Przedmiot 21 

 

Prawo cywilne 

 
Czas realizacji: 50 godzin 

Treści nauczania: 

 

L.

p. 

Temat 

Jednoste

k 

lekcyjny

ch 

1  Pojęcie, cechy i źródła prawa cywilnego. 
2  Stosunek cywilnoprawny. 
3  Prawo podmiotowe. 
4   Podmioty i przedmiot stosunków cywilnoprawnych. 
5  Czynności prawne. 
6  Przedstawicielstwo. 
7  Przedawnienie roszczeń. Terminy zawite. 
8   Wprowadzenie do prawa rzeczowego. 
9   Własność. Użytkowanie wieczyste.  

10   Ograniczone prawa rzeczowe. Posiadanie. Dzierżenie. 
11  Księgi wieczyste. 

12  

Prawo zobowiązań – wprowadzenie; źródła zobowiązań; 
wykonanie zobowiązań; niewykonanie lub nienależyte 
wykonanie zobowiązań; wygaśnięcie zobowiązania. 

13  

Umowy cywilno – prawne: umowy dotyczące przeniesienia praw; 
umowy o używa-nie cudzych rzeczy; umowy z zakresu 
stosunków kredytowych; umowy o usługi; umowy losowe; 
umowa spółki. 

14  Papiery wartościowe. Przekaz. 
15   Wprowadzenie do prawa rodzinnego. 
16  Małżeństwo. 
17  Stosunki między rodzicami i dziećmi. 
18  Obowiązek alimentacyjny. 
19   Opieka i kuratela. 

50 

 
Tryb zakończenia nauki: egzamin 
 

 

1

TEMAT 1 
 
 Pojecie cechy i źródła prawa cywilnego. 
 

1.  Pojęcia prawa cywilnego. 
 

1.  Pojęcia prawa cywilnego. 

Prawo cywilne jest podstawową dziedziną prawa prywatnego. Jest gałęzią, która 
reguluje przede wszystkim stosunki majątkowe oraz niektóre stosunki osobiste 
(niemajątkowe). Przepisy prawa cywilnego regulują między innymi stosunki 
majątkowe powstające z różnego rodzaju umów, jak na przykład umowa 
sprzedaży, najmu, dzierżawy, leasingu, stosunki z zakresu prawa rzeczowego 
np. prawo własności, wynikające z czynów niedozwolonych np. obowiązek 
naprawienia szkody wynikającej uszkodzenia ciała w wyniku pobicia, 
bezpodstawnego wzbogacenie np. wypłata zbyt wysokiego wynagrodzenia za 
służbę, z otwarcia spadku, czy też stosunki majątkowe pomiędzy małżonkami.   
Prawo cywilne reguluje również niektóre stosunki osobiste (niemajątkowe). 
Stosunki te wynikają z ochrony udzielanej przez prawo cywilne tzw. dobrom 
osobistym. 
Zasada nieretroakcji prawa cywilnego polega na tym, iż ustawa kodeks cywilny 
nie ma mocy wstecznej, chyba, że co innego wynika z jej brzmienia. Zasada ta 
pozwala chronić tzw. prawa nabyte. 
Wyodrębnienie prawa cywilnego jako odrębnej gałęzi prawa nastąpiło nie z 
uwagi na usytuowanie przepisów w odrębnym kodeksie, ale z uwagi na 
przedmiot regulacji. Dlatego też do prawa cywilnego zalicza się działy prawa 
znajdujące się poza kodeksem np. prawo handlowe, prawo ubezpieczeniowe, 
prawo spółdzielcze, prawo przewozowe, prawo autorskie, prawo 
międzynarodowe prywatne. 

 

1)Definicja przedmiotowa prawa cywilnego. 
2)Zasada jawności prawa cywilnego (art. 1 k.c.) 
3)Zasada zupełności w prawie cywilnym. 
4)Zasada nieretroakcji i zachowania praw nabytych (art. 3 k.c.). 

2.  Cechy prawa cywilnego: 
 

2.  Cechy prawa cywilnego. 

 
Prawo cywilne jest gałęzią prawa, która reguluje stosunki społeczne i 
gospodarcze o charakterze majątkowym i niemajątkowym i występujące 
pomiędzy równoprawnymi podmiotami prawa (osobami fizycznymi i osobami 
prawnymi) – nie ma tu stosunku nadrzędności, właściwego  na przykład prawu 
administracyjnemu, czy prawu karnemu.  

 

2

Również normy regulujące te stosunki mają w  większości charakter względnie 
obowiązujący np. art.456, 457, 214, 394, art. 455, który stanowi – Jeżeli termin 
spełnienia  świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości 
zobowiązania,  świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu 
dłużnika do jego wykonania.  

 

1)Formalna równorzędność podmiotów w stosunku cywilnoprawnym 
(stosunki w układzie poziomym). 
2)Stosunki cywilnoprawne o charakterze majątkowym i niemajątkowym. 
3)Przepisy cywilnoprawne o charakterze względnie obowiązującym i 
względnie obowiązującym. 

3.  Systematyka prawa cywilnego. 

1)Prawo ogólne. Część ogólna. 
2)Prawo rzeczowe. 
3)Prawo zobowiązań ( Część ogólna, część szczególna). 
4)Prawo spadkowe. 
5)Prawo rodzinne i opiekuńcze. 
6)Prawo dóbr niematerialnych. 
7)Prawo prywatne gospodarcze. 
 

4.  Źródła prawa cywilnego. 
 

1)Podstawowe akty normatywne: 

 
Źródłem prawa cywilnego są te akty normatywne, które zawierają normy prawa 
cywilnego. Stosownie do art. 87 ust. 1 Konstytucji, źródłami powszechnie 
obowiązującego prawa w Rzeczypospolitej Polskiej są:  

-  Konstytucja, 
-  Ustawy, 
-  Ratyfikowane umowy międzynarodowe, 
-  Rozporządzenia. 

1)Podstawowe akty normatywne: 

•  Ustawa z dnia 23.04.1964r. – Kodeks Cywilny (Dz. U. nr. 16, poz. 93 z

 późn. zm.). 

•  Ustawa z dnia  25.02.1964r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.(Dz. U. nr. 

