kaden - barcz

Juliusz Kaden-Bandrowski

Generał Barcz

(BN) oprac. M. Sprusiński

LATA BRUKSELSKIE

Kaden-Bandrowski urodził się w 1885roku w Rzeszowie, w rodzinie o znanych tradycjach artystycznych
i naukowych. Jego ojciec był lekarzem, dyrektorem teatru i publicystą, matka – pianistką i śpiewaczką,
stryj był znakomitym śpiewakiem-wagnerzystą.

Bandrowski wcześnie rozpoczął gruntowną naukę muzyczną. Jej etapami był Rzeszów, Kraków, Lwów i
W-wa. Jako 19-letni nauczyciel muzyki wyjechał na Kaukaz i tak oglądał rewolucję 1905 roku. Dalsze
studia pianistyczne podjął w Lipsku, później w Brukseli.

Publicystyka, lelewelczycy, debiut

W  szkole  muzycznej  w  Brukseli  osiągał  znakomite  wyniki,  jednak  marzenia  o  karierze  wirtuoza
zniweczyły dwa złamania ręki w dzieciństwie.

JuŜ  na  początku  studiów  rozpoczął  działalność  krytyczną  i  publicystyczną.  Pisał  do  pism  lwowskich,
warszawskich,  były  to  artykuły  okolicznościowe,  recenzje  muzyczne,  plastyczne,  malarskie,  szkice
publicystyczne.  Najczęściej  pisał  w  „Naprzodzie”,  „Tygodniku  Ilustrowanym”,  „Scenie  i  Sztuce”,
„Prawdzie”.

Większość  artykułów  traktowała  o  wydarzeniach  artystycznych  Brukseli,  ale  dominowała  w  nim  często
refleksja  o  sprawach  krajowych  –  polemika  z  rodzimą  zaściankowością  i  snobizmem,  wskazywanie
konieczności propagowania sztuki polskiej za granicą.

Bruksela – była wówczas jednym z najzacniejszych centrów kulturalnych i ośrodkiem studenckim, który
skupiał liczną kolonię młodzieŜy polskiej:

•

panował tu klimat intelektualny i akademicki sprzyjający artystycznym wtajemniczeniom,
publicystycznym i politycznym emocjom

•

skupisko polskich akademików darzyło szacunkiem szczególnym mieszkającego tu filozofa i
teoretyka spółdzielczości Edwarda Abramowskiego

•

znaczącą rolę odgrywało załoŜone w 1910 roku Stowarzyszenie MłodzieŜy Polskiej im. Joachima
Lelewela

W 1909 roku ruch polskiej młodzieŜy na obczyźnie przeŜywał powaŜny rozłam.

−

na Zjeździe Związku Stowarzyszeń Polskiej MłodzieŜy Postępowej grupa przyszłych legionistów,
działaczy Związku Walki Czynnej

załoŜyła nowe stowarzyszenie – Filarecję, której działacze

związani byli z PPS-Frakcją

i inspirowali załoŜenie koła lelewelczyków

wiązek Walki Czynnej (ZWC) - polska tajna organizacja wojskowa załoŜona w czerwcu

1908

Lwowie

przez działaczy

Organizacji Bojowej

PPS

Kazimierzem Sosnkowskim

na czele. Inicjatorem i przywódcą ZWCz był

Józef Piłsudski

natomiast bezpośrednio działalnością organizacji

kierowała Rada Główna ZWCz i Wydział Związku, złoŜony z 4 członków: (Kazimierz Sosnkowski,

Władysław Jaxa-RoŜen

Stefan Dąbkowski

Zygmunt Bohuszewicz

). Organizacja miała charakter zdyscyplinowanej i centralnie zarządzanej organizacji wojskowej powiązanej z

PPS-Frakcją

Rewolucyjną

. Celem Związku było przygotowanie i organizowanie przyszłego powstania zbrojnego w

zaborze rosyjskim

. Organizacja szybko się

rozrosła obejmując najpierw

Galicję

, potem obszar

Królestwa Polskiego

zabór pruski

. Jej komórki powstały nawet na terenie

Rosji

. ZWCz

zorganizował kilka tajnych szkół podoficerskich i oficerskich. Słuchaczy rekrutowano głównie spośród młodzieŜy akademickiej. W

1910

powstały

podległe ZWCz organizacje jawne: Towarzystwo "Strzelec" w Krakowie i

Związek Strzelecki

we Lwowie, będące faktycznie organizacjami

przysposobienia wojskowego. W

1912

Związek liczył 700 - 800 członków. W tymŜe roku

1912

dokonano reorganizacji. Komendantem całości został

Józef Piłsudski, szefem sztabu Kazimierz Sosnkowski. Pod ich komendą były

Związek Strzelecki

oraz

Polskie DruŜyny Strzeleckie

. W

1914

ZWCz

liczył 7239 członków, stanowiąc kadry tworzonych

Legionów Polskich

. Do najbardziej zaufanych ludzi komendanta naleŜeli wtedy oprócz

Sosnkowskiego

Marian Kukiel

Władysław Sikorski

Walery Sławek

Polska Partia Socjalistyczna-Frakcja Rewolucyjna, PPS-Frakcja Rewolucyjna, PPS-Frakcja, partia polit., powstała 1906 po rozłamie w PPS

(gł. tzw. starzy); program zbrojnej walki o niepodległość państwa pol.; akcje zbrojne (OB PPS); przywódcy: J. Piłsudski, W. Jodko-Narkiewicz, F.
Perl; 1908 jej władze rozpoczęły tworzenie w Galicji paramilitarnych organizacji niepodległościowych (

Związek Walki Czynnej

); uznana przez

PPSD za kontynuatorkę przedrozłamowej PPS; 1909 powróciła do nazwy PPS.

−

na I Zjeździe Stowarzyszeń MłodzieŜy Niepodległościowej odezwę programową przygotowała Maria
Dąbrowska

−

wśród załoŜycieli „Lelewela” znaleźli się obok Dąbrowskiej: Marian Dąbrowski publicysta,
Downarowicz minister w wolnej Polsce, Juliusz Poniatowski późniejszy poseł i minister rolnictwa

−

lelewelczycy organizowali dyskusje i odczyty o literaturze polskiej, prowadzili pracę oświatową
wśród robotników polskich w belgijskim zagłębiu węglowym

−

jeździł tam teŜ Kaden, wygłaszał odczyty, tematy:

Powstanie listopadowe, Józef Poniatowski,

Najnowsze kierunki w polskiej literaturze rewolucyjnej

−

waŜny jest jeden z artykułów zamieszczonych w czasopiśmie francuskim, w którym autor oceniał
twórczość Wyspiańskiego jako symbol zejścia narodu – Kaden ostro odpowiedział na ten artykuł: nie
wolno skazywać przed forum zagranicznym na zagładę narodu, który w chwilach krwawych wniebowstąpień
cięŜką dłonią ludu walczy o wolność

−

dopowiedzeniem tej polemiki były rozwaŜania

O literaturze polskiej z punktu widzenia narodowego

czyli bilans trwałych wartości naszej literatury od romantyków do śeromskiego

Trzy wielkie fascynacje Kadena stanowili w dobie brukselskiej wybitni Belgowie: rzeźbiarz Meunier,
poeta Verhaeren i prozaik Lemonnier:

a) C. Meunier – rzeźbiarz, człowiek pracy, dostojeństwa i cierpienia fizycznego, projektant

pomnika pracy, niezwykle popularny twórca

b) C. Lemonnier – wprowadzał na karty swych powieści dzień powszedni swego kraju, radykalny

naturalista

c) E. Verhaeren – autor creda

praca jest źródłem radości, bądźmy dobrzy

Główny  temat  refleksji  Kadena  stanowi  praca  widziana  patetycznie,  w  poetyckim  uniesieniu  lub  w
naturalistycznej  prawdzie.  Pisał  o  wszystkich  trzech  heroldach  pracy,  a  tonacja  i  obfitość  tych
artykułów dala mu medal od króla Leopolda II za działalność dla Belgii.

Debiutancka  powieść  Kadena  była  pisana  w  latach  1909-1910.  jej  pierwotny  tytuł

Tęsknota

zmienił na

Niezguła

, która ukazała się w 1911 roku, dzięki przychylności Ortwina, kierownika literackiego lwowskiej

księgarni:

−

ten debiut zwrócił uwagę krytyki, widziano w powieści świadectwo wkroczenia nowego pokolenia, i
znak przesilenia młodopolskiej stylistyki

−

głównego bohatera, przeciętnego urzędnika i Ŝyciowego niezgułę, wyposaŜył autor w prometejskie
Ŝycie duchowe, fabuła powieści zawiera liczne liryzowane opisy bezkresów, otchłani, nieskończoności

−

taki bohater nie pojmuje sensów rewolucji 1905 roku w zakaukaskim miasteczku

−

Kaden doprowadził w powieści liryczne właściwości prozy młodopolskiej często poza granice
mimowolnej parodii

Zawody i rzemiosło stylisty

Niezgułę

przyjęto przychylnie. Natomiast za rewelację uznano to nowel

Zawody

wydany w 1911 roku w

wydawnictwie krakowskim związanym z PPS-Frakcja Rewolucyjną:

−

temat pracy fizycznej odkrył u schyłku XIX wieku Niemojewski, podejmował go teŜ Gruszecki –
wybierali oni scenerię Zagłębia Dąbrowskiego

−

Zawodach

temat ten uzyskał on inną odmianę: Kaden pisał o krakowskich rzemieślnikach i o

ludziach skazanych rodzajem uprawianego zajęcia na samotność, szyderstwo i poniŜenie, o
jednostkach całkowicie pracy przypisanych

−

mamy w tych opowiadaniach w zbliŜeniu mechanizm wysiłku, walkę o byt w szpetnym, wrogim mieście

−

interesujący jest styl tych nowel, w którym widać pasję analityczna, pomysłowe metafory, widziano
w nowelach wpływy śeromskiego i Berenta, został ogłoszony przez Feldmana turpistą, pisarz
zawierza bardziej ekspresjonizmowi niŜ symbolizmowi i impresjonizmowi:

jego temperamentowi pisarskiemu dopowiada najbardziej ekspresjonistyczna poetyka
kontrastu, brutalności, rozpadu

Kaden operuje przede wszystkim epitetem, narzędziami animizacji, antropomorfizacji i
animalizacji, z upodobaniem rytmizuje prozę i nagle zestrojone muzycznie kadencje zamyka
ostrym, potocznym słowem

stosuje narrację zwolnioną, dzięki uŜyciu składni retardacyjnej, zyskuje wtedy przyspieszenie,
patos poetycki wysokiego stylu zostaje nagle poddany próbie groteski, demaskacji Ŝywiołem
brutalnego dialogu

obraz w którym wszystko wprawione jest w ruch, zamiera i znów potęŜnieje, rozpięty miedzy
ekstazą a histerią, naznaczony ulubionymi kolorami ekspresjonistów: czernią i fioletem,
czerwienia i sinością, zielenią i purpurą

pisarz przemieniając postaci w rzeźby niszczy wszelkie pozory ładu, ciało ludzkie Ŝyje poddane
lekcji anatomii, wbrew prawom fizyki, jego elementy oglądamy w znacznym przybliŜeniu

epitet poŜytkuje pisarz na prawach naturalistycznego oskarŜenia, diagnostyka przymiotnikowa
obnaŜa kalectwo, chorobę, rozpad i śmierć człowieka, pejzaŜu, miasta

migawkowe ujęcia gromadzi Kaden dokonując mikroskopowego wejrzenia w mechanikę ruchu

−

człowiek w

Zawodach

pozbawiony toŜsamości, poddany próbie przedmiotu, osaczony gigantycznymi

formami z wysiłkiem broni swego istnienia przed agresją świata, w tym kręgu wartości włada
brzydota

Kolejna waŜna ksiąŜka Kadena to

Zbytki,

odmienna od poprzedniej tematyką, ale pokrewna

stylistycznie. Znów na krakowskich przykładach portretował róŜne style zbytkownego moralnie i
materialnie Ŝycia. Z bohaterów czynił groteskowe manekiny. Apogeum zyskały pasja analizy i
anatomiczność widzenia. Jednostka istnieje tu albo we władzy instynktu i impulsu, albo na podobieństwo
bezwolnej marionetki. Tylko świat dzieciństwa będzie dla nowelisty sferą ludzką.

Proch.

Debiut skandalisty

Drugi debiut Kadena to powieść

Proch

, wydana w 1913 roku, gdy pisarz wrócił do Krakowa. Była debiutem

skandalisty,  oparta  na  doświadczeniach  własnych  pisarza.  Do  ksiąŜki  wprowadził  znane  sobie  miejsca:
W-wę, Kraków, Brukselę.

Główny  bohater,  student  pianistyki  pracuje  w  polskiej  organizacji  studenckiej,  uwikłany  jest  w  miłość.
Mamy teŜ w powieści zapis nastroju stolicy po roku 1905, zapis konfliktu młodego i starego pokolenia,
ironiczną ocenę galicyjskiego politykowania i konformizmu, a najobszerniej Ŝycie kolonii akademickiej w
Brukseli, a w jej centrum lelewelczycy.
W  powieści  mamy  postacie  autentyczne  wprowadzone  pod  przejrzystymi  pseudonimami:  Maria
Dąbrowska, Marian Dąbrowski. Sportretowanych zostało ponad 20 studentów.

Dzisiaj powieść jest świadectwem obyczajowości, politycznych aspiracji studenckiej emigracji po 1905
roku.  Młodzi  oglądani  w  scenach  składkowego  balu,  zebrania  organizacyjnego,  agitacji,  podczas

strzeleckich  manewrów,  zastanawiają  z  jednej  strony  szlachetnością  zamiarów,  z  drugiej
rozpolitykowaniem.

Powieść  zamyka  opis  ćwiczeń  wojskowych  odbywanych  przez  robotników  i  Ŝołnierzy  –  wykorzystuje  tu
osobiste doświadczenia.

Nowa  stylistyka:  pisarz  dowodzi  bardziej  wstrzemięźliwego  operowania  skrajnymi  emocjonalnie
epitetami, chętnie włada kunsztowna metonimią i oŜywia martwe przestrzenie agresywnym kojarzeniem
brył, postaci, stanów.

CZAS WOJNY

Po  powrocie  do  Krakowa  nadal  współpracuje  z  załoŜonym  przez  Daszyńskiego  socjalistycznym
dziennikiem  „Naprzód”.  Zamieszcza  tam  nowele,  prozę  poetycka,  recenzje  muzyczne  i  literackie.
Aktywnie  uczestniczy  w  akcji  odczytowej  prowadzonej  pod  egidą  Krakowskiego  Uniwersytetu
Ludowego.

Jako  publicysta  powraca  jeszcze  do  analizy  powodów  marazmu  galicyjskiego  Ŝycia  umysłowego.  Jako
krytyk  sztuki  wiele  pisze  o  Wyspiańskim,  Mehofferze,  Dunikowskim,  Malczewskim.  Jako  nowelista  w
lirycznych  miniaturkach  portretuje  zabytki,  obyczaje  ludzi  i  symbole  historii  pod  Wawelem.  Te  prozy
drukuje w cyklu

Kroniki krakowskie

WaŜny jest tom

Wianki

– to patriotyczna apostrofa, która ma uczynić Ŝywym wielkie muzeum

narodowych pamiątek, lekcja historii skazywanej często na muzealne trwanie.

Legiony

Godzina

– proza poetycka, którą wydrukował w naprzodzie” w 1914 roku. Był to czas mobilizacji

legionowej,  pisarz  razem  z  Sieroszewskim  o  Daniłowskim  pisze  odezwę  do  ludności  Królestwa,  zostaje
oficerem sztabowym i werbunkowym, rozpoczyna agitację.

Jego  reportaŜe,  korespondencje  i  opowiadania  pisane  w  okopach  mają  właśnie  werbunkowe  cele.
Powstaje  wtedy  5  tomików  prozy:

Iskry

(nowele o pierwszej królewiackiej drodze legionistów),

Piłsudczycy

(portrety i działania ludzi I Brygady),

Bitwa pod Konarami

(reportaŜ wojenny),

Mogiły

(nekrologi Ŝołnierskie),

Spotkanie

(stracie oręŜnej i cywilnej postawy Ŝyciowej).

Szczególną poczytność zyskują

Piłsudczycy

, autor zyskuje popularność i miano „autora Piłsudczyków” . w

okresie wojny teksty Kadena znajdą się w kanonie literatury, która stworzyła kronikę i heroiczną
legendę legionów.

Postacią najwaŜniejszą jest tu Piłsudski, reprezentujący wielkość tragiczna, Kaden wpisał go w
wyraziste tło polityczne, natomiast milczeniem kwituje przyjecie jakiego Legiony doznały w Królestwie.
Legenda zna tylko scenę i pełne światła bohaterstwa.

Nowa stylistyka: na dalszym planie naturalistyczne i ekspresjonistyczne tropy, prytmat lirycznego opisu
piękna odzyskiwanej ziemi.

„Dzieło nader ludzkiego miłosierdzia”

Tak określił Kaden powieść

Łuk

, wydaną w 1919 roku. Dowód pisarskiego miłosierdzia stanowiło to, Ŝe

małość ludzka miała jeszcze mocniej intronizować wielkość, umacniać postawy heroiczne. Czytelnicy nie
zwracali jednak uwagi na intencję.

Powieść  osadzona  w  krakowskim  środowisku  uniwersytecki  bulwersowała  opinie  portretami  postaci
dobrze znanych. W powieści pojawili się m.in.: K. Irzykowski (ukazany z ironią), K. Srokowski, profesor
M. Szyjkowski.

Pasja  polemiczna  i  oskarŜycielska:  pisarz  portretuje  ludzi  Ŝywych  i  dopełnia  ich  biografie  szeregiem
fikcyjnych  epizodów,  swobodnie  gospodarzy  wydarzeniami.  Jego  zamierzeniem  była  demaskacja
krakowskiego  lojalizmu,  ujawnienie  zasadniczego  przełomu  obyczajowego,  jaki  sprawił  czs  wojny,
oskarŜenie mieszczańskiej dulszczyzny.

Powieść zamyka się w latach 1914 – 1916. mamy tu obszerną galerię postaci. Kaden dokonuje wiwisekcji
fenomenu zwanego mieszczaństwem galicyjskim.

Mamy  w  powieści  pierwszą  u  Kadena  postać  kobiety,  która  występuje  przeciwko  zmowie  męŜczyzn,
osiąga  niezaleŜność  osobista,  prowadzi  Ŝycie  łamiące  pruderyjne  obyczaje  środowiska.  Zarzucano
Kadenowi seksualizm, pornografię, demoralizowanie czytelników.

Poprzez  postać  tej  kobiety  analizował  nagły  w  dobie  wojny  kryzys  rodziny,  tradycyjnych  więzi
pokoleniowych.

Trzy wyprawy

W  1918  roku  Kaden  wrócił  z  Krynicy  i  rozpoczął  działalność  w  krakowskiej  Polskiej  Organizacji
Wojskowej, tajnej organizacji militarnej powstałej we wrześniu 1914 roku. W listopadzie podjął słuŜbę
wojskową, ruszył pod Przemyśl, następnie relacjonował walki o Lwów i zmagania na kresach wschodnich.
Po powrocie spod Lwowa pracował jako redaktor naczelny nowego tygodnika „śołnierz Polski”.

Po  tych  wydarzeniach  Kaden  przenosi  się  do  W-wy,  gdzie  kieruje  Biurem  Prasowym  Naczelnego
Dowództwa, skąd znów wyjeŜdŜa do Lwowa, podróŜ ta poświadczone jest szeregiem relacji o działaniach
wojska polskiego.

Trzecia wyprawa Kadena do podróŜ do USA w 1921 roku z ramienia „Naprzodu”. Zaraz po przyjeździe
rozpoczął  odczyty  w  środowiskach  polonijnych.  Mówił  o  wojnie,  sytuacji  w  kraju.  W  okresie  trzech
miesięcy  wygłosił  ok.  100  odczytów  przyjmowanych  z  uznaniem.  Spełniał  teŜ  rolę  komentatora  filmów
nakręconych przez wojskowych operatorów na frontach 1920 roku.

Zaledwie kilka tygodni po powrocie z USA rozpoczyna pisanie powieści politycznej

Generał Barcz

, gdzie

powrócił do afery biura – Kaden został przed wyjazdem do USA oskarŜony o naduŜycia finansowe w
Biurze Prasowym Naczelnego Dowództwa, zarzuty oddalono po tygodniach skandalu.

Przymierze serc

Czarne skrzydła

Generałem Barczem

zyskał powszechny rozgłos. Całkowitą klęskę poniósł debiutują w teatrze dramatem

Karty w tas

. Premierę poprzedziły komplikacje, ataki chadeckie zmusiły dyrektora teatru do zdjęcia

sztuki.

W latach 1923-1926 piastował Kaden stanowisko przewodniczącego Związku Zawodowego Literatów
Polskich. Pracował intensywnie, wydał 5 tomów prozy, a takŜe w 1924 roku

Przymierze serc

wakacje

moich dzieci

. Kolejne utwory to:

Miasto mojej matki, W cieniu zapomnianej olszyny i Nad brzegiem

wielkiej rzeki.

Te wszystkie dzieła przyniosły mu popularność. Kaden zaskoczył krytykę wspomnieniami,

których refleksyjna i liryczna tonacja nie przypominała agresywnej brutalności stylu poprzednich
utworów.

Część krytyki uznała Ŝe po latach eksperymentów Kaden znalazł swój naturalny styl: modlitwa duszy,
serce czujące, fanatyzm sprawiedliwości. Jednak nie powielał on wzorca poczciwej sentymentalnej
literatury młodzieŜowej i dziecięcej.

Wakacje

– liryczne akwarele i proza tworzą porównanie dwóch światów: dojrzałości, która wkracza w

smugę cienia, i pierwszej dziecięcej jeszcze wraŜliwości. Kaden szkicuje tu kronikę Ŝycia rybackiej
osady na Helu.

Aciaki z Pierwszej A

– napisany dla synów bliźniaków, rozwaŜa przejawy wychowania społecznego na

ławie  szkolnej,  mamy  tu  konflikt  dwóch  postaw:  pragmatyka  i romantyka, zwolennika czynu i rzecznika
refleksji.  Pisarz  sugeruje  tu  nowe  pokolenie,  które  powinno  rozumieć  dziedzictwo  ojców  i  istotę  tej
opozycji.

Wspomnienia  własnego  dzieciństwa,  ewokowanie  aury  domu  rodzinnego,  miasta  i  szkoły  słuŜą  pochwale
czasu  minionego,  oddaniu  sprawiedliwości  moralnej  najbliŜszym,  portretowaniu  małego  Juliuszka☺,  juŜ
wtedy bardzo zadziornego i wraŜliwego. Kaden buduje mitologię dzieciństwa.

Temat młodości heroicznej otworzył jeszcze w ostatniej ksiąŜce przed wybuchem wojny –

wspomnienia i

nadzieje

. Mamy tu zapisy wraŜeń z pobytu w Junackich Hufcach Pracy, gdzie spędzali czas jego

synowie, w młodym pokoleniu ujrzał twórców „Polski Ŝelbetonowej, autostradowej, lotniczej”.

W 1943 roku zginął jeden z bliźniaków – Andrzej, a w Powstaniu zginął drugi – Paweł.

Czarne skrzydła

Jest  to  powieść  pracy,  którą  zamierzał  juŜ  w  1923  roku,  kiedy  wyjechał  do  Dąbrowy  Górniczej  i
przebywał  tam  do  1924  roku.  KsiąŜka  w  całości  ukazała  się  w  1928  roku  (wcześniej  w  odcinkach  na
łamach  dodatku  do  „Świata”).  Pisarz  stworzył  tu  legendę  zagłębiowskiej  przygody,  cięŜkiej  pracy  w
kopalni.

Kaden  dał  w  powieści  precyzyjną  relację  o  katastrofie  w  „Redenie”.  Wszyscy  bohaterowie  powieści  to
działacze partyjni, zarządcy kopalni portretowani pod powieściowymi pseudonimami.

Powieściowa ocena działania PPS z Zagłębiu spowodowała ostre ataki prasy partyjnej. Powieść atakował
Nowaczyński,  Pieńkowski,  Drzewiecki,  Mecen.  Jej  wartość  uznali  Czachowski,  Kołaczkowski,
Lorentowicz.

Pisarz  stał  się  tu  świadkiem  realiów  lat  20.,  czasu  strajków,  represji  politycznych,  kryzysu
wewnętrznego.  Dociekliwie  widział  on  grę  polityczną,  przetarg  o  kariery  prowadzony  w  gronie
pepeesowskich działaczy.

Kaden  przeprowadził  tu  wyrazisty  podział  postaci:  z  jednej  strony  akcjonariusze  kapitału  z  drugiej
robotnicy, roli pośredników akcjonariusze partii. Mamy tu kolejny obraz kobiety wyzwolonej.

DYKTATURA

Mateusza Bigdy

Czarne skrzydła

rozpoczynały obszerną trylogię powieściową, trzecią częścią był

Mateusz Bigda,

miała

to być sensacyjna proza polityczna. Powieść została wydana w latach 30. i rozpoczęła trzecią wielką
dyskusje nad pisarstwem Kadena.

Powieść  nie  zwróciła  uwagi  krytyków  młodego  pokolenia,  pisali  o  niej  natomiast  dawni  zwolennicy
(Rzymkowski,  Czachnowski,  Pomirowski)  lub  debiutanci  pozostający  pod  wpływem  Kadena  (Naglerowa,
Kornacki).

Kaden  zwracał  uwagę  na  konieczność  czytania

Mateusza…

jako kontynuacji

Czarnych…

. Powtarzał Ŝe

zamierzeniem pisarskim było ukazanie, w jaki sposób chłop polski załamał się pod cięŜarem dziejowej
misji, płacąc cenę wieków pańszczyzny i niewoli. Wobec tego

Mateusz…

to powieść o tragicznym

zagadnieniu chłopstwa, której bohaterowie są autentyczni autentyzmem symboli.

W powieści politycznej Kadena pisarz góruje nad publicystą.

Mateusz Bigda

tratuje o epoce paktu lanckorońskiego, który w 1923 roku podpisał Witos (przywódca

PSL-Piast)  z  przedstawicielami  endecji  i  chadecji.  Wynikiem  paktu  było  ustalenie  reformy  rolnej
korzystnej dla posiadaczy i bogatego chłopstwa.

Pakt  wywołał    kryzys,  zrzeczenie  się  gabinetu  przez  Sikorskiego.  Witos  sformułował  nowy  rząd,  na  co
odpowiedzią było zrzeczenie się przez Piłsudskiego stanowiska szefa sztabu.

Kaden  modelował  postaci  tak,  by  symbolizowały  postawy  polityczne,  zasady  strategii  sejmowej  i
partyjnego zmagania.  Widzimy w powieści postaci charakterystyczne, które symbolizują obiegowe mity
w jakich świetle społeczeństwo widzi i ocenia partyjnych liderów.

Pierwsze  odcinki  powieści  drukowano  w  kilka  miesięcy  po  rozprawie  Piłsudskiego  z  przeciwnikami,  po
wyroku  w  procesie  brzeskim.  W  tej  sytuacji  powieść  mogła  być  traktowana  jako  piłsudczykowski  akt
solidarności.

Powieść to studium pustki ideowej i analiza walki o władzę w imię zysków i kariery szantaŜu i intrygi. W
powieści  synonimem  myśli  jest  układ  odruchowo-nawykowy,  fizyczność  ludzka,  która  ujawnia  prawdę  o
psychice ludzkiej.

Jest  to  powieść  dialogów,  epitetu,  zapis  świata,  gdzie  dominuje  iście  zwierzęca  walka  o  byt,  gdzie nie
ma miejsca na boje światopoglądowe, gdzie zwycięŜa mocniejszy argumentami przemocy.

Rok  wydania  powieści,  czas  procesu  brzeskiego  zamyka  dzieje  polskiej  powieści  politycznej  między
wojnami. Jej ostatnim etapem jest powieść Dołęgi-Mostowicza

Kariera Nikodema Dyzmy

ZA STOŁEM I NA RYNKU

Kaden działał w róŜnych kierunkach, był nie tylko prozaikiem ale teŜ publicystą i organizatorem, mówcą i
jurorem  konkursów,  recenzentem  i  promotorem  młodych,  sekretarzem  generalnym  Polskiej  Akademii
Literatury, działaczem Związku Zawodowego Literatów Polskich, radnym W-wy.

Praca  w  Związku  to  lata  20.  sprawował  funkcję  prezesa  oddziału  ZZLP,  potem  całego  Związku.
Prezesował  mu  dwukrotnie  (jeszcze  raz  w  latach  30.).  pracował  jako  recenzent  i  publicysta  w  piśmie
„Głos Prawdy Literacki”, a po likwidacji pisma aŜ do wojny redagował „Gazetę Polską”.
Jako  działacz  poświęcił  wiele  prac  apelujących  o  zwiększenie  sejmowego  budŜetu  kultury  i  oświaty,
Ŝądał  planowego  popularyzowania  literatury  współczesnej,  stworzenia  systemu  masowej  oświaty,
zapewnienia  rzetelnej  edycji  klasyków,  wzrostu  nakłady  prozy  i  poezji.  Szczególnie  wiele  energii
poświecił powołaniu Polskiej Akademii Literatury.

Kaden,  autor  powieści  politycznych  rozdziela  nieprzeniknioną  kurtyną  wzajemną  odrębność  i
nieprzenikliwość  profesji  pisarza  i  zawodu  polityka.  Jako  krytyk  i  eseista  nader  powściągliwie  ocenia
dwudziestowieczna  rewolucję  artystyczną,  stwierdza:

literatura romantyków i ich spadkobierców (…)

spełniła swoją misje, nadszedł wreszcie czas szarego człowieka. Jego Ŝycie trzeba opisać(…)

LATA OKUPACJI

Mimo  namowy  Kaden  nie  opuścił  kraju,  pozostał  w  stolicy.  Z  polecenia  prezydenta  Starzyńskiego
organizował  propagandę  prasowa,  obejmując  ten  dział  w  Komisariacie  Cywilnym  w  1939  roku.  Potem
skupił całą uwagę na pracy pisarskiej.

śył z zaliczek oferowanych przez Jana Gebethnera i z udzielania lekcji muzyki, prowadził stałe wykłady
na tajnych kursach.

W  1944  roku  został  ranny  odłamkiem  pocisku  i  zmarł  kilka  dni  później.  Pochowany  na  cmentarzu
protestanckim przy ul. Młynarskiej.

LOSY TWÓRCZOŚCI

Apogeum popularności pisarskiej Kadena to przełom lat 20. wtedy teŜ był najczęściej tłumaczony. W
latach 30. jego twórczość nie budziła admiracji ani nowego pokolenia prozaików ani krytyki. Potępienie
krytyczne tej twórczości to lata 1948-1956.

Premiera teatralnej adaptacji

Generała Barcza

odbyła się w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie w 1960

roku (reŜ. Karssowski).

Generał Barcz

W 1922 roku popularne pismo codzienne, warszawski Kurier Polski rozpoczął wydawanie w odcinkach

Generała Barcza.

W 1923 roku powieść została wydana jako ksiąŜka w wysokim nakładzie.

Czas druku

Barcza

W listopadzie 1022 roku miały miejsce pierwsze wybory do sejmu i senatu - 19 list wyborczych, dwóch
kandydatów:  prawicowy  Chrześcijański  Związek  Jedności  Narodowej  i  nacjonalistyczny  Blok
Mniejszości Narodowych. Wygrała Chjena, ale nie zyskała skutecznej większości, dlatego rozpoczynają
się rokowania z „Piastem”, ich finałem będzie pakt lanckoroński i stworzenie rządu Chjeno-Piasta.

W  grudniu  nowy  sejm  i  senat  wybrali  marszałków  sejmu-Rataja  i  Senatu-Trąmpczyński.  Pozostają
jeszcze  wybory  prezydenckie,  Piłsudski  rezygnuje  z  kandydowania,  tłumacząc  decyzję  niefortunnie
sformułowaną konstytucją. Prezydentem zostaje Narutowicz, wysuwany przez PSL-Wyzwolenie. Prawica
przegrywa. Kilka dni później prezydent ginie zastrzelony przez fanatycznego endeka.

Oficerowie  Piłsudskiego  zamierzają  w  porozumieniu  z  piłsudczykami  w  szeregach  PPS  utorować  drogę
swemu przywódcy do władzy. Pod presją Daszyńskiego jego partia PPS odmawia współpracy.

Kolejnym  prezydentem  zostaje  Wojciechowski,  a  premierem  Sikorski  formując  rząd  centrowy.  Trwa
przygotowanie paktu lanckorońskiego, prawica walczy o odzyskanie straconych pozycji.

Taki był czas polityczny odcinkowego

Generała Barcza

. Pierwszy odcinek poprzedzony został

zapowiedzią:

[powieść]

jest pierwszą próbą ujęcia współczesności i wybitnych jej postaci nie na płaszczyźnie

publicystyki, haseł, partii, koterii i programów, ale od strony psychiki, intymności i wewnętrznego Ŝycia

(…)

[powieść]

nie odpowiada Ŝadnej dzisiejszej rzeczywistości ani plotce

Natomiast dla czytelników powieści najwaŜniejsze stało się znalezienie powieściowego klucza,
fabularnego szyfru.

Opinie krytyki

Pierwszy wystąpił Nowaczyński w „Myśli Narodowej”, który parodiował kurierowa zapowiedź jako dowód
skandalu  reklamowego.  Drugi  głos  naleŜał  do  Cata  Mackiewicza  na  łamach  konserwatywnego  „Słowa”,
który  odmówił  powieści  wartości  moralnych  i  artystycznych.  Krytykował  powieść  takŜe  Grzymała-
Siedlecki, który dostrzegał w niej tragiczny brak talentu i humorystyczną erotomanię. Kaden nie podjął
tych polemik.

Nad  powierzchownym  rozumieniem  powieści  ubolewała  Maria  Dąbrowska,  która  pisała  Ŝe  powieść  nie
jest  aktualną,  wnikliwą  sensacją  ani  paszkwilem,  pisała,  Ŝe

Barcz

powieść o tym , jak na tle

dzisiejszej rzeczywistości człowiek wybitny zderza się z dwoma innymi postawami wobec Ŝycia, idącymi
po linii najłatwiejszego oporu (…)

Kaden cel swojej powieści widział inaczej niŜ określali go krytycy i osiągnął swój Ce. Powieść wywołała
partyjną i krytyczną dyskusję, weszła do ścisłego kanonu polskiej powieści politycznej i rozpoczęła jej
właściwe dwudziestowieczne dzieje.

Kolejne czytania

Barcza

w m.in. w 1958 roku potwierdziły wartości powieści. Wypowiedzi krytyki

brzmiały: studium tworzenia techniki władzy, świetna znajomość realiów międzywojennej polityki.
Sceniczna realizacja powieści uwydatniła konflikt jednostki i ogółu, wolności człowieka i konieczności
stworzonych istnieniem państwa.

Paszkwil czy dzieło

Powieść  nie  ukazywała  portretów  ludzi  Ŝywych  przeniesionych  ostentacyjnie  do  powieści,  lecz
bohaterów  literackich,  stworzonych  kadenowska  techniką  montaŜu  faktów  i  fikcji,  podniesienia  ich
kompozycji do rangi symbolu. Co uniemoŜliwia oskarŜenia o zniesławienie.

Demaskatorski  charakter  analizy  Kadena  skłaniał  do  milczenia  siły  prawicy.  Zabranie  głosu  było
przyjęciem  części  pisarskiego  aktu  oskarŜenia.  JuŜ  w  latach  20.  literatura  nie  miała  romantycznego,
równego władzy i polityki miejsca w Ŝyciu społeczeństwa.

Akcja powieści sugeruje czas: październik 1918 – jesień 1919.

Mapa polityki

W październiku 1918 roku powstaje w Krakowie skupiająca wszystkie stronnictwa niepodległościowe
Polska Komisja Likwidacyjna dla objęcia władzy z rąk austriackich w Galicji, wyzwolenie Krakowa.

Listopad: rozpoczynają się walki polsko-ukraińskie o Lwów i Przemyśl, w Lublinie powstaje Tymczasowy
Rząd Republiki Polskiej Daszyńskiego, do stolicy przyjeŜdŜa Piłsudski, Rada Regencyjna oddaje mu
władzę, obejmuje urząd tymczasowego naczelnika państwa, formułuje się rząd Moraczewskiego.
Grudzień: powstaje Komunistyczna Partia Robotnicza Polski, wybucha powstanie wielkopolskie, w stolicy
podczas manifestacji pada pięciu zabitych

Styczeń  1919:  wprowadzenie  stanu  wyjątkowego  i  sądów  doraźnych  w  W-wie  po  nieudanym  zamachu
stanu  płk.  Januszajtisa-śegoty,  do  W-wy  przybywa  Paderewski,  trwają  walki  na  Wołyniu  i  Ukrainie,
nowy  gabinet  po  ustąpieniu  Moraczewskiego  tworzy  Paderewski,  w  kraju  pierwsze  wybory  do  sejmu
Ustawodawczego

Luty:  strajk  powszechny  w  W-wie,  otwarcie  sejmu,  zawieszenie  broni  na  froncie  lwowskim,  Piłsudski
składa i ponownie przyjmuje urząd naczelnika.

Marzec: narady przedstawicieli Rad Delegatów Robotniczych, nowe krwawe zajścia , strajk powszechny
proklamowany  przez  Rady,  sojusz  z  państwami  Ententy,  w  Rosji  utworzenie  III  Międzynarodówki
komunistycznej.

Kwiecień: ofensywa polska w Galicji wschodniej, zajęcie Wilna, zjazd zjednoczeniowy PPS.

Zasadniczym  problemem  jest  w  tym  okresie  utworzenie  silnego  aparatu  władzy,  scalenie  armii,
postępujący proces taktycznej konsolidacji lewicy i prawicy pod hasłem obrony kraju przed rewolucją i
zachowania niepodległości.

Kadenowska lekcja faktów

Jakie fakty wybrał Kaden i dal im miejsce pierwsze w powieści?

−

oswobodzenie Krakowa sod władzy austriackiej

−

walki o Przemyśl

−

otwarcie Muzeum Cytadeli

−

zamach płk. Januszajtisa-śegoty

−

otwarcie sejmu

−

rozmowy z endecją

−

i najobszerniej sprawa Biura Prasowego Naczelnego Dowództwa

Ten  wybór  świadczy  o  zamknięciu  perspektywy  miejscem  akcji  (Kraków-Przemyśl-Warszawa)  i
skupieniem uwagi na procesie formowania władzy centralnej. Najdokładniej opisuje Kaden wydarzenia w
których uczestniczył: epizody krakowski i przemyski oraz aferę Biura Prasowego.

Kaden  stosuje  technikę  montaŜu,  która  zaciera  wyrazistość  czasu  akcji.  Powieściowe  klamry  zamykają
się zasadniczo między październikiem 1918 i jesienią 1919.

Narrator  towarzyszy  bohaterom  dzień  po  dniu.  Niedopowiedzenie  stwarza  tylko  wyprawa  generała  na
front.  Zmieniony  jest  czas  są  wydarzeń  dotyczących  powitania  Piłsudskiego,  Sprawa  Biura  Prasowego.
Autor  przeprowadza  manewr  z  czasem  powieściowym,  komplikuje  plan  czasowy  powieści,  lecz  unika
inwersji  czasowych.  Tworzy  kompozycję  niezbieŜną  z  naturalnym,  utrwalonym  w  historii  przebiegiem
zdarzeń.

W

Generale…

pisarz działa w sposób bardziej skomplikowany niŜ w pozostałych powieściach. Zostają

„puszczone w tas” biogramy ludzi, którzy w latach konspiracji przed I wojną i potem powodowani
róŜnymi powodami spełniali waŜną rolę pretendentów do miejsca na górze.

Otrzymujemy więc portrety fantazyjne i zarazem powinowate z wizerunkami jednostek, jakie tworzyły
elitę władzy, działały w armii.

Bohaterowie

Generała Barcza

GENERAŁ DĄBROWA – występuje w roli jaką spełniał w Krakowie generał Bolesław Roja, komendant
wojskowy Krakowa po wyzwoleniu, najstarszy rangą oficer w mieście.

Roja  brał  udział  w  rozmowach  z  wysłanym  przez  Radę  Regencyjną  Księciem  Czartoryskim,  który
zamierzał podporządkować Polska Komisję Likwidacyjna rządowi ŚwieŜyńskiego, co było ostatnią szansą
przetrwania  Rady.  Wezwany  przez  Piłsudskiego  po  3  tygodniach  był  dowódcą  I  Dywizji  Legionowej  z
kwaterą w Legionowie (w powieści w pałacu Pod Blachą).

Bliskość  postaci  Dąbrowy  i  Roi  podkreślają  ich  radykalne  poglądy,  one  sprawiły  Ŝe  Piłsudski  nie  darzył
Roi sympatią.

Pisarz  uczynił  z  niego  symbol  lewicowych  sił  w  sztabie  armii,  powierzył  jakby  reprezentację  całej
lewicy.

GENERAŁ  KRYWULT  –  w  powieści  jest  głównym  przeciwnikiem  Barcza,  w  rzeczywistości  najbardziej
nieprzejednany wobec Piłsudskiego był generał Józef Dowbór-Muśnicki.

KRYWULT

źle włada językiem polskim, jest byłym dowódcą
korpusu ruskiego

stoi pod zarzutem wyjawienia malwersacji,
którymi zdobył znaczny majątek

naleŜy do spisku przeciw Barczowi

DOWBÓR-MUŚNICKI

zawodowy  oficer  rosyjski,  w  chwili  wybuchu
wojny pułkownik, dowódca I Korpusu Polskiego w
Rosji

kiedy w 1918 roku Niemcy zaŜądali aby oddziały
Dowbora  złoŜyły  broń,  piłsudczycy  nie  mogąc
namówić go do tego aresztowali generała wraz z
całym  sztabem,  co  jednak  nie  zmieniło  jego
decyzji

w

1919

roku

został

dowódcą

armii

wielkopolskiej,

był

blisko

Narodowej

Demokracji, ale podporządkował się Naczelnemu
Dowództwu w W-wie

wytoczono mu proces o naduŜycia popełnione na
froncie rosyjskim, do rozprawy nie doszło

popierał

rewoltę

przeciwko

rządowi

Moraczewskiego i Piłsudskiego

RozbieŜności:

−

Generał nie przemawiał tak jak czyni to Krywult na uroczystościach podczas przywitania
zwycięskiego Barcza

−

nie uczestniczył w uroczystościach pod cytadelą, bo był jeszcze w Poznaniu

−

wyznawał nie protestantyzm a katolicyzm

−

w powieści Krywult i Barcz spotykają się po raz pierwszy zimą pod Cytadelą, natomiast Dowbór i
Piłsudski odbyli pierwszą konferencję w jesieni 1918 roku

−

Krywult działał na froncie wschodnim w kampanii roku 1919, Dowbór nie brał w niej udziału

GENERAŁ WILDE – w powieści spełnia rolę głównego poplecznika generała Krywulta, szef sztabu w jego
ryskim korpusie, najbliŜszy podobieństwem funkcji i zawodu jest postać inŜyniera, architekta, szefa
sztabu wojsk Dowbora, generała Jana Wroczyńskiego. Wroczyński był ministrem spraw wojskowych w
rządzie Moraczewskiego, a potem Paderewskiego

Podobnie  jak  powieściowy  Wilde  uczestniczył  czynnie  w  organizacji  spisku  styczniowego,  będąc  potem
szefem  Oddziału  Kontroli  prowadzącego  śledztwo  w  sprawie  kierowanego  przez  Kadena  Biura
Propagandy

MAJOR PYĆ  –  bardzo wyraziste podobieństwa miedzy prawdziwym modelem są najbardziej wyraziste,
styl bycia, sylwetka, wygląd wskazują na pułkownika Adama Koca

PYĆ

włada tajną organizacją „Pies”, jest szefem
wywiadu Barcza

ma przestrzelona wątrobę

program organicznikowski: ”małe ułatwienia”

KOC

kierował Naczelną Komendą POW w Warszawie,
naleŜał

najbardziej

oddanych

współpracowników Piłsudskiego

kierował

Oddziałem

Drugim

Naczelnego

Dowództwa

odniósł ranę w bitwie - ma przestrzelona
wątrobę

ten sam program „małych ułatwień”

POSEŁ  RYBNICKI  –  socjalistyczny  lider,  świetny  i  wytrwały  mówca,  przypomina  Jędrzeja
Moraczewskiego,  posła  do  parlamentu  austriackiego,  szefa  konspiracyjnej  Organizacji  A,  grupującej
zwolenników  Piłsudskiego,  potem  premiera  rządu,  który  irytował  Piłsudskiego  podobnie  jak  Rybnicki
Barcza

REDAKTOR RASIŃSKI – wskazanie na samego siebie, Rasiński posiada rys Kadena, który był legionistą,
muzykiem i prozaikiem, kierownikiem Biura Prasowego mianowany przez generała Roję, w czasie wyprawy
wileńskiej adiutant Piłsudskiego, natomiast Rasiński był oficerem ordynansowym Barcza

GENERAŁ  STANISŁAW  BARCZ  –  podpowiadano  nazwisko  Piłsudskiego,  czasem  Sosnkowskiego,  autor
protestował,  podkreślał,  Ŝe  Barcz  jest  postacią  fikcyjną,  symbolem,  jednak  sposób  działania  bohatera,
sylwetka i postawa ideowa kojarzą powieściowego bohatera z Piłsudskim

Kaden  dwukrotnie  wprowadził  na  karty  powieści  postać  Piłsudskiego  chcąc  przekreślić  utoŜsamianie  z
nim Barcza.

BARCZ A PIŁDUDSKI:

−

Barcz mówi o swoim pobycie poza krajem i uwięzieniu w Rosji – Piłsudski był więziony w
Magdeburgu

−

Barcz przebywa pod Przemyśl, a potem do wyswobodzonego Krakowa – Piłsudski nigdy nie był
pod Przemyślem i nie odwiedzał Krakowa

−

Piłsudski nie otrzymał jak Barcz tytułu generała, mianowany był marszałkiem

−

zasadniczą sprawę przysięgi w powieści powierza się Dąbrowie, a nie Barczowi – dla Piłsudskiego
sprawa przysięgi była przedmiotem głównej uwagi

−

radość- z odzyskanego śmietnika”- chodzi o sojusz z prawicą z Wildem, Krywultem, endecją,
pójście na kompromis z siłami reakcji

−

scena otwarcia Muzeum Niewoli- tu w skrócie pokazano drogę Barcza od burzliwej
socjalistycznej młodości do stanowiska Naczelnika państwa

−

gdy Barcz ściska się z Krywultem (uścisk dłoni)pod cytadelą (w której sam siedział, a teraz więzi
tam komunistów) ma gorzką świadomość- , Ŝe zdradził ideały młodości

−

sojusz z Krywultem to smutna konieczność- , bo przecieŜ z Krywultów składa się ¾ narodu- mimo
odrazy i wstrętu trzeba wrogiemu dygnitarzowi podać- rękę

−

Barcza jedyny program to „ramy proste, stalowe, chirurgiczne, w które trzeba ująć- kraj” - to
dobrze zorganizowane szkoły, wymusztrowane formacje wojskowe, armia, to jedynie namiastka

−

nie ma Barcz Ŝadnego programu społecznego

−

udaremnia zamach stanu, lecz zawiesza rozrachunki ze spiskowcami, aby ugodzić- ich potem za
pomocą zręcznej prowokacji, której niewinnymi ofiarami stają się jednak jego nie kochana Ŝona
i bezgranicznie mu oddany Rasiński

−

nie liczy się z nikim i zostaje osamotniony jako człowiek, odgrodzony od dawnych kompanów
barierą urzędu i rozgrywek politycznych, opuszczony nawet przez kochankę (która była z nim w
ciąŜy) i matkę, jedynie Pyć- pozostaje mu wierny, brutalny gracz polityczny

−

Barcza jedyny program to „ramy stalowe, proste, chirurgiczne, w które trzeba ująć- kraj”- to
dobrze zorganizowane szkoły oficerskie, sprawne, wymusztrowane formacje wojskowe, armia,
to jedynie namiastka--> Barcz właściwie Ŝadnego programu nie ma

WYDAWCA KWASKIEWICZ – obdarzony rysami Mortkowicza, który wydawał

Łuk

Kadena

HANNA DRWĘSKA – bohaterka z kadenowskiej galerii kobiet wyzwolonych, rodzima Mata Hari,
wprowadzona z romansowych konieczności

Inne podobieństwa:

•

od 1919 roku działały w Warszawie Amerykańska Organizacja Pomocy, doradcza misja
amerykańska, YMCA prowadząca kursy zabawkarskie, malarstwa i rysunków

Wyka pisał o powieściach Kadena, ze SA one

par excellence

polityczne, poniewaŜ góruje w nich przede

wszystkim problem polityczny, a postaci powieściowe o tyle są waŜne, o ile mu słuŜą. W potrzebie Kaden
upraszcza postaci i je mitologizuje.

Ta mitologizacja podkreśla prawa rozwoju psychicznego. śadna z postaci Kadena nie przechodzi
duchowego przełomu, nie zmienia swej politycznej drogi.

Polityczna mapa

Barcza

I  scena  powieści  –  Kraków.  Rasiński  wędruje  szlakiem  przemierzanym  wiele  razy  przez  Kadena,  nic
jeszcze nie zapowiada niepodległościowego nastroju. Miasto trwa w biurokratycznym letargu.

W  monologu  Pycia  ojczyzna  „w  postaci  Barcza”  to  powieściowa  fantazja,  „ojczyzna  krywultowska”,
symbolizuje ambicje polityczne endecji i korpusu oficerskiego z dawnych korpusów polskich w Rosji.

Rozpoczyna  się  pierwsza    wielka  dyskusja  powieściowa  (spotkanie  w  kawiarni  jeszcze  przed  powrotem
Barcza, sam początek powieści): demokracja czy rządy silnej ręki?

•

ta dyskusja będzie zasadnicza jesienią 1918 roku, stworzy napięcia polityczne, nie zna jej tylko
Barcz, poniewaŜ jego teorią będą ścisłe „stalowe ramy”, ograniczające i formujące organizm
społeczny

•

Barcz jako jedyny posiada posag konspiracyjny, jest postacią legendarną w chwili rozpoczęcia
walki o władzę, Kaden wzmiankuje o jego wcześniejszych dokonaniach, jego konkurenci nie mają
podobnych atutów

•

pisarz nie wprowadza do powieści postaci z radykalnej lewicy poniewaŜ nie odgrywała ona w tym
czasie większej roli w walce o miejsce na górze

W tym pierwszym rozdziale nie ma kompletu postaci – poznajemy tylko trzech antagonistów.

Rozdział II to zapis sumiennego kronikarza – Kaden parafrazuje szczegóły: zapis operacji przemyskiej i
krakowskiego  rozbrajania  Austriaków  wspiera  faktami,  jakie  widział  reporter  i  czynny  uczestnik
krakowskiej insurekcji.

Z Pyciem przegrywa pierwszy pojedynek generał Dąbrowa. Generał gardzi krakowskim mieszczaństwem,
całą  energię  poświęca  kreowaniu  naczelnika,  zataja  swoje  prawdziwe  plany.  Mimo  to  dla  Pycia  jest  on
postacią groźną, człowiekiem uległym wpływom rewolucji.

JuŜ  w  pierwszych  dniach  wolności  oglądamy  pierwszą  polityczną  prowokację:  szantaŜowany
niebezpieczeństwem ukraińskiego naporu generał wysyła oddziały na Przemyśl.

Pierwszą  przegraną  ponosi  Dąbrowa,  kiedy  triumfujący  Barcz  mianuje  jego,  ludowca,  swym
podkomendnym.

Lecz  takŜe  Barcz  nie  widzi  perspektywy  zwycięstwa.  W  podobnej  sytuacji  był  Piłsudski,  którego
polityka była atakowana przez endecję , nie budziła zaufania lewicy, w kraju spore trudności stwarzała
sprawa organizacji armii, jednolitego uzbrojenia.

W  trudnej  sytuacji  Piłsudski  wybrał  kompromis.  I  właśnie  dziejami  wszechogarniającego  kompromisu,
znamiennego dla lat 20. aŜ po przewrót majowy jest

Generał Barcz

−

był to kompromis taktycznych układów i patriotycznego szantaŜu

−

Barcz rozgrywa w tej konwencji kolejne atuty: Muzeum Niewoli jest pretekstem do pojednania
z Krywultem, przygotowany zamach ma dać jeszcze jeden argument, wzmocnić jedność
społeczeństwa z zagroŜoną władzą

Scenę zamach buduje Kaden na zrębach faktów, milcząc jednak o Piłsudskim. Powieściowe aresztowanie
Barcza jest wierną kopia ujęcia i uwolnienia generała Szeptyckiego w Hotelu „Bristol”.

Zamach to kolejny kompromis przygotowujący wybory.

Ostatnią i finalną prowokacją jest w powieści sprawa Biura Prasowego naczelnego Dowództwa. W
powieści afera Rasińskiego ma scenariusz reŜyserowany przez Pycia, jest planową prowokacją,
prowadzoną fachowo

−

Rasiński ostro protestuje przeciwko postponowaniu jednostki jednak milknie w obliczu awansu
słuŜbowego i argumentów Barcza, który tak reŜyseruje swoje Ŝycie by sprawiało wraŜenie
nieustannego ofiarnictwa

Barcz wygrywa, w finale powieści widzimy jednak postać niepewną swoich racji, generał zniszczył
przeciwników, gdy walka ukończona widzi tylko pustkę.

Powieść Kadena agresywnie, groteską i sarkastycznymi sztychami rejestruje niemoŜliwość spełnienia
ideałów, którymi wierna była znaczna część publicystyki. Powszechne było przekonanie o katarktycznym,
radykalnie oczyszczającym działaniu wojny, o duchowej przemianie jaką spowoduje niepodległość.

Wobec takiego przekonania nowy indywidualizm znajdzie cel w przeŜywaniu odnowionej państwowości
polskiej. Jednostka przyjmie interesy państwa z całym dobrodziejstwem niepodległościowego
inwentarza:

−

dla Rasińskiego jest to dobrodziejstwo „odzyskanego śmietnika”, legionowy romantyk z największym
oporem ulega realizmowi, gdy skończyło się młodzieńcze dziś i pojawiło się nagle niepodległościowe
jutro, świat zdumiał swoim pragmatyzmem

−

zdaniem Kadena miejsce w tym świecie mają i mogą zdobyć pozycję społeczną tylko ludzie
bezkompromisowi, którzy szermując sprawdzalnymi hasłami władzy nie unikają czynów sprzecznych
z potoczną moralnością, cel uświęca środki i cel istnieje w ideologicznej pustce, w społecznej próŜni

Nie jest to argument przeciwko

Generałowi Barczowi

, Kaden spełnia zasady klasycznej powieści

politycznej, jej cechy obecne w

Barczu

to:

−

pierwszorzędną rolę odgrywają w niej idee polityczne

−

ośrodkiem akcji jest forum władzy, gdzie wydarzenia aktualnej polityki są poddane analizie,
dyskusji i przetworzeniu

−

powieść polityczna Ŝyje energią współczesności, imiona władzy to odmienione pseudonimy ludzi,
których zapisały księgi

−

prawdy historii i dialektyki poddaje powieść polityczna nagłej próbie teraźniejszości

−

często autor wykorzystuje swoje doświadczenia polityczne, wiedzę o scenie i kulisach władzy

−

siłą powieści nie jest historiozofia, lecz zamysł aktualności, który ma wieźć do tworzenia
sytuacji modelowych, które wspiera konstrukcja dziesiątków faktów

Generale…

panuje konwencja szopki politycznej, ma ona złowróŜbny nastrój, poniewaŜ aktorzy mogą

zarazem  reŜyserować  losy  państwa.  Stopniowo  jednak  ulegają  samozniszczeniu,  ocaleje  tylko  Barcz.
Jego  zwycięstwo  jest  podszyte  szyderstwem.  Kaden  apoteozuje  Rasińskiego,  wielbi  Barcza,  lecz  nie
zamyka powieści tonami apoteozy.

Powieść przedstawia obraz dochodzenia do władzy mocnego człowieka, który formuje swoja partię
z Pyciów i Rasińskich.

Część  krytyki  poszukując  w  powieści  postaci  pozytywnej  wskazywała  majora  Pycia  –  demona  wywiadu,
który zdawał się symbolem wielkiej przemiany w narodzie, znakiem odrodzonej niepodległości:

−

kreowany na posąg epicki Pyć,

homo politicus

, bohater powieści, w której dominuje walka o

władzę, a rolę waŜną spełniają wątki powieści obyczajowej i romansowego melodramatu,
tradycyjnie obecnego w prozie politycznej

Krytyka i styl

Generała Barcza

Krytycy,  nawet  ci  przyjaźni  pisarzowi  nie  taili  sceptycyzmu  jaki  wywoływała  nie  podlegająca  zwartej
kompozycji  lawina  metafor  i  symboli.  Pisarz  stosował  środki  obrazowe  w  agresywnym  zapamiętaniu,
jakby wszystko chciał uczynić odkryciem.

Styl  Kadena  wywoływał  większe  zastrzeŜenia  niŜ  treść  jego  prozy.  Skala  opinii  była  rozległa:  od
pomówienia  o  prostactwo  i  upodobanie  do  turpizmu,  przez  wypominanie  baroku  po  analizę  mistrzostwa
metaforysty.

Krytycy  literaccy  w  ocenie  stylu  Kadena  zwracali  uwagę  na  swoisty  nadmiar  formy.  S.  Baczyński
stwierdził  planktoniczny  stosunek  do  świata.  Zdaniem  Kołaczkowskiego  uleganie  niemieckiemu
ekspresjonizmowi wiodło do przesadnego, przerysowanego realizmu.

Cechy stylu powieściowego Kadena:

−

abstrakcyjność metafor

−

szarŜowany naturalizm

−

gigantyczność efektów

−

finezje alegoryczne

−

czcze namaszczenia

−

dosadność określeń: słownictwo dialogów i opisów w

Generale Barczu

−

hipertrofia (

powiększenie się czegokolwiek do nadmiernych rozmiarów; przerost,

) zmysłowości,

somatyzm i erotyka

−

brutalne symplifikowanie (

symplifikować = ujmować coś w sposób mało wnikliwy, spłycać

): wizerunki

bohaterów pierwszego planu

Barcza

−

forsowna stylizacja, szopkowa charakterystyka postaci

Barcza

−

Ŝywcem wprowadzana rzeczywistość

Oceny krytyczne stylu powieści wynikają z czytania

Generała Barcza

bez kontekstu poprzednich dzieł

Kadena, z chętnego powtarzania opinii wcześniejszych.

Prostota i sztuczność

Generale Barczu

Kaden konsekwentnie unika lirycznych monologów. Krajobrazy wewnętrzne i

miejskie pejzaŜe utrwala lakonicznym zapisem.

Miejscem akcji powieści jest gabinet, sejm, zebranie towarzyskie, urząd państwowy. Powieść jest prozą
dialogów  i  opisu  postaci  toczących  polityczne  rozmowy.  Słowo  rządzi  tu  wszechwładnie  i  powodowane
nim wraŜenie zyskuje odbicie w wyglądzie postaci, w ich geście, wyrazie twarzy, przemianie fizjologii.

Polityka  jest  dla  bohaterów  sztuką  czasu  teraźniejszego  i  dlatego  nie  ma  miejsca  na  retrospekcje.
Wszystko opanowuje czas teraźniejszy i jego dyktat stwarza psychikę.

J  w  powieści  jedynym  waŜnym  przedmiotem  obserwacji  jest  jednostka,  wzajemność  słowa  i  gestu,
metafory politycznego wywodu i metaforycznej przemiany ciała ludzkiego.

Dialogi  powieściowe  to  Ŝywe,  chaotyczne  rozmowy.  Zdania  poboczne  ostro  odcinane  od  zdania
nadrzędnego,  niezwykła  obfitość  równowaŜników  i  sygnalizowane  wielokropkami  zawieszenia  głosu.  Ta
imitacja  naturalności  ma  uzasadnienie:  rozmawiają  wojskowi  przywykli  do  rygorów  regulaminowej
oschłości.

Kaden dba o indywidualizację sylwetek:

−

Krywult powodowany wykształceniem i kolejami Ŝycia mnoŜy rusycyzmy

−

Dąbrowa słowem i myślą zdradza wiejski rodowód, sprowadzając refleksje do
zdroworozsądkowego konkretu, gardzi myśleniem abstrakcyjnym

−

Pyć ma zdolność myślowej spekulacji, do tworzenia niespodziewanych aforyzmów

−

Barcz obdarzony talentem ujmowania sytuacji w kategoriach skrótu socjologicznego, to, co
mówi ma wymiar metafory lub definicji

−

Rasiński objawia znaczne talenty aforystyczne

Mamy  wiec  u  Kadena  z  jednej  strony  prostotę  dialogu  i  aforystyczność  myśli,  z  drugiej  zabiegi
cyzelatorskie: rytmizacja pozy, jej sylabiczne brzmienia, harmonijna kompozycja wyliczeń w trójkowym
szyku, stosowanie przestawni składniowej, która dynamizuje frazę i akcję.
Rytmizacji  prozy,  jej  znaczniejszej  sugestywności  słuŜy  stosowanie  epifory  i  anafory.  Szyk
anaforyczny  jest  częsty  w  dialogach.  Kaden  powtarza  epitety  kilkakrotnie,  wzmacnia  ich  brzmienie  i
donośność.

Natrętnemu  powtarzaniu  gestów  towarzyszy  natręctwo  słowa,  brak  zaufania  do  intelektualnych
moŜliwości  partnera  rozmowy  i  zarazem  utwierdzanie  się  takim  „echowym”  sposobem  we  własnych
racjach.

W  powieści  Kaden  z  upodobaniem  wykorzystuje  środki  obrazowe,  które  potęgują  konkretność,
zmieniają naturalne proporcje między człowiekiem i przedmiotem, nadają materialność abstrakcji.

Pisarz  stosuje  głównie  metonimię  i  animizację  metonimiczną,  metaforę  materializującą,
personifikacje  i  urzeczowienie,  porównanie  wiodące  do  animalizacji.  Zwraca  uwagę  epitetowa  barwa
tych  zabiegów:  słuŜą  pomniejszeniu  jednostki,  odebraniu  identyczności,  zrównaniu  z  przedmiotem,
pozbawieniu  wnętrza.  Ornament  zastępuje  osobowość,  nie  dopuszcza  moŜliwości  jej  istnienia,
przekonuje o nicości dostrzeŜonej „grudy ludzkiej”.

Motywy  śmiechu  i  głosu  –  ich  traktowanie  przez  Kadena  zwraca  uwagę  na  materialność  świata,  głos
stanowi niezmienny znak dwuznaczności, śmiech nie ma bergsonowskiej siły oczyszczającej.

Postaci  powieści  często  posługują  się  jako  argumentem  krzykiem  –  wynika  to  z  braku  przekonania  o
intelektualnych  moŜliwościach  przeciwnika  i  zarazem  braku  ufności  we  własne  racje.  Krzyk  dowodzi
bezradności, próby siły w warunkach niemocy.

Wszystkie  te  zabiegi  prowadzące  do  reizacji  człowieka  ostatecznie  niszczą  toŜsamość  jednostki.
Człowiek sprowadzony do rzędu przedmiotów, pozbawiony panowania nad odruchami, poddany atomizacji
zostaje  jednak  niekiedy  poddany  próbie  animalizacji.  SłuŜy  to  jednoznacznej  charakterystyce  postaci
(np. Pycia).

Metafora  Kadenowska  zmienia  proporcje,  oddaje  człowiekowi  to,  co  naleŜne  przedmiotom  i  stanom
psychicznym,  co  charakteryzuje  zwierzęta.  Nikt  nie  panuje  nad  swymi  reakcjami,  kaŜdy  działa
krzykiem,  śmiechem  i  animalnym  instynktem  nie  wiedząc  o  skutkach  swego  działania.  Świat  powieści
istnieje  miedzy:  taktyką  a  instynktem,  ekspresjonistycznym  spotęŜnieniem  stylu  a  instynktowną,
wspartą realiami wiwisekcja władzy i polityki.

Postaci  powieści  wychodzą  tak,  jakby  je  konstruował  ktoś  zbliŜony  do  behawioryzmu,  Kaden  często
postępuje zgodnie z teorią behawioryzmu:

−

bada przede wszystkim to, co zewnętrzne, poddane uchwytnej obserwacji, wymierne: ruch,
słowo, fizjologia

−

częste zastosowanie ma w powieści jedna z metod behawioryzmu zwana przez Skinnera

UWARUNKOWANIEM INSTRUMENTALNYM:

Kaden  buduje  sytuacje,  w  których  postaci  mogą  oczekiwać  wysokiej  nagrody  za  swe
postępowanie,  bądź  spodziewać  się  spotęgowanego  niepowodzenia  –  to  sprawia,  Ŝe  następuje
upodobnienie  reakcji,  sprowadzają  się  one  do  trzech  impulsów  jakie  behawioryści  określają
mianem dziecięcych: lęk, nienawiść, miłość

−

na planie pierwszym oglądamy jak w behawioralnym laboratorium przebieg procesu: podnieta-
reakcja, zapis biorących udział w akcji receptorów (narządy zmysłowe), efektorów (mięśnie i
gruczoły), systemu nerwowego

−

w powieści praca mięśni tworzy słowa, jednostka jest zespołem mięśni, które myśl artykułują

Tylko dwie postaci nie podlegają w powieści behawioralnej regule: Barcz i Pyć. Trzecim sprawiedliwym
jest sam Rasiński.

Sylwia