusowe  (np.  samochody),  drogie  hotele,  wyszukane 

restauracje,  drogie  ubrania  itp.  Konkluzja:  by  być  bardziej  szczęśliwym 

naleŜy skoncentrować się na dobrach podstawowych. 

5.

 

Ludzie przeceniają rolę pieniędzy dla własnego szczęścia. 

6.

 

Poczucie  szczęścia  jednostki  jest  ujemnie  skorelowane  z  dochodami 

innych osób i własnymi dochodami w przeszłości. 

7.

 

Zmiana poczucia szczęścia przy szoku dochodowym.  

 

 

6

 

8.

 

Poczucie duŜego szczęścia w zestawieniu do dochodów podwaja się, gdy 

dochody  roczne  powiększają  się  z  przedziału  0  -  20  tys.  dolarów  do 

przedziału 50 – 90 tys. dolarów. Natomiast zmiany nie ma gdy dochody 

rosną do przedziału powyŜej 90 tys. dolarów rocznie. 

 

 

9.

 

Podsumowanie  badań  na  temat  czynników  wpływających  na  poczucie 

zadowolenia z Ŝycia (J. Czapiński): 

 

•

 

„dochód...  nie  ma  prawie  Ŝadnego  wpływu  na  poczucie  szczęścia  w 

bogatszej  połowie  populacji,  a  jego  zmiany  w  historii  nie  wpływały  w 

ogóle  na  poczucie  szczęścia.  Warto  jednak  z  tego  punktu  widzenia, 

zwiększyć dochody ludzi bardzo ubogich i bardzo ubogich krajów”;  

•

 

Zatrudnienie jest duŜo waŜniejszym czynnikiem, z tego względu, Ŝe brak 

pracy  jest  główną  przyczyną  poczucia  nieszczęścia...  naleŜy  rozwijać 

dające zadowolenie sposoby spędzania wolnego czasu;  

 

7

•

 

„... czas wolny, róŜne formy wypoczynku i rekreacji są nie tylko waŜnym 

ź

ródłem  poczucia  szczęścia,  lecz  ponadto  takim  źródłem,  które  jest  w 

duŜym stopniu pod kontrolą jednostki... Brak pieniędzy jest mniej waŜny, 

poniewaŜ  liczne  formy  spędzania  czasu  wolnego  albo  nic  nie  kosztują, 

albo są bardzo tanie”;  

•

 

„MałŜeństwo  i  inne  bliskie  związki  są  waŜnym  źródłem  szczęścia,  a 

rozpad  małŜeństwa  jest  powaŜną  przyczyną  poczucia  nieszczęścia... 

Wszystko,  co  moŜna  zrobić  dla  umocnienia  instytucji  małŜeństwa, 

wydaje  się  poŜądane.  Przyjaźń  jest  innym  waŜnym  źródłem  szczęścia, 

lecz  wielu  ludzi  nie  ma  przyjaciół  z  powodu  braku  umiejętności 

społecznych”;  

•

 

„Wykształcenie  jest  niewątpliwie  źródłem  szczęścia,  lecz  mogłoby  być 

nim w większym stopniu”, jest to „źródło zainteresowań realizowanych i 

rozwijanych  w  czasie  wolnym”,  „lepiej  przygotowuje  w  zakresie 

umiejętności  społecznych”,  a  więc  przyczynia  się  do  łatwiejszego 

znajdowania  przyjaciół  i  lepiej  przygotowuje  do  utrzymywania 

małŜeństw, „przyczynia się do wzrostu zachowań prozdrowotnych”.  

 

Wnioski dla polityki społecznej: 

•

 

JeŜeli  bogaci  nie  przestaną  być  bogatymi,  to  uzasadniona  jest 

redystrybucja  ich  dochodu  do  osób  biednych.  Bogaci  dalej  będą 

szczęśliwi,  a  biedni  staną  się  szczęśliwsi.  Przykładowy  wykres 

pokazujący zaleŜność między wzrostem dochodu, a poczuciem szczęścia. 

 

 

8

 

•

 

W  polityce  społecznej  waŜne  są  działania  pomagające  zredukować 

poziom bezrobocia. 

•

 

DuŜe znaczenie ma dostęp do edukacji, ze szczególnym uwzględnieniem 

rozbudzania zainteresowań i kształtowania umiejętności społecznych. 

•

 

WaŜne jest tworzenie oferty róŜnych form spędzania wolnego czasu. 

•

 

Istotną  rolę  odgrywają  działania  przyczyniające  się  do  umacniania 

małŜeństwa.  

 

e)

 

zakres roli państwa w polityce społecznej 

1.

 

W jakich obszarach państwo powinno wspierać obywateli? 

2.

 

W jakim stopniu naleŜy wspierać obywateli? 

3.

 

W jaki sposób wspierać obywateli by wsparcie było efektywne (wymiar 

ekonomiczny) i sprawiedliwe (wymiar etyczny) 

 

1.3.2. Dlaczego istnieje potrzeba uprawiania polityki społecznej jako 

nauki? 

•

 

Oparcie działalności na prawdziwych przesłankach.  

•

 

Politykę  społeczną  realizują  politycy  (tworząc  prawo),  urzędnicy 

(wykonując  je).  Na  politykę  społeczną  wpływ  mają  obywatele 

(naciskając  na  polityków  i  dokonując  ich  wyboru),  pracodawcy  i 

 

9

pracownicy,  róŜne  grupy  interesu,  które  między  sobą  rywalizują, 

negocjują, ustalają wypracowane stanowiska. 

•

 

Decyzje  są  wynikiem  interakcji  sił  interesu  i  kompromisów,  a  to  nie 

zawsze  oznacza  rozwiązanie  najlepsze.  Stąd  zagroŜeniem  dla  polityki 

społecznej  jest  abstrahowanie  od  dorobku  naukowego  i  kierowanie  się 

jedynie  owym  zdrowym  rozsądkiem,  intuicją,  czy  teŜ  rozwiązaniem 

ś

rodkowym (kompromisowym).  

•

 

Społeczeństwo ma róŜny poziom wiedzy na temat ekonomii.  

 

Polityka społeczna jako nauka: 

1.

 

Bada co było dawniej. 

2.

 

Ustala jak jest (diagnoza). 

3.

 

Prognozuje jakie są moŜliwe róŜne moŜliwe warianty przyszłości. 

4.

 

Opracowuje plan działań. Jak to zrobić, by osiągnąć słuszne cele? 

5.

 

Ocenia skutki prowadzonej polityki i ewentualnie koryguje reformy. 

 

1.4.

 

Relacje polityki społecznej do innych dyscyplin naukowych. 

 

Polityka społeczna jest nauką: 

•

 

praktyczną 

•

 

humanistyczną (społeczną) 

•

 

interdyscyplinarną 

 

Spokrewniona jest z następującymi dyscyplinami: 

 

Socjologia    -    Prawo  -   Ekonomia  -   Politologia   -    Demografia 

 

 

10

1.5.

 

Podmiot i przedmiot polityki społecznej. Polityki szczegółowe. 

 

a)

 

Podmioty polityki społecznej 

•

 

Polityka społeczna na poziomie centralnym 

Państwo  jest  podstawowym  podmiotem  polityki  społecznej,  tworzy  system 

prawny i instytucjonalny w którym mogą funkcjonować pozostałe podmioty.  

 

Cechy polityki społecznej na poziomie centralnym: 

-

 

państwo określa generalne cele, wartości i zasady dla polityki społecznej 

-

 

państwo zapewnia kontrolę legalności, celowości i skuteczności działania 

podmiotów w skali regionalnej i lokalnej 

-

 

państwo 

umoŜliwia 

usuwanie 

przestrzennych 

(terytorialnych) 

dysproporcji 

w 

zaspokajaniu 

potrzeb 

społecznych 

uŜywając 

mechanizmów redystrybucji 

 

Wady polityki społecznej na poziomie centralnym: 

-

 

moŜliwość marnotrawstwa środków 

-

 

konieczne  jest  formalizowanie  zasad,  kryteriów,  procedur  co  usztywnia 

system i zwiększa koszty działania 

-

 

prawo nie jest w stanie uwzględnić wszystkiego 

-

 

im  większy  poziom  centralizacji  tym  władze  lokalne  stają  się  bardziej 

biernie 

 

•

 

Polityka społeczna na poziomie lokalnym 

Cechy polityki społecznej na poziomie lokalnym: 

-

 

moŜliwe  jest  lepsze  rozpoznanie  rzeczywistych  potrzeb  i  dobór 

najbardziej adekwatnych sposobów ich zaspokojenia 

 

11

-

 

moŜliwa jest większa elastyczność i mniejsze sformalizowanie procedur 

-

 

moŜliwa jest skuteczniejsza kontrola działań administracji 

-

 

autonomia  podmiotów  lokalnych  sprzyja  społecznej  aktywności 

obywateli 

 

ZagroŜenia związane z funkcjonowaniem samorządu lokalnego: 

-

 

istnieje  ryzyko  lokalnego  politykierstwa  i  tworzenia  się  róŜnego  rodzaju 

układzików 

-

 

konieczna jest jawność, pełny przekaz informacji, moŜliwość wpływania 

opinii publicznej oraz nadzór władz państwowych 

-

 

problem decentralizacji pozornej 

-

 

złe  rozumienie  terminu  „korzyści  i  interes  publiczny”.  Dwie  skrajne 

filozofie:  gmina  jest  wartością  cenniejszą  niŜ  państwo  (to  co  jest  dobre 

dla gminy jest teŜ dobre dla państwa) albo interes państwa jest nadrzędny 

wobec  mniejszości,  jaką  jest  gmina  (dominacja  centralnego  aparatu 

państwowego) 

 

•

 

Polityka społeczna organizacji pozarządowych 

Dobrowolnie  tworzone  formalne  i  nieformalne  zrzeszenia  obywateli  w  celu 

realizacji  jakichś  zadań  –  zrzeszenia,  związki  zawodowe,  kościoły, 

stowarzyszenia, ruchy społeczne, fundacje, grupy samopomocowe itp. 

 

•

 

Podmioty ponadnarodowe 

Polityka  społeczna  realizowana  jest  coraz  częściej  w  szerszej  skali  niŜ  w 

obszarze jednego państwa. Do podstawowych uwarunkowań naleŜą: 

 

12

-

 

coraz  więcej  problemów  i  zagroŜeń  społecznych  to  problemy 

uniwersalne,  powszechnie  występujące,  podobne  we  wszystkich 

narodach świata 

-

 

wiele  kwestii  np.  zanieczyszczenie  środowiska,  zacofanie,  problemy 

związane z wyŜywieniem nabierają wymiaru globalnego 

-

 

ogólnoświatowa  współpraca  przybiera  róŜne  postaci:  wspólne  debaty, 

naciski  polityczne,  regulacje  prawa  międzynarodowego,  skoordynowane 

przedsięwzięcia praktyczne,  

-

 

instytucje  ogólnoświatowe  pełnią  funkcję  normotwórczą  –  stanowienie 

międzynarodowych standardów politycznych i prawnych, 

-

 

instytucje  te  udzielają  zarówno  doraźnej  pomocy,  jak  i  pomocy  słuŜącej 

długofalowemu rozwojowi społecznemu (np. pomoc techniczna) – usługi 

doradcze,  kształcenie  kadr,  wsparcie  finansowe  konkretnych  projektów 

socjalnych  (organizacje  pozarządowe,  UNICEF  (Fundusz  ONZ  Pomocy 

Dzieciom),  UNDP  Program  Rozwoju  ONZ),  UNEP  (Program  ONZ  ds. 

Rozwoju  Środowiska),  FAO  (Organizacja  ds.  Rozwoju  i  Rolnictwa), 

Europejski Fundusz Socjalny, Fundusz Rozwoju Społecznego itp. 

 

Podstawowe dokumenty międzynarodowe związane z polityką społeczną 

-

 

Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, ParyŜ 1948, ONZ 

-

 

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych Społecznych i Kulturalnych, 

Nowy Jork 1966, ONZ 

-

 

Konwencja o Prawach Dziecka z 20 Listopada 1989 roku, ONZ 

-

 

Międzynarodowy  Pakt  Praw  Obywatelskich  i  Politycznych,  Nowy  Jork 

1966, ONZ 

-

 

Europejska Karta Społeczna, Turyn 1961, Rada Europy (nie mylić z Radą 

Unii Europejskiej) 

 

13

 

b)

 

Przedmiot polityki społecznej 

 

Wobec  jakich  osób  kierowane  są  działania  polityki  społecznej?  Przedmiotem 

polityki społecznej jest kaŜdy obywatel. 

Podstawowe  kategorie  osób  wobec  których  w  szczególności  kierowana  jest 

polityka społeczna: 

•

 

Osoby, które znalazły się w trudnej sytuacji Ŝyciowej 

-

 

osoby, które utraciły pracę 

-

 

osoby nie mające stałego źródła dochodów 

-

 

osoby bez kwalifikacji, wykształcenia 

-

 

osoby  pracujące  w  zakładach  upadających  albo  w  których  pracodawcy 

nieregularnie wypłacają wynagrodzenia lub wynagrodzenie jest za niskie 

 

•

 

W najgorszej sytuacji są: 

-

 

rodziny z trojgiem i większą liczbą dzieci oraz rodziny niepełne 

-

 

osoby niepełnosprawne 

-

 

dzieci  wychowujące  się  w  rodzinach  alkoholicznych,  wykolejona 

młodzieŜ, pozbawione opieki rodzicielskiej sieroty 

-

 

osoby w podeszłym wieku, samotne z niską emeryturą 

-

 

mieszkańcy regionów najuboŜszych ekonomicznie 

-

 

pod niektórymi względami mieszkańcy wsi i małych miejscowości 

 

•

 

WyróŜnia  się  teŜ  osoby  w  „krytycznej  sytuacji  Ŝyciowej”  charakteryzują 

się: 

-

 

niemoŜnością zaspokajania elementarnych bytowych potrzeb 

-

 

destabilizacją, załamaniem się drogi Ŝyciowej 

 

14

-

 

zawodnością dotychczasowych mechanizmów adaptacyjnych 

-

 

utratą wiary w siebie, często połączoną z negatywnym osądem otoczenia 

-

 

niemoŜnością sprostania tej sytuacji w oparciu tylko o własne siły 

 

•

 

Główne polityki szczegółowe w ramach polityki społecznej 

-

 

polityka zdrowotna 

-

 

polityka edukacyjna 

-

 

polityka mieszkaniowa 

-

 

polityka zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu 

-

 

polityka rodzinna 

-

 

polityka w zakresie pomocy społecznej 

-

 

polityka zabezpieczeń społecznych 

-

 

polityka przeciwdziałania patologiom społecznym 

 

1.6.

 

Definicje polityki społecznej. 

1.6.1.Polityka społeczna a polityka socjalna. 

 

•

 

termin  „socjalna”  obejmuje  swym  zakresem  węŜszy  zasięg  zagadnień  niŜ 

termin „społeczna”.  