9, poz. 59 z poźn. zm.). 

•  Ustawa z dnia 15.09.2000r. – kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr.94, 

poz.      

1037). 

•  Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej ( Dz. 

U. Nr 173, poz. 1807 z póź. zm.), 

•  Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. przepisy wprowadzające ustawę o 

swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 173 poz. 1808), 

Ustawa o własności lokali, 

 

3

•  Ustawa o księgach wieczystych i hipotece, 

•  Prawo prywatne międzynarodowe, 

•  Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, 

•  Prawo autorskie, 

•  Prawo wekslowe, 

•  Prawo czekowe. 

2)Wzorce umowne jako źródła prawa gospodarczego prywatnego. 

 
Istotną rolę w obowiązującym prawie cywilnym odgrywa „zwyczaj”, rozumiany 
jako faktycznie stosowaną, w określonych okolicznościach,  powszechnie albo 
w określonym  środowisku (kręgu zawodowym, terytorium) praktykę 
oznaczonego postępowania np. art. 908 k. c.       
 

 
 

Literatura do tematu: 
 
1.  Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 

2005 r. 

3.  E. Skowrońska – Bocian Prawo cywilne część ogólna, zarys wykładu wyd. 

Lexis – Nexis 2005 r. 

4.   Z. Radwański Prawo cywilne – część ogólna, wyd. C. H. Beck 2004. 
5.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zakamycze 

2004 r.     

6.  A. Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

1.  Grzybowski S, Prawo cywilne- zarys części ogólnej- Warszawa 1985 r. 
2.  Pyziak - Szafinicka M. Elementarny kurs prawa cywilnego-Warszawa. 
3.  Gajda J., Gawlik Z. Podstawy prawa cywilnego-część ogólna- wyd PWN 

Warszawa, 1999 r. 

4.  S.Korycki, J. Kuciński, Z. Trzciński, J. Zaborowski – Zarys prawa, wyd. 

Lexis – Nexis 2005 r.  

5.  Wolter- Prawo cywilne-część ogólna- Warszawa 1999 r. 
6.  System prawa cywilnego- pod redakcją J. Ignatowicza, Ossolineum 1977. 
7.  Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. Zarys 

wykładu . Olsztyn 2002 r. 

14. S. Dmowski, S. Rudnicki – Komentarz do kodeksu cywilnego, księga  
pierwsza, część                  ogólna, wyd. Lexis – Nexis 2005 r. 
 
 
 
 

 

4

TEMAT 2 
Stosunek cywilnoprawny 

 
Literatura do tematu: 
 

1. Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 

3.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 2005 r. 

4.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

5.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

6.  Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

 
 

1.  Istota i elementy stosunku cywilnoprawnego. 

1)Pojęcie stosunku cywilno prawnego. 
 

-  Stosunek cywilnoprawny jest to stosunek społeczny uregulowany przez 

normy prawa cywilnego, którego uczestnicy występują jako podmioty 
praw i obowiązków.  

  

2)Elementy stosunku cywilno prawnego. 

a)Podmioty (osoby fizyczne, osoby prawne). 
b)Przedmiot (pojęcie przedmiotu, pojęcie i rodzaj rzeczy; rzeczy 
nieruchome i rzeczy ruchome, rzeczy podzielne i nie podzielne, 
rzeczy oznaczone co do tożsamości i rzeczy oznaczone co do 
gatunku, mienie, majątek). 
c)Treść (uprawnienia i obowiązki podmiotów). 

2.  Pojęcie i rodzaje zdarzeń cywilnoprawnych. 

1)Pojęcie zdarzenia cywilnoprawnego. 
Zdarzeniem cywilnoprawnym jest takie zdarzenie faktyczne, które 
wywołuje skutki prawne w postaci:  

     -    powstania, 

-  zmiany, 
-  wygaśnięcia 
stosunku prawnego. 
  

2)Rodzaje zdarzeń cywilnoprawnych. 

a)Zdarzenia niezależne od woli podmiotów (np. upływ czasu, 
śmierć, powódź, urodzenie się człowieka), 
 b)Działania; 

 

5

-  czynności prawne,  
-  czyny zgodne z prawem i niezgodne z prawem, 

c)Konstytutywne orzeczenia organów państwowych. 

 
TEMAT 3 

Prawo podmiotowe. 
 

Literatura do tematu: 
 

1. Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 

7.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 2005 r. 

8.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

9.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

10. Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

 
 

1.  Pojęcie prawa podmiotowego. 

 
Prawem podmiotowym jest sfera prawnej możliwości postępowania. 
Zgodnie z art. 5 kodeksu cywilnego, nie można czynić ze swego prawa użytku, 
który by był sprzeczny ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tego 
prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie zachowanie lub 
zaniechanie uprawnionego nie jest uważane  za wykonywanie prawa i nie 
korzysta z ochrony.   

2.  Rodzaje praw podmiotowych. 

 
Ze względu na typ stosunków prawnych, z których wynikają prawa 

 

podmiotowe, dzieli się je na majątkowe lub niemajątkowe, zależnie od tego, czy 
są bezpośrednio uwarunkowane interesem ekonomicznym podmiotu 
uprawnionego.   

1)Majątkowe i niemajątkowe. 
2)Bezwzględne i względne. 
3)Przenaszalne i nie przenaszalne. 

3.  Nabycie praw podmiotowych. 
Nabycie prawa podmiotowego może być pierwotne lub pochodne. Nabycie 
jest pochodne jeżeli zależy od istnienia odpowiedniego prawa u innej osoby, 
np. nabycie nieruchomości w wyniku dziedziczenia. 
Przy nabyciu pochodnym obowiązuje zasada, że nabywca uzyskuje tylko 
takie prawa podmiotowe jakie miał zbywca. Nie może on uzyskać więcej 

 

6

praw, aniżeli miał jego poprzednik. Zasadę tę wyraża łacińska paremia nemo 
plus iuris in alium transferre potest, guam ipse habet.     

1)Nabycie pierwotne i pochodne. 
2) Nabycie translatywne i konstytutywne. 

 
 

TEMAT 4  
Podmioty i przedmiot stosunków cywilnoprawnych

. 

