Juliusz Kaden-Bandrowski

~ 2 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

Juliusz Kaden-Bandrowski - Biografia

Juliusz  Kaden-Bandrowski  urodził  się  24  lutego  1885  roku  w  Rzeszowie,  rodzina  jego  miała  znaczne
tradycje artystyczne i naukowe. Przyszły pisarz bardzo wcześnie rozpoczął właściwą naukę. Jej etapami był
Rzeszów,  Kraków,  Lwów,  Warszawa.  Jako  dziewiętnastoletni  młodzieniec  wyjechał  na  Kaukaz  i  z  tamtej
perspektywy  oglądał  rewolucję  1905  roku.  Skutki  dwukrotnego  załamania  ręki  w  dzieciństwie  zniweczyły
plany  o  karierze  wirtuoza.  Rozpoczął  systematyczną  pracę  krytyczną  i  literacką.  Przez  okres  studiów
opublikowała  blisko  sto  artykułów  okolicznościowych,  recenzji  muzycznych,  plastycznych,  malarskich  i
szkiców  publicystycznych.  Trzy  główne  fascynacje  Kadena  w  dobie  brukselskiej  stanowili  trzej  wybitni
Belgowie  –  rzeźbiarz  Meunier,  poeta  Verharen,  prozaik  Lemonnier.  Debiutanckiej  powieści  poświęcił  lata
1909 – 1910. Jej tytuł zmienił na „Niezguła”. Ukazała się w maju 1911 roku. Debiut powieści zwrócił uwagę
krytyki. Widziano w powieści i świadectwo wkroczenia nowego pokolenia i znak przesilenia młodopolskiej
stylistyki.  Za  rewelację  uznano  tom  nowel  „Zawody”  wydany  w  roku  1911  w  krakowskiej  kooperatywnie
autorskiej „Książka”. Ogłoszony zostaje turpistą, zawierza się bardziej ekspresjonizmowi niż symbolizmowi i
impresjonizmowi. Nie wybiera programowej poetyki ekspresjonizmu.

Wydaje tom nowel „Zbytki” w 1914 roku. Czas wojny nie sprzyjał jednak literaturze. Była to jednak bardzo
ważna książka. Drugi debiut Kadena to powieść „Proch” wydana w sierpniu 1913 roku, gdy pisarz wrócił
właśnie do Krakowa. Była debiutem skandalisty. Proch nie zyskał wielu recenzji. Po powrocie do Krakowa
nadal współpracuje Kaden z założonym przez Ignacego Daszyńskiego socjalistycznym dziennikiem
„Naprzód”. Publikuje tam nowele, próby poetyckie, stałe recenzje muzyczne i literackie. Pisze wiele, jako
krytyk o Wyspiańskim, Mehofferze, Dunikowskim, Malczewskim. Tom „Wianki”, który ukaże się dopiero po
wojnie (maj 1920) opatrzony jest datami z tego okresu 1913-1914.

Swój  debiut,  jako  autor  prozy,  odnosi  2  sierpnia  1914  roku,  gdy  drukuje  w  „Naprzód”  prozę  poetycką
„Godzina”.  Jest  to  dzień  mobilizacji  legionowej.  Zostaje  oficerem  sztabowym  1  brygady  i  oficerem
werbunkowym.  Rozpoczyna  agitację.  Szczególną  poczytność  zyskują  wiele  razy  przedrukowane  i
wznawiane  w prasie  „Piłsudczycy”.  W  okresie  międzywojennym teksty  werbunkowe  Kadena  znajdą się  w
kanonie literatury, która stworzyła kronikę i heroiczną legendę Legionów. W 1917 roku rozpoczyna pracę
nad powieścią „Łuk”, którą ukończył we wrześniu 1918 roku, wydana zostaje w maju 1919 roku. Powieść
osadzona była w krakowskim środowisku uniwersyteckim i bardzo zbulwersowała opinię publiczną.

We wrześniu 1918 roku Kaden wraca z Krynicy i rozpoczyna działalność w krakowskiej Polskiej Organizacji
Wojskowej, tajnej organizacji militarnej powstałej na początku września 1914 roku. W pierwszych dniach
listopada 1918 roku podejmuje służbę wojskową. Jako oficer łączników wyrusza na Przemyśl, a następnie
relacjonuje  walki  o  Lwów  i zmagania  na  kresach  wschodnich.  Wróciwszy  spod  Lwowa  rozpoczyna  prace,
jako  redaktor  naczelny  nowego  tygodnia  „Żołnierz  Polski”.  Po  przeniesieniu  pisma  do  stolicy  rezygnuje  i
rozpoczyna  serię  korespondencji  z  wyprawy  na  Wilno.  Trzecia  wyprawa  Kadena  to  podróż  do  Stanów
Zjednoczonych.  Wyjechał  w  styczniu  1921  rok  z  ramienia  „Naprzodu”.  Po  przyjeździe  rozpoczął  rundę
odczytów  w  środowiskach  polonijnych.  Mówił  głównie  o  sytuacji  w  kraju.  Zaledwie  kilka  tygodni  po
powrocie z Ameryki, we wrześniu 1921 roku rozpoczął pisanie „Generała Barcza”.

Generałem  Barczem  zyskał  Kaden  rozgłos  powszechny,  a  całkowitą  klęskę  poniósł  debiutując  w  teatrze
dramatem  „Karty  w  tas”  Premierę  na  scenie  Teatru  Polskiego  w  Łodzi  poprzedziły  komplikacje.  Ataki
chadeckie skłoniły komisarza rządu i wojewodę do zdjęcia sztuki ze sceny. Ostatecznie doszło do niej 17
kwietnia 1923 roku.

W  latach  1923-1926  piastował  Kaden  stanowisko  przewodniczącego  Związku  Zawodowego  Literatów
Polskich. Pracował bardzo intensywnie, wydał 5 tomików prozy. Opowiadania pisze Kaden w latach 1924-
1929.  Jest  to  okres  pracy  nad  powieściami  „Czarne  skrzydła”.  Czarne  Skrzydła  rozpoczynają  obszerną
trylogię  powieściową.  W  październiku  1929  roku  Kaden  rozpoczyna  prace  nad  trzecim  tomem  cyklu

~ 3 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

„Mateusza Bigdy”. Mateusz Bigda nie zwrócił uwagi młodego pokolenia. Praca prozatorska nie
wyczerpywała działalności Kadena. Był publicystą i organizatorem, mówcą i jurorem wielu konkursów.

Podczas wojny mimo licznych głosów i namowy nie opuścił ojczyzny. Z polecenia prezydenta organizował
propagandę prasową. Potem skupił całą uwagę na pracy pisarskiej, postanowił odnowić stylistycznie liczne
z jego dzieł, żył z zaliczek, jakie pobierał na poczet tej pracy oraz z udzielania lekcji muzyki i wykładów. Od
października 1940 mieszkał przy ulicy Kaliskiej i tam właśnie zastał go wybuch powstania warszawskiego. 6
Sierpnia 1944 został ranny odłamkiem i dwa dni później, 8 sierpnia 1944 zmarł.

Apogeum twórczości Kadena to przełom lat dwudziestych. Wtedy był najbardziej czytany i tłumaczony. W
latach trzydziestych jego twórczość nie budziła zainteresowania. Po wojnie pojawiło się kilka wznowień.

Generał Barcz

Generałem Barczem zyskał Kaden rozgłos powszechny. 9 września 1922 roku popularne pismo codzienne
„Kurier Polski” rozpoczyna druk odcinkowy Generała Barcza. 4 kwietnia 1923 powieść wychodzi w wysokim
nakładzie 5200 egzemplarzy. Listopad 1922 to okres pierwszych wyborów do Sejmu i Senatu. W kraju
drastycznie rośnie inflacja, a w Europie tendencje faszystowskie. Z wyborów prezydenckich rezygnuje
Piłsudzki, wybrany zostaje Gabriel Narutowicz, który po kilku dniach ginie w zamachu. Prezydentem zostaje
Wojciechowski, a premierem Władysław Sikorski. Prawica walczy o odzyskanie straconych pozycji – taki był
czas polityczny odcinkowego druku Generała Barcza.

Pierwsze anatemy zapewniły powieści poczytności, głównie z racji, że rok nie obfitował w premiery stricte
literackie. Dominowała w nim publicystyka. Zastrzeżenia wobec Kadena to głównie postawa moralna
pisarza, niedawnego krzewiciela heroicznej legendy. Zarzucano, że autora paszkwilu o własnej armii, trzeba
natychmiast z jej szeregów wyrzucić. Lewica dostrzegała w powieści apoteozę Piłsudzkiego.

Generał Barcz wywołał partyjną i polityczną dyskusję. Powieść weszła do ścisłego kanonu powieści
politycznej i w zasadzie rozpoczęła jej dwudziestowieczne dzieje. Do oceny powieści powracano przy okazji
wznowień (1930, 1958).

Generał  Barcz  nie  ukazywał  portretów  ludzi  żywych  przeniesionych  ostentacyjnie  do  powieści,  lecz
bohaterów  literackich,  stworzonych  kadenowską  techniką  montażu  faktu  i  fikcji,  podniesienia  ich
kompozycji  do  rangi  symbolu.  Uniemożliwiało  to  wszczęcie  oskarżenia  o  zniesławienie,  przeprosin  czy
dowodu sądowego.

Co  uwypukla  w  Barczu,  Kaden?  Oswobodzenie  Krakowa  spod  władzy  austriackiej,  walki  o  Przemyśl,
otwarcie  Muzeum  Cytadeli,  zamach  pułkownika  Januszajtisa  –  sprawa  Biura  Prasowego  Naczelnego
Dowództwa. Ten wybór oznacza zamknięcie perspektywy akcji w trójkącie Kraków – Przemyśl – Warszawa.
Kaden  skupia  całą  uwagę  na  procesie  formowania  władzy  centralnej.  Najobszerniej  z  reportażową
ścisłością, opisze wydarzenia, w jakich sam osobiście uczestniczył.

Technika montażu zaciera wyrazistość czasu akcji. Powieściowe klamry zamykają go zasadniczo między
październikiem 1918 i jesienią 1919. Narrator towarzyszy bohaterom dzień po dniu, miesiąc po miesiącu.
Niedopowiedzenie stwarza tylko wyprawa generała Barcza na front – powraca on po kilku miesiącach walki.
Scena powitania rażąco przypomina powitanie Piłsudzkiego 18 maja 1920 roku, gdy wracała z Kijowa, jak i
defiladę 3 maja 1919 po zdobyciu Wilna.

Autor  przeprowadza  manewr  z  czasem  powieściowym,  stwarza  nowy  dystans  pomiędzy  faktami,  trwać
może  i  między  innymi  latami.  Kaden  komplikuje  plan  czasowy  powieści,  lecz  unika  inwersji  czasowych.
Tworzy kompozycję niezbieżną z naturalnym i utrwalonym biegiem historii.