•

 

w polityce społecznej przedmiotem oddziaływań jest całe społeczeństwo, a 

jej  celem  stworzenie  warunków  Ŝycia,  w  których  kaŜdy  obywatel  będzie 

miał moŜliwość pełnego indywidualnego rozwoju (działanie na rzecz dobra 

wspólnego) 

•

 

w polityce socjalnej chodzi głównie o zaspokojenie podstawowych potrzeb 

ludzi,  którzy  z  jakiś  powodów  znaleźli  się  w  trudnej  sytuacji  materialnej, 

natomiast  w  polityce  społecznej  chodzi  o  szeroko  rozumiany  postęp  w 

rozwoju społeczeństwa jako całości 

 

15

 

1.6.2.Rodzaje definicji polityki społecznej. 

 

•

 

Definicje z pojęciem dobrobytu społecznego. 

Polityka społeczna to „kolektywne działanie na rzecz dobrobytu społecznego” 

(Barbara Rodgers).  

 

•

 

Definicje z pojęciem potrzeb społecznych. 

 „Naczelne  zadanie...  [polityki  społecznej  to]  obrona  człowieka  przed 

niezaspokojeniem  jego  potrzeb,  początkowo  najbardziej  elementarnych, 

niezbędnych  dla  fizycznego  przetrwania,  a  następnie  takŜe  potrzeb 

rozwojowych...” (Jolanta Supińska).  

 

 

•

 

Definicje z pojęciem sprawiedliwości społecznej. 

 

 „Polityka społeczna w najbardziej ogólnym sensie jest procesem redystrybucji 

dóbr  i  usług  wedle  pewnych  normatywnych  załoŜeń  (zwanych  często 

‘sprawiedliwością społeczną’)”,  

 

•

 

Definicje z pojęciem praw społecznych. 

 

Prawa  społeczne  nie  dotyczą  praw  w  sensie  naukowym,  ani  praw  w  sensie 

ustaw,  chodzi  tu  o  prawa  w  znaczeniu  praw  człowieka.  W  języku  angielskim 

wyraźnie widać kiedy mowa o prawach w sensie praw człowieka (rights) (ius), 

a kiedy o prawach w sensie ustaw (law) (lex).  

Bardzo  często  odróŜnia  się  prawa  negatywne  i  pozytywne,  do  tych  drugich 

zalicza się właśnie prawa społeczne i socjalne.  

 

16

-

 

Prawa  negatywne:  prawa  do  tego,  Ŝeby  inni  (rząd)  powstrzymali  się  od 

pewnych  działań  (sugeruje  się,  Ŝe  realizacja  tych  praw  nie  wymaga 

Ŝ

adnych  kosztów,  poniewaŜ  moŜna  się  powstrzymać  od  nieskończonej 

liczby  działań  bez  Ŝadnych  kosztów  po  stronie  powstrzymującego).  

(liberalizm) 

-

 

Prawa pozytywne: prawa do tego, Ŝeby inni (rząd) podjęli jakieś działania 

(sugeruje się, Ŝe realizacja tych praw jest kosztowna)  

 

„Współczesna  polityka  społeczna  bazuje  na  –  akceptowanym  przez 

społeczność  międzynarodową  –  personalizmie,  asekurowanym  poprzez  prawa 

(socjalne) człowieka” (Julian Auleytner)  

 

ZałoŜenie filozofii personalizmu: 

Osoba  ludzka  posiada  godność  i  jest  najwyŜszą  wartością  w  porządku 

naturalnym.  

Wniosek praktyczny: 

Prawa  społeczne  są  podstawą  dla  działań  w  obszarze  polityki  społecznej. 

NaleŜy  stwierdzić,  Ŝe  celem  polityki  społecznej  jest  zapewnienie 

przestrzegania wszystkich praw człowieka. 

 

•

 

Definicje z pojęciem bezpieczeństwa społecznego. 

 

Polityka  społeczna  to  działalność  państwa  polegająca  na  zapewnieniu 

obywatelom bezpieczeństwa socjalnego. 

 

•

 

Definicje z pojęciem integracji społecznej. 

 

 

17

Polityka społeczna polega na przyczynianiu się do harmonijnego budowania i 

wzmacniania więzi społecznych oraz przeciwdziałania alienacji jednostek. 

 

Główny  cel  Strategii  Lizbońskiej  UE  z  2000  obejmuje  równieŜ  spójność 

społeczną:  

Unia  ma  stać  się  „najbardziej  konkurencyjną  i  dynamiczną  opartą  na  wiedzy 

gospodarką  świata  zdolną  do  trwałego  wzrostu  gospodarczego  przy  większej 

liczbie  lepszych  miejsc  pracy,  z  większą  spójnością  społeczną  i 

poszanowaniem  środowiska”  (środowisko  dodała  Rada  Europejska  w 

Goeteborgu).  

 

1.7.

 

Źródła danych w polityce społecznej. 

 

•

 

Badania socjologiczne. 

•

 

Statystyka społeczna 

•

 

Diagnozowanie przez słuŜby społeczne 

•

 

„Autodiagnozy”. 

 

2.

 

Teoria wyboru społecznego i teoria wyboru publicznego. 

 

Teoria  wyboru  społecznego  zajmuje  się  badaniem  w  jaki  sposób  preferencje 

jednostek  odnośnie  róŜnorakich  decyzji  przekładają  się  na  preferencje 

kolektywne (grupowe). 

 

•

 

Jaka decyzja grupy będzie najlepsza dla członków grupy? 

•

 

Na ile decyzje grupy są odzwierciedleniem oczekiwań jej członków? 

 

18

•

 

Jaką decyzję powinna podjąć grupa, by była ona najlepsza dla wszystkich 

mimo  zróŜnicowanych  opinii  i  preferencji  poszczególnych  członków 

grupy? 

•

 

Jak  preferencje  pojedynczych  wyborców  przekładają  się  na  wynik 

wyborów  a  następnie  dokonywane  wybory  -  głosowania  wybranych 

przedstawicieli? 

 

Przykładowo z punktu widzenia polityki społecznej zapytamy: 

•

 

Jaki powinien być system podatkowy by był sprawiedliwy? 

•

 

Jak  podzielić  środki  budŜetowe  pomiędzy  poszczególne  resorty? 

Powiedzmy,  Ŝe  zostaje  do  podziału  2  miliardy  złotych  pomiędzy 

Ministerstwo  Edukacji  i  Ministerstwo  Zdrowia.  Jaki  podział  będzie 

najlepszy dla społeczeństwa jako całości? 

 

Teoria wyboru społecznego (Kenneth Arrow) bada: 

-

 

w jaki sposób podejmowane są decyzje w grupie (wybór społeczny), 

zarówno  w  przypadku  głosowania  bezpośredniego  członków  grupy, 

jak i w przypadku wyborów pośrednich 

-

 

interesuje  się  równieŜ  oceną  społeczną  podjętych  decyzji  oraz  ich 

konsekwencji wobec poszczególnych członków grupy. 

-

 

okazuje się, Ŝe wybór takiego czy innego rozwiązania przez zbiorowa 

decyzję, zaleŜeć będzie od metody głosowania.  

 

 

 

 

 

 

19

 

3.

 

Kwestie społeczne. 

3.1.

 

Pojęcie, geneza i istota kwestii społecznych. 

 

Kwestia  społeczna  –  przeszkody  ograniczające  moŜliwość  zaspokajania 

podstawowych potrzeb człowieka i całych zbiorowości ludzkich.  

 

•

 

kwestie społeczne są związane z podstawowymi potrzebami. 

•

 

identyfikacja  kwestii  społecznych  wymaga  zdefiniowania  listy  zjawisk, 

które są przeszkodami istotnie utrudniającymi godne Ŝycie  

 

Cechy kwestii społecznych: 

 

•

 

występowanie  na  masową  skalę  skrajnie  trudnych  sytuacji  w  Ŝyciu 

jednostek i rodzin  

•

 

utrwalają się one w poszczególnych środowiskach i kategoriach ludzi 

•

 

charakteryzują 

się 

piętrzącymi 

się 

konfliktami 

zakłócającymi 

funkcjonowanie społeczeństwa 

•

 

nie są moŜliwe do rozwiązania siłami pojedynczych grup ludzkich 

•

 

wynikają  przede  wszystkim  z  układu  stosunków  między  róŜnymi  grupami 

ludności, ze sposobu gospodarowania i podziału wytworzonych dóbr 

•

 

zakłócają dalszy rozwój społeczny 

 

Kwestia społeczna (sensu stricte) 

Konkretny  problem  o  szczególnie  wysokim  stopniu  dotkliwości  dla  Ŝycia  i 

współdziałania członków danej społeczności.  

 

20

Pytania identyfikujące kwestie społeczne: 

a)

 

zaspokojenie jakich potrzeb jest blokowane? 

b)

 

Zaspokojenie czyich potrzeb jest blokowane? 

 

Kwestia społeczna (sensu largo) 

Przeciwieństwo  między  obowiązującymi  w  danym  społeczeństwie  zasadami, 

ustrojem, cywilizacją a dąŜeniami jednostek i zbiorowości do godnego Ŝycia. 

 

Klasyczne poglądy na temat sposobu rozwiązywania kwestii społecznych: 

a)

 

klasyczny  liberalizm  –  powodem  powstawania  kwestii  społecznych  jest 

ograniczanie  wolności  osobistej  i  swobodnej  gry  sił  rynkowych  w  Ŝyciu 

gospodarczym. 

b)

 

myśl  socjalistyczna  –  powodem  kwestii  społecznych  jest  porządek 

społeczny  dzielący  społeczeństwo  na  zbiorowości  w  róŜnym  stopniu 

uprzywilejowane i upośledzone.  

c)

 

katolicka  nauka  społeczna  –  dochodzenie  do  sprawiedliwych  stosunków 

społecznych  wymaga  moralnego  doskonalenia  jednostek.  Mówi  się  teŜ  o 

tzw. „grzesznych strukturach”, które są efektem grzechów osobistych 

 

RóŜnice między kwestiami społecznymi a problemami społecznymi: 

 

Kwestie  społeczne  to  dysproporcje  rozwoju  róŜnych  sfer  Ŝycia  zbiorowego  i 

dysfunkcje organizacji społeczeństwa. 

 

Problemy  społeczne  to  zjawiska  związane  przede  wszystkim  z  sytuacją 

poszczególnych jednostek. 

 

 

21

Przykładowy katalog kwestii społecznych: 

bezrobocia 

ubóstwa 

edukacyjna 

mieszkaniowa 

AIDS 

alkoholizmu 

narkomanii 

migracji 

prostytucji 

samobójstw 

Ŝ

ebractwa 

rodziny 

dyskryminacji 

niepełnosprawnych 

osób starych 

mniejszości narodowych 

zdrowia 

ekokwestia 

dziecka 

kobiecą 

rolna 

przemocy w rodzinie 

bezdomności 

nierówności 

robotniczą lub pracowniczą 

przestępczości wśród nieletnich 

 

Problemy społeczne w obszarze kwestii pracy i bezrobocia: 

dyskryminacja 

w 

zatrudnieniu  

wypadki przy pracy  

sezonowe bezrobocie  

niebezpieczne zawody  

wyzysk w zatrudnieniu   odmowa prawa do pracy  

uchylanie się od pracy  

niewłaściwe  bodźce  do 
zatrudnienia  

zbyt długi czas pracy  

nieodpowiednie 

warunki 

pracy  

wyzysk pracy dzieci  

strajki  

wyzysk  ludności  rdzennej  w 
zatrudnieniu  

absencja w pracy  

naruszanie  prawa  do  równej 
płacy za równą pracę  

monotonia pracy  

przepracowanie  

brak  szans  na  zatrudnienie 
dla 

niektórych 

kategorii 

społecznych  

alienacja pracy  

złe  warunki  Ŝycia  i 
pracy 

pracowników 

imigrantów  

przestarzałe 

kwalifikacje 

zawodowe  

strukturalna 

sztywność 

rynków pracy  

naduŜywanie 
narkotyków w pracy  

dysfunkcjonalne 

relacje 

między 

pracą 

i 

społeczeństwem  

złe warunki pracy robotników 
rolnych  

zaleŜność 

gospodarki 

od  nieopłacanej  pracy 
kobiet  

nieopłacana  praca  kobiet  w 
gospodarstwie domowym  

 

22

praca  wymagająca  od  kobiet 
podnoszenia 

cięŜkich 

przedmiotów  

zagroŜenia  dla  młodych 
ludzi w pracy  

stres w pracy  

praca nocna  

symulowanie pracy  

trudności  ze  znalezieniem 
pracą po skończeniu szkoły  

molestowanie  seksualne  w 
pracy  

cięŜka praca fizyczna  

brak miejsc pracy  

zły stan medycyny pracy  

niemoŜność 
dokształcania  się  przez 
pracowników  

uzaleŜnienie od pracy  

przemoc w pracy  

prace, 

które 

są 

powodem stygmatyzacji  

pracownicy, którzy nie mają 
co robić w pracy  

materialistyczny  ekonomizm 
w postrzeganiu pracy  

deregulacja rynku pracy  naruszanie godności ludzkiej 

pracy  

rezygnacja  z  poszukiwania 
pracy w wyniku zniechęcenia 
upokorzeniami i trudnościami  

warunki 

pracy 

prowadzące 

do 

dehumanizacji ludzi 

 

 

Analiza kwestii społecznych 

 

1.

 

Identyfikacja  sposobu,  w  jaki  kwestia  jest  definiowana  (oznaki,  moŜliwość 

pomiaru  i  analizy  przyczynowo-skutkowej,  wyróŜnienie  problemów 

szczegółowych).  

2.

 

Identyfikacja przyczyn i najwaŜniejszych konsekwencji problemów.  

3.

 

Identyfikacja  ideologii  –  wartości,  które  sprawiły,  Ŝe  przedmiot  obaw  został 

zdefiniowany jako problem.  

4.

 

Identyfikacja,  kto  korzysta,  a  kto  traci  w  wyniku  istnienia  problemu  (jaki 

charakter mają korzyści i straty, jak są wysokie). 

5.

 

Analiza sposobów rozwiązania kwestii społecznej. 

 

3.2.

 

Zabezpieczenie społeczne a problemy społeczne. 

 

Zabezpieczenie społeczne: 

 

23

Zestaw  środków  i  przedsięwzięć  podejmowanych  przede  wszystkim  przez 

państwo  w  celu  zabezpieczenia  jakości  Ŝycia  obywateli  na  odpowiednim 

poziomie  w  przypadku  wystąpienia  ryzyk  socjalnych  uniemoŜliwiających  im 

samodzielny rozwój. 

 

Bezpieczeństwo socjalne (social security) 

Bezpieczeństwo  socjalne  to  „stan  wolności  od  niedostatku  materialnych 

ś

rodków utrzymania i istnienia realnych gwarancji pełnego rozwoju jednostki” 

 

Techniki zabezpieczenia społecznego: 

•

 

Technika ubezpieczeniowa 

Ś

wiadczenia  mają  charakter  roszczeniowy  (obligatoryjny).  Aby  mieć 

uprawnienia  do  skorzystania  z  pomocy  trzeba  opłacać  składki.  Warunki  i 

kryteria świadczeń z tak powstałego funduszu ustala się w drodze ustawowej. 