 
Literatura do tematu: 
 

1. Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 

11. Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 2005 r. 

12. red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

13. Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

14. Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

 
  
1.  Podmioty stosunku cywilnoprawnym. 

A. Osoby fizyczne (art.8 – 32 k.c.). 

1.  Zdolność prawna i jej nabycie (art. 8 i nast. k.c.). 
Każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Zdolność prawna 
oznacza zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. 
2.  Utrata zdolności prawnej. 

1)Śmierć (art. 64 – 69 ustawy z dnia 29.09.1986). 

-  Prawo o aktach stanu cywilnego – Dz.u.nr.36 poz.180 z późn. 

zm.; art. 535 -   543 ustawy z dnia 17.11.1964r. 

-  Kodeks postępowania cywilnego Dz.U.nr.43 poz.296 z późn. 

zm.). 

2)Uznanie za zmarłego (art.29-32 k.c. art. .XXVIII-XXXI ustawy z dnia 
23.04.1964r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny –Dz.U.nr.16 
poz.94 z późn. zm.). 

3.  Zdolność do czynności prawnych osób fizycznych. 

 

1)Pojęcie zdolności do czynności prawnych. 

Zdolność do czynności prawnych oznacza zdolność do nabywania za pomocą 
własnych działań praw oraz do zaciągania zobowiązań. 
Przesłankami rozstrzygającymi o istnieniu i zakresie zdolności do czynności 
prawnych są: 

 

7

-  wiek osoby fizycznej, 
-  zawarcie małżeństwa przez kobietę która nie ukończyła 18 lat, 
-  całkowite lub częściowe ubezwłasnowolnienie, 
-  ustanowienie doradcy tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 k. 

p. c.   

 
2)Kategorie zdolności do czynności prawnych. 

a)Pełna zdolność do czynności prawnych (art. 11 k.c. zob. też art. 
10 § 1,2 k.c pełnoletniość). 

b)ograniczenie zdolności do czynności prawnych (art. 15-22 k.c.). 
c)brak zdolności do czynności prawnych (art. 12-14 k.c). 

4.  Istota ubezwłasnowolnienia i jego rodzaje (ubezwłasnowolnienie 

całkowite art.13 k.c., Ubezwłasnowolnienie częściowe art.16 k.c.). 

5.  Pojęcie i ochrona dóbr osobistych osoby fizycznej. 

1)Pojęcie dóbr osobistych (art.23 k.c.). 

Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, 
swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica 
korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, 
wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego 
niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach

 

 
2)Ochrona dóbr osobistych ma miejsce w sytuacji (art. 24 § 1 k.c.); 

-  Zagrożenie albo naruszenie dóbr osobistych. 
-  Bezprawność działania sprawcy środki ochrony osobistej. 
Środki ochrony dóbr osobistych: 
-   

Roszczenie o zaniechanie działań zagrażających lub 
naruszających dobra osobiste. 

-  Roszczenie dodatkowe czynności niezbędnych dosunięcia 

skutków już dokonanego czynu, w szczególności złożenie 
oświadczenia treści i w odpowiedniej formie. 

-  Roszczenie o zadośćuczynienie i zapłaty określonej kwoty 

pieniężnej na wskazany przez poszkodowanego cele społeczne. 

Nadto: 
-  Roszczenie o naprawienie szkody majątkowej, jeżeli taka 

wystąpiła przy naruszeniu dóbr osobistych (art.24 § 2 k.c.). 

3)Wykonywanie zadań  służbowych przez policjanta a problematyka 
dóbr osobistych człowieka. 

 

B. Osoby prawne (art.33-43k.c.). 

1.     Pojecie osoby prawnej (art. 33 k.c.) 
2.      Rodzaje osób prawnych (art.33 k.c.) 

1)Skarb Państwa (art. 34 k.c. art.2 pkt. 5 ustawy z dnia 
08.08.1996r. o Urzędzie Ministra Skarbu – Dz. U. nr 106, poz496 
z późn. zm.). 

 

8

2)Inne rodzaje osób prawnych niż Skarb Państwa (art. 35 -  42 
k.c.).  

3.  Ochrona dóbr osobistych osób prawnych (art. 43 k.c.). 
4.   Reprezentacja Policji w stosunkach cywilnoprawnych (tj. art. 5 ust. 1 

art.6 

           ustawy  o  Policji  z  dnia 06.04.1990 Dz. U. Nr. 101, poz.1092 z 
2000r. z późn.    
           zm.). 

2.  Przedmioty stosunków cywilnoprawnych.  

Przedmiotem stosunku cywilnoprawnego jest określone zachowanie się 
uczestników tego stosunku, oparte o wzorzec postępowania zawarty w normie 
prawa cywilnego. Jest to wszystko na co skierowane są obowiązki i uprawnienia 
podmiotów tego stosunku. Według A. Woltera przedmiotem każdego stosunku 
cywilnoprawnego jest dozwolone, nakazane lub zakazane zachowanie się 
człowieka, przy czy w niektórych typach tych stosunków można i należy 
ponadto wyodrębnić obiekty materialne i niematerialne, których dotyczy to 
zachowanie. 
Obowiązujące przepisy prawa łączą stosunki prawne z różnymi postaciami ich 
przedmiotów. W niektórych typach stosunków można wyodrębnić przedmioty 
materialne takie jak: rzeczy, części składowe rzeczy, przynależności, pożytki 
pieniądze, papiery wartościowe, dobra niematerialne, zorganizowane kompleksy 
majątkowe, jak przedsiębiorstwo, gospodarstwo rolne itp.         