~ 4 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

Generał Dąbrowa

Występuje  w  roli,  jaką  spełniał  w  Krakowie  gen.  Bolesław  Roja,  Komendant  wojskowy  Krakowa  po  jego
wyzwoleniu  u  schyłku  października  1918.  Równie  jak  Roja  zaskoczony  błyskawiczną  akcją  rozbrajania
Austriaków. Jego główną uwagę w Krakowie pochłaniały nie reformy społeczne, lecz organizacja wojska,
wprowadzenie  ładu  publicznego,  przygotowanie  interwencji  zbrojnej  na  zachodzie  i  odsiecz  wojsku
polskiemu  w  walkach  na  wschodzie.  Nie  był,  więc  postacią  groźną  dla  Barcza,  jaką  jest  w  powieści
Dąbrowa.  Pisarz  uczynił  zeń  symbol  lewicowych  sił  w  sztabie  armii,  powierzył  jakby  reprezentacje  całej
lewicy.

Generał Krywult

W powieści jest głównym przeciwnikiem Barcza. W rzeczywistości z całej generalskiej elity był najbardziej
wytrwale  nieprzejednanym  wobec  Piłsudzkiego  był  generał  Józef  Dowbór  –  Muśnicki.  Krywult  źle  włada
językiem  polskim,  jest  byłym  dowódcą  korpusu  ryskiego.  Powieściowy  Krywult  stoi  pod  zarzutem
wyjawiania malwersacji, którymi zdobył znaczny majątek. Generałowi Dowborowi-Muśnickiemu wytoczono
proces o nadużycia popełnione na froncie wschodnim. Krywult należy do spisku przeciw Barczowi. Dowbór
popierał  rewoltę  przeciw  rządowi  Moraczewskiego  i  Piłsudzkiego.  Jest  rozbieżność  pomiędzy  powieścią  a
rzeczywistością. Generał nie przemawiał jak czyni to Dąbrowa na uroczystościach przywitania zwycięskiego
Barcza. Wyznawał nie protestantyzm, a katolicyzm.

Generał Wilde

W  powieści  spełnia  rolę  głównego  poprzecznika  generała  Krywulta.  Architekt,  szef  sztabu  w  jego  ryskim
korpusie  kierownik  Najwyższego  Trybunału  Sprawdzeń.  Najbliższa  jest  tutaj  postać  inżyniera  architekta,
szefa sztabu wojsk wielkopolskich Dowbora-Muśnickigo, generała Jana Wroczyńskiego (pseudonim Rejtan).
Wroczyński był ministrem spraw wojskowych w rządzie Jędrzeja Moraczewskiego a potem Paderewskiego.
Uczestniczył  natomiast,  jak  Wilde,  czynnie  w  organizacji  spisku  styczniowego,  będąc  potem  szefem
Oddziału Kontroli prowadzącego śledztwo w sprawie kierowanego przez Kadena Biura Propagandy.

Major Pyć

Podobieństwa  między  bohaterem  powieściowy,  a  jego  prawdziwym  modelem  najbardziej  wyraziste.  Styl
bycia, sylwetka majora, charakterystyczny wygląd wskazują na pułkownika Adama Koca. Pyć włada tajną
agencją  „Pies”.  Adam  Koc  kierował  Naczelną  Komendą  POW  nr  1  w  Warszawie  i  należał  do  najbardziej
oddanych współpracowników Piłsudskiego. Pyć ma przestrzeloną wątrobę, a taką ranę odniósł Koc w bitwie
nad Stochodem.

Poseł Rybnicki

Socjalistyczny lider i wytrwały mówca. Przypomina Jędrzeja Moraczewskiego. Irytował podobnie jak
Moraczewski, Piłsudskiego, tak Rybnicki irytuje Barcza.

Redaktor Rasiński

Kaden wskazał tutaj na siebie samego. To jego alter ego. Dawny legionista, muzyk i prozaik. Kierownik
Biura Prasowego, mianowany przez Roję.

Generał Barcz

Podpowiadano tutaj nazwisko Piłsudskiego, czasem Sosnkowskiego. Nie jest to utożsamienie
Sosnkowskiego (zbyt duże rozbieżności między fikcją a prawdą)

~ 5 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

Krytyka i styl „Generała Barcza”

Nie  sposób  było  pisać  o  Kadenie,  jako  pisarzu politycznym.  Środki obrazowe  stosował  pisarz  często.  Styl
jego  prozy  wywoływał  większe  zastrzeżenia  niż  jej  treść.  Skala  opinii  była  rozległa  od  turpizmu  po
pomówienia  o  skrajny  barok  i  ekspresjonizm.  Wskazywano  na  uległość  wobec  niemieckiego
ekspresjonizmu, do przesadnego, przerysowanego realizmu. Abstrakcyjność metafor. Kilku krytyków ceniło
nowatorstwo Kadena. Oceny krytyczne wynikają z osobnego czytania „Generała Barcza” bez wcześniejszej
znajomości dorobku artystycznego Kadena.

W Generale Barczu Kaden konsekwentnie unika lirycznych monologów. Krajobrazy oraz miejskie przestrzeni
upamiętnia lakonicznym opisem. Ta powieść, jest prozą dialogów. Polityka jest dla bohaterów sztuką czasu
teraźniejszego,  dlatego  nie  ma  miejsca  na  retrospekcję.  Wszystko  opanowuje  czas  teraźniejszy  i  jego
dyktat  stwarza psychikę.  Kaden  dynamizował świat,  który  znajdował  się w kręgu spojrzenia  bohatera.  W
Generale  Barczu  jednym  ważnym  przedmiotem  obserwacji  będzie  jednostka,  wzajemność  słowa  i  gestu,
metafory  politycznego  wywodu,  i  metaforyczna  przemiana  ludzkiego  ciała.  Kaden  dba  o  indywidualizację
jednostek.

Treść

TREŚĆ

Rasińskiego  olśnił  świat  dzisiejszy.  Snuje  rozmyślania  na  skraju  Plant.  Myśli,  co  zostało  po  I  wojnie
światowej. Idzie do burmistrza załatwić węgiel. Rasiński to redaktor, żołnierz, pisarz, muzyk, parę lat temu
inaugurował  eskapadę  legionową  w  magistracie.  Opis  procedury,  przez  jaką  Raisiński  z  krzyżykiem  I
Brygady Legionów na piersiach przechodzi, aby spotkać się z burmistrzem. Wreszcie zdobywa upragniony
węgiel. Na ulicy – żołnierze austriaccy. Rasiński opowiada w domu żonie o rozmowie z urzędnikiem, który
też  podziwiał  Barcza.  Rasiński  pisze  powieść  i  wyraża  swój  pogląd  na  literaturę  –  należy  kłaść  kawę  na
ławę, a nie – owijać w liryczne bibułki. Umówił się z żoną na wieczór i wyszedł na miasto spiskować.

Na  spotkaniach  agencji  “Pies  „omawia  się  krzywdy  wyrządzone  przez  zaborców.  Na  schodach  miejsca
spotkania Rasiński rozmawia z głównym dyrektorem, Pyciem. Ten na różne sposoby (dość mało moralne)
rozbijał  od  środka  Austriaków.  W  dialogu  Pyć  mówi  o istnieniu  kilku  ojczyzn  –  należących  do
poszczególnych  generałów  i  frakcji  (kraj  podzielony).  Idą  do  kawiarni,  gdzie  siedzą  już:  dyrektor  banku
Jabłoński, płk Dąbrowa, poseł Rybnicki, wydawca Kwaskiewicz. Dyrektor tłumaczy brak dobrych żołnierzy w
Polsce  uwarunkowaniami  geograficznymi.  Dąbrowa  podejmuje  temat,  a  potem  porównuje  ojczyznę  do
wielkiej  dziewuchy.  Hamuje  się  trochę,  bo  dziwnie  na  niego  patrzą.  Boi  się,  że  mu  wyrzucać  zaczną
przeszłość.  I  przychodzi  mu  na  myśl,  że  ma  żonę,  dzieci,  jakąś  posadkę...  Wzmianka  o  problemach
ekonomicznych  i  groźba  strajku  kolejarzy.  Poseł  Rybnicki  mówi  o  Barczu  i  twierdzi,  że  nie  można  o  nim
zapominać, bo to żelazna ręka. Na to znów Dąbrowa, że teraz, po wojnie, nie trzeba żelaza tylko serca...
Na  to  Rasiński  wspomina,  jak  Barcz  uczuciowo  grał  kiedyś  na  pianinie.  Poseł  twierdzi,  że  w  Barczu  jest
duch narodowy. Dąbrowa mówi, że teraz potrzeba czegoś większego. Może rewolucji? (To domysł).

Rozmowa Kwaskiewicza z Rasińskim. Autor utargował za książkę 15 % ceny katalogowej – maksymalną
ówczesną stawkę. Na Plantach Rasiński spotkał żonę. Cieszy się, że jego książka wyjdzie pomiędzy ludzi. I
jak typowy facet zadał jakieś pytanie, a potem wcale nie słuchał odpowiedzi. Rozkoszował się chwilą.

Rasiński przyłożył się do pracy redakcyjnej. Kiepsko mu szło “wynoszenie kubłów”, czyli tłumaczenie nowin
z  gazet zachodnich.  Bo jak odtworzyć to,  co  się  działo?  Tam  już  wszystko  pękało (wojna  ostatecznie  się
rozstrzygała),  a  “u  nas”...  Rasiński  uważał,  że  żyje  krótkowzrocznie  i  nędznie,  jak  w  kretowisku.  Nagle  -
wpadł redaktor i wykrzykuje, że rewolucja się zaczęła. I że Rasiński, powinien to zobaczyć, żeby zachować
dla potomnych. Wychodzą. Do redakcji wtargnęły już jakieś kobiety, na Rynku tłumy. Na odwachu ludzie
wywieszają  flagę  polską.  Jabłoński  płacze.  Chce  oddać  bank  i  zameldować  się  u  polskiego  sędziego

~ 6 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

wojskowego. Idą żołnierze, polscy i austriaccy, komendy łatane językiem polskim, pieśni. Orkiestra gra
hymn, piechur przyczepia do flag orła białego. Pada kapuśniaczek. Komentarz Jabłońskiego: będziemy mieć
własny aparat brania za pysk.

Rasiński  wchodzi  do  płk.  Dąbrowy,  który  od  rana  ma  władzę.  Skwapliwie  z  niej  korzysta,  rozkazując
Austriakom.  Na  razie  wszyscy  słuchają,  wszystko  pod  kontrolą.  Gardził  tym  posłuszeństwem.  Miał  inny
plan: sprzęgnąć wojsko za pomocą “starych wieprzków austriackich”, a potem się ich pozbyć. On na czele
wojska. A tu mu brużdżą zaprzysięgli spiskowcy z Barczem i sosem narodowym. A Dąbrowa chce równości
i sprawiedliwości.  Wchodzi  Rasiński.  Dąbrowa  mianował  go  swoim  oficerem  ordynansowym,  jak
u Kościuszki był  Niemcewicz.  Dąbrowa  też  chce  zostać  opisany i unieśmiertelniony.  Wychodzą na  miasto.
Tłum poznaje Dąbrowę i podrzuca go entuzjastycznie do góry. On przez chwilę ulega sławie (nawet myśli,
czy by sobie nie wybrać jakiegoś własnego stylu ubioru), ale już wkrótce twardnieje i uznaje obywateli za
bydło. Postanowił, że będzie surowy, małomówny i chmurny. Tak traktował wszystkich, zwłaszcza żołnierzy
w placówkach, które odbierał. W nocy kazał Rasińskiemu przywieźć sobie wybranych przedstawicieli rządu.
Sprowadzono mu: handlarza win, burmistrza i wpływowego delegata z Warszawy. Dąbrowa niewybrednie
tłumaczy  im,  że  żołnierze  to  ludzie,  a właściwie  ciemna  masa,  zapatrzona  na  wschód  i  sławiąca  Lenina,
która  z  tego  powodu  nie  chce  walczyć.  Słuchacze  pytają  Dąbrowę  o  radę.  A  on  sugeruje:  wzmoże
popularność  wodza,  unieszkodliwić  wszystkich  zamachowców  legionowych,  a  potem  -  jako  lepiwo  -
przysięga, jak nie  będzie  Narodu,  to  wodzowi. Rasiński  je  kolację  w przedpokoju.  Wchodzi  Pyć,  który  za
pomocą aparatu austriackiego podsłuchał rozmowę. Rasiński się przeraził. A Pyć kazał mu siedzieć cicho.
Mówi,  że  przejął  od  Austriaków  dokumenty  obsmarowujące  wspólników  Dąbrowy.  A  po  trzecie  –  kazał
Rasińskiemu podać do publicznej wiadomości, że idą Ukraińcy, żeby Dąbrowa musiał popchnąć wojsko na
Przemyśl.  I  dał  mu  zwitek  telegraficznych  meldunków.  Przez  to  uzyskać  mają:  własną  krzywdę,  krew
wroga,  Barcza,  który  tamtędy  się  przedziera  i kompromitację  komunistycznego  Dąbrowy,  który  zacznie
walkę patriotyczną. Nazajutrz rzeczywiście w gazetach rwetes. Dąbrowa dziwi się, a Pyć wyjaśnia, że ma to
wszystko  w  depeszy.  Dąbrowa  uważa,  że  kalkuluje  mu  się  wyprawa:  pozbędzie  się  niektórych  i  umocni
sławę. Tylko żal mu, że od władzy wymaga się krwi. Aha, jak Dąbrowa się denerwuje, to fuka nosem... Na
razie może wysłać tylko legionistów i cieszy się, że to ich nauczy moresu. Tymczasem w Krakowie trwają
ogromne  uroczystości  narodowe.  Są  też  prośby  oficjalne  o ratowanie  Przemyśla.  Dąbrowa  wprowadził
petentów do gabinetu i tam, pod portretem cesarza jakoś przekonał ich do potrzeby złożenia mu przysięgi
przez wojsko. Teraz trzeba było skaptować tych, którzy będą walczyć: chłopów, żeby wszyscy byli z tego
zadowoleni. I tak się stało, że Dąbrowa spotkał osobę kompetentną: posła Rybnickiego. Ale jakoś nie miał
śmiałości  powiedzieć  mu,  o  co  chodzi.  Zapytał  o  stan  Borysławia  (kopalni),  Wieliczki,  kolei.  Tamten
opowiada, opowiada. Wreszcie Dąbrowa ryzykuje i mówi o potrzebie przysięgi. Ale Rybnicki zapytał, komu
wódz  będzie  przysięgał.  Dąbrowa  wykręcił  się  śmiechem,  ale  mu  się  głupio  zrobiło  i  poszedł.  Wrócił  do
domu, przebrał się za cywila i postanowił, że będzie czekał, aż go poproszą. Żony nie zastał, za to odpytał
synków  (ma  trzech  i  dwie  córki,  w trakcie  powieści  przybędzie  mu  jeszcze  jedno  dziecko),  czy  odrobili
lekcje. Stwierdzili, że niemiecki to już przeszłość, a religia głupstwo. Dąbrowa właśnie za to ich zbeształ.
A chłopcy  -  że  jak  to?  Że  tata  ma  Przemyśl  brać  a  oni  się  niemieckiego  uczyć?...  Tata  nie  dyskutował,
odpytał, nie umieli, sprał ich pasem i poszedł. W kancelarii siedział do wieczora, ćwicząc efektowny podpis.
Wreszcie  przyjechał  Pyć  z  rozkazami  do  podpisania.  Rozkazy  dotyczyły  wyjścia  legionów.  Dąbrowa
nakrzyczał na Pycia, że się śpieszy do Barcza. Pyć ironiczny, chłodny, zręczny. Jadą na dworzec. Dąbrowa
po cywilnemu, jak prezydent Francji. Pociągi pancerne już poszły, została piechota. Jabłoński żegna się z
żoną, Niemką. Dąbrowie cisną się łzy litości i rozpaczy do oczu, gdy żegna żołnierzy.

Jabłoński i Rasiński spierają się, czy chodzi o Przemyśl, czy o Barcza. W nocy wysiadają wraz z kolumną. W
Przemyślu  zaczyna  się  strzelanina  na  pozycjach.  Rasińskiego  upaja  ta  atmosfera.  Biegnie  odważnie
przestawić  zwrotnicę,  żeby  skierować  pociąg  na  odpowiedni  tor.  Po  drodze  widzie  śmietnik  przy  torach  i
dociera  do  niego,  że  taki  śmietnik  wszędzie  jest  i  być  musi.  Zaczęły  płonąć  domy,  a  wojsko  biegało  po
mieście.  Rasiński  znalazł  się  z innymi  na  dworcu.  Niezłe  tam  panuje  zamieszanie,  jedni  się  piorą,  drudzy

~ 7 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

jedzą, na podłodze porozrzucane książki. Rasiński telefonuje do Pycia i dyktuje mu teksty do gazet. Tamten
pyta, co z Barczem. Rasiński zapomniał, ale... Telefoniści wiedzą. Barcz jest w ratuszu z posłami. Pyć mówi,
żeby Barcza powiadomić, że u nich źle. Rasiński dostał się do ratusz i rozmawiał z Barczem. Ten przyjął go,
jako starego znajomego, żartował. Obawiał się jednak, że za mało ich będzie – sami jego dawni podwładni.
Poza  tym  –  dość  miał  krwawego  entuzjazmu,  który  wszędzie  spotykał  –  chciał  chłodu  i  prostoty.  O
Krakowie już wiedział, miał zamiar tam wrócić tego samego dnia z Rasińskim. Tu padają słowa Rasińskiego
“wszędzie  to  samo  –  (...)  Radość  z  odzyskanego  śmietnika”.  “Który  my  w  salon  przemienimy”  –  dodaje
Barcz. Barcz ukazuje się żołnierzom z balkonu ratusza. Wiwatom nie ma końca. Wie, że to jest ich nagroda
po czterech latach wojny. Że wielu nie dożyło. Podoficerowie odprowadzają go wśród tłumów na dworzec.
Po  drodze żołnierze  przeprowadzają ranną  w skroń  Hannę  Drwęską,  która  rzuca  Barczowi pod  nogi  kilka
białych  chryzantem,  w  imię  ludności.  Barcz  nieufny.  A  ona  jeszcze  kazała  mu  przeczytać  przepustkę  z
Odessy, żeby podkreślić swoje poświęcenie. I że chce jechać w świat, szukać dzieci. Barcz zaprosił ją do
przedziału. I pomyślał, że zgromadził już wszystkie symbole epoki przy sobie: poetę i męczennicę...

Jeszcze krótka rozmowa ze świtą i Barcz udaje się na spoczynek. Przychodzi doń Rasiński i chwilę
rozmawiają. Rasiński pyta o losy Barcza u bolszewików. I martwi się Dąbrową. Ale to akurat Barcz uważa
za głupstwo. Twierdzi tylko, że na razie wojsko karmić trzeba będzie samą sławą. Wreszcie, nawiązując do
Hanny Drwęskiej, komentują, że w tym kraju niewiasty po bitwie szukają dzieci zamiast bohaterów tulić.
Rasiński odwiedza jeszcze Drwęską, uruchamia jej centralne ogrzewanie i rozmawiają o jej dzieciach, które
gdzieś zgubiła... Przez roztargnienie. I o książkach Rasińskiego. A potem oddali się innym sprawom...

Barcz przyjeżdża do Krakowa i z dworca odbiera go Pyć. Generał za bardzo nie jest ciekaw wtajemniczania
w sprawy – twierdzi, że to głupstwa i jest raczej nieobecny. W gabinecie Dąbrowy zdaje sprawozdanie z
bitwy, dziękuje Dąbrowie i mianuje go generałem. Dąbrowa najpierw zaskoczony, ale szybko znajduje
odpowiednie słowa.

Barcz  ciężko  pracuje  w  Warszawie.  Użera  się  ze  wszystkimi,  bo  tu  nie  należało  działać,  ale  gryźć.  Jest
atakowany w prasie, na otwartych granicach państwa i wreszcie przez tubylczą mafię wojskową (generała
Krywulta). O to nazwisko Barcz ciągle się potykał. Obcy chcieliby się na nim przewrócił, swoi– by je zgniótł.
Spotykał się Barcz ze starymi podwładnymi i rozsyłał ich na placówki. Czuł się jak wśród samych ideałów –
tak ci ludzie o sobie myśleli. Do tej pory jeszcze nie widział się z matką i z żoną. Ta ostania powinna go
pierwsza odszukać, jak zawsze dotąd. Bał się jej szukać. Mieszkał u starego przyjaciela “gwałcony jadłem,
posłaniem  i  czcią”.  Któregoś  wieczoru  hrabia  Przeniewski  zauważył,  że Barcz  nosi  starą  żołnierską  kurtę,
nader  ubogą,  a  reszta  żołnierzy  całkiem  nieźle  się  ubiera.  Wstyd  i  konsternacja,  bo  nie  ma  już  takiego
sukna w Warszawie. Usiedli przy kominku. Za oknami strzelanina, bo żołnierze w szpitalach w ten sposób
upominali  się  o  wizytę  lekarską.  Barcz  w  końcu  mianował  Przeniewskiego  adiutantem  do  spraw
mundurowo-towarzyskich.  Tamten  następnego  dnia  wyciągnął  go  ze  sztabu  na  spotkanie  z  wojskową
konspiracją.  W rzeczywistości  pojechali  do  krawca.  Tam  Barcz  rozebrany  do  bielizny  (swoją  drogą
rozerwanej i dziurawej) poddał się mierze. Słuchał z niesmakiem zamówień. Czuł się, jakby mu zakładano
liberię.  Z  drugiej  strony  –  wyrobił  sobie  na  tyle  szacunku,  że  nikt  się  z  jego  dziur  nie  śmiał.  Nie  lubił
przeróbek na sobie, choć sam z Rasińskiego, pisarza rewolucyjnego, zrobił redaktora wojskowego patosu a
z Jabłońskiego – przysięgłego organizatora wojskowego sądownictwa. Dziś Dąbrowie odebrał dowództwo
krakowskie  i zawezwał  do  Warszawy.  Rozmawiają  o  zadaniu  Dąbrowy:  odpowiedzialność  historyczna.
Wystarczy, żeby potrzebna była jeszcze tylko dzieciom Dąbrowy, co później – mało ważne. Barcz dzieci nie
ma w ogóle. Dąbrowa podsumowuje to: ma służyć za ochłap.

Barcz  wraca  do  domu.  Przeniewski  niejako  wyprawszy  na  nim  stanowisko  rotmistrza.  Następnego  dnia
Barcz  przygotowany  już  do  wyjazdu  do  płonących  domów,  a  tu:  przychodzi  jego  matka.  Wzruszające
powitanie, rozmowa. Matka martwi się o to, czy Barcz rzeczywiście musi być taki nieustępliwy, ale zarazem
jest  dumna  z  jego  władzy.  Barcz  odwozi  matkę  do  mieszkania.  Ona  jak  dawniej  zajmuje  się
dobroczynnością.  I  uczy  dzieci  piosenek  o  Barczu.  Tego  Barcz  się  przestraszył.  Usiłował  się  dowiedzieć

~ 8 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

czegoś o instytucjach dających na to pieniądze, ale tylko wyłowił burmistrza i ziemiaństwo. Zresztą, matka
brała  pieniądze  tylko  w  zimie,  bo  na  wiosnę  wywoziła  podopiecznych  do  Erneści.  Erneści  zjadł  masę
pieniędzy rodzinnych, a teraz zaczął się tam rządzić stróż, który nakrzyczał na matkę Barcza. No, ale jak
syn  u  władzy,  to  ona  od  razu  pewniej  się  czuje.  Dalej  rozmowa  o  rodzinie.  Brat  Barcza,  Janek,  kręci  w
interesach,  chciał  sprzedać  swoją  część  Erneści.  Jadzia,  żona  Barcza,  zawsze  dumna.  Zorganizowała
pierwszy teatrzyk marionetek dla dzieci.

Po pożegnaniu z matką Barcz idzie do teatrzyku. Przez jakiś czas stoi w złej kolejce (do taniej kuchni), ale
w końcu, zapłaciwszy za bilet, trafia na przedstawienie lalek, pod które jego żona podkłada głos. I mówi,
zmieniając  ton,  i  śpiewa  do  pianina.  Teatrzyk  –  bieda  z nędzą.  Kiepsko  oświetlony,  zagłuszany  przez
sąsiednią  kuchnię,  ogrzewany  słabo  przez  dwa  płomienie  gazowe,  mało  ludzi.  Barczowi  głos  żony,
zmieniający się, sprawia osobliwą przykrość, zwłaszcza w piosence o krokodylu. Po spektaklu rozmawiają.
Żona pokazuje Barczowi przedsiębiorstwo i mieszkanie swoje – w kuchni. Barcza fotografii nie ma już na
ścianie, i w sercu Jadzi chyba też go już nie ma? Żona nie mogła dogadać się z matką Barcza, bo tamta
rozwijała  tylko  ciało  dzieci,  a  Jadzia  chciała  rozwijać  dusze.  Dostała  dofinansowanie  i  wsparcie  od
przeciwników Barcza. Wtedy myślano, że zginął.

Barcz spędził z żoną noc. Rankiem wyszedł. Zajął się znów pracą, postanawiając nawet skarcić  siebie za
chwile  słabości.  Tymczasem  przeniósł  się  z  mieszkaniem  do  hotelu.  O  Jadzi  dowiedzieli  się  oficerowie,
chodzili na spektakle. Postanowił znaleźć jakieś wyjście. Na razie miał inne sprawy na głowie. Dowiedział
się  od  Pycia,  że  szykuje  się  zamach,  który  ma  na  celu  wprowadzenie  nowego  rządu  z  Krywultem  i  jego
mafią.  Postanowił  temu  przeciwdziałać.  Lewego  skrzydła  na  razie  się  nie  bał.  Tam  pilnował  Dąbrowa,
wszystkich  nowinkarzy  wschodnich  trzymając  w  lochach  Cytadeli.  Szukał  porozumienia  z  prawym,  ale  do
tego potrzebował jakiejś uroczystości. Zwrócił się o pomoc do Rasińskiego. Ten wymyślił otwarcie Muzeum
Niewoli  na  Cytadeli.  Barcz  zgodził  się,  od  razu  wiążąc  sprawę  przez  Przeniewskiego  z  rodami,  przez
Rasińskiego  ze  sztuką  i  prasą,  przez  Jabłońskiego  z  togami  palestry.  Potrzebny  był  jeszcze  profesor,
wzmacniający to wszystko cementem historii. Barcz zszedł na dół, omówić to z Pyciem. Powiedział mu o
planowanej  fecie:  albo  Krywult  pójdzie  z  nimi albo  oficjalnie  opowie  się,  jako  wróg. Pyć mówi o  tym,  że
Krywult  ryje  wszędzie:  wśród  wojska,  wśród  rządu,  za  granicą.  I  że  dobrze  byłoby  podsunąć  pod  niego
Dąbrowę, aby i ten przy okazji się skompromitował. Krywult nie pójdzie z nimi i, zdaniem Pycia, nie można
wtedy  wyciągnąć  jego  sprawy,  bo  jest  w  nią  uwikłany  cały  kraj.  Pyć  twierdzi,  że  nie  ma  środków,  że  w
kraju jeszcze za bardzo ceni się świętość prywatności. Barcz dowiaduje się od niego, że Drwęska działa w
wywiadzie. Kazał w końcu Pyciowi przygotowywać dossier Krywulta. Barcz odwiedza Dąbrowę. Pije z nim
brudzia i – prosto z mostu – po krótkim wstępie każe mu szpiegować Krywulta. To się nie nazywa szpicel
tylko mieć swój udział w rządzeniu. Dąbrowa uważa, że Barcz nie powinien takich tematów ruszać w takim
miejscu. Dla Barcza – to jest świętość, bo umarła. A za życia ks. Józef, który tu stacjonował, też nie był
święty.

Barcz siedzi w kawiarni i ma depresję. Nie lubi publicznych lokali, bo mu już zawadza wierna warta, a poza
tym nie wie, jak rozwiązać problem żony, której się wstydzi (za teatrzyk), a jest mu jej żal. A Przeniewski
wciąż  mu  o  Jadzi  relacjonował,  zgodnie  z rozkazem.  Barcz  rozmawia  o  tym  z  matką,  która  jednak  nie
bardzo chce mu doradzić. Nie ma prawa decydować. Barcz wita się też z bratem, Jasiem, którego kocha i
cierpi  nad  nim.  Miałby  ochotę  go  i  przytulić  i  udusić.  Jasiek  pracuje  w  handlu  rękawiczkami.  Medycyny
kończyć  nie  będzie.  Barcz  słuchał  brata  jak  przez  sen,  ale  gdy  ten  przeszedł  do  możliwości  dostaw  dla
wojska, Barcz dał mu całą swoją pensję i zastrzegł się stanowczo, co do protekcji.

Barcz do żony wpadał “jak po ogień”. Na pytania, kiedy wreszcie zamieszkają razem, odpowiadał kłopotami
Ojczyzny. Wciąż zajmował się swą wielką drogą i małą krzywdą na jej marginesie. Barcza odwiedza
Drwęska i zaprasza do siebie. Barcz wpada na krótko i próbuje jej obrzydzić dyskretnie pracę w wywiadzie.
Wygłasza, więc parę zdań pogadanki i udaje się do swojej żony, do teatrzyku “Pod Laleczką”. Tam są już
zaproszeni na herbatkę goście, m.in. Anglik Pietrzak (był kiedyś Polakiem). Jadzia pertraktuje z nim o

~ 9 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

kupno teatrzyku na misję. Barcz zakłopotany. Wchodzi Pyć, skądś zna Pietrzaka, ale obaj świetnie grają.
Jadzia  szczęśliwa.  Pyć  wiszą  figurki,  bawi  się  nimi.  Pietrak  wygłasza  tezę,  że  nie  ma  nic  na  świecie,  dla
czego warto byłoby poświęcić życie człowieka. Inni cicho. Wreszcie ktoś mówi, że to dobre w raju, a nie w
Polsce.  Barcz  w  samochodzie  pyta  Przeniewskiego  o redemptorystów  i  teatrzyk.  Podobno  kupią  i  na
dodatek polecił ich Pyć.

Nadszedł  dzień  uroczystości  w  muzeum.  Barcz  był  tam  ostatnio,  jako  rosyjski  więzień.  Teraz  wysłuchuje
meldunku  Dąbrowy,  który  śmiało  wspomina  także  o  więźniach.  Barcz  rozmyśla  nad  jego  zmiażdżeniem.
Rozmawia też kolejno z wojskowymi, delegacjami zagranicznymi, cywilami. Wreszcie przyjeżdża Krywult. I
z nim Barcz się wita. Krywult ma magiczny głos. Barcz myśli, że jego urokowi mogliby ulec starzy żołnierze
spod  Przemyśla,  specjalnie  tu  ściągnięci  przeciw  ewentualnemu  zamachowi.  Historyk  oprowadza  ich  po
więzieniu  i pokazuje  im szubienicę.  Barcz  ma  wrażenie,  że tu trzeba bić duchy  i upiory. W czasie  hymnu
próbuje dogadać się z Krywultem, nawiązując do wspólnych cierpień. Ale Krywult odpowiada, że on wynosił
nieporządki po oprawcach i jeśli będzie trzeba, to teraz – na polecenie narodu też wyniesie nieczystości i
nawet pana generała.

Barcza rozbudza w hotelu Rasiński, opowiadając mu o modelach obcasów i ich wpływie na kształt i wygląd
kobiecych  nóg.  Barcz  dostaje  pocztę  od  żony.  Pyta  Rasińskiego,  czy  się  urządził.  Ten  odpowiada
wymijająco, żeby nie sprawić Barczowi przykrości. Barcz pyta, o czym Rasiński chce pisać. Jak zwykle – o
obyczajowości.  Barcz  usadza  go,  że  na  to  nie  pora.  Że  trzeba  coś  zrobić,  bo  jak  Krywult  przeprowadzi
zamach,  to  powstaną  gorsze  rozłamy.  I  że  gazety  po  otwarciu  muzeum  nieciekawie  pisały,  a  Krywult
odmawia współpracy. Rasiński myślał, że raczej nikt go o nią nie prosi. Otóż Barcz prosił, bo jeśli ojczyzna
w trzech czwartych składa się z drabów, to przecież na księżyc się nie wyemigruje. Rasiński rozumie, że ma
reklamować, ale mu coś nagle tęskno za spokojem i literaturą. Jest człowiekiem słowa, a nie czynu.

Pierwszego dnia Rasiński nie zrobił nic. Poszedł z żoną na spacer do Łazienek i rozkoszował się spokojem. A
potem  –  zaczął  pisać  i  urządzać  się.  Znalazł lokal dla biura.  Znalazł buchaltera,  który  wcześniej  służył w
korpusie  ryskim  Krywulta,  pomagał  też  Jadzi  i mamie  Barczowym.  Rasiński  zaczyna  wydawać  pismo
wojskowe,  aby  żołnierze  na  froncie  myśleli  jedną  linią.  Jako  przykład  życiorysu  chce  zamieścić  biograf
Dąbrowy. Ten protestuje – nie chce być obierzyną dla świń. Mówi, że Barcz wie doskonale o strzałach do
protestujących  bezrobotnych,  ale  się  teraz  przygotowuje  wybory,  których  nikt  nie  chce  i w wojsku  mąci
złotem. A trzeba było tak, jak on w Krakowie chciał – równość i sprawiedliwość (tego nie wypowiada, bo
nie jest pewien Rasińskiego, nie wie jeszcze, czy chciałby go mieć po swojej stronie). Zdaniem Rasińskiego,
w tym, co proponuje Dąbrowa, nie ma życia. Bo w życiu powinno mieszać się smaczne z niesmacznym i to
rozumie  Barcz.  Skoro  tak,  to  Dąbrowa  zgadza  się  na  napisanie  swojego  nekrologu...  Dąbrowa  dyktuje
życiorys Rasińskiemu, podpinając fakty pod oczekiwania narodowe, ale wreszcie przestaje w złości. Za to
ułatwia  Rasińskiemu  kolportaż  i łączność.  Rasiński  cieszy  się  z  własnego  kraju.  Żonie  tłumaczy,  że lepiej
jeść  ubogo,  ale  od  swego.  Ogólnie  i  Rasiński  i  Jabłoński  poświęcają  siebie  i  własne  majątki  na  rzecz
nowego  państwa  i służby,  co  nie  w  smak  żonie  tego  pierwszego.  Uderza  ona  w  zamiłowania  literackie
Rasińskiego. To go rzeczywiście wzrusza. Zresztą, stara się być na bieżąco, choć wie, że praca w biurze go
ogranicza.  Przychodzi  do  Kwaskiewicza  i  zapoznaje  się  z  nową  literaturą,  w  której  brak  już  wzmianek  o
wojnie  (aluzja  do  Skamandra).  Rasiński  uważa,  że  piszą to  chłopcy,  którzy  przeczekali  wojnę.  Proponuje
Waśkiewiczowi własne masowe wydawnictwa. Ale – nic z tego: ceny za wysokie, a Kwaskiewicz nie chce
się  angażować  w wydawnictwa  wojskowe.  Rasiński  wychodzi  zawstydzony  z  księgarni,  Kwaskiewicz  go
dogania,  ale  do  niczego  nie  dochodzą,  bo  na  żarty  o  zarobkach  drukarz  grozi  wstrzymaniem  wydania
powieści Rasińskiego.

W  biurze  na  Rasińskiego  czekają:  Pietrzak,  Przeniewski  i  Barczowa,  szczęśliwa  ze  sprzedania
redemptorystom  teatrzyk,  jako  przedstawiającego  folklor.  Pomógł  jej  w  tym  Fedkowski,  buchalter
Rasińskiego. Ten ostatni jest niezadowolony, że nic o tym nie wiedział. Barczowa nie chce być traktowana,
jako  poważna  generałowa.  Za  uzyskane  pieniądze  chciała  wynająć  mieszkanie  dla  siebie  i  męża  albo

~ 10 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

wyjechać z nim do Paryża na konferencję... Jadzia przyszła prosić Rasińskiego o magazynowanie starych
gazet  na  lalki.  I  jeszcze  –  zaprosić  Rasińskich  na  otwarcie  misji  oraz  zaplanować  objazd  teatrzyku  po
wojsku.  Rasiński  zapytał,  czy  Barcz  o  tym  wie.  Otóż  –  jeszcze  nie.  To  ma  być  niespodzianka.  Teatrzyk
Polish folklore ma być pokazywany na froncie. Rasiński wyrażał swoją wątpliwość. Potem oglądają jakiś film
o chorym  na  kiłę.  Jadzia  się  przeraża  powierzchownością  denata.  Wyprowadzają  ją  spłakaną.  Pietrzak
odwiózł ją do mieszkania, gdzie już się rządził. Delektował się w duchu tym, jak łatwo przyszło mu zdobyć
kontakty  i  jak  będzie  doceniona  jego  praca  agenta,  gdy  tak  szybko  dostarczy  raport  o  Jadzi  i  Barczu,
nowym, nieprzekupnym...

Pietrzak idzie do hotelu, gdzie nie pierwszy raz w pokoju czeka na Drwęska. Daje jej kosztowny pierścionek
i opowiada o swoim życiu redemptorysty: z Murzynami w rynsztokach, w cegielniach, na farmie, pod
batem, przy złocie, jako windziarz... I że jaki to on biedny, a ona z Majorkiewiczów, generałów, którzy sami
są ojczyzną. Drwęska go określiła, jako głupiego, bogatego chamusia i takim chciał dla niej być. Bo dzięki
niej wchodził w sfery Krywulta i handlował brylantami Wilego, jego współpracownika.

Pietrzak podejmuje gości na otwarciu misji. Pycia już kilka razy zbywał, lecz ten powraca. Pietrzak twierdzi,
że  to  polepszenie  człowieka.  Pyć  sceptyczny.  Pietrzak  pokazuje  mu  marionetki,  przy  których  jest  Jadzia,
mam  Barcza  i  jej  syn,  Jan.  Gdzieś  w  tle  Drwęska,  podbechtana  wcześniej  przez  Pietrzaka,  tłumaczy
Wildemu,  że  na  wschodzie  kosztowności  się  marnują.  Pyć,  widząc,  jak  Pietrzak  patrzy  na  Barczową,
kombinuje  już  jakiś  plan.  Doradza  generałowej  trzymać  się  blisko  redemptorystów.  Tymczasem  Drwęska
chce za wszelką cenę przywieźć te starocie, choćby do biura Rasińskiego. Grozi mu nawet, że porozmawia z
jego  żoną...  W  ogóle  Drwęska  korzystała  teraz,  naciągając  wszystkich  mężczyzn.  A  potem  –  pomyśli  o
jakimś  porządnym  mężu,  człowieku  poważnego  serca  i ciężkich  pieniędzy.  Pasowałby  jej  Rasiński  na
grubszą  aferę.  Wildemu  natomiast  opowiadała,  jakie  dobra  straszne  się  tam  gdzieś  marnują.  Z  żoną
Rasińskiego,  jak  uznała,  nie  było  warto  rozmawiać  o  incydencie  w  pociągu.  W  każdym  razie  miały
pogawędkę o modzie i o tym, że przy mężu zaangażowanym w politykę i dziennikarstwo, Rasińska pewnie
nie  wie,  co  się  nosi.  Drwęska  przyznała  się,  że  tańczy  jak  Izadora  Duncan  (ten  sam  styl,  nie  mówię,  że
poziom).  Rasińska  kazała,  zatem  mężowi  zaakompaniować  Hannie.  No  i  Hanna  tańczyła,  zupełnie  naga.
Nagle zrobiło jej się niedobrze. Rasińska była wzruszona. Zdaje się, że połapała się w trójkącie i jakoś to
przyjęła.   Że  niby  to,  że  Hanka chciała  być  razem  we  troje,  to  tak,  jakby  oddała  Rasińskiej  drugi raz  jej
męża. Hanka mówi, że nikt nie powinien o nich wiedzieć.

Herbatka u Drwęskiej. Był też Pietrzak i Wilde, którego Pyć przekonywał o tym, że zabytki są niepotrzebne i
że  nimi  nie  dogonimy  zagranicy.  Po  salonie  krąży  hrabianka  Bogulicka,  zwana  Pesteczką,  i  Drwęska.
Dąbrowa  obserwuje  nogi  pań  i  myśli  nad  zamachem  Krywulta,  który  –  o  ile  mu  wiadomo  –  tuż,  tuż.
Wchodzi  Barcz,  panie  świergotają  do  niego  jak  tam  na  froncie.  Barcz  wiedział  już  o  teatrzyku  i  był  w
dobrym humorze.

Wieczorem  przyszedł  do  Drwęskiej.  Nie  bardzo  chciał,  bo  miał  masę  zajęć.  Drwęska  dała  mu  list  od
Krywulta  do  Wildego  traktujący  o  złocie.  Nie  pokazywała  go  wcześniej  Pyciowi.  Dała  mu  też  do
zrozumienia, że papier zdobyła prostytucją. Bo wcześniej Barcz nie mógł zrozumieć, czemu żąda kasy na te
zabytki. Chyba się trochę przeraził, a jak Drwęska mu powiedziała, że on też się, co dzień prostytuuje dla
ojczyzny, to ją zdzielił pejczem. Następnego dnia kupił jej kwiaty i pojechał przeprosić. Chciał jej zabronić
tej służby, ale Hanka miała ochotę być wolna... Opowiedziała mu o Wildem, a potem zaczęli się widywać w
wiadomych celach. Opowiadała mu o swoich przeżyciach erotycznych. Żonie tłumaczył się, że rzadziej się
widują, bo nie jest pewny dnia zamachu i musi się do niego sam przygotować.

Pyć i Dąbrowa kłócą się, bo każdy ustala inny termin zamachu. Dąbrowa próbuje chyba szantażować lekko
Barcza, że może wojsko nie będzie gotowe? (Tak zrozumiałam...) Barcz wraca do siebie i razem z Pyciem
sprawdzają teczkę chyba Dąbrowy. Sprawdzają browninga dla Barcza na wypadek zamachu. Spodziewają
się go dziś w nocy. Potem Barcz zostaje sam. Wchodzi Drwęska i zaczyna grę wstępną, starając się
przekonać Barcza, że zamachu nie będzie, bo Krywult z towarzystwem wyjechał poza Warszawę, a poza

~ 11 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

tym i tak im koni w oddziałach brakuje. I tak dalej, Barcz się broni... Wreszcie przychodzą spiskowcy. Barcz
nie  może  wezwać  straży,  ze  względu  na  honor  Drwęskiej.  Nawet  nie  zdążył  się  ubrać,  kiedy  weszli
oficerowie.  Proszą  go  na  dół.  Barcz  idzie  z  nimi  na  bosaka.  Na  schodach  ratuje  go  z  opresji  wierny  mu
żołnierz,  dość  łatwo  rozbrajając  przeciwników  (chyba  osłupiałych;  nie  umiem  sobie  tego  inaczej
wytłumaczyć). Barcz ubiera buty i idzie na plac, gdzie jest już Pyć. Oglądają piechurów przysłanych przez
Dąbrowę.  Okazuje  się,  że  zamachem  kierował  Wilde,  a  Krywult  przezornie  siedzi  pod  Warszawą,  w
Jedwabnie, u Bogucickich. Pyć pokazuje Barczowi aresztowany nowy rząd. Starego szuka Wilde, bo sam go
wcześniej “schował”.  Dąbrowa przyjeżdża. Barcz wściekły oskarża go za dwugodzinne spóźnienie o spisek.
W  rzeczywistości  Dąbrowa  nie  mógł  się  zdecydować,  po  której  stronie  stanąć  i postanowił  przeczekać
sprawę. Znajduje się rząd. Barcz i reszta jadą do agencji Rasińskiego, aby sprawdzić go i poinstruować, co
ma iść w Polskę. Potem jadą do Jedwabna, do Krywulta. Otwiera im lokaj, którego Dąbrowa zdzielą między
oczy,  żeby  sprowokować  oficera,  który  właśnie  się  ukazał.  Każą  się  prowadzić  do  Krywulta.  Ten  –
zaskoczony, ale próbuje się ratować. Tymczasem Dąbrowa oznajmia mu wyrok: bunt, rozstrzelanie. Mają
cały  jego  telefon,  po  którym  jeszcze  nie  odłożył  słuchawki,  w  stenogramie.  Krywult  każe  im  iść  precz,
wtedy Dąbrowa rzuca się na niego i przez chwilę się mocują. Wspaniałomyślnie rozdziela ich Barcz, jako
polskich  generałów,  którym  nie  przystoi.  Konferują,  schodzą  dopiero  na  śniadanie.  Rankiem  hrabia
Bogulicki  żegna  generałów  strzemiennym.  Hasła:  Bóg  i  Ojczyzna!  Generałowie  wycałowali  się  przed
samochodami.  Pierwsi  jechali:  Pyć  i  Barcz.  W następnym  samochodzie  Krywult  i  Dąbrowa.  Pyć  podziwia
Barcza za idealny instynkt państwowy, że nie strzelał w hotelu. Nie wie, dlaczego... Przed hotelem czeka na
Barcza  Jadzia  z  Przeniewskim.  Żona  wypytuje,  czy  cały,  a  Barcz  śmieje  się,  że  wszystko  bez  jednego
wystrzału udało się rozwiązać. Wchodzą do apartamentu Barcza i tu: straszliwie głupia i nieprzyjemna dla
Jadzi sytuacja, bo... Hanka jeszcze nie wyszła i na dodatek wylewnie wita Barcza. Nadziała się zresztą nogą
na szpilkę od leżącego na ziemi kapelusza Jadzi i kuleje. A potem doradziła żonie, żeby cieszyła się mężem,
bo to teraz najważniejsze. I wyszła.

Barcz je śniadanie, mówi Jadzi, że chce wynająć jakieś rodzinne mieszkanie na mieście, żeby go znów nie
naszli.  Jadzia  wychodzi.  Bardzo  przybita.  Na  dole  Przeniewski  odwozi  ją  przez  Warszawę  do  teatrzyku.
Barczowa  marzy  o  małym  pokoiku,  w  którym  kwitnie  szczęście.  Przeniewski  zaczyna  wątpić  w  zdolności
Barcza i przymierza się do jego roli. Nie bardzo wie, co postanowił Barcz, ale jest gotów nawet ożenić się z
Jadzią albo żałować jej śmierci w wypadku. Jadzia w pracowni poprawia lalki. Wchodzi Pietrzak i Barczowa
opowiada  mu  to,  co  wie  od  męża  o  tej  nocy.  Pietrzak  już  cieszy  się  na  artykuły  do  Department  of
Intellignece. Jadzia płacze. Prosi, żeby mogła stąd odejść. Nie chce już robić nic dla wojska. Chce poświęcić
się dzieciom. Ale Pietrzak przekonuje ją, że żołnierze na froncie też opieki potrzebują. Znajduje przy tym
ogromną przyjemność w głaskaniu jej włosów. I długo ją wspomina.

Pietrzak  pojechał  pogratulować  Barczowi,  u  którego  były  tłumy.  Chciałby  też  dobrać  się  jakoś  do
Fedkowskiego,  który  mógł  być  użyteczny.  Na  razie  jednak  wybrał  się  do  matki  Barcza.  Tam  –  matka
“błogosławi sobie chwilę, w której Barcza poczęła”. Pietrzak okazuje jej szacunek, nagabuje Jasia o interesy
i  pokrzepia  Jadzię.  Matka  opowiada  o  dzieciach,  którym  śpiewa  arie.  Pietrzak  roztkliwia  się  i  też  śpiewa
pieśni anglosaskie.

Przez  kilka  kolejnych  dni  Pietrzak  włóczy  się  za Przeniewskim,  który  za często  siedzi  u Jadzi.  Postanawia
wyjechać  z  nią  na  front,  pokazywać  teatrzyki.  Idą  z  tym  do  Rasińskeigo,  który  handluje  się  wciąż  z
Anglikami  o  monopol  kinowy.  I  chwali  Barcza:  to  smok,  lew  o sercu  węża...  Pyć  kategorycznie  odmawia
wysłania  teatrzyku  na  front: teraz  zima,  epidemie,  za duża  odpowiedzialność.  W  takim razie  Jadzia prosi
tylko  o  stare  gazety  do  swojej  fabryki.  Pojechali  do  ekspedycji,  gdzie  te  gazety  odkładano.  Jadzia  się
popłakała. Pietrzak i Pyć ją pocieszyli i obiecali opiekę oraz braterstwo. Pyć nie powiedział o tym Barczowi.
Na razie pertraktowali z Jabłońskim o umorzenie sprawy zamachu. Barcz przecież współpracuje z winnymi i
tylko dzięki nim ma jakoś szansę przepchnąć wybory. Już front obsadza “zbrodniarzami”.

~ 12 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

Udali się z Pyciem do Jabłońskiego w sprawie Wildego. Pyć, bowiem uświadomił Barczowi, że jako władza
musi różne szumowiny tolerować. Wreszcie zmusza porządnego Jabłońskiego, aby oddał akty śledztwa do
jego  własnej  dyspozycji.  Na  froncie  szło  źle,  z wyborami  też.  A  najgorzej  z  ugodą.  Krywult  strasznie  się
targował.  Żeby  przygasić  całą  sprawę,  udał  się  Barcz  do  Rasińskiego,  chociaż  był  zazdrosny  o  jego
wypadek  z  Hanką.  W ogóle  Hance  Barcz  poświęcił  wiele.  Przede  wszystkim  –  Jadzię  (to  już  wcześniej
postanowił, ze względów państwowych). Krywult proponował Wildego na dyplomatę, ale z tą sprawą Barcz
właśnie się wybrał do Hanki. I pogadali sobie, powygarniali rachunki, a potem się umówili i wyszli osobno.
Ponieważ tym razem zabawili się na łonie natury, a była zima, więc oboje się bardzo silnie zaziębili. Barcz
przeprowadził się jeszcze do zimnego mieszkania, więc nie było mu najlepiej. Ale za to każdą noc spędzał u
Hanki.  Ofiarował  jej  Wildego  i  Dąbrowę.  Tego  ostatniego  postanowił  się  pozbyć,  gdy  pewny  już  był
wyborów.  Chciał  usunąć  go  z  Warszawy  pod  groźbą  śledztwa  w  sprawie  zamachu  i  posłać:  czerwonego
przeciw  czerwonym  na  front  wschodni.  Cios  ten  wymierzył  znienacka.  Powiedział  o  aktach  śledztwa  na
przyjęciu. Dąbrowa jednak właściwie chciałby być aresztowany, gdyby nie żona i dzieci. Już mu nie zależy,
jak widzi, co tu Barcz buduje, ile krwi, o której Barcz wie, wylewa się wciąż. Dąbrowa odszedł i plątał się po
mieście, szukając Boga (a raczej zastanawiając się, gdzie go znaleźć).

Jadą goście  na  otwarcie  sejmu:  Piłsudski,  Krywult  i Barcz.  Dąbrowa  także  znalazł się  na  zdjęciu,  o  które
prosił ich Rasiński. Wewnątrz – fate. Dąbrowa pyta Rasińskiego, czy już wydrukował jego nekrolog, bo na
front  jedzie.  I  pyta  też  o  Kraków.  I  wciąż  myśli,  że  dla  równości  i  sprawiedliwości  potrzeba  tu  Boga.
Tymczasem Krywult zasypuje komplementami Drwęską, zaleca jej rodzenie dzieci i proponuje mieszkanie
nie w hotelu, a na parceli, obok siebie. Barcz tymczasem przyprowadza Krywultowi reprezentantów Narodu,
którzy  proszą  go  o  przemówienie.  Rzecz  była  z  góry  przygotowana,  ale  Krywultowi  jakoś  nieswojo.
Przemawia, patrząc na Barcza i prawi o wspólnych łzach, sercach, wreszcie o duchach przodków, o wiośnie,
co się raduje z ich zgody, o sobie, starym żołnierzu i wreszcie rzuca: kochajmy się! Wtedy obecni niosą na
rękach  Dąbrowę  i  Krywulta  ku  sobie,  by  się  godzili.  Zwolennicy  przyskoczyli  także  do  Barcza.  Ten  pyta
Rasińskiego,  czy  podoba  mu  się  radość  z  odzyskanego  śmietnika  w  takich  ramach.  Odsunął  go  zresztą
szybko i poszedł rozmawiać z posłami. Szukał pewnej kanalii. Na front nie dochodziły dostawy materiałów
wojennych.

Krywult  polecił  Barczowi  Wildego.  Ten,  wezwany,  miał  jechać  w  misji,  zamknąć  oczy  i przekupić.  Barcz
musiał  go  Hance  jakoś  wybaczyć.  Na  razie  wódz  zabezpieczył  się  nieźle;  z lewa  (Dąbrowa),  z  prawa
(Krywult),  dla  przeciwwagi  (Wilde).  Przed  wyjazdem  na  front  (musiał  wziąć  udział  w  walce)  chciał  się
jeszcze  zabezpieczyć  rodzinnie.  Nie  było  dobrze.  Ordynansi  go  okradali,  ludzie  nachodzili.  Potrzebował  w
mieszkaniu  kogoś  pewniejszego.  Hankę  kochał,  ale  nie  chciał  pozwolić,  aby  ta  miłość  przerosła  jego
dziedziny pracy. Barcz postanowił zamieszkać z matką, a wcześniej jakoś rozwiązać sprawę z Jadzią. Musiał
się z nią rozwieść. Przeniewski opowiedział mu o Jadzi wszystko. Barcza denerwowało to, że laleczki nadal
istnieją  i  rozwijają  się  dzięki  Pietrzakowi.  Przeniewski  bezpośrednio  poprosił  Barcza  o  rękę  jego  żony  i
powiedział, że wyjedzie z nią na delegację.

Barcz wybrał się do matki i jakoś ją przekonał, żeby przeniosła się do niego. Nawet wyszło tak, że zaczęła
posądzać  Jadzię  o  krzywdzenie  syna  za  sprawą  Pietrzaka...  Choć  trudno  jej  było  porzucić  szkółkę,
zrozumiała,  dlaczego  Barcz  nie  może  mieszkać  z  żoną.  Matka,  więc  trwała  przy  nim  w  tych  ważnych
chwilach. Czasem odwiedzała synową lub Jasia, ale u Jadzi nie mogła się dopatrzyć żadnych przewinień.
Jaś śmiał się i twierdził, że Barcz się ich po prostu wstydzi. Matka zabraniała tak mówić, twierdząc, że jak
po wojnie Stach odremontuje Erneścin, to zobaczą.

Barcz przepracowany. Właśnie wybiera się na ciężką radę, przeciwko ministrowi finansów. Przygotowuje
sobie argumenty. Wtedy wchodzi Jadzia. I pyta Barcza, czy to on prosił Przeniewskiego, aby jej powiedział
o ich rozwodzie. A Barcz... Zawołał mamę i się jej wypłakał. Staruszka nie wiedziała nawet, o co chodzi.
Barcz nie sprostował. Pojechał na radę i przeforsował swoje, rzucając radcom ofiarę – Wildego.

~ 13 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

Rasiński i Jabłoński oglądają uroczysty powrót wodzów z frontu (zwycięski). Rasiński czuje się dumny ze
swego udziału: filmy wojenne, artykuły, tasiemce w prasie zagranicznej. Opodal stała też Jadzia. Drwęskiej
odmówiono,  choć  miała  przyjść  razem  z  Bogulickimi.  Samolot  rozrzucał  ulotki  przygotowane  przez
Rasińskiego,  kamerzysta  filmował.  Przyszedł  Pyć,  zjawiła  się  też  matka  Barcza.  Poprosiła  ich,  żeby  nie
zostawiali na długo samej Jadzi z Pietrzakiem. A tymczasem Pietrzak rzeczywiście zarywa do jadzi bardzo
konkretnie. Chociaż ona udaje, że nie wie, o co chodzi. Oglądają paradę, na której zgromadziły się również
dzieci starej Barczowej, te z ochronek. Jadzia ogląda męża. Pietrzak robi się coraz bardziej natarczywy, aż
w końcu... Jadzia wybucha śmiechem i wychodzi. Pyć i Rasińska zajmują się nią. To atak serca. Pyć zszedł
na  dół,  szukać  matki  Barcza.  A  ona  szczęśliwa,  otoczona  sierotami.  Wreszcie  zebrała  się  na  odwagę  i
wybiegła uściskać syna... Tymczasem pierwsza była Drwęska, która rzuciła wodzom pod nogi chryzantemy.
To tylko z całej uroczystości ucieszyło Barcza. W ogóle żałował, że nie przystopował Rasińskiego. Wolałby
zrzucić  trochę  popularności  na  swych  rywali,  tym  bardziej,  że  oni  zaczęli  szemrać.  Po  uroczystości  Barcz
stwierdził,  że  matka  może  poczekać  i  pojechał  do  nowej  willi  Hanki  w Przedmurzu  (opodal  pałacu
Krywulta). Spędzili tam upojny dzień, Hanka zaproponowała też sposób na triumwirów Barcza, których – jej
zdanie  –  należało  trzymać  słodką  ręką.  Barcz  uważał,  że  to  przez  propagandę  Rasińskiego  Krywult  i
Dąbrowa  odsunęli  się  od  niego.  Po  powrocie  do  siebie,  Barcz  jest  podejmowany  przez  swoją  matkę.
Rozmawia  z  niż  szczerze  o  Jadzi,  o tym,  żeby  jakoś  to  załatwiła  i  o  swoim  romansie,  który  uratował mu
życie.  Następnego  dnia  Barcz  rozmawia  z  Pyciem  o  utworzeniu  Najwyższego  Wojskowego  Trybunału
Sprawdzeń. Rzeczoznawcami mają być Pyć i Wilde, z tym, że ten ostatni powinien potknąć się na pierwszej
sprawie. Barcz rozmawia z Hanką i planują zbliżenie towarzyskie stronnictw wrogich. U Hanki na bankiecie.
A potem  –  jeszcze  ze dwa  spotkania:  u  Barcza i u  matki i powinno  się jakoś ułożyć.  Hanka na razie  nie
mówi Barczowi, że Krywult niewybrednie okazywał jej swoje zainteresowanie.

Do  Hanki  schodzą  się  goście  na  “wieczór  powrotu”.  Pierwsi  Rasińskcy,  potem  Jabłoński.  Z  ważniejszych
osób: Dąbrowa, ale jakiś odmieniony (chyba na minus), Pyć. Dąbrowa raczej ze złością komentował to, że
niektórzy się dorobili. Poza tym dom Drwęskiej biedny nie był. Wreszcie generał naskoczył na Rasińskiego i
trwało  to  dotąd,  dopóki  Drwęska  nie  nasłała  na  wodza  Jabłońksiego.  Obecność  prokuratora  działała
uspokajająco...  Wreszcie  przyszedł  Krywult  z  Wildem.  Prawił  generał  komplementy  Hance,  zauważył,  że
Dąbrowa  skomentował  raczej  z  radością  przybycie  Barcza.  Barcz  tymczasem  już  domyślał  się  frondy
i postanowił dziś zabić jej klina. Na razie wyratował z opresji Hankę, naciskaną przez Krywulta i Wildego.
We  czwórkę,  po  żołniersku, nie  w parach,  ale  w  męskiej  kompanii wodzowie  zasiedli  do  stołu, przedtem
mówiąc  sobie  kilka  pogróżek.  Krywult  wznosi  toast  obraźliwy  dla  Barcza  (oni  o  tym  wiedzą,  Krywult
mianowicie  chce  dać  Barczowi  parcelę  i dwa  konie  arabskie  –  właśnie  posiadanie  takich  dóbr
kompromitowało wcześniej Krywulta, Barcz traktował to, jako upokarzające). Barcz natomiast przedstawia
współtworzą sprawę N.W.T.S.-u. Na osobności zastanawia się z Pyciem, jaką sprawę podsunąć Krywultowi,
jako pierwszą. W końcu decydują się na Rasińskiego, bo tego Pyć jest pewien. Zna jego biuro, nic tam nie
znajdą.

Barcz zorganizował u siebie “wieczór ojców” z udziałem całego triumwiratu, Pycia i Wildego. Wita ich matka
Barcza, każdemu coś miłego mówiąc. Potem zaczęła się pijatyka i kombinowanie, wzajemne podchody,
jakby tu plany swoje doprowadzić do końca, a cudze pokrzyżować, półsłówkami... Wreszcie Barcz i Krywult
wznoszą toast za swoje braterstwo. Wówczas Pyć wspomina Rasińskiego, a Krywult się wścieka i mówi, że
to będzie jego pierwsza sprawa w N.W.T.S.-ile. Potem ponosi ich ułańska fantazja i jeżdżą konno po nocy,
przy czym: Barcz na karym arabie, Krywult i Pyć na drugim arabie, Dąbrowa na rządowym koniu Barcza.
Wildemu miejsca nie starczyło. Za to krzyczy za nimi, że wyglądają jak jeźdźcy apokaliptyczni.

Kilka dni później Dąbrowa podejmuje się sam prowadzić sprawę przeciwko Rasińskiemu. Potrzebują jeszcze
eksperta cywilnego. Znaleźli Kwaskiewicza. Ten postanowił, że w czasie śledztwa wypuści długo
przetrzymywaną powieść Rasińskiego. Rasiński dość zdumiony otworzył im drzwi. Pyć syknął mu na ucho,
żeby się pazurami bronił. Zabrali księgi, a Wilde zawezwał do siebie wieczorem Fedkowskiego. Tam
zaszantażował go uwięzieniem, jeżeli nie przypomni sobie jakichś nieprawidłowości. No i ze wszystkiego, co

~ 14 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

powiedział, Wilde wyłowił marszruty dla Drwęskiej i sprzedaż za niższą cenę starych gazet do fabryki Jadzi.
Powiedział o tym Krywultowi i nazajutrz, razem z Dąbrową wybrali się do Barcza. Powiedzieli mu, że mają
na niego haki. A Barcz oczywiście zabronił przerywać śledztwa. Zawezwał Pycia, który dość spokojnie
zareagował na nowości. Co do marszrut – Hanka sama sobie poradzi. A żona Barcza jest nie do ruszenia,
ze względu na wplątanie w wielką aferę szpiegowską. Barcz, – który nie wiedział o tym ostatnim – bardzo
się oburzył. Wybrał się do Hanki, pogadać o marszrutach. Hanka wybiega z domu z Browningiem i idzie do
Krywulta. Tam robi scenę i oskarża Wildego, że nie dba o jej honor. Że to na pewno nie Krywult, bo on za
szlachetny, tylko właśnie Wilde. Jak śmiał nie uprzedzić jej, że wplątuje ją w jakąś brudną aferę? Krywult
wyrzuca Wildego, przeprasza Hankę. Drwęska wróciła do domu, odprowadzona przez Wildego i z obietnicą
Krywulta, że to wszystko nie istniało (tzn. marszruty). Barcz “wziął ją siłą”. Następnego dnia Barcza obudził
Przeniewski, przynosząc mu pocztę. Była tam nowina o aferze z fabryką Jadzi. Chodziło o to, że Rasiński
pobierał od niej opłatę i to niższą niż cena rynkowa i to wszystko było w księgach. Barcz wezwał Pycia i
powiedział, że pojadą o czwartej do Erneścina, choć sam nie bardzo wiedział, po co.

Barcz oglądał zaniedbane domostwo. Posłał stróża po matkę i Jadzię, które były z dziećmi w lesie. Byli też z
nimi Jaś i Pietrzak. Matka opowiadała Barczowi o gospodarce Erneścina. Jadzia dziwi się na jego widok, ale
jest szczęśliwa. Myśli, że spełnił się jej sen, że mąż ma kłopot i woła ją. Rozmawia z nim bardzo serdecznie,
na to Barcz rzeczowo, że przez nią jest oskarżony o złodziejstwo i w ogóle chce wiedzieć, co ją łączy ze
znanym szpiegiem. Kiedy Jadzia próbuje zaprzeczyć, szlachetny mąż (sorry, nerwy mi już puściły, staram
się nie komentować postawy Barcza) mówi, że złamała mu życie. Jadzia wybiega i oblewa sobie twarz
gorącym papierem.

Straszna noc, Pietrzak całkowicie rozbity miota się, próbuje pomóc Jadzi. Zamiast oliwą, matka przemywa
jej  poparzoną  twarz  wodą  gulardową.  Jadzię  przewożą  do  Warszawy  karetką.  Barcz  jakoś  mało  się  tym
przejmuje. Byłoby mu na rękę, gdyby Jadzia zmarła. Jego matka pociesza się tym, że synkowi tak ciężko...
Barcz  pojechał  do  kliniki.  Kupił  białe  chryzantemy.  Lekarze  przyjęli  go  po  koleżeńsku,  –  jako  wódz
dostarczał  im pacjentów.  W domu  matka wypytuje  Barcza o  przyczynę wypadku.  Na  to  syn mówi  jej,  że
zapytał  Jadzię  o  Pietrzaka  i  –  sprawa  jasna.  Przychodzi  Drwęska.  Pyta  Barcza  poruszona,  dlaczego  tak
musiało  się  stać?  Generał  odpowiedział,  że  dla  Hanki  po  prostu  zabrakło  miejsca  na  świecie.  Hanka
tymczasem  zaczyna  blokadę  Dąbrowy  od  strony  Bogulickich.  Zaczyna  po  prostu  własną  grę.  Niedawno
spaliła akt z marszrutami, który przyniósł jej Krywult — już nie ma dowodów. Przyszedł do niej skarżyć się
Rasiński.  Hanka  dowiedziała  się  od  niego,  że  zabrano  mu  księgi  bez  spisu.  Stwierdziła,  że  można  by  po
prostu jedną z nich “zgubić”, a nie wyrywać poszczególne kartki. Spotkała się w celu wybadania sytuacji z
posłami różnych stronnictw, z Pyciem, z Krywultem. Z tym ostatnim targowała się o księgi dwóch afer.

Krywult  po  powrocie  do  siebie  rozmawia  z  Wildem  i  ustalają  plan  działania.  Nazajutrz  posiedzenie  z
Dąbrową,  któremu  mówią,  że  wprawdzie  Wilde  “zgubił”  akta  dotyczące  marszruty,  ale  to  Dąbrowa,  jako
prowadzący  śledztwo,  będzie  za  to  odpowiedzialny...  No,  ale  została  im  jeszcze  jedna  sprawa,  którą
poruszą  na  posiedzeniu  z  udziałem  Pycia.  I  po  tym  właśnie  posiedzeniu  Dąbrowa  chciał  Rasińskiego
aresztować. Natomiast Pyć kazał się Krywultowi zastanowić, czy warto ruszać sprawę Jadzi, bo to chodzi o
aferę  szpiegowską,  a Barcz  poświęcił  żonę  na  sposób  japoński...  Krywult  następnego  dnia  zjawił  się  u
Barcza,  współczuł  mu  cierpienia  (a  Barcz  nie  cierpiał,  jak  wiemy),  zachowywać  się  zaczął  miłosiernie...
Nawet odwiedził Kwaskiewicza i odpowiednio go do sprawy Jadzi ustawił. Nakupił u niego książek, także
Rasińkiego  i  pojechał  do  Drwęskiej  się  oświadczać.  Nawet  nie  skomentowała.  Wpadł  w  podły  nastrój,
wybierał  się  na  konne  przejażdżki  samotnie.  Jak  wiedział  Wilde,  nie  mogło  być  nic  gorszego.  Krywult
wkurzył  się,  że  Wilde  opublikował  artykuły  przeciw  Rasińskiemu,  skoro  on  sam  z  Barczem  się  godzi.  Na
posiedzeniu sądu dochodzą do jakichś szemranych ustaleń. Tzn. oczywiście skrupiło się na Rasińskim. Oni
się jakoś dogadali.

Pietrzak strasznie przeżywa cierpienie Jadzi i cały czas twierdzi, że sprowadzi kogoś na przeszczep skóry
zza granicy. Pyć tymczasem chce od niego wyciągną sprawy szpiegowskie. Kiedy dzwoni telefon i donoszą

~ 15 ~

XX-lecie międzywojenne – egzamin – Juliusz Kaden-Bandrowski, Generał Barcz

o śmierci Jadzi, Pietrzak mdleje. Pyć wyciąga mu papiery. Spokojnie je przegląda i ze zdziwieniem widzi, że
Anglosas wpadł już na trop nowych planów mobilizacyjnych. Idzie się z tym zameldować Barczowi. Ten jest
akurat  w sądzie,  u  Jablońskiego.  Nakłania,  a  właściwie  zmusza  prokuratora  do  niesprawiedliwego
aresztowania  Rasińskiego.  Pyć  donosi  Barczowi o  śmierci  żony.  Teraz  wiedzą,  że  skoro  Rasiński  zostanie
niesłusznie aresztowany, to wyłożą się na tym jego oskarżyciele: Wilde, Krywult i Dąbrowa. Barcz przeraża
się  aferą  Pietrzaka.  Chce  też  jechać  lub  iść  do  kliniki  żony.  Następnego  dnia  rano  przychodzą  do  niego
dawni żołnierze w sprawie aresztowania Rasińskiego. Barcz nie chce im się tłumaczyć, więc uderza w ton
żałobny, że cierpi po stracie żony, przejętej tym incydentem. Na to jeszcze przychodzi matka i... Sprawa
sama znów się uwzniośla.

Rasiński słucha swego wyroku obojętnie. Wie, że będzie uniewinniony. Rozmyśla nad tym, jak inni grają z
nim  w  Państwo.  Rasiński  ma  teraz  ochotę  napisać  prawdę.  Oczywiście  –  ugodzi  to  w  Barcza.  Dąbrowa
rozmawia  o  tym  z  Kwaskiewiczem,  a  potem  jedzie  do  Hanki.  Ona  nie  bardzo  chce  z  nim  rozmawiać.
Dabrowa prosi, żeby pamiętała o jego lojalności, skoro teraz pewnie zostanie żoną Barcza. Hanka prawie
go  wyprasza.  Na  odchodnym  Dąbrowa  mówi  o  planach  Rasińskiego.  Hanka  poszła  na  górę,  a  Dąbrowa
postanowił  poczekać  na  Barcza.  W  czasie  wolnym  rozmawia  z  lokajami  Drwęskiej.  Przyjeżdża  Barcz,
o wyglądzie zwycięzcy. Dąbrowa mówi mu, że utył, a tamten, że gra w tenisa i jeździ konno... I figura go
martwi.  W  ogóle  Barcz  traktuje  wyznania  Dąbrowy  dotyczące  Rasińskiego  za  jakieś  nazbyt  szczere.  Nie
chce, nawet pomimo odmiennego zdania Hanki, porozmawiać z Rasińskim, żeby to jakoś ułagodzić. Potem
Dąbrowa pyta Barcza o dalsze plany. Barcz pewnie wyśle go gdzieś na prowincję, żeby świecił przykładem.
Sam Barcz – jest mu za dobrze. Hanka prosi go o rozmowę z Rasińskim, bo pisarz Barczowi oddał najlepszą
cząstkę siebie.

Barcz  i  Krywult  w  towarzystwie  Hanki  i  Pesteczki  grywają  w  tenisa.  Przyjmują  wtedy  wizyty:  starego
Bogulickiego, Przeniewskiego. Krywult nie bardzo daje radę, bo nie ma kondycji, ale tym razem to Barcz
kończy wcześniej, bo wymawia się, że ma dużo pracy. W domu ciągle hołduje żałobie. Mama nie wie, jak
mu  dogodzić:  zaprasza  Hankę,  daje  jej  domowe  przepisy...  Barcz  zastanawia  się  nad  samobójstwem
Pietrzaka pod murami lecznicy. Chyba czuje się nieswojo, że serce Jadzi, chociaż nie należało do innego,
potrafiło  właśnie  w  innym  obudzić  zakazane  uczucia.  Matka  uważa,  że  powinien  bogato  się  ożenić
i postarać  o  dzieci.  Zresztą,  już  wcześniej  zrzucała  na  bezdzietność  Jadzi  niesnaski  w  ich  małżeństwie.
Proponuje Barczowi Bogulicką, ale z tą już żeni się Przeniewski. Barcz, ku niezadowoleniu matki, grywa po
nocach  w  karty  z  Pyciem.  Któregoś  dnia  wzywa  wreszcie  Rasińskiego,  ale  każe  mu  długo  czekać,  aby
osłabić  ewentualne  wymówki.  Rozmowa  wypadła  na  korzyść  Barcza.  Wprawdzie  Rasiński  powiedział,  że
może  się  cieszyć  z śmietnika,  a  nie  żyć  w  nim,  ale  Barcz  szybko  opowiedział  mu,  że  to  właśnie  nim,
wodzem, gra się tu w kości, przytoczył swoje cierpienia, nawet okrasił je łzami i... Dał Rasińskiemu awans.
Oczywiście ten ostatni nie ma zamiaru drukować na razie swoich rewelacji... Barcz postanawia powiedzieć
Hance, że jej były kochanek dał się kupić za gwiazdkę.

Barcz spóźnia się na mecz tenisa. Między gemami rozmawia z Hanką. Ta uśmiecha się, ale za chwilę mdleje
na placu. Barcz zawozi ją do siebie, tam matka ratuje ją na wszystkie sposoby, bo Drwęska ma nudności.
Dopiero za chwilę  Barcz  Hanka zostają sami.  Jak  się  czytelnik  zapewne  domyśla,  Hanka jest  w ciąży,  co
wyznaje Barczowi. Na to wódz – prosto i bez emocji: albo usunie dziecko albo muszą się rozstać. Bo jak to
teraz bez ślubu, a pobrać się nie mogą (no coraz bardziej podziwiam tego faceta...).  Hanka na to, że nie
usunie, a on jej życzy powodzenia z dzieckiem bez ojca. Hanka nie poddaje się, mówi, że dziecko będzie
żyło, od pierwszego dnia będzie miało ojca i każdy dzień jego życia będzie dla Barcza policzkiem. Bo... Ona
zostanie Krywultową. Barcz wpada w furię, ale wreszcie puszcza Hankę, która wychodzi. Barcz zabiera się
do pracy. Przychodzi do niego matka, która słyszała rozmowę młodych. Nie może Barcza zrozumieć, płacze
i wyprowadza się.

Barcz idzie do Pycia i razem jadą do Erneścina. Nie zastają jednak starej Barczowej, bo wyjechała z dziećmi
na święto, co się odbywa: w lasku, przy brzegu, na murawie”. Poszli na festyn i Barcz i Pyć, ale czuli się