 

•

 

Technika zaopatrzeniowa 

Ma charakter roszczeniowy, ale prawo do świadczeń wynika wyłącznie z woli 

ustawodawcy  i  nie  jest  związane  z  uprzednio  opłacanymi  składkami. 

Ś

wiadczenia są finansowane z funduszy publicznych. 

 

•

 

Technika opiekuńcza 

Ś

wiadczenia  udzielane  na  podstawie  tej  techniki  mają  charakter  uznaniowy 

(fakultatywny).  Są  przyznawane  indywidualnie,  po  wcześniejszym  zbadaniu 

warunków Ŝyciowych danej osoby. 

 

•

 

Powszechna ochrona zdrowia. 

•

 

Rehabilitacja zawodowa dla osób niepełnosprawnych 

 

24

•

 

Interwencja  państwa  w  przypadku  trudności  z  egzekwowaniem 

zasądzonych alimentów. 

 

 

 

Zabezpieczenie społeczne – wybrane problemy 

 

•

 

wpływ gwarancji poziomu zaspokojenia potrzeb na motywację do pracy 

•

 

wpływ zabezpieczenia społecznego na funkcjonowanie i spójność rodzin 

-  w  jakim  zakresie  społeczeństwo  (państwo)  ma  przejąć  od  rodziny 

odpowiedzialność za ekonomiczne utrzymanie jej członków? 

•

 

Stygmatyzacja 

•

 

Zbyt niski poziom realizacji uprawnień 

•

 

Oszustwa  -  wyłudzanie  świadczeń  na  podstawie  fałszywych  lub 

wyłudzonych zaświadczeń 

•

 

Kultura zaleŜności i podklasa 

 

25

3.3.

 

Demograficzne uwarunkowania polityki społecznej. 

 

Demografia dzieli się na dwie dziedziny: 

1.

 

Ruch  naturalny  –  obejmuje  urodzenia,  zgony,  przyrost  naturalny,  zmiany 

stanu cywilnego. 

2.

 

Ruch przestrzenny – obejmuje migracje. 

 

Podstawowe wskaźniki demograficzne: 

 

•

 

przyrost (lub ubytek) rzeczywisty  - suma salda migracji zewnętrznych 

i przyrostu naturalnego 

•

 

dzietność ogólna - liczba dzieci przypadająca na jedną kobietę 

•

 

współczynnik  dynamiki  demograficznej  -  stosunek  liczby  urodzeń 

Ŝ

ywych do liczby zgonów w danym okresie 

•

 

przyrost naturalny ludności - róŜnica  między liczbą  urodzeń Ŝywych i 

zgonów w danym okresie. 

 

 

 

Cechy procesów ludnościowych: 

•

 

szybki wzrost liczby ludności świata 

•

 

nierównomierny wzrost liczby ludności świata 

•

 

spadek przyrostu ludności w miarę polepszania jej warunków Ŝycia (tzw. 

eksplozja demograficzna występuje w krajach najbiedniejszych) 

 

 

26

 

 

 

 

 

27

 

 

 

 

 

Sytuacja demograficzna w Polsce: 

Tabl. Ludność, ruch naturalny i migracyjny w latach 1946-2003 

 

28

 

 

 

 

 

 

 

 

 

OGÓŁEM 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lata 

Ludność  

stan w dniu 

31.XII 

MałŜeństwa Rozwody

a

 

Urodzenia 

Ŝ

ywe 

Zgony 

Przyrost 

naturalny 

Migracje 

wewnętrzne 

Migracje zagraniczne 

Ogólne 

saldo 

migracji 

ogółem 

w  tym 

niemowląt 

napływ odpływ saldo imigracja emigracja saldo 

w tysiącach 

1946 

23640 

281,9 

8,0 

622,5 

241,8 

72,5 

380,7  2257,0  2257,0  x 

1181,1 

1835,9 

-

654,8  -654,8 

1950 

25035 

267,1 

11,0 

763,1 

288,7 

82,4 

474,4  1340,0  1340,0  x 

8,1 

60,9 

-52,8  -52,8 

1952 

25999 

267,7 

12,5 

779,0 

286,7 

74,3 

492,3  1386,2  1386,2  x 

3,7 

1,6 

2,1 

2,1 

1954 

27012 

263,0 

12,4 

778,1 

276,4 

64,3 

501,7  1458,7  1458,7  x 

2,8 

3,8 

-1,0 

-1,0 

1956 

28080 

260,0 

13,8 

779,8 

249,6 

55,1 

530,2  1444,2  1444,2  x 

27,6 

21,8 

5,8 

5,8 

1958 

29000 

263,7 

15,7 

755,5 

241,4 

54,7 

514,1  1323,4  1323,4  x 

92,8 

139,3  -46,5  -46,5 

1960 

29795 

244,2 

14,8 

669,5 

224,2 

37,5 

445,3  1256,2  1256,2  x 

5,7 

28,0 

-22,3  -22,3 

1962 

30484 

228,1 

18,0 

599,5 

239,2 

32,9 

360,3  1034,1  1034,1  x 

3,3 

20,2 

-16,9  -16,9 

1964 

31339 

230,7 

20,9 

563,9 

237,0 

27,9 

326,9 

932,9  932,9 

x 

2,3 

24,2 

-21,9  -21,9 

1966 

31811 

225,9 

24,4 

531,3 

233,9 

21,6 

297,4 

840,3  840,3 

x 

2,2 

28,8 

-26,6  -26,6 

1968 

32426 

257,9 

29,4 

525,8 

245,7 

19,1 

280,1 

861,5  861,5 

x 

2,2 

19,4 

-17,2  -17,2 

1970 

32658 

280,3 

34,6 

547,8 

268,6 

20,0 

279,2 

881,9  881,9 

x 

1,9 

14,1 

-12,2  -12,2 

1972 

33202 

307,7 

37,4 

577,9 

267,4 

18,5 

310,5 

895,2  895,2 

x 

1,8 

19,1 

-17,3  -17,3 

1974 

33846 

319,6 

39,7 

623,7 

279,7 

17,2 

344,0 

798,0  798,0 

x 

1,4 

11,8 

-10,4  -10,4 

1976 

34528 

326,7 

38,0 

672,8 

306,8 

18,7 

366,0 

971,5  971,5 

x 

1,8 

26,7 

-24,9  -24,9 

1978 

35081 

327,2 

35,8 

669,3 

328,1 

18,0 

341,2 

964,0  964,0 

x 

1,5 

29,5 

-28,0  -28,0 

1980 

35735 

307,4 

39,8 

695,8 

353,2 

17,7 

342,6 

895,3  895,3 

x 

1,5 

22,7 

-21,2  -21,2 

1982 

36399 

315,8 

46,7 

705,4 

337,9 

17,2 

367,5 

804,6  804,6 

x 

0,9 

32,1 

-31,2  -31,2 

1984 

37063 

285,3 

52,9 

701,7 

367,6 

16,1 

334,1 

684,0  684,0 

x 

1,6 

17,4 

-15,8  -15,8 

1986 

37572 

257,9 

50,6 

637,2 

378,8 

13,6 

258,4 

652,7  652,7 

x 

1,9 

29,0 

-27,1  -27,1 

1988 

37885 

246,8 

48,2 

589,9 

373,0 

11,7 

216,9 

639,5  639,5 

x 

2,1 

36,3 

-34,2  -34,2 

1990 

38183 

255,4 

42,4 

547,7 

390,3 

10,6 

157,4 

529,9  529,9 

x 

2,6 

18,4 

-15,8  -15,8 

1992 

38418 

217,3 

32,0 

515,2 

394,7 

9,0 

120,5 

494,1  494,1 

x 

6,5 

18,1 

-11,6  -11,6 

1994 

38581 

207,7 

31,6 

481,3 

386,4 

7,3 

94,9 

437,9  437,9 

x 

6,9 

25,9 

-19,0  -19,0 

1996 

38639 

203,6 

39,4 

428,2 

385,5 

5,2 

42,7 

427,3  427,3 

x 

8,2 

21,3 

-13,1  -13,1 

1998 

38667 

209,4 

45,2 

395,6 

375,3 

3,8 

20,3 

425,9  425,9 

x 

8,9 

22,2 

-13,3  -13,3 

2000 

38254 

211,2 

42,8 

378,3 

368,0 

3,1 

10,3 

394,1  394,1 

x 

7,3 

27,0 

-19,7  -19,7 

2001 

38242 

195,1 

45,3 

368,2 

363,2 

2,8 

5,0 

369,3  369,3 

x 

6,6 

23,3 

-16,7  -16,7 

2002 

38219 

191,9 

45,4 

353,8 

359,5 

2,7 

-5,7 

403,6  403,6 

x 

6,6 

24,5 

-17,9  -17,9 

2003 

38191 

195,4 

48,6 

351,1 

365,2 

2,5 

-14,1 

430,5  430,5 

x 

7,0 

20,8 

-13,8  -13,8 

Rozwój i zmiany w strukturze ludności w latach 1950-2003 

 

 

29

OGÓŁEM 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lata 

Przyrost 

rzeczy- 

wisty         

w % 

Na 100 

m

ęŜ

- 

czyzn 

przypada 

kobiet 

Ludno

ść

 w wieku 

Współczynniki 

poni

Ŝ

ej 20 lat 

65 lat i 

wi

ę

cej 

produk-

cyjnym

a)

 

nieprodukcyjnym 

dynamiki 

demogra-

ficznej 

dzietno

ś

ci 

ogólnej 

repro-

dukcji 

brutto 

razem 

w tym 0-

14 

razem 

przedpro-

dukcyj-

nym

 b)

 

popro-

dukcyj-

nym 

c)

 

w % ogółem 

na 100 osób w wieku 

produkcyjnym 

1950 

1,7 

110 

39,0 

29,5 

5,3 

57,8 

73 

61 

12 

2,643 

3,705 

1,790 

1952 

1,9 

109 

39,1 

30,0 

5,3 

57,5 

74 

62 

12 

2,717 

3,670 

1,765 

1954 

1,9 

109 

39,3 

30,7 

5,4 

57,1 

75 

62 

13 

2,815 

3,580 

1,732 

1956 

1,9 

108 

39,6 

31,7 

5,6 

56,3 

78 

65 

13 

3,124 

3,505 

1,695 

1958 

1,6 

107 

39,9 

32,9 

5,7 

55,4 

80 

66 

14 

3,130 

3,355 

1,621 

1960 

1,1 

107 

40,0 

33,5 

5,9 

54,6 

83 

68 

15 

2,986 

2,980 

1,438 

1962 

1,2 

106 

40,3 

32,8 

6,2 

53,8 

86 

70 

16 

2,506 

2,715 

1,305 

1964 

1,3 

106 

40,2 

31,4 

6,7 

53,8 

86 

69 

17 

2,380 

2,570 

1,242 

1966 

0,8 

106 

39,7 

29,8 

7,2 

54,4 

84 

66 

18 

2,271 

2,340 

1,174 

1968 

0,8 

106 

38,3 

28,0 

7,9 

55,3 

81 

62 

19 

2,140 

2,240 

1,084 

1970 

0,8 

106 

37,2 

26,5 

8,4 

56,1 

78 

59 

19 

2,039 

2,200 

1,064 

1972 

0,9 

106 

35,7 

25,1 

8,9 

57,0 

75 

55 

20 

2,161 

2,235 

1,082 

1974 

1,0 

106 

34,4 

24,1 

9,4 

57,9 

73 

52 

21 

2,230 

2,260 

1,092 

1976 

1,0 

105 

33,2 

23,8 

9,8 

58,8 

70 

50 

20 

2,193 

2,302 

1,114 

1978 

0,7 

105 

32,4 

24,0 

10,1 

59,3 

69 

49 

20 

2,040 

2,205 

1,069 

1980 

0,9 

105 

32,0 

24,4 

10,0 

59,4 

69 

49 

20 

1,970 

2,276 

1,108 

1982 

0,9 

105 

31,9 

24,9 

9,7 

59,2 

69 

49 

20 

2,088 

2,336 

1,133 

1984 

0,9 

105 

32,2 

25,4 

9,4 

58,7 

70 

50 

20 

1,909 

2,372 

1,151 

1986 

0,6 

105 

32,4 

25,7 

9,5 

58,1 

72 

51 

21 

1,682 

2,217 

1,078 

1988 

0,3 

105 

32,6 

25,5 

9,8 

57,6 

74 

52 

22 

1,582 

2,126 

1,034 

1990 

0,4 

105 

32,5 

24,9 

10,2 

57,5 

74 

52 

22 

1,403 

2,039 

0,991 

1992 

0,3 

105 

32,1 

24,1 

10,5 

57,7 

73 

50 

23 

1,305 

1,929 

0,940 

1994 

0,2 

105 

31,4 

23,1 

10,9 

58,3 

71 

48 

23 

1,246 

1,798 

0,877 

1996 

0,1 

106 

30,2 

21,8 

11,5 

59,1 

69 

45 

24 

1,111 

1,580 

0,766 

1998 

0,0 

106 

29,0 

20,3 

11,9 

60,1 

67 

43 

24 

1,054 

1,431 

0,693 

2000 

0,0 

106 

27,8 

19,1 

12,4 

60,8 

64 

40 

24 

1,028 

1,367 

0,663 

2002 

-0,1 

107 

26,3 

17,8 

12,8 

62,2 

61 

37 

24 

0,984 

1,249 

0,606 

2003 

-0,1 

107 

25,4 

17,2 

13,0 

62,9 

59 

35 

24 

0,961 

1,222 

0,594 

 

 

 

PROGNOZA LUDNOŚCI POLSKI DO 2030 ROKU 

w tysi

ą

cach - stan w dniu 31 XII 

 

30

WIEK 

2002

a

 

2005 

2010 

2015 

2020 

2025 

2030 

  

  

  

  

  

  

  

  

OGÓŁEM   

38219 

38123 

37899 

37626 

37229 

36598 

35693 

0 - 2 

1092 

1040 

1013 

1026 

964 

835 

717 

3 - 6 

1607 

1472 

1374 

1352 

1355 

1239 

1063 

7 - 12 

2978 

2611 

2212 

2063 

2033 

2024 

1854 

13 - 15 

1712 

1588 

1270 

1088 

1024 

1011 

1011 

16 - 18 

1954 

1706 

1444 

1172 

1043 

1014 

1019 

19 - 24 

3890 

3925 

3367 

2810 

2308 

2066 

2008 

0 - 17 

8664 

7835 

6811 

6296 

6070 

5784 

5325 

18 - 44 

15257 

15241 

15312 

15037 

14078 

12672 

11074 

45 - 59 

7814 

8488 

8259 

7539 

7247 

7800 

8647 

60 - 64 

1596 

1487 

2353 

2747 

2720 

2242 

2137 

65 lat i wi

ę

cej 

4888 

5072 

5165 

6006 

7115 

8099 

8509 

 

PROGNOZA LUDNO

Ś

CI POLSKI WEDŁUG WOJEWÓDZTW  

w tysi

ą

cach - stan w dniu 31 XII 

WOJEWÓDZTWA   

2002

a

 

2005 

2010 

2015 

2020 

2025 

2030 

OGÓŁEM   

 38218,5 

38123,3 

37899,2 

37625,9 

37228,8 

36598,0 

35693,0 

Dolno

ś

l

ą

skie 

 2904,7 

2888,7 

2852,8 

2811,0 

2759,4 

2691,3 

2605,2 

Kujawsko-pomorskie 

 2069,2 

2066,4 

2059,6 

2048,8 

2030,3 

1997,8 

1949,2 

Lubelskie 

 2197,0 

2178,7 

2151,0 

2125,7 

2095,8 

2055,5 

2000,8 

Lubuskie 

 1008,4 

1007,8 

1004,7 

998,9 

989,2 

973,6 

950,3 

Łódzkie 

 2607,4 

2577,6 

2527,8 

2478,5 

2424,8 

2360,6 

2281,8 

Małopolskie 

 3245,6 

3265,2 

3289,5 

3308,9 

3317,2 

3304,4 

3264,6 

Mazowieckie 

 5128,6 

5144,6 

5165,1 

5181,9 

5181,9 

5147,0 

5070,7 

Opolskie 

 1061,0 

1045,3 

1013,5 

980,1 

945,5 

907,9 

866,5 

Podkarpackie 

 2096,7 

2096,5 

2097,7 

2099,6 

2095,9 

2079,1 

2044,7 

Podlaskie 

 1207,7 

1201,0 

1189,9 

1178,9 

1165,5 

1145,8 

1118,4 

Pomorskie 

 2183,6 

2196,2 

2210,6 

2219,2 

2217,3 

2197,7 

2159,3 

Ś

l

ą

skie 

 4731,5 

4680,7 

4574,2 

4452,4 

4312,7 

4145,6 

3952,4 

Ś

wi

ę

tokrzyskie 

 1295,9 

1283,1 

1263,6 

1244,6 

1222,5 

1194,4 

1158,7 

Warmi

ń

sko-mazurskie 

 1428,4 

1426,8 

1422,9 

1415,4 

1402,1 

1378,4 

1344,0 

Wielkopolskie 

 3355,3 

3368,5 

3388,3 

3406,2 

3412,5 

3394,3 

3346,3 

Zachodniopomorskie 

 1697,5 

1696,3 

1688,2 

1675,8 

1656,2 

1624,8 

1580,1 

 

Podejścia do polityki ludnościowej: 

 

31

 

1.

 

Polityka  pronatalistyczna  –  dąŜy  do  zachowania  bądź  zwiększenia 

istniejącego  poziomu  dzietności  i  do  odmłodzenia  struktury  wiekowej 

społeczeństwa  oraz  zwiększenia  liczby  urodzeń.  Stosowane  narzędzia  to 

ś

wiadczenia  socjalne  związane  z  macierzyństwem  i  wychowaniem  dzieci 

(wysokie zasiłki porodowe, progresywny system zasiłków wychowawczych, 

płatne  urlopy  macierzyńskie  i  wychowawcze,  korzystne  dla  rodzin 

wielodzietnych systemy podatkowe) 

 

2.

 

Polityka  antynatalistyczna  (depopulacyjna)  –  zmierza  do  ograniczenia 

liczby urodzeń i zmniejszenia tempa przyrostu naturalnego. Nie rozwija się 

instrumentów  socjalnych,  nie  tworzy  się  ulg  podatkowych,  w  skrajnych 

przypadkach  stosuje  się  progresję  podatkową  w  związku  z  większą  liczbą 

dzieci, wspiera aborcję i sterylizację. 

 

3.

 

Neutralna  polityka  ludnościowa  –  brak  wpływania  na  ograniczanie  bądź 

zwiększanie  liczby  urodzeń,  ale  jednocześnie  poprzez  specjalne 

ustawodawstwo  socjalne  stara  się  zapewnić  moŜliwie  najlepszą  sytuację 

społeczną dzieci. 

 

Czynniki kształtowania polityki ludnościowej: 

 

1.

 

Prawne  –  dopuszczalność,  niedopuszczalność  aborcji,  uprawnienia 

macierzyńskie  i  wychowawcze,  określenie  granicy  wieku  zawarcia 

małŜeństwa, pomoc lecznicza, zasiłki rodzinne, opieka prawna nad trwałością 

rodziny. 

 

 

32

2.

 

Ekonomiczne  –  świadczenia  związane  z  macierzyństwem  i  opieka  nad 

dzieckiem,  subwencjonowanie  przez  państwo  kosztów  związanych  z 

utrzymaniem dzieci, dostępność i powszechność edukacji. 

 

3.

 

Zwyczajowo-kulturowe  –  światopogląd,  nakazy  i  zakazy  religijne,  moda 

na posiadanie lub nieposiadanie dzieci. 

 

Źródła informacji o ludności. 

 

NajwaŜniejsze kryteria i rodzaje danych: 

•

 

wg wieku (przedprodukcyjni 0-17 lat, produkcyjni 18-64 M. i 18-59 K., 

poprodukcyjni pow. 65 i pow. 60) 

•

 

liczba gospodarstw domowych i ich struktura  

•

 

przyrost naturalny 

•

 

informacje o procesach migracyjnych 

•

 

struktura wykształcenia 

•

 

struktura wieku ludności 

•

 

wydłuŜanie  się  długości  Ŝycia,  waŜna  relacja  udziału  osób  w  wieku 

nieprodukcyjnym do udziału osób w wieku produkcyjnym 

•

 

przyrost liczby dzieci i młodzieŜy 

•

 

obszary o wysokim i niskim stopniu starzenia się 

•

 

badania 

gerontologiczne 

wskazują 

na 

wzrost 

liczby 

osób 

niepełnosprawnych w miarę postępującego wieku 

•

 

liczba inwalidów 

•

 

prognozy dotyczące wieku ludności 

 

33

3.4.

 

Pomiar w polityce społecznej. 

 

Miernik  –  kategoria,  która  wyraŜa  poziom  lub  zmiany  badanego  zjawiska. 

Mierniki obiektywne określają przebieg zjawisk lub procesów, przebiegających 

poza samym człowiekiem. Mierniki subiektywne charakteryzują odczucia ludzi 

wyraŜane przez nich samych. 

 

Norma  –  ustalona  ilość,  miara,  granica  zalecana  lub  obowiązująca  w  jakimś 

zakresie.  

 

Wskaźnik  –  liczba  wyraŜająca  wzajemny  stosunek  dwóch  wielkości 

statystycznych  (stosunek  procentowy  wielkości  rozpatrywanej  do  przyjętej 

podstawy 

 

Współczynnik  –  wielkość  charakteryzująca  relacje  między  określonymi 

wielkościami 

 

Indeks (wskaźnik) dynamiki – liczba charakteryzująca zmiany zachodzące w 

czasie  (stosunek  wielkości  danego  zjawiska  w  badanym  okresie  do  jego 

wielkości w okresie przyjętym za wyjściowy) 

 

NajwaŜniejsze nurty myślowe dotyczące pomiaru zjawisk społecznych. 

 

•

 

Korekty dotychczas uŜywanego pomiaru dochodu narodowego – polegają 

na  włączaniu  efektów  pracy  domowej,  efektów  pracy  w  sektorze 

publicznym  oraz  na  wyłączaniu  działalności  negatywnych  efektów 

społecznych. 

 

34

•

 

Syntetyczne  miary  efektów  odnoszących  się  do  kategorii  zarówno 

ekonomicznych,  jak  i  społecznych  (poziom  Ŝycia,  jakość  Ŝycia, 

dobrobyt).  Np.  miernik  dobrobytu  ekonomicznego  MEW  (Measure  of 

Economic  Welfare),  Human  Development  Index  –  HDI  lub  Quality-Of-

Life Index)  

•

 

Systemy wskaźników społecznych.  

 

Pomiar poziomu zaspokojenia potrzeb. 

 

•

 

Poziom  Ŝycia  –  oznacza  stopień  zaspokojenia  potrzeb  materialnych 

(pomiar najczęściej dokonywany jest miernikami ilościowymi) 

•

 

Jakość  Ŝycia  –  stopień  zaspokojenia  pozostałych  potrzeb,  związanych  z 

zadowoleniem  z  Ŝycia,  z  poczuciem  bycia  szczęśliwym  (mierzona 

miernikami jakościowymi) 

•

 

Standard  Ŝycia  –  odnosi  się  do  aspiracji  lub  wyobraŜeń  o  tym,  jaki 

powinien  być  poziom  Ŝycia  (poziom  Ŝycia  odnosi  się  do  aktualnych 

warunków Ŝycia) 

 

Wskaźnik  Rozwoju  Społecznego  (Human  Development  Index  –  HDI). 

Określa poziom rozwoju społecznego danego kraju na tle innych państw. 

 

I.

 

Podział dochodów. 

II.

 

WydłuŜanie (czas trwania) ludzkiego Ŝycia. 

III.

 

Poziom osiągnięć edukacyjnych. 

-

 

kraje wysoko rozwinięte (0,801<HDI<1,0) 

-

 

kraje średnio rozwinięte (0,501<HDI<0,8) 

-

 

kraje słabo rozwinięte (0<HDI<0,5) 

 

35

 

 

 

 

36

 

 

37

 

•

 

Quality-of-life index – łączy mierniki ilościowe z miernikami 

jakościowymi uwzględniając następujące czynniki wpływające na jakość 

Ŝ

ycia: 

- dobrobyt materialny (material wellbeing) – PKB per capita 

- zdrowie (health) – spodziewany czas trwania Ŝycia 

- stabilność polityczna i bezpieczeństwo (political stability and security) 

- Ŝycie rodzinne (family life) – wskaźnik rozwodów 

- Ŝycie społeczne (community life) – udział w Ŝyciu religijnym, 

gospodarczym 

- uwarunkowania klimatyczne i geograficzne (cli mate and geography) – 

szerokość geograficzna 

- bezpieczeństwo zatrudnienia (job security) – stopa bezrobocia 

- wolność polityczna (political freedom) – skala praw wolnościowych 

- równouprawnienie płci (gender equality) – zróŜnicowanie w 

wynagrodzeniu kobiet i męŜczyzn 

 

 

 

38

 

 

 

 

39

4.

 

Polityka ograniczania ubóstwa i wykluczenia społecznego. 

4.1.

 

Teorie ubóstwa. 

 

•

 

Pomoc społeczna jest najstarszą gałęzią polityki społecznej 

•

 

Wspieranie ubogich ma swoje korzenie w myśli chrześcijańskiej 

•

 

Powszechne Ŝebractwo w rozwijających się miastach stawało się plagą 

•

 

Organizowano tzw. domy pracy (XV – XVI w.) 

•

 

Wraz  z  industrializacją  rozwijał  się  ruch  robotniczy,  który  starał  się 

samodzielnie  rozwiązywać  problem  niskich  płac  i  godnych  warunków 

Ŝ

ycia (spółdzielnie pracownicze) 

•

 

W  drugiej  połowie  XIX  wieku  powstawały  związki  zawodowe  i 

robotnicze partie polityczne 

•

 

Ubóstwo bezrobotnych coraz bardziej stawało się kwestią państwową 

•

 

W Anglii na początku XX wieku wprowadzono pomoc wobec dzieci 

•

 

Po  wojnie  w  poszczególnych  państwach  wprowadzono  róŜne  formy 

wspierania ubogich, biednych 

 

Przyczyny ubóstwa 

•

 

We  wczesnym  kapitalizmie  przyjmowano  koncepcję  tzw.  biedy 

zawinionej  (lenistwo,  hazard,  alkoholizm,  nieuctwo,  lekkomyślność, 

wpadanie w złe towarzystwo) 

•

 

W  lewicowych  ujęciach  biedę  traktowano  jako  strukturalne  zjawisko 

rozwoju kapitalizmu i intensywnej akumulacji. 

 

Metody zwalczania ubóstwa 

 

40

•

 

W    krajach  zachodnich  rozwijano  politykę  społeczną,  na  którą  silny 

wpływ miał chrześcijański imperatyw pomocy społecznej.  

•

 

Powszechnie  akceptuje  się  konieczność  redystrybucji  dochodów  od 

bogatych do biednych. 

•

 

Teoria uprawnień Sena -  o połoŜeniu jednostki decydują jej uprawnienia 

i moŜliwości wymiany tych uprawnień. Te uprawnienia to np. moŜliwość 

wykonywania  pracy,  prawo  pracy,  moŜliwości  produkcyjne,  koszty 

transakcji 

wymiany, 

uprawnienia 

ubezpieczeniowe 

itp. 

Aby 

przezwycięŜyć  biedę,  trzeba  przede  wszystkim  tworzyć  warunki 

ułatwiające ludziom moŜliwość realizacji ich uprawnień. 

•

 

Współcześnie  uznaje  się,  Ŝe  ubóstwo  nie  jest  zjawiskiem  zawinionym 

przez ubogich, lecz czynnikiem wad strukturalnych danych społeczności.  

 

4.2.

 

Definicja, kryteria i pomiar ubóstwa. 

 

Ubóstwo – stan, w którym jednostce czy grupie społecznej brakuje środków na 

zaspokajanie  podstawowych  potrzeb,  uznawanych  w  danej  społeczności  za 

niezbędne. Ubóstwo jest pojęciem relatywnym. 

 

Podstawowe  potrzeby  –  wyŜywienie,  ubranie,  mieszkanie,  zachowanie 

zdrowia, 

uzyskanie 

wykształcenia, 

uczestniczenie 

w 

ś

wiadczeniach 

kulturalnych – inaczej moŜliwość godnego Ŝycia. 

 

Sposoby statystycznego określenie granicy ubóstwa. 

 

1.

 

Na  podstawie  poziomu  dochodów  lub  wydatków  gospodarstw  domowych 

(metoda obiektywna). 

 

41

 

Ubóstwo  –  odnosi  się  do  osób,  rodzin  lub  grupy  osób,  których  środki 

(materialne, kulturalne i socjalne) są ograniczone w takim stopniu, Ŝe poziom 

ich Ŝycia obniŜa się poza akceptowane minimum w kraju zamieszkania. 

 

Linia  ubóstwa  względnego  –  50%  wartości  średniej  arytmetycznej 

ekwiwalentnego  wydatku  osoby  dorosłej  w  ciągu  roku  lub  50%  wartości 

mediany  tego  wydatku  (inaczej:  kwota  równa  50%  średnich  miesięcznych 

wydatków gospodarstw domowych) 

 

Przykład skali ekwiwalentności OECD: 

•

 

waga 1,0 dla pierwszej dorosłej osoby w gospodarstwie domowym 

•

 

waga 0,7 kaŜdej inne osobie w wieku 14 lat i więcej 

•

 

waga 0,5 dla kaŜdego dziecka poniŜej 14 roku Ŝycia 

 

2.

 

Na  podstawie  subiektywnych  ocen  gospodarstw  domowych,  to  jest 

moŜliwości  zaspokojenia  potrzeb  przy  uzyskiwaniu  określonych  dochodów 

(metoda subiektywna).  

 

Przykładowe pytanie w badaniach subiektywnego poziomu ubóstwa: 

 

„Proszę  spróbować  wskazać  jaka  suma  byłaby  odpowiednia  dla  kaŜdego  z 

następujących przypadków. W naszych (moich) warunkach uwaŜałbym dochód 

netto na miesiąc w wysokości: 

około ............................ jako bardzo zły 

około ............................ jako zły 

około ............................ jako niedostateczny 

 

42

około ............................ jako dostateczny 

około ............................ jako dobry 

około ............................ jako bardzo dobry” 

 

Minimum socjalne 

Uwzględnia  podstawowe  potrzeby  bytowo-konsumpcyjne.  To  zaspokajenie 

potrzeb  na  generalnie  niskim  poziomie,  ale  jeszcze  wystarczającym  dla 

reprodukcji  sił  witalnych  człowieka  na  kaŜdym  etapie  jego  biologicznego 

rozwoju, dla posiadania i wychowania potomstwa oraz dla utrzymania więzi ze 

społeczeństwem.  

 

Minimum egzystencji (biologiczne) 

Dolne  kryterium  ubóstwa.  Zakres  i  poziom  zaspokajania  potrzeb  według 

minimum egzystencji wyznacza granicę, poniŜej której występuje biologiczne 

zagroŜenie Ŝycia oraz rozwoju psychofizycznego człowieka. 

 

Tabela. Grupy potrzeb w koszykach minimum socjalnego i egzystencji 

Wyszczególn

ienie 

Minimum 

Socjalne 

Minimum 

egzystencji 

WyŜywienie  ++ 

+ 

Mieszkanie 

++ 

+ 

OdzieŜ 

i 

obuwie 

++ 

+ 

Ochrona 

zdrowia 

(leki) 

++ 

+ 

 

43

Higiena 

osobista 

++ 

+ 

Oświata 

i 

wychowanie 

++ 

+ 

Transport 

i 

łączność 

+ 

- 

Kultura 

+ 

- 

Sport 

i 

wypoczynek 

+ 

- 

 

Tablica.  Poziom  zaspokajania  wybranych  potrzeb  według  standardów 

minimum socjalnego i minimum egzystencji. 

 

 

 

44

 

 

4.3.

 

Prawo do zabezpieczenia minimum egzystencji i prawo do pracy. 

 

KaŜdy człowiek ma prawo do zabezpieczenia minimum egzystencji (prawo 

do subsystencji, prawo do utrzymania się) 

 

•

 

Uzasadnienie etyczne (prawo człowieka) 

•

 

Prawo do subsystencji traktowane jest na równi z prawem do wolności 

•

 

Prawo  do  subsystencji  obejmuje  prawo  do  konsumpcji  koszyka  dóbr, 

który umoŜliwia zdrowe i aktywne Ŝycie 

•

 

Realizacja  prawa  do  subsystencji  oznacza  w  praktyce,  Ŝe  jedni  muszą 

zrezygnować  z  części  nadwyŜki,  by  7zapewnić  minimum  egzystencji 

innym 

•

 

Podstawowym  sposobem  zagwarantowania  człowiekowi  minimum 

egzystencji jest realizacja jego prawa do pracy 

 

 

45

Prawo do zapewnienia minimum egzystencji a prawo do pracy 

 

•

 

Prawo do zabezpieczenia minimum egzystencji jest prawem waŜniejszym 

(pierwszej  rangi)  w  stosunku  do  prawa  do  pracy.  Wynika  to  z  wartości 

samego człowieka i jego Ŝycia 

•

 

Prawo  do  pracy  wpływa  na  moŜliwość  realizacji  prawa  do  minimum 

egzystencji 

•

 

Praca jest warunkiem rozwoju człowieka (samorealizacja) 

•

 

Przez pracę człowiek jest obecny w społeczeństwie 

•

 

W  praktyce  rozdziela  się  oba  prawa  (do  subsystencji  i  do  pracy),  gdyŜ 

waŜniejsze jest zapewnienie realizacji prawa do minimum egzystencji niŜ 

prawa do pracy 

 

4.4.

 

Instrumenty  polityki  społecznej  w  zakresie  ograniczania  ubóstwa  i 

wykluczenia społecznego. 

 

•

 

Zgodnie  z  moralnym  uzasadnieniem  najpierw  odpowiedzialność  ponosi 

rodzina i krewni (teoria współśrodkowych kręgów) 

•

 

Gdy  najbliŜsi  nie  są  w  stanie  pomóc,  zapewnienie  realizacji  prawa  do 

subsystencji  powinien  zagwarantować  podmiot  nadrzędny.  Odpowiedzią 

jest  tu  zasada  subsydiarności  (pomocniczości)  z  katolickiej  nauki 

społecznej 

•

 

W  praktyce  polityki  ograniczania  ubóstwa  stworzono  koncepcję  tzw. 

minimalnego dochodu gwarantowanego. 

•

 

Zasada indywidualizacji świadczenia 

 

 

46

 

5.

 

Gospodarstwa domowe i polityka rodzinna. 

5.1.

 

Funkcje i rola rodziny. 

•

 

rodzina ma podstawowe znaczenia dla człowieka 

•

 

rodziny istnieją we wszystkich społecznościach ludzkich 

•

 

celem  rodzin  w  kaŜdym  społeczeństwie  jest  rodzenie  i  wychowywanie 

dzieci, dzięki czemu zapewnione jest przetrwanie grupy 

•

 

nie  ma  innej  instytucji  tak  zdolnej  do  zindywidualizowanej  opieki  i 

ochrony jaką daje rodzina 

 

Funkcje rodziny: 

•

 

materialno-ekonomiczna  

•

 

opiekuńczo-zabezpieczająca 

•

 

prokreacyjna  

•

 

seksualna  

•

 

legalizacyjno-kontrolna  

•

 

socjalizacyjna  

•

 

kulturowa  

•

 

rekreacyjno-towarzyska  

•

 

emocjonalno-ekspresywna 

 

Ochrona rodziny w aktach legislacyjnych.  

Konstytucja 

Art. 71. 

Państwo  w  swojej  polityce  społecznej  i  gospodarczej  uwzględnia  dobro 

rodziny.  Rodziny  znajdujące  się  w  trudnej  sytuacji  materialnej  i  społecznej, 

zwłaszcza  wielodzietne  i  niepełne,  mają  prawo  do  szczególnej  pomocy  ze 

strony władz publicznych.  

Matka  przed  i  po  urodzeniu  dziecka  ma  prawo  do  szczególnej  pomocy  władz 

publicznych, której zakres określa ustawa. 

 

47

Art. 72. 

Rzeczpospolita  Polska  zapewnia  ochronę  praw  dziecka.  KaŜdy  ma  prawo 

Ŝą

dać  od  organów  władzy  publicznej  ochrony  dziecka  przed  przemocą, 

okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją.  

Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz 

publicznych. 

 

Kodeks rodzinny i opiekuńczy 

Kodeks cywilny i karny 

Ustawodawstwo zabezpieczenia społecznego 

Prawa dziecka – ochrona dzieci 

 

Deklaracja Praw Dziecka (Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 20 XI 1959 r.) 

•

 

Dziecko,  z  powodu  niedojrzałości  fizycznej  i  umysłowej  wymaga 

szczególnej  opieki  i  troski,  a  takŜe  odpowiedniej  opieki  prawnej,  zarówno 

przed urodzeniem, jak i po urodzeniu 

•

 

Prawa  te  rozciągają  się  na  wszystkie  dzieci,  bez  Ŝadnego  wyjątku  i  bez 

Ŝ

adnej róŜnicy albo dyskryminacji 

•

 

Do  harmonijnego  rozwoju  swej  osobowości  dziecko  potrzebuje  miłości  i 

zrozumienia 

•

 

Dziecko  upośledzone  pod  względem  fizycznym,  umysłowym  lub 

społecznym  naleŜy  traktować,  wychowywać  i  otaczać  szczególną  opieką,  z 

uwzględnieniem jego stanu zdrowia i warunków Ŝyciowych 

 

Konwencja o Prawach Dziecka (ONZ w dniu 20 XI 1989 r.) 

•

 

dziecko  jest  samodzielnym  podmiotem;  ze  względu  na  niedojrzałość 

psychiczną i fizyczną wymaga szczególnej opieki i ochrony 

 

48

•

 

dziecko  jako  istota  ludzka  wymaga  poszanowania  jego  toŜsamości, 

godności i prywatności 

•

 

rodzina jest najlepszym środowiskiem wychowania dziecka 

•

 

państwo ma wspierać rodzinę, a nie wyręczać ją w jej funkcjonowaniu 

 
 

Konstytucja RP 

Art. 72. 

1. Rzeczpospolita  Polska  zapewnia  ochronę  praw  dziecka.  KaŜdy  ma  prawo 

Ŝą

dać  od  organów  władzy  publicznej  ochrony  dziecka  przed  przemocą, 

okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. 

2. Dziecko  pozbawione  opieki  rodzicielskiej  ma  prawo  do  opieki  i  pomocy 

władz publicznych. 

3. W  toku  ustalania  praw  dziecka  organy  władzy  publicznej  oraz  osoby 

odpowiedzialne  za  dziecko  są  obowiązane  do  wysłuchania  i  w  miarę 

moŜliwości uwzględnienia zdania dziecka. 

4. Ustawa  określa  kompetencje  i  sposób  powoływania  Rzecznika  Praw 

Dziecka. 

 

Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka 

Art. 2. 1. W rozumieniu ustawy dzieckiem jest kaŜda istota ludzka od poczęcia 

do osiągnięcia pełnoletniości. 

Art. 3.2. Rzecznik działa na rzecz ochrony praw dziecka, w szczególności: 

1) prawa do Ŝycia i ochrony zdrowia, 

2) prawa do wychowania w rodzinie, 

3) prawa do godziwych warunków socjalnych, 

4) prawa do nauki. 

 

 

49

5.2.

 

Warunki bytu gospodarstw domowych. 

Gospodarstwo  domowe  –  zespół  osób  mieszkających  razem  i  wspólnie  się 

utrzymujących 

Przychody  netto  –  wszystkie  wartości  wpływające  do  gospodarstwa 

domowego 

Dochód  rozporządzalny  –  suma  bieŜących  dochodów  gospodarstwa 

domowego  z  poszczególnych  źródeł  pomniejszona  o  zaliczki  na  podatek 

dochodowy (wydatki oraz oszczędności) 

 

5.3.

 

Ekonomiczne teorie dotyczące rodziny. 

 

Podstawowe teorie ekonomiczne dotyczące rodzin. 

Według  G.  Beckera  człowiek  zawsze  kieruje  się  maksymalizowaniem  swej 

uŜyteczności całkowitej. 

 

a)

 

dziecko a konsumpcja - dziecko w teoriach ekonomicznych traktowane jest 

jak dobro konsumpcyjne, które posiada uŜyteczność. 

 

b)

 

jakość  dziecka  -  koszt  dziecka  silnie  wzrasta,  gdy  uwzględni  się  nakłady 

(koszty wychowania i wykształcenia) ponoszone na jakość potomstwa. Więcej 

dzieci  oznacza  wyŜsze  koszty.  Dlatego  jakość  dzieci  wpływa  na  ograniczanie 

potomstwa, mimo Ŝe dochody rosną.   

 

c)

 

teoria międzygeneracyjnych transferów 

•

 

między pokoleniami występują transfery 

•

 

transfer w kierunku dziadków jest przymusowy 

•

 

transfer w kierunku dzieci jest 

 

50

•

 

naleŜy  zatem  zmniejszyć  obciąŜenia  rodziców  by  zachęcić  do 

pozytywnych decyzji prokreacyjnych 

 

d)

 

wzrost  gospodarczy  a  posiadanie  dzieci  -  dzieci  stanowią  potencjał 

przyszłych zasobów pracy, zatem są konieczne do ekonomicznego rozwoju 

 

e)

 

teoria  produkcji  gospodarstw  domowych  -  próbuje  się  szacować  wartość 

produkcji domowej 

•

 

dobra  rynkowe  samodzielnie  nie  dostarczają  bezpośrednich  korzyści 

konsumentowi, są one poŜądane dlatego, Ŝe słuŜą wytwarzaniu usług w 

gospodarstwie domowych 

•

 

dobra rynkowe to wkład do produkcji domowej 

•

 

problem jest z oszacowaniem kosztów produkcji w domu 

•

 

człowiek ma wybór alokacji swego czasu  

•

 

specyficzna jest sytuacja kobiet.  

 

Podsumowanie: 

•

 

podejście  ekonomiczne  nie  jest  wystarczające  do  wyjaśnień  zachowań 

prokreacyjnych,  często  jest  krytykowane,  ale  naukowo  moŜna  analizować 

rodzinę w aspekcie ekonomicznym, pamiętając, Ŝe jest to aspekt 

•

 

na zachowania generatywne wpływ mają róŜne czynniki subiektywne 

•

 

gdy  młodzi  szybko  awansują  społecznie  (ekonomicznie)  najpierw  wzrasta 

ich  popyt  na  dobra  konsumpcyjne  mające  znamiona  statusu  społecznego 

(demotywacja do załoŜenia rodziny) 

•

 

rozwaŜania  o  kosztach  związanych  z  dziećmi  przybierają  na  sile,  gdy 

rodzice posiadają juŜ dwójkę dzieci 

 

51

•

 

rodziny  o  większych  potrzebach demonstracji  swego  statusu  mają  większe 

potrzeby konsumpcyjne, które stają w konkurencji z wydatkami na dzieci. 

 

5.4.

 

Instrumenty polityki rodzinnej. 

Transfery pienięŜne 

•

 

Zasiłki na dzieci i ulgi podatkowe związane z wychowaniem dzieci 

•

 

Zasiłki  macierzyńskie,  wychowawcze,  z  tytułu  urodzenia  dziecka  i  z  tytułu 

opieki nad chorym dzieckiem 

•

 

System stypendiów 

•

 

Dotacje dla producentów dóbr podstawowych i dóbr dla dzieci 

 

Świadczenia rzeczowe 

•

 

Ś

wiadczenia rzeczowe pozbawiają konsumenta moŜliwości wyboru 

•

 

Są to np. posiłki, podręczniki, sprzęt do zajęć sportowych, transport 

•

 

Programy zdrowia publicznego  

•

 

Ś

wiadczenia o charakterze mieszkaniowym 

5.5.

 

Rodzaje i wysokość świadczeń rodzinnych w Polsce. 

 

Świadczeniami rodzinnymi są: 

1. Zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego. 

2. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka. 

3. Świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie pielęgnacyjne. 

 

1. Zasiłek rodzinny. 

•

 

Zasiłek rodzinny – naleŜy spełniać kryteria dochodowe 

•

 

Dodatek z tytułu urodzenia dziecka - wynosi 1000 zł (2007 rok). 

 

52

•

 

Dodatek  z  tytułu  opieki  nad  dzieckiem  w  okresie  korzystania  z  urlopu 

wychowawczego 

•

 

Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka  

•

 

Dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej  

•

 

Dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka  

•

 

Dodatek  z  tytułu  podjęcia  przez  dziecko  nauki  w  szkole  poza  miejscem 

zamieszkania  

•

 

Dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego  

 

2. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka. 

Z  tytułu  urodzenia  się  dziecka  przysługuje,  niezaleŜnie  od  uprawnień  do 

dodatku  z  tytułu  urodzenia  dziecka  oraz  od  dochodu  rodziny,  jednorazowa 

zapomoga (1000 zł w 2007 roku). 

 

3. Zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie pielęgnacyjne. 

Zasiłek  pielęgnacyjny  przyznaje  się  w  celu  częściowego  pokrycia  wydatków 

wynikających  z  konieczności  zapewnienia  osobie  niepełnosprawnej  opieki  i 

pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. 

Korzystający z zasiłków w 2006 roku: 

•

 

4,6 mln osób (dzieci) – zasiłek rodzinny 

•

 

676,1 tys. osób - zasiłek pielęgnacyjny 

•

 

2.531,1 tys. rodzin (42% rodzin) skorzystało ze świadczeń rodzinnych 

•

 

dochód poniŜej 252 zł na osobę miało ponad 44% rodzin 

 

Korzystający z zapomóg z tytułu urodzenia dziecka w 2006 roku: 

•

 

wypłacono 387,4 tys. zapomóg z tytułu urodzenia dziecka 

 

53

•

 

dodatkowo  uchwały  dotyczące  zapomóg  podjęło  36  gmin  (wypłaciły  12 

tys. zapomóg) 

 

Wydatki  na  realizację  ustawy  o  świadczeniach  rodzinnych  wyniosły  w  2006 

roku ogółem 7.724 mln zł  

 

 

5.6.

 

Konsumpcja a styl Ŝycia. 

 

Styl  Ŝycia  –  „cechy  i  zachowania  jednostek  czy  grup,  które  są  ich  swoistym 

wyborem wynikającym tak z motywów osobistych, jak i społecznych” 

 

Składniki stylu Ŝycia: 

•

 

Poziom i charakter konsumpcji 

•

 

Wygląd zewnętrzny  

•

 

Urządzenie mieszkania  

•

 

Sposób spędzania wolnego czasu  

•

 

Wzory Ŝycia rodzinnego  

•

 

Charakter kontaktów społecznych  

•

 

Zachowania związane z higieną, ochroną zdrowia i rekreacją  

•

 

Uczestnictwo w kulturze  

•

 

Uznawane wartości (hierarchia wartości) 

Pojęcie konsumpcji 

Konsumpcja jest „elementarną koniecznością Ŝycia” (J. Szczepański) 

Elementy składające się na konsumpcję: 

•

 

Bezpośredni akt spoŜycia 

 

54

•

 

Działania  i  zachowania  człowieka  zmierzające  do  pośredniego  i 

bezpośredniego  zaspokajania  potrzeb  (uwzględnia  się  tu  teŜ  zachowania 

konsumenta na rynku) 

•

 

„Faza procesu reprodukcji społecznej” 

 

Konsument i postawa konsumencka (Z. Bauman) 

•

 

ś

ycie  traktowane  jest  jako  zespół  problemów,  które  moŜna  odseparować, 

zdefiniować i w odizolowaniu rozwiązać. 

•

 

Społeczeństwo  oczekuje  od  jednostek,  iŜ  będą  traktować  konsumpcję  jak 

pracę (konsumpcja do powołanie). 

•

 

Przeświadczenie,  Ŝe  kaŜdy  problem  moŜna  rozwiązać,  do  czego  wystarczy 

tylko znaleźć odpowiedni towar lub usługę. 

•

 

Przeświadczenie,  Ŝe  „jeśli  nie  moŜemy  zapłacić  w  tej  właśnie  chwili,  to 

przygotowano  najróŜniejsze  systemy  ratalne  i  kredytowe,  między  którymi 

moŜemy wybierać w zaleŜności od stanu naszych dochodów”.  

•

 

„sztuka  Ŝycia  to  umiejętność  wyszukiwania  odpowiednich  dóbr  oraz 

wchodzenia w ich posiadanie, a więc umiejętność kupowania i gromadzenia 

nieodzownych  po  temu  zasobów”.  W  ten  sposób  stając  się  konsumentami 

ludzie przeŜywają swe duchowo zuboŜone Ŝyciorysy. 

•

 

Tzw.  osobowość  egzoaksjalna  –  człowiek  definiuje  się  przez  to,  co 

konsumuje (istota człowieka znajduje się na zewnątrz niego). 

 

Społeczeństwo konsumpcyjne 

1.

 

Konsumpcja na pokaz (T. Veblen). 

•

 

potlacz – eleganckie i wystawne kolacje połączone z rozrywką 

•

 

okazałe posiadłości ze słuŜbą  

 

55

•

 

media informacyjne – sława jako element postawy hedonistycznej 

•

 

hazard – waŜniejsze wygrywanie niŜ tracenie pieniędzy 

•

 

pokazowy wypoczynek, ubiór (drogi i niepraktyczny). 

 

2.

 

Indywidualizm, konsumeryzm i zmierzch wspólnoty. 

•

 

ludzie w coraz mniejszym stopniu spędzają czas wspólnie 

•

 

moralna anarchia 

•

 

indywidualizm prowadzacy do niezadowolenia z Ŝycia co wynika z 

poświęcenia się dla prywatnych ambicji i nadmiernej konsumpcji. 

 

3.

 

Kultura narcyzmu. 

•

 

„Współczesna  kultura  jest  natomiast  konsumerystyczna  i  seksualnie 

permisywna.  Ta  kombinacja  produkuje  wewnętrzny  problem,  którym  jest 

narcyzm”. 

•

 

Osobowość  narcystyczna  –  zakochanie  w  samym  sobie  projektowanym  dla 

kogoś,  brak  zdolności  do  kochania  innych  i  nie  pozwalanie  na  darzenie  się 

miłością;  próŜność  oraz  samotność.  Koncentrowanie  się  na  sobie,  brak 

angaŜowania  się  w  powaŜną  introspekcję  i  samoocenę,  poszukiwanie 

szybkich i łatwych odpowiedzi poprzez ćwiczenia fizyczne, zdrową Ŝywność 

albo specjalne diety. Te quasi-terapie prowadzą do lęku przed starzeniem się 

i śmiercią. ZubaŜają Ŝycie duchowe i relacje społeczne.  

•

 

Osoba  narcystyczna  zmuszona  jest  do  zarządzania  swoim  wizerunkiem 

(stając się jego niewolnikiem) 

•

 

„Terapia  detaliczna  –  shop  till  you  drop  (kupuj  aŜ  padniesz)  –  zapewnia 

uczucie nasycenia” 

 

56

•

 

Narcyzm  uzasadnia  i  wpływa  na  ograniczenie  pomocy  krajom  Trzeciego 

Ś

wiata. 

 

4.

 

Fetyszyzm towarowy. 

•

 

Fiksacja  na  punkcie  przedmiotów  konsumpcyjnych  (źródła  ciągłego 

pobudzania człowieka) 

•

 

Pułapka  hedonizmu  -  nigdy  nie  kończąca  się  i  beznadziejna  spirala 

poszukiwania szczęścia przez kupowanie rzeczy 

 

W  kreowaniu  społeczeństwa  konsumpcyjnego  „środki  przekazu,  bardzo 

przyczyniły  się  do  tej  orgii  zakupów  [...],  mając  na  myśli  to,  Ŝe  wiele 

programów  telewizyjnych  przedstawia  Ŝycie  w  dostatku  [...]  Nawet  jeśli 

człowiek nie wierzy, Ŝe Ŝycie jest takie naprawdę, to postępuje tak, jakby takie 

było” 

 

Trud robienia zakupów 

•

 

W  akademickich  pracach  i  codziennej  rozmowie  postrzegane  jest  przede 

wszystkim  jako  obszar  przyjemności,  hedonizmu,  indywidualizmu  i 

materializmu. 

•

 

W  rzeczywistości  jednak  robienie  zakupów  jest  najczęściej  trywialne, 

banalne i nieciekawe. 

•

 

Zakupy to praca dla innych, nieraz męcząca i tylko czasem kupuje się coś dla 

przyjemności. 

•

 

Kupowanie jest waŜną i nieodzowną czynnością człowieka. 

 

 

57

Rozwój  społeczeństw  konsumpcyjnych  wiąŜe  się  równieŜ  ze  wzrostem 

kontaktów  międzyludzkich  moŜliwym  dzięki  konsumpcji  nowoczesnych 

technologii komunikacyjnych. 

 

Trwała konsumpcja (ekokonsumpcja, konsumpcja ekologiczna) 

Oznacza  moŜliwość  ciągłego  odtwarzania  przedmiotu  konsumpcji  (dzięki 

poszanowaniu zasobów przyrody) 

 

Konsumpcja nietrwała 

•

 

konsumpcja, która nie moŜe być kontynuowana w nieskończoność, gdyŜ 

zagrozi dalszej egzystencji człowieka powodując przeciąŜenia środowiska 

naturalnego 

•

 

konsumpcja dóbr trudnych do sprzedaŜy (marnotrawstwo) 

•

 

„produkcja” antydóbr (odpadów) 

•

 

konsumpcja egoistyczna (zaspokajanie nadmiernie rozbudzonych potrzeb 

obecnych pokoleń, bez troski o przyszłe pokolenia) 

 

Współczesne trendy w konsumpcji 

•

 

Skrócenie czasu na przygotowanie posiłków (wzrost spoŜycia chemii) 

•

 

Rośnie ilość wolnego czasu  

•

 

Ujednolicenie struktury odpadów (plastik, papier, szkło) i ich segregacja 

•

 

Rośnie zapotrzebowanie na nowe usługi (np. medyczne) 

•

 

Organizowanie Ŝycia jak najwygodniejszego (uwalnianie się od prac 

brudnych) 

•

 

Naśladownictwo innych osób 

 

 

58

Konsumpcja w polityce społecznej 

•

 

Problem wychowania do konsumpcji (jak nauczyć rozsądnej konsumpcji) 

•

 

Konsumpcje naleŜy traktować jako środek do integralnego rozwoju 

człowieka, a nie miarę i cel rozwoju gospodarki 

 

6.

 

Ubezpieczenia społeczne. 

6.1.

 

Istota i cechy ubezpieczeń społecznych. 

 

Z historii ubezpieczeń społecznych 

•

 

Pierwsze ubezpieczenia społeczne powstały pod koniec XIX wieku. 

•

 

W XIX wieku pracownicy tworzyli robotnicze kasy zapomogowe. 

•

 

Pod  koniec  XIX  wieku  niemiecki  kanclerz  Otto  von  Bismarck  uruchomił 

emeryturę państwową. 

•

 

Ubezpieczenia społeczne rozwijane były w Rzeszy Niemieckiej (1911 rok) i 

w Anglii (1911 rok), w Rosji Radzieckiej (lata 20-te), w Ameryce (1935 rok 

- Social Security Act). 

•

 

Po  II  wojnie  rozwinięto  całościowe  i  systemowe  podejście  do  ubezpieczeń 

społecznych  (przykładem  jest  plan  Beveridge’a  w  Wielkiej  Brytanii  -

powszechnie  dostępna  państwowa  emerytura  finansowana  z  budŜetu 

państwa) 

 

 

Istota i cel ubezpieczeń społecznych 

•

 

Podstawowy  instrument  polityki  społecznej  mający  na  celu  zabezpieczenie 

ludzi przed konkretnymi ryzykami Ŝyciowymi (ryzyko inwalidztwa, śmierci 

Ŝ

ywiciela, wypadku, choroby czy teŜ „starości”). 

 

59

•

 

Celem  ubezpieczeń  jest  eliminowanie  ubóstwa  i  zapewnienie  poczucia 

bezpieczeństwa. 

•

 

 Fundusze  ubezpieczeniowe  są  tworzone  według  jednakowych  zasad  dla 

wszystkich  ubezpieczonych,  tzn.  kaŜdy  wnosi  składkę  do  wspólnego 

funduszu, natomiast tylko część ubezpieczonych (osoby dotknięte ryzykiem 

ubezpieczeniowym) korzysta ze świadczeń. 

•

 

W  praktyce  składka  ubezpieczeniowa  jest  uzaleŜniona  z  jednej  strony  od 

kosztów, a z drugiej od moŜliwości płatników składek. Kto uzyskuje wyŜsze 

dochody płaci wyŜsze składki. 

 

Cechy ubezpieczeń społecznych 

 

Przezorność 

•

 

Przejaw  racjonalności  nakazującej  oszczędzać  na  wypadek  zdarzeń 

losowych oraz unikać sytuacji zwiększających ryzyko. 

•

 

Odpowiedzią jest organizowanie ubezpieczeń społecznych i komercyjnych.  

 

Przymus 

•

 

Społeczne efekty zewnętrzne masowego ubóstwa. 

•

 

Powstawanie postaw przestępczych (bieda popycha do przestępczości). 

•

 

Pojawia się polaryzacja dochodowa społeczeństwa. 

•

 

Ubezpieczenia  społeczne  są  finansowane  ze  składek  płaconych  przez 

pracodawców i/lub pracowników. 

•

 

Zapobiega indywidualnemu braku przezorności. 

•

 

Szeroki udział społeczeństwa zapewnia wyrównany rozkład ryzyk. 

 

60

•

 

Istnieje  grupa  osób  pracujących,  lecz  objętych  częściowo  lub  w  ogóle  nie 

objętych obowiązkowym systemem ubezpieczeń społecznych. 

 

Krytyka przymusu ubezpieczeń społecznych: 

•

 

Człowiek ma prawo do indywidualnej decyzji (nie moŜna go zmuszać) 

•

 

Ludzie  podlegający  ubezpieczeniu  społecznym  stają  się  coraz  mniej 

przezorni (hazard moralny) 

•

 

Ludzie przezorni ubezpieczaliby się w prywatnych firmach, które najczęściej 

są bardziej efektywne od rozwiązań państwowych 

 

Solidarność 

•

 

Zasada solidarności naleŜy do podstawowych zasad Ŝycia społecznego, a jej 

uzasadnieniem  jest  dobro  wspólne,  którego  celem  jest  integralny  rozwój 

osoby ludzkiej. 

•

 

Zasada  solidarności  ma  w  pierwszej  kolejności  charakter  moralny,  ale  jej 

praktyczna realizacja domaga się takŜe sprawności i efektywności.  

•

 

Solidarność  wynika  z  poczucia  odpowiedzialności  za  drugiego  człowieka 

oraz za grupę społeczną. 

•

 

Zasada solidarności jest sprzeczna z egoistycznym indywidualizmem. 

•

 

Fundusze  ubezpieczeniowe  są  tworzone  według  jednakowych  zasad  dla 

wszystkich  ubezpieczonych,  tzn.  kaŜdy  wnosi  składkę  do  wspólnego 

funduszu, natomiast tylko część ubezpieczonych korzysta ze świadczeń. 

•

 

W przypadku ubezpieczeń emerytalnych, opartych na zasadzie pay as you go 

(PAYG) występuje równieŜ solidaryzm międzygeneracyjny. 

•

 

Solidaryzm  w  ubezpieczeniach  społecznych  szczególnie  jest  widoczny  w 

przypadku ubezpieczeń zdrowotnych. 

 

61

  

Wady ubezpieczeń komercyjnych w stosunku do ubezpieczeń społecznych 

•

 

Prywatne  towarzystwa  ubezpieczeniowe  nie  pokrywają  wszystkich  ryzyk 

socjalnych  (nastawienie  na  zysk).  Efektem  jest  brak  moŜliwości 

ubezpieczenia się pewnych grup społecznych. 

•

 

Występuje  asymetria  informacyjna  między  ubezpieczonym  a  firmą 

ubezpieczeniową. 

•

 

MoŜe pojawić się hazard moralny, polegający na tym, Ŝe ubezpieczony moŜe 

być skłonny do mniejszej przezorności 

 

6.2.

 

Modele ubezpieczeń społecznych. 

 

a)  Państwo  w  całości  przejmuje  obowiązek  organizacji  i  kontroli  nad 

ubezpieczeniami społecznymi. 

•

 

obywatele mogą czuć się zwolnieni z odpowiedzialności za siebie 

•

 

ludzie mogą stać się mniej zapobiegliwi 

•

 

kształtują się postawy roszczeniowe wobec państwa 

•

 

obniŜa się aktywność obywateli („państwo i tak pomoŜe”) 

b)  Państwo  tworzy  ramy  prawne  ubezpieczeń,  lecz  nie  angaŜuje  się  ani 

finansowo, ani organizacyjnie w ich funkcjonowanie. 

•

 

zmniejsza się zakres bezpieczeństwa socjalnego 

•

 

instytucje  komercyjne  mogą  mieć  skłonność  do  wykluczania  bardziej 

ryzykownych grup osób 

•

 

część obywateli moŜe w ogóle nie ubezpieczać się  

c)  Państwo  w  organizowaniu  ubezpieczeń  społecznych  współdziała  z 

organizacjami pozarządowymi – system mieszany 

 

62

•

 

podział odpowiedzialności między państwo i obywateli 

•

 

zapewnia współdziałanie obywateli i państwa 

•

 

powszechne  i  obowiązkowe  ubezpieczenia  podstawowe  zapewniają 

minimum bezpieczeństwa socjalnego 

•

 

dodatkowe  ubezpieczenia  umoŜliwiają  utrzymanie  dobrego  poziomu 

dochodów. 

 

6.3.

 

Ubezpieczenia emerytalne. 

 

System  emerytalny  –  „ogół  rozwiązań  instytucjonalnych,  zmierzających  – 

poprzez  ustalenie  zasad:  (1)  gromadzenia  środków  emerytalnych,  (2) 

powstawania  uprawnień  i  kapitałów  emerytalnych  oraz  (3)  wypłat  świadczeń 

emerytalnych  –  do  zapewnienia  uczestnikom  systemu  na  okres  starości 

odpowiednich dochodów w postaci pienięŜnych świadczeń emerytalnych”. 

 

•

 

W  jaki  sposób  będę  gromadzone  środki  emerytalne  (w  jaki  sposób  będą 

finansowane emerytury)? 

•

 

Jakie warunki trzeba spełnić by otrzymać emeryturę? 

•

 

W jaki sposób wypłacać świadczenia? 

•

 

Jak zapewnić godziwy poziom dochodów emerytalnych? 

 

Pojęcie emerytury 

•

 

ś

wiadczenie doŜywotnie 

•

 

przeznaczone  dla  osób,  które  nabyły  prawo  do  emerytury  (konieczność 

posiadania określonego okresu składkowego) 

•

 

w Polsce istnieje tzw. minimalna emerytura  (597,46 zł w 2007 roku) 

 

63

 

Modele zabezpieczenia emerytalnego 

 

Model repartycyjny (PAYG - pay as you go) 

•

 

ś

wiadczenia emerytalne finansowane są z bieŜących składek osób czynnych 

zawodowo 

•

 

występuje solidaryzm międzygeneracyjny 

•

 

istnieje zagroŜenie w postaci niskiego rozwoju demograficznego 

•

 

pojawiają  się  tendencje  dezaktywizacji  zawodowej,  czyli  wcześniejszego 

przechodzenia na emeryturę, oraz wydłuŜanie lat nauki szkolnej 

•

 

finansowanie  tylko  metodą  rezerwy  kapitałowej  jest  zbyt  ryzykowne,  a 

zatem system PAYG jest bezpieczniejszy 

•

 

pojawia się problem waloryzacji świadczenia emerytalnego  

•

 

strona  składkowa  równowaŜona  jest  ze  stroną  kosztową,  a  składka  jest 

kalkulowana w stosunku do potrzeb i świadczeń ubezpieczeniowych. 

 

K + r = S1 + S2 

K – koszty ryzyka socjalnego 

r – rezerwa na wahania wydatków 

S1 – składki pracowników 

S2 – składki pracodawców 

Na powyŜsze zmienne wpływają: 

•

 

postawy ubezpieczonych wobec ryzyka, w tym hazard moralny 

•

 

zmienne demograficzne (podatność na skutki starzenia się społeczeństwa) 

•

 

zmienne cywilizacyjne  

•

 

strona składkowa zaleŜy od poziomu rozwoju gospodarczego  

 

64

•

 

wyŜsze 

składki 

oznaczają 

wyŜsze 

koszty 

pracy 

(zmniejszenie 

konkurencyjności produktów danego kraju na rynku międzynarodowym oraz 

zmniejszenie moŜliwości nabywczych gospodarstw domowych) 

•

 

sytuacja na rynku pracy 

 

Model kapitałowy 

•

 

odprowadzana  jest  składka,  która  podlega  inwestowaniu  i  przy  osiągnięciu 

wieku emerytalnego wypłacany jest zgromadzony kapitał 

•

 

wysokość  emerytury  zaleŜy  od  wysokości  oszczędzanych  składek  i  stopy 

zwrotu z inwestycji (na którą ma wpływ stopień ryzyka inwestycyjnego) 

 

Płatnicy składek: 

•

 

Składka pokrywana jest w całości przez pracodawcę. 

•

 

Składka dzielona jest między ubezpieczonego i jego pracodawcę. 

•

 

Składka pokrywana jest przez ubezpieczonego. 

 

Przymus w ubezpieczeniach emerytalnych 

 

Argumenty za: 

•

 

Młodzi  ludzie  są  bardziej  skłonni  do  ryzyka  i  mają  niską  skłonność  do 

celowego oszczędzania na starość. 

•

 

WydłuŜa się przeciętne trwanie Ŝycia. 

•

 

Konsument  bywa  krótkowzroczny  (konieczne  jest  zmuszenie  obywateli  do 

racjonalnej alokacji ich dochodów w czasie). 

•

 

Przymus zbierania składek przez wszystkich zapobiega rozwojowi zjawiska 

free  rider  (jeŜdŜący  na  gapę).  Pewna  grupa  ludzi  nie  robiłaby  tego  i 

 

65

utrzymanie  tej  grupy  musiałaby  wziąć  na  swe  barki  pozostała  część 

społeczeństwa. 

 

Argumenty przeciw: 

•

 

Starość jest naturalna (nie jest zatem ryzykiem socjalnym). 

•

 

Ludziom naleŜy pozostawić swobodę wyboru czy oszczędzać. 

•

 

System  oparty  na  solidaryzmie  międzygeneracyjnym  zakłada  trwanie 

nieprzerwanej umowy.  

•

 

System  PAYG  zaleŜy  od  rozwoju  demograficznego  (nie  ma  zapewnionej 

stabilności) 

•

 

Z  systemem  PAYG  związane  jest  równieŜ  ryzyko  podejmowania  przez 

polityków populistycznych i kosztownych decyzji. 

 

6.4.

 

Konstrukcja systemu emerytalnego w Polsce. 

 

Zabezpieczenie emerytalne podzielone jest na trzy tzw. filary. 

I  filar  -  emerytura  ze  zreformowanego  Funduszu  Ubezpieczeń  Społecznych 

(FUS) będącego w dyspozycji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) 

II  filar  -  Otwarte  Fundusze  Emerytalne  (OFE)  zarządzane  przez  Powszechne 

Towarzystwa Emerytalne (PTE) 

III filar – indywidualne formy oszczędzania na przyszłą emeryturę 

 

I filar – charakterystyka 

•

 

Ma charakter obowiązkowy. 

•

 

Jest systemem repartycyjnym.  

•

 

KaŜdy ubezpieczony posiada własne konto ubezpieczenia. 

•

 

ZUS co rok informuje osobę ubezpieczoną o zapisie na koncie emerytalnym. 

 

66

•

 

Wartość kwoty zapisywanej na koncie podlega waloryzacji. 

•

 

Kapitał  gromadzony  na  koncie  emerytalnym  nie  podlega  dziedziczeniu. 

JeŜeli  osoba  doŜyje  wieku  emerytalnego,  będzie  jej  wypłacana  doŜywotnio 

emerytura.  

•

 

Emerytura  dla  uczestników  pierwszego  filara  jest  w  100%  gwarantowana 

przez Skarb Państwa. 

•

 

Wysokość składki do I filara to 12,22% wynagrodzenia brutto (2,46% płaci 

pracownik, a 9,76% płaci pracodawca). 

•

 

Wysokość  emerytury  z  I  filara  zaleŜeć  będzie  od  wysokości  kapitału 

początkowego  wyliczonego  na  31  grudnia  1998  r.,  sumy  zapłaconych 

składek  oraz  momentu  przejścia  na  emeryturę.  Odpowiadać  będzie  kwocie 

zgromadzonego  kapitału  podzielonemu  przez  dalsze  przeciętne  trwanie 

Ŝ

ycia.  

Ś

E = KE/(Gn*12) 

Ś

E - świadczenie emerytalne 

KE - kapitał emerytalny 

Gn – przeciętne dalsze trwanie Ŝycia 

 

II filar – charakterystyka 

•

 

Otwarte  Fundusze  Emerytalne  (OFE)  zarządzane  przez  Powszechne 

Towarzystwa Emerytalne (PTE), a nadzorowane przez państwo. 

•

 

Ma charakter obowiązkowy (dla osób urodzonych po 1 stycznia 1969 roku). 

•

 

Do  OFE  pieniądze  przekazuje  ZUS,  do  którego  wcześniej  środki  wpłaca 

płatnik. 

•

 

Ma charakter kapitałowy. 

 

67

•

 

Kapitał  członka  funduszu  przeliczany  jest  na  tzw.  jednostki  uczestnictwa, 

których  wartość  zaleŜy  od  decyzji  inwestycyjnych  zarządzających  OFE  i 

które określają udział w aktywach funduszu. 

Wju = Anetto / Lju 

Wju - wartość jednostki uczestnictwa 

Anetto - całkowita wartość aktywów netto funduszu 

Lju - liczba jednostek uczestnictwa 

 

•

 

PTE  zobligowane  są  do  codziennego  podawania  wartości  jednostki 

rozrachunkowej OFE. 

•

 

Kapitał zgromadzony przez członka funduszu podlega dziedziczeniu. 

•

 

Wysokość składki wynosi 7,3% wynagrodzenia brutto. 

•

 

Od składki PTE pobiera prowizję. 

•

 

Ze  środków  na  rachunku  w  otwartym  funduszu  PTE  pobiera  opłatę  za 

zarządzanie stałą i zmienną. 

•

 

Znając  liczbę  posiadanych  na  swoim  koncie  jednostek  rozrachunkowych 

moŜna policzyć wartość kapitału w funduszu. 

KUwOFE = Lju * Wju 

KUwOFE – kapitał ubezpieczonego w OFE 

Lju - liczba jednostek uczestnictwa 

Wju - wartość jednostki uczestnictwa 

 

•

 

Członek OFE moŜe zmienić fundusz. 

 

68

•

 

Członek funduszu co roku otrzymuje pisemną informację dotyczącą wartości 

zgromadzonego kapitału. 

Łączna wysokość składki na przyszłą emeryturę wynosi 19,52% 

wynagrodzenia brutto. 

 

III filar – charakterystyka 

•

 

Ma charakter dobrowolny. 

•

 

MoŜe  być  realizowany  poprzez  róŜne  formy  oszczędzania  pod  kątem 

uzupełnienia swej przyszłej emerytury. NaleŜą tu: 

o

 

Pracownicze Programy Emerytalne (PPE). 

o

 

Indywidualne Konta Emerytalne (IKE). 

o

 

Pozostała oferta TFI, TUnś, banków. 

o

 

Inne prywatne formy inwestowania. 

 

6.5.

 

Ubezpieczenia na wypadek choroby, inwalidztwa, macierzyństwa, 

śmierci. 

Ubezpieczenia rentowe 

•

 

Przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia łącznie następujące warunki: 

o

 

jest niezdolny do pracy,  

o

 

ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy,  

o

 

niezdolność do pracy powstała w okresach ściśle określonych w ustawie.  

•

 

Rodzaje renty: 

o

 

Renta  stała  -  przysługuje  osobie,  u  której  niezdolność  do  pracy  została 

uznana za trwałą 

o

 

Renta okresowa - gdy niezdolność do pracy ma charakter czasowy. 

 

69

o

 

Renta  szkoleniowa  –  przysługuje  osobie,  która  spełnia  warunki 

wymagane  do  przyznania  renty  z  tytułu  niezdolności  do  pracy  i  w 

stosunku do którego lekarz orzecznik uznał celowość przekwalifikowania 

zawodowego ze względu na szansę pracy w innym zawodzie. 

•

 

Niezdolny  do  pracy  to  osoba,  która  całkowicie  lub  częściowo  utraciła 

zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i 

nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu. 

•

 

Całkowicie  niezdolną  do  pracy  jest  osoba,  która  utraciła  zdolność  do 

wykonywania jakiejkolwiek pracy. 

•

 

Niezdolna  do  pracy  jest  taka  osoba,  która  zdolność  do  pracy  zgodnej  z 

poziomem posiadanych kwalifikacji utraciła w stopniu znacznym. 

•

 

Po  1  stycznia  2005  r.  istnieje  dwuinstancyjność  w  postępowaniu 

orzeczniczym. 

•

 

Renta socjalna przysługuje osobie, która jest pełnoletnia oraz jest całkowicie 

niezdolna  do  pracy  z  powodu  naruszenia  sprawności  organizmu,  które 

powstało  albo  przed  ukończeniem  18  roku  Ŝycia  albo  w  trakcie  nauki  w 

szkole lub w szkole wyŜszej - przed ukończeniem 25 roku Ŝycia. 

•

 

Wysokość składki na ubezpieczenie rentowe od 1 stycznia 2008 roku wynosi 

1,5% dla pracownika i 4,5% dla pracodawcy. 

•

 

Renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny po osobie, która 

w  chwili  śmierci  miała  prawo  do  emerytury  lub  renty  z  tytułu  niezdolności 

do pracy oraz po osobie ubezpieczonej, która spełniła warunki do przyznania 

emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy.  

•

 

Renta  rodzinna  przysługuje  w  wysokości  85%  świadczenia,  jakie 

przysługiwałoby  zmarłemu,  jeŜeli  do  renty  rodzinnej  uprawniona  jest  jedna 

osoba; 90% na dwie osoby i 95% na trzy lub więcej osób. 

 

70

Ubezpieczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych 

•

 

Wysokość  składki  ubezpieczeniowej  wynosi  od  0,67%  do  3,60%  podstawy 

wymiaru (zaleŜy ona on ryzyka wykonywanego zawodu). 

•

 

Wypadek  przy  pracy  -  nagłe  zdarzenie  wywołane  przyczyną  zewnętrzną, 

powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą. 

•

 

Choroba  zawodowa  –  choroba  określona  w  wykazie  chorób  zawodowych, 

jeŜeli została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia 

występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. 

•

 

Ubezpieczonemu,  który  wskutek  wypadku  przy  pracy   lub  choroby 

zawodowej  doznał  stałego  lub  długotrwałego   uszczerbku  na  zdrowiu, 

przysługuje jednorazowe odszkodowanie.  

Ubezpieczenie chorobowe (zasiłek chorobowy) 

•

 

Wysokość składki wynosi 2,45% podstawy wymiaru. 

•

 

Zasiłek  chorobowy  przysługuje  przez  182  dni,  generalnie  od  34  dnia 

niezdolności do pracy w roku kalendarzowym. 

•

 

Z  tytułu  niezdolności  do  pracy  spowodowanej  wypadkiem  przy  pracy  lub 

chorobą  zawodową  przysługuje  zasiłek  chorobowy  z  ubezpieczenia 

wypadkowego. 

•

 

Wysokość  zasiłku  chorobowego  wynosi  80%  podstawy  wymiaru  (za  okres 

pobytu w szpitalu 70%, jeŜeli przyczyną niezdolności do pracy jest wypadek 

przy pracy lub ciąŜa 100%). 

 

Ubezpieczenie chorobowe (zasiłek macierzyński) 

•

 

Przysługuje ubezpieczonej z tytułu urodzenia dziecka. 

 

71

•

 

Wypłacany  jest  przez  okres:  18  tygodni  przy  pierwszym  porodzie,  20 

tygodni,  przy  kaŜdym  następnym  porodzie,  28  tygodni  w  razie  urodzenia 

więcej niŜ jednego dziecka. 

•

 

Wynosi 100% podstawy wymiaru. 

 

Zasiłek pogrzebowy 

•

 

Przysługuje w razie śmierci ubezpieczonego. 

•

 

Przysługuje osobie, która pokryła koszty pogrzebu. 

6.6.

 

Zakład Ubezpieczeń Społecznych. 

•

 

Państwowa jednostka organizacyjna zajmująca się gromadzeniem składek na 

ubezpieczenia społeczne i zdrowotne obywateli oraz dystrybucją świadczeń. 

•

 

Wysokości i zasady świadczeń ustala parlament i rząd. 

•

 

Podstawowe zadania ZUS: 

o

 

stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych, 

o

 

ustalanie  uprawnień  do  świadczeń  z  ubezpieczeń  społecznych  oraz 

wypłacanie tych świadczeń, 

o

 

wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenia, 

o

 

kontrola orzecznictwa o czasowej niezdolności do pracy. 

 

 

6.7.

 

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. 

•

 

KRUS zajmuje się ubezpieczeniami społecznymi rolników. 

•

 

KRUS jest dotowany z budŜetu państwa. 

 

72

•

 

W  ubezpieczeniu  społecznym  rolników  funkcjonują  na  odrębnych  zasadach 

finansowych dwa rodzaje ubezpieczenia: 

o

 

ubezpieczenie  emerytalno-rentowe  -  finansowane  głównie  z  dotacji 

budŜetowej,  

o

 

ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie – finansowane ze 

składek od rolników.    

•

 

Państwo gwarantuje wypłaty świadczeń emerytalno-rentowych. 

7.

 

System opieki zdrowotnej. 

7.1.

 

Definicja zdrowia (WHO). 

 

Zdrowie  to  nie  tylko  całkowity  brak  choroby,  czy  kalectwa,  ale  takŜe  stan 

pełnego,  fizycznego,  umysłowego  i  społecznego  dobrostanu  (dobrego 

samopoczucia). Zdrowie  to  takŜe  zdolność  i  umiejętność  pełnienia  ról 

społecznych, adaptacji do zmian środowiska i radzenia sobie z tymi zmianami. 

 

•

 

Zdrowie  jest  wartością,  dzięki  której  jednostka  moŜe  realizować  swoje 

aspiracje,  zasobem  (bogactwem)  dla  społeczeństwa,  gwarantującym  jego 

rozwój  społeczny  i  ekonomiczny  oraz  środkiem  do  osiągnięcia  lepszej 

jakości Ŝycia. 

•

 

Zdrowie to nie tylko brak choroby 

•

 

Zdrowie ma swój pozytywny aspekt – dobrostan 

•

 

Model biomedyczny – brak choroby. Chorobę moŜna określić na podstawie 

obiektywnej obserwacji medycznej. 

•

 

Model  socjomedyczny  (do  lat  70-tych)  -  uwzględnia  oprócz  wymiaru 

biologicznego, równieŜ wymiar psychiczny i społeczny. 

 

73

•

 

Model socjoekologiczny - liczy się współpraca z pacjentem w trosce o jego 

zdrowie z uwzględnieniem jakości środowiska naturalnego.  

•

 

W  nowym  podejściu  w  jakimś  stopniu  sięga  się  do  tradycji  (Hipokrates, 

staroŜytna medycyna chińska) 

•

 

Obecnie  podkreśla  się  rolę  współpracy  z  pacjentem  oraz  zdrowego  trybu 

Ŝ

ycia dla zachowania zdrowia. Docenia się rolę psychiki i działania umysłu 

w procesie zachowywania dobrej kondycji i odporności. 

•

 

Wniosek:  konieczne  jest  wzięcie  osobistej  odpowiedzialności  za  swoje 

zdrowie. 

•

 

Proponowana definicja zdrowia: 

Zdrowie  –  dynamiczny  stan  równowagi  pomiędzy  fizjologicznym, 

psychologicznym,  socjologicznym  i  ekologicznym  aspektem  istnienia 

człowieka w świecie. 

 

7.2.

 

Uwarunkowania zdrowia i choroby. 

 

•

 

Fundamentalnymi  warunkami  zapewniającymi  zdrowie  są:  pokój,  stabilny 

system  ekonomiczny,  odtwarzalne  zasoby  naturalne,  globalne  i  lokalne 

bezpieczeństwo 

obejmujące 

bezpieczeństwo 

ekologiczne, 

a 

takŜe 

mieszkanie,  Ŝywienie,  edukacja,  zarobki,  sprawiedliwość  i  równość 

społeczna. 

•

 

Wśród czynników, które wpływają na zdrowie człowieka wyróŜnia się cztery 

grupy: 

o

 

styl  Ŝycia  -  jego  udział  jest  największy  (50-60%)  i  jednocześnie  jego 

zmiana leŜy w zasięgu moŜliwości kaŜdego człowieka 

o

 

uwarunkowania środowiskowe Ŝycia i pracy (ok. 20%) 

 

74

o

 

czynniki genetyczne (ok. 20%) 

o

 

słuŜba zdrowia, która moŜe rozwiązać 10-15% problemów zdrowotnych 

 

•

 

Kolejna propozycja uwarunkowań zdrowia podana jest w pięciu kategoriach:  

o

 

Fizjologiczne  

o

 

Psychologiczne i związane z zachowaniem  

o

 

Społeczno-demograficzne  

o

 

Pozycja społeczno-ekonomiczna  

o

 

Społeczne, środowiskowe i medyczne 

 

7.3.

 

Rola polityki społecznej w zakresie zdrowia. 

 

•

 

Działania w obszarze polityki społecznej dotyczące zdrowia moŜna podzielić 

na: 

o

 

Rozwijanie systemu opieki zdrowotnej. 

o

 

Pomiar stanu zdrowia ludności. 

o

 

Monitorowanie czynników wpływających na stan zdrowia ludności. 

o

 

Tworzenie ram prawnych dla instytucji prywatnych. 

o

 

Działania o charakterze prewencyjno-profilaktycznym. 

•

 

Ochrona  zdrowia  –  „zorganizowana  działalność,  której  celem  jest 

utrzymanie  w  dobrym  stanie  zdrowia  człowieka  w  środowisku,  w  którym 

rozwija  się,  Ŝyje  i  pracuje  oraz  zapobieganie  chorobom  i  ich  leczenie, 

przedłuŜanie  Ŝycia,  poprawa  stanu  zdrowia  psychicznego  i  fizycznego, 

szerzenie 

oświaty 

sanitarnej, 

organizowanie 

opieki 

lekarskiej 

i 

pielęgniarskiej”. 

•

 

Promocja  zdrowia  –  „sztuka  interweniowania  w  systemy  społeczne  i 

zachęcania  do  ich  przekształcania  w  środowiska  zdrowe.  Koncepcja 

 

75

promocji  zdrowi  zakłada  oddziaływanie  na  zachorowanie,  styl  Ŝycia  i 

otoczenie człowieka, a takŜe szeroko pojęte uwarunkowania zdrowia w celu 

poprawy i utrzymania zdrowia społeczeństwa”. 

•

 

Polityka  zdrowotna  –  działania  i  zaniechania  władzy  dotyczące  zdrowia  w 

skali całego społeczeństwa oparte na przyjętej ideologii. 

 

7.4.

 

Metody pomiaru i oceny stanu zdrowia. 

 

•

 

Stan  zdrowia  w  społeczeństwa  z  punktu  widzenia  polityki  społecznej 

wymaga  ciągłego  diagnozowania.  Pomiar  ten  powinien  być  realizowany  w 

sposób ciągły (dynamiczne ujęcie zjawiska zdrowia i choroby). 

•

 

Podstawowe pozytywne mierniki stanu zdrowia: 

o

 

Zachorowalność  (zapadalność)  -  liczba  nowych  zachorowań  na  daną 

chorobę w danym roku odniesiona do liczby ludności 

o

 

Chorobowość  -  liczba  chorych  na  określoną  chorobę,  w  stosunku  do 

liczby ludności na danym obszarze w badanym okresie 

o

 

Umieralność – liczba zgonów odniesiona do liczby ludności 

o

 

Umieralność  niemowląt  –  liczba  zgonów  niemowląt  (do  1  roku  Ŝycia) 

przypadających na 1000 urodzeń Ŝywych 

o

 

Ś

miertelność  –  liczba  zgonów  według  przyczyn  w  stosunku  do  liczby 

osób  chorujących  na  daną  jednostkę  chorobową  (trzy  główne  przyczyn 

zgonów określane są chorobami cywilizacyjnymi)

1

 

o

 

Liczebność populacji osób niepełnosprawnych 

•

 

Podstawowe negatywne mierniki stanu zdrowia: 

o

 

przeciętne dalsze trwanie Ŝycia 

                                                 

1

 M. Gasińska, Ochrona zdrowia i ubezpieczenie zdrowotne, w: A. Kurzynowski, Polityka Społeczna, Warszawa 2006, s. 211. 

 

76

o

 

czas  Ŝycia  a  zdrowie  –  pokazują  ile  lat  ze  swego  Ŝycia  człowiek  jest 

ś

rednio zdrowy, a ile jest chory 

o

 

samoocena własnego stanu zdrowia i sprawności 

 

7.5.

 

Infrastruktura systemu ochrony zdrowia. 

•

 

Infrastruktura  społeczna  –  zespół  urządzeń  publicznych  słuŜących 

zaspokajaniu  potrzeb  społecznych  (instytucje,  zatrudnieni,  rozwiązania 

organizacyjne, prawne, nakłady finansowe). 

•

 

Infrastruktura w dziedzinie ochrony zdrowia 

 

7.6.

 

Ubezpieczenia zdrowotne. 

•

 

Ubezpieczenia  zdrowotne  dotyczą  ryzyka  choroby  i  obejmują  dwa  rodzaje 

ubezpieczeń:  utrata  zarobków  z  powodu  choroby  oraz  wydatki  chorego  na 

usługi lecznicze (wydatki związane z chorobą). 

•

 

Zasada solidarności w ubezpieczeniach zdrowotnych. 

•

 

Zawodność rynku w przypadku ubezpieczeń zdrowotnych: 

o

 

DroŜsze świadczenia – unikanie korzystania z nich 

o

 

Prywatne  ubezpieczenia  zdrowotne  kierują  się  zasadami  opłacalności 

ekonomicznej (efektem moŜe być ograniczanie ubezpieczenia) 

o

 

Indukowanie  popytu  na  usługi  lecznicze  przez  podaŜ  w  znacznie 

większym  stopniu  niŜ  w  przypadku  innych  dóbr  (wynik  asymetrii 

informacyjnej)  

•

 

Problemy związane z przymusem w ubezpieczeniach zdrowotnych: 

o

 

Przymus  ubezpieczeń  zmienia  zaniŜoną  konsumpcję  usług  medycznych 

w nadkonsumpcję. 

o

 

MoŜna  wprowadzić  cenę,  gdy  ubezpieczony  płaci  lekarzowi,  a  firma 

ubezpieczeniowa następnie zwraca pieniądze (lub ich część). 

 

77

•

 

Rola państwa w ubezpieczeniach zdrowotnych. 

o

 

Państwo  często  zapewnia  podstawowe  usługi  tzw.  zdrowia  publicznego, 

część badań medycznych i infrastrukturę świadczeń medycznych. 

o

 

Zdrowie nie jest zwykłym dobrem (jak inne dobra). 

o

 

Zdrowie jest nie tylko dobrem prywatnym, ale i dobrem publicznym. 

o

 

Zdrowie  moŜna  traktować  jak  kapitał,  stąd  uzasadnione  jest 

organizowanie działań w trosce o zdrowe społeczeństwo. 

o

 

Równość w opiece zdrowotnej jest wartością uniwersalną. 

o

 

Równość  w  konkretnych  programach  opieki  zdrowotnej  oznacza 

likwidację  róŜnić  w  dostępie  do  określonych  usług,  co  oznacza 

konieczność wyznaczenia standardu. 

 

•

 

Ubezpieczenie zdrowotne w Polsce wprowadzono od 1 stycznia 1999 roku. 

•

 

Wysokość  składki  na  ubezpieczenie  zdrowotne  od  1  stycznia 2007  roku 

wynosi  9%  podstawy  wymiaru  miesięcznie.  Składka  podlega  odliczeniu  od 

podatku. 

•

 

W  Polsce  wydawana  jest  Europejska  Karta  Ubezpieczenia  Zdrowotnego 

(EKUZ)