1).Pojęcie przedmiotu stosunku cywilnoprawnego. 
2).Rzecz. 
Przez rzecz rozumie się wyodrębnioną część przyrody materialnej, 
przedstawiająca wartość majątkową i wyodrębniona w takim stopniu, że 
w stosunkach społeczno – gospodarczych może być traktowana jako 
dobro samoistne – mogą być przedmiotem obrotu.   
3).Część składowa i przynależność rzeczy – art. 47 k. c. 
Częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej 
odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości, lub przedmiotu 
odłączonego (np. drzewa, płoty, instalacja elektryczna, drzwi w 
mieszkaniu). 
  Według art. 51 § 1 k. c. przynależnościami są rzeczy ruchome, potrzebne 
do korzystania z innej rzeczy (rzeczy głównej) zgodnie z jej 
przeznaczeniem, jeżeli pozostają z nią w faktycznym związku 
odpowiadającym temu celowi np. kluczyki do samochodu, pilot do 
telewizora, maszyna rolnicza w związku z nieruchomością rolną.  
4).Pożytki. 
5).Pieniądz. 
6).Papiery wartościowe. 
7).Dobra niematerialne o charakterze majątkowym (np. energia 
elektryczna, cieplna). 

 

9

TEMAT 5 

 

Czynności prawne (art.56 – 94 k.c). 

 

Literatura do tematu: 
 

1.  Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

 

 
 Czynności prawne (art.56 – 94 k.c). 
Do zdarzeń, które odgrywają w prawie cywilnym szczególna rolę, należą 
czynności prawne. Czynnością prawną nazywamy czynność, składająca 
się co najmniej z jednego oświadczenia woli, zmierzającego do 
wywołania skutków prawnych. 
 1. 

Pojęcie czynności prawnej i przesłanki jej skuteczności. 

 2 

Rodzaje 

czynności prawnych. 

    

a)Czynność prawna jednostronna i czynność prawna dwustronna. 

    

b)Czynności prawne konsensulalne i czynności prawne realne. 

    

 

c)Czynności prawne odpłatne i czynności prawne nieodpłatne. 

                        d)Czynności prawne zobowiązujące i czynności  prawne                     
rozporządzające. 

3.  Oświadczenie woli. 

1)Istota oświadczenia woli i przesłanki jego ważności. 
2)Wady oświadczenia woli i skutki prawne ich wystąpienia. 
a)  Brak świadomości albo swobody (art. 82 k.c.). 
b)  Pozorność (art. 83 k.c.). 
c)  Błąd (art.84-86, 88 k.c.). 
d)  Groźba (art. 87, 88 k.c.). 

4.  Sposoby zawarcia umowy : 

1)Złożenie oferty i jej przyjęcie (art. 66-70 k.c.). 
2)Przetarg (art. 70

1

 – 70

4

 k.c.). 

3)Rokowania (art. 72 k.c.). 

5.  Forma czynności prawnych. 

 

10

1)Forma dowolna  (art.60 k.c.). 

 

 

2)Forma szczególna ( ze względu na postać zewnętrzną). 

 a)Forma  pisemna  zwykła (art. 78 – 79, zob. też art.77 k.c.). 

 

 

 

b)Forma pisemna kwalifikowana; forma z podpisem.  

     poświadczonym, formą z datą potwierdzoną formą aktu 
notarialnego. 

    3)Forma przewidziana ze względu na skutki niezachowanie formy 
zewnętrznej wyróżnia się : (art. 73, 74, k.c.). 
 

a)Forma pod rygorem nieważności. 

 

 

b)Forma do celów dowodowych. 

    

c)Forma dla wywołania oznaczonych skutków prawnych. 

6.  Elementy treści czynności prawnej. 

1)Elementy przedmiotowo istotne. 
2)Elementy nieistotne. 
3)Elementy podmiotowo istotne. 

7.  Sankcje wadliwości czynności prawnej. 

1)Nieważność bezwzględna.  
2)Nieważność względna. 
3)Bezskuteczność zawieszona. 
4)Bezskuteczność względna. 

      
   
   
   

  TEMAT 6 
 
Przedstawicielstwo 

 
Literatura do tematu: 

1.  Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 

2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

 

   
  Przedstawicielstwo  

1.  Istota i rodzaje przedstawicielstwa (95 – 109 k.c.) 

 

 

11

 
1)Pojęcie przedstawicielstwa. 
 
Czynności prawne mogą być zgodnie z art.95 § 1 k. c. dokonywane nie tylko 
osobiście, lecz również przed przedstawicieli. Prawo zna tylko nieliczne wyjątki 
od tej zasady np. sporządzenie i odwołanie testamentu (art.944 2 k. c.), uznanie 
dziecka (art.73 k. r. o.). 
Dokonywanie czynności prawnych przez przedstawiciela umożliwia 
dokonywanie tych czynności ze skutkiem bezpośrednio dla osób, które same 
działać nie mogą  (np. osoby nie posiadające zdolności do czynności prawnych, 
czy też z innych powodów nie mogą, bądź nie chcą dokonać osobiście 
czynności prawnej. 
 
2)Rodzaje przedstawicielstwa. 

a)Przedstawicielstwo ustawowe. 

                        b)Pełnomocnictwo ( istota i rodzaje : pełnomocnictwo  ogólne,             
pełnomocnictwo rodzajowe, pełnomocnictwo szczególne). 
 
 

TEMAT 7 
 
Przedawnienie roszczeń (117 – 125 § 1 k.c.). 

       1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 

2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 

2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. 

Zkamycze 2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, 

wyd. Zakamycze 2003 r., 

 

5.  Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

 
 
  1)istota przedawnienia. 
  Czynne wykonywanie prawa zależy w zasadzie od woli uprawnionego, ale 

jego bierne zachowanie się, może doprowadzić do przewidzianych w 
przepisach prawnych niekorzystnych dla niego skutków, jeżeli taki stan trwa 
przez oznaczony czas. 

  Przepisy prawa wiążą z upływem czasu określone skutki prawne tj. 

powstanie, rozwiązanie lub wygaśnięcie stosunku prawnego. Za pomocą tego 
instrumentu prawnego ustawodawca dążył do nadania stosunkom prawnym 

 

12

jak największej jednoznaczności, co powinno sprzyjać prawidłowemu 
funkcjonowaniu państwa.    

  Obowiązujące prawo rozróżnia cztery rodzaje skutków wiążących się z 

upływem czasu: 

•  Zasiedzenie, 

•  Przemilczenie, 

•  Przedawnienie, 

•  Terminy zawite. 
 
Przedawnieniem nazywamy upływ przewidzianego przepisami prawa cywilnego 
terminu, w wyniku czego dłużnik może uchylić się od spełnienia świadczenia.  
Roszczenie więc nie wygasa, lecz staje się zobowiązaniem niezupełnym – art. 
411 pkt. 3  
  2)terminy przedawnienia. 

6.  Charakter prawny terminów zawitych. 

 
Upływ terminu zawitego powoduje wygaśnięcie roszczenia. 
 

 TEMAT 8 
Wprowadzenie do prawa rzeczowego. 
 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

6.  S. Rudnicki – Komentarz do kodeksu cywilnego, księga druga, własność i 

inne prawa rzeczowe wyd. Lexis Nexis 205 r. 

7.  J. Ignatowicz – Prawo rzeczowe 1995 r. 

 
 

1.  Prawo rzeczowe w znaczeniu podmiotowym i przedmiotowym. 
Prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym oznacza zespół norm 
prawnych regulujących podmiotowe prawa rzeczowe – art. 140 – 352 
kodeksu cywilnego. Reguluje nie tylko samo korzystanie z rzeczy, ale także 
treść i wykonywanie podmiotowych praw rzeczowych, niektóre sposoby 
nabycia, utraty, zmiany oraz ochronę tych praw.     

 

13

2.  Bezwzględny charakter praw rzeczowych. 

 
Bezwzględny charakter praw rzeczowych polega na tym i wywierają one skutek 
względem wszystkich podmiotów podległych danemu porządkowi prawnemu 
(erga omnes). 
 

3.  Zasady prawa rzeczowego. 

1)Zasada jawności praw rzeczowych (por. art. 2,24

1

 ust. 4ustawy z dnia 

06.07.1982r. o księgach wieczystych hipotece Dz. U.nr. 19, poz. 147 z 
późn. zm. art. 339). 
2)Zasada pierwszeństwa praw rzeczowych ( por. art.11 i nast. ust. o ks. 
wiecz.). 
3)Zasada rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych ( art. 5 – 10 ust o 
ks. wiecz.) 

4.  Prawo rzeczowe w ujęciu podmiotowym (ogólna charakterystyka). 

1)Prawo własności (art.140 –231 k.c.) 
2)Prawo użytkowania wieczystego (pojęcie i cechy art.232 – 243 k.c.). 
3)Prawo rzeczowe ograniczone (art. 244 § 1 k.c.). 

                a)Użytkowanie. 
                b)Służebność (gruntowa, osobista). 
                c)Zastaw. 
                d)Hipoteka. 
               e)Własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego. 
               f)Spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego. 
               g) Prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej. 

 
 

TEMAT 9 
Własność. Użytkowanie wieczyste. 

   

1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2. Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 
Zakamycze 2005 r. 
3. red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 
2004 r.     
4. Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 
Zakamycze 2003 r., 
5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 
Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 
6.S. Rudnicki – Komentarz do kodeksu cywilnego, księga druga, własność i 
inne prawa rzeczowe wyd. Lexis Nexis 205 r. 
7.J. Ignatowicz – Prawo rzeczowe 1995 r. 

 

 

14

 
 

1.  Prawo własności. 

1)Treść prawa własności (posiadanie samoistne, korzystanie, 
rozporządzanie) i jego wykonywanie (art. 140 i nast.  k.c.). 
W granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia 
społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z 
rzeczy zgodnie ze społeczno- gospodarczym przeznaczeniem swego 
prawa, w szczególności może pobierać pożytki oraz inne dochody z 
rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą. 
   
2)Pojęcie i rodzaje współwłasności (art. 195 i nast. art. k.c.). 

               a)Pojęcie współwłasności. 
            b)Rodzaje współwłasności : współwłasność w częściach ułamkowych i 

współwłasność łączna. 

3)Ochrona własności (art. 222 i nast.  k.c.). 

 Właściciel może  żądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, ażeby 
rzecz została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem 
właściciela uprawnienie do władania rzeczą. 
Przeciwko osobie, która narusza własność w inny sposób aniżeli przez 
pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą, przysługuje 
właścicielowi roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o 
zaniechanie naruszeń. 
 

                a)Roszczenia windykacyjne. 
                b)Roszczenia negatoryjne. 
                c)Roszczenia uzupełniające (art.224 – 226 k. c.)  

4)Nabycie i utrata prawa własności. 

a)Nabycie pochodne prawa własności: 

- Przesłanki nabycia własności rzeczy ruchomej (rzeczy 
oznaczonej co                do tożsamości, co do gatunku, tzw. 
rzeczy przyszłej od osoby                uprawnionej – art. 155 § 1,2 
k.c.). 

   - Przesłanki nabycia własności rzeczy ruchomej od osoby nieuprawnionej – 

art. 169 § 1,2 k.c.). 

Jeżeli osoba nie uprawniona do rozporządzania rzeczą ruchomą zbywa rzecz i 
wydaje ją nabywcy, nabywca uzyskuje własność z chwilą objęcia rzeczy w 
posiadanie, chyba że działa w złej wierze. 
Jednakże gdy rzecz zgubiona, skradziona lub w inny sposób utracona przez 
właściciela zostaje zbyta przed upływem lat trzech od chwili jej zgubienia, 
skradzenia lub utraty, nabywca może uzyskać  własność dopiero z upływem 
powyższego trzyletniego terminu. Ograniczenie to nie dotyczy pieniędzy i 

 

15

dokumentów na okaziciela ani rzeczy nabytych na urzędowej licytacji 
publicznej lub w toku postępowania egzekucyjnego. 

   
  - Przesłanki nabycia własności rzeczy nieruchomej od osoby uprawnionej – 

art. 158 k.c. zob. też art. 157, 159 k.c.). 

     -Przesłanki nabycia własności rzeczy nieruchomej od osoby 
nieuprawnionej (art. 158 k.c., art. 6 ust. 1 ust. o ks. wiecz.). 
 

 

 

b)Nabycie pierwotne prawa własności. 

  - Zasiedzenie (art.172 § 1,2 –zasiedzenie nieruchomości art.174 k.c. –  

zasiedzenie ruchomości). 

 

 

 

 

-Zawłaszczenie (art. 181 k.c.). 

  - Znalezienie (rzeczy zwykłej, rzeczy szczególnej, skarbu – art. 183 –  

 

  189 

k.c.). 

 

 Kto  znalazł rzecz zgubioną, powinien niezwłocznie zawiadomić o tym osobę 
uprawnioną do odbioru rzeczy. Jeżeli znalazca nie wie, kto jest uprawniony do 
odbioru rzeczy, albo jeżeli nie zna miejsca zamieszkania osoby uprawnionej, 
powinien niezwłocznie zawiadomić o znalezieniu właściwy organ państwowy. 
 

Przepisy o rzeczach znalezionych stosuje się odpowiednio do rzeczy 

porzuconych bez zamiaru wyzbycia się własności, jak również do się zwierząt, 
które zabłąkały lub uciekły. 

5.  Użytkowanie wieczyste. 

Grunty stanowiące własność Skarbu Państwa położone w granicach 
administracyjnych miast oraz grunty Skarbu Państwa położone poza tymi 
granicami, lecz włączone do planu zagospodarowania przestrzennego miasta i 
przekazane do realizacji zadań jego gospodarki, a także grunty stanowiące 
własność jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków mogą być 
oddawane w użytkowanie wieczyste osobom fizycznym, i osobom prawnym. 

 W wypadkach przewidzianych w przepisach szczególnych przedmiotem 
użytkowania wieczystego mogą być także inne grunty Skarbu Państwa, 
jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków.  
W granicach, określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz 
przez umowę o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu należącego do 
jednostek samorządu terytorialnego bądź ich związków w użytkowanie 
wieczyste, użytkownik może korzystać z gruntu z wyłączeniem innych osób. W 
tych samych granicach użytkownik wieczysty może swoim prawem 
rozporządzać. 
 

 

 

16

 
 
TEMAT 10 
 

Ograniczone prawa rzeczowe. Posiadanie  Dzierżenie (art.336 – 
352 k. c). 

 
Literatura 

1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 

2. Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 2005 r. 

3. red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 
2004 r.     
4. Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 
Zakamycze 2003 r., 

 

5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 
Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 
6.  S. Rudnicki – Komentarz do kodeksu cywilnego, księga druga, własność i 

inne prawa rzeczowe wyd. Lexis Nexis 205 r. 

7.  J. Ignatowicz – Prawo rzeczowe 1995 r. 

 

 

 

1.Prawo rzeczowe ograniczone (art. 244 § 1 k.c.). 
                a)Użytkowanie. 
                b)Służebność (gruntowa, osobista). 
                c)Zastaw. 
                d)Hipoteka. 
               e)Własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego. 
               f)Spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego. 
               g) Prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej. 
2. Pojęcie posiadania. 

Posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel 
(posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, 
zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się 
określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). 

Posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w 
posiadanie zależne. 

 

3. Rodzaje posiadania. 
               1)Posiadanie samoistne i posiadanie zależne. 
                   2)Posiadanie zgodne z prawem i posiadanie niezgodne z prawem. 

 

17

 

Nie wolno naruszać samowolnie posiadania, chociażby posiadacz był w 

złej wierze. 
 
4. Domniemania praw związanych z posiadaniem (art. 339 – 341 k.c.). 

a) Domniemywa się,  że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem 
samoistnym. 
 b) Domniemywa się ciągłość posiadania. Niemożność posiadania wywołana 
przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania. 

 c)  Domniemywa się,  że posiadanie jest zgodne ze stanem prawnym. 
Domniemanie to dotyczy również posiadania przez poprzedniego posiadacza. 
 
  5. Ochrona posiadania. 

1)Ochrona sądowa (art.344 § 1, 347 § 1 k.c.) 

Przeciwko temu, kto samowolnie naruszył posiadanie, jak również przeciwko 
temu, na czyją korzyść naruszenie nastąpiło, przysługuje posiadaczowi 
roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego i o zaniechanie naruszeń. 
Roszczenie to nie jest zależne od dobrej wiary posiadacza ani od zgodności 
posiadania ze stanem prawnym, chyba że prawomocne orzeczenie sądu lub 
innego powołanego do rozpoznawania spraw tego rodzaju organu państwowego 
stwierdziło,  że stan posiadania powstały na skutek naruszenia jest zgodny z 
prawem. 
 Roszczenie wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od chwili 
naruszenia. 

a)  roszczenie o przywrócenie stanu poprzedniego. 
b)  roszczenie zaniechanie dalszych naruszeń. 
c)  roszczenie o wstrzymanie budowy. 
2)Ochrona poza sądowa. 

a)Obrona konieczna (art. 343 § 1 k.c.). 
b)Samopomoc legalna ( art. 343 § k.c.). 

 Posiadacz  może zastosować obronę konieczną, ażeby odeprzeć samowolne 
naruszenie posiadania. 
 Posiadacz  nieruchomości może niezwłocznie po samowolnym naruszeniu 
posiadania przywrócić  własnym działaniem stan poprzedni; nie wolno mu 
jednak stosować przy tym przemocy względem osób. Posiadacz rzeczy 
ruchomej, jeżeli grozi mu niebezpieczeństwo niepowetowanej szkody, może 
natychmiast po samowolnym pozbawieniu go posiadania zastosować niezbędną 
samopomoc w celu przywrócenia stanu poprzedniego. 
 Przepisy paragrafów poprzedzających stosuje się odpowiednio do dzierżyciela.  
 

 

18

8.  Dzierżenie 
 1)Istota dzierżenia (art.338 k c.). 

Kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego, jest dzierżycielem. 
  2)Ochrona dzierżenia (art. 343 § 3 – obrona konieczna samopomoc   

legalna). 
 
 

TEMAT 11 
Księgi wieczyste 

 
Literatura 

1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 

2. Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. Zakamycze 2005 r. 

3. red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 
2004 r.     
4. Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 
Zakamycze 2003 r., 

 

5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 
Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 
6.  S. Rudnicki – Komentarz do kodeksu cywilnego, księga druga, własność i 

inne prawa rzeczowe wyd. Lexis Nexis 205 r. 

7.  J. Ignatowicz – Prawo rzeczowe 1995 r. 
 

 

Prowadzenie ksiąg wieczystych należy do właściwości sądów rejonowych. 

Czynności sądu w zakresie prowadzenia ksiąg wieczystych mogą wykonywać 
referendarze sądowi. 

Sądy rejonowe prowadzące księgi wieczyste współpracują z Szefem Krajowego 
Centrum Informacji Kryminalnych w zakresie niezbędnym do realizacji jego 
zadań ustawowych 

1.  Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych. 

 

 Księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalenia stanu prawnego nieruchomości. 
 Księgi wieczyste zakłada i prowadzi się dla nieruchomości, które nie mają 
ksiąg wieczystych albo których księgi wieczyste zaginęły lub uległy 
zniszczeniu. 

 Księgi wieczyste mogą być także prowadzone w celu ustalenia stanu prawnego 
własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, spółdzielczego 
prawa do lokalu użytkowego i prawa do domu jednorodzinnego w spółdzielni 
mieszkaniowej. 

 

19

 Księgi wieczyste są jawne. Nie można zasłaniać się nieznajomością wpisów w 
księdze wieczystej ani wniosków, o których uczyniono w niej wzmiankę. 
Domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z 
rzeczywistym stanem prawnym. 

 Domniemywa się, że prawo wykreślone nie istnieje. 

 

 Przeciwko domniemaniu prawa wynikającemu z wpisu w księdze wieczystej 
nie można powoływać się na domniemanie prawa wynikające z posiadania. 
 
 W razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w 
księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym treść księgi rozstrzyga na 
korzyść tego, kto przez czynność prawną z osobą uprawnioną według treści 
księgi nabył  własność lub inne prawo rzeczowe (rękojmia wiary publicznej 
ksiąg wieczystych).  
 Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni rozporządzeń 
nieodpłatnych albo dokonanych na rzecz nabywcy działającego w złej wierze. 
W złej wierze jest ten, kto wie, że treść księgi wieczystej jest niezgodna z 
rzeczywistym stanem prawnym, albo ten, kto z łatwością mógł się o tym 
dowiedzieć. 
Jeżeli do dokonania rozporządzenia potrzebny jest wpis w księdze wieczystej, 
chwila złożenia wniosku o wpis jest rozstrzygająca dla oceny dobrej lub złej 
wiary nabywcy. Jednakże gdy rozporządzenie dochodzi do skutku dopiero po 
dokonaniu wpisu, rozstrzyga dzień, w którym rozporządzenie doszło do skutku. 
 Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie działa przeciwko: 
  1)   prawom  obciążającym nieruchomość z mocy ustawy, niezależnie od 

wpisu, 

  2)  prawu dożywocia, 
  3)   służebnościom ustanowionym na podstawie decyzji właściwego organu 

administracji państwowej, 

  4)  służebnościom drogi koniecznej albo ustanowionym w związku z 

przekroczeniem granicy przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia. 

 

2.  Działy księgi wieczystej. 

 

 

 

 

 

20

 Dla  każdej nieruchomości prowadzi się odrębną księgę wieczystą, chyba że 
przepisy szczególne stanowią inaczej. Dotyczy to także nieruchomości 
lokalowych oraz nieruchomości, w których nieruchomości lokalowe zostały 
wyodrębnione. 
W księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, w której własność lokali 
została wyodrębniona, ujawnia się sposób zarządu tą nieruchomością określony 
w umowie, a w razie nieujawnienia domniemywa się sposób zarządu 
wynikający z ustawy. 

Księga wieczysta zawiera cztery działy, z których: 

  1)  pierwszy obejmuje oznaczenie nieruchomości oraz wpisy praw związanych 

z jej własnością, 

  2)  drugi obejmuje wpisy dotyczące własności i użytkowania wieczystego, 
  3)  trzeci przeznaczony jest na wpisy dotyczące ograniczonych praw 

rzeczowych, z wyjątkiem hipotek, na wpisy ograniczeń w rozporządzaniu 
nieruchomością lub użytkowaniem wieczystym oraz na wpisy innych praw 
i roszczeń, z wyjątkiem roszczeń dotyczących hipotek, 

  4)  czwarty przeznaczony jest na wpisy dotyczące hipotek. 
 Księga wieczysta dla ograniczonego prawa rzeczowego zawiera cztery działy, 
z których: 
  1)  pierwszy  obejmuje  oznaczenie lokalu lub domu jednorodzinnego oraz 

oznaczenie nieruchomości, z którą jest związany, 

  2)  drugi  obejmuje  wpisy  dotyczące osoby, której przysługuje własnościowe 

spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielcze prawo do lokalu 
użytkowego lub prawo do domu jednorodzinnego w spółdzielni 
mieszkaniowej, 

  3)  trzeci jest przeznaczony na wpisy ograniczeń w rozporządzaniu prawem 

oraz wpisy innych praw i roszczeń, z wyjątkiem roszczeń dotyczących 
hipotek, 

  4)  czwarty jest przeznaczony na wpisy dotyczące hipotek. 
Księgi wieczyste prowadzi się według ustalonych wzorów, obejmujących 
poszczególne działy księgi wieczystej. 

 

 

TEMAT 12 

Wybrane zagadnienia części ogólnej prawa zobowiązań 

 

1.  Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

 

21

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zakamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

6.  Komentarz do kodeksu cywilnego, księga trzecia, Zobowiązania wyd. 

Lexis – Nexis 2005 r. 

7.   Z. Rdawański- Zobowiązania – część ogólna wyd. C. H. Beck 2003 r. 
8.   W. Czachórski – Zobowiązana zarys wykładu, wyd.  Lexis – Nexis 2003 

r.    

 
Prawo zobowiązań – wprowadzenie; źródła zobowiązań; wykonanie 

zobowiązań; niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązań; wygaśnięcie 

zobowiązania. 

 
Art. 353 – 921 k. c. 
I Pojęcie prawa zobowiązań i jego systematyka. 

1.  Pojęcie prawa zobowiązań. 
2.  Systematyka prawa zobowiązań (Część ogólna – art.353 – 534 k.c., 

część szczególna art. 535 – 921

16

 k. c). 

II Istota 

zobowiązań. 

1.  Pojęcie zobowiązania (art. 353 § 1 k.c.). 

 

Zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może  żądać od dłużnika 
świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. 

Świadczenie może polegać na działaniu albo na zaniechaniu. 

Strony zawierające umowę mogą  ułożyć stosunek prawny według swego 

uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się  właściwości (naturze) 
stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. 

Dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób 

odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom 
współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje - 
także w sposób odpowiadający tym zwyczajom. 

W taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania  

2.  Elementy w stosunku zobowiązującym. 

1.  Strony (wierzyciel, dłużnik). 
2.  Przedmiot (istota i rodzaje świadczeń): 

 

22

1)Świadczenie pieniężne (zasada waluty {art. 358 § 1 k.c.}, zasada 
nominalizmu {art. 358

1

 § 1 k.c.}, zasada waloryzacji {art. 358

1

 § 

2,3 k.c.}). 
Jeżeli z powodu nadzwyczajnej zmiany stosunków spełnienie 
świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo 
groziłoby jednej ze stron rażącą stratą, czego strony nie 
przewidywały przy zawarciu umowy, sąd może po rozważeniu 
interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, 
oznaczyć sposób wykonania zobowiązania, wysokość  świadczenia 
lub nawet orzec o rozwiązaniu umowy. Rozwiązując umowę  sąd 
może w miarę potrzeby orzec o rozliczeniach stron, kierując się 
zasadami określonymi w zdaniu poprzedzającym. 

Jeżeli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma 
pieniężna, spełnienie  świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, 
chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. 
 Strony  mogą zastrzec w umowie, że wysokość  świadczenia pieniężnego 
zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. 
 W razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, 
sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia 
społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia  świadczenia 
pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie. 
 Z  żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia  świadczenia 
pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli 
świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. 

 
2)Świadczenie podzielne i świadczenie niepodzielne. 
3)Świadczenie polegające na działaniu i świadczenie polegające na 
zaniechaniu. 
4)Świadczenie oznaczone co do gatunku. 
5)Świadczenie ciągłe, okresowe, jednorazowe. 

3.  Treść. 

a)  Uprawnienia wierzyciela (wierzytelności) główne i 

pomocnicze. 

b)  Obowiązki (dług) – odpowiedzialność osobista i 

odpowiedzialność rzeczowa (zastaw hipoteka). 

III Naprawienie szkody. 

1.  Pojęcie szkody. 

Zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za 

normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. 
W powyższych granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub 
postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje straty, które 

 

23

poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu 
szkody nie wyrządzono. 

 Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, 
obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do 
okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron. 

 Naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, bądź 
przez przywrócenie stanu poprzedniego, bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy 
pieniężnej. Jednakże gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe 
albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub 
koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu. 
Jeżeli naprawienie szkody ma nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania 
powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania, chyba że 
szczególne okoliczności wymagają przyjęcia za podstawę cen istniejących w 
innej chwili. 

2.  Rodzaje szkody. 

1)  Szkoda majątkowa: 

a)  Szkoda majątkowa na mieniu. 
b)  Szkoda majątkowa na osobie.  

2)  Szkoda niemajątkowa (krzywda) 

 

3.  Bezpodstawne wzbogacenie (art. 405 – 414 k. c.). 

 Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej 

osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było 
możliwe, do zwrotu jej wartości. 

Obowiązek wydania korzyści obejmuje nie tylko korzyść bezpośrednio 

uzyskaną, lecz także wszystko, co w razie zbycia, utraty lub uszkodzenia 
zostało uzyskane w zamian tej korzyści albo jako naprawienie szkody. 

Sąd może orzec przepadek świadczenia na rzecz Skarbu Państwa, jeżeli 
świadczenie to zostało świadomie spełnione w zamian za dokonanie czynu 
zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym. Jeżeli przedmiot 
świadczenia został zużyty lub utracony, przepadkowi może ulec jego wartość. 
  

4.  Czyny niedozwolone art 415 – 449 k. c.  

a)  pojęcie czynu niedozwolonego, 

 
Czynami niedozwolonymi nazywa się działania niezwiązane z istniejącym 
stosunkiem zobowiązaniowym, wyrządzające komuś szkodę, za którą ustawa 
czyni kogoś odpowiedzialnym, przy spełnieniu określonych przez ustawę 
przesłanek. 
Działania te są więc źródłem zobowiązania. Pojecie czynu niedozwolonego w 
ujęciu kodeksu cywilnego obejmuje zarówno odpowiedzialność osób fizycznych 
oraz osób prawnych.    

 

24

Pojęcie czynu niedozwolonego obejmuje nie tylko działania ludzkie 
wyrządzające szkodę innej osobie, choćby ich sprawcy nie można było 
przypisać winy, a za wynikłą z tych działań szkodę prawo czyni kogoś 
odpowiedzialnym.  
. Oprócz zasady: 

-  winy ustawodawca przewiduje również odpowiedzialność na 

zasadzie, 

-   ryzyka np.  – art. 433, 435, 436 k. c., 
-   i słuszności np. art. 428, 431 § 2, 417

2

 k. c.  

Powstanie odpowiedzialności z tytułu czynu niedozwolonego uzależnione jest w 
każdym przypadku od zaistnienia następujących przesłanek: 
-wyrządzenia szkody, 
-szkoda może być spowodowana przez zdarzenie (działanie ludzkie lub inne 
zdarzenie), z którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy oznaczonej 
osoby, 
- miedzy zdarzeniem, z którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy, a 
szkodą musi istnieć adekwatny związek przyczynowy.    

b)  odpowiedzialność za własne czyny (np. art. 415 k. c.),  
c)  odpowiedzialność za cudze czyny, 
-odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru np. art. 427, 431, 
k. c., 
-odpowiedzialność za czyny osób, którymi się posłużono np. art. 429, 
-odpowiedzialność za podwładnego – art. 430 k. c. 
d)  odpowiedzialność organów wykonujących władzę publiczną, 

 

Art. 417.  Za  szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub 

zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność 
Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna 
wykonująca tę władzę z mocy prawa. 

§ 2. Jeżeli wykonywanie zadań z zakresu władzy publicznej zlecono, na 

podstawie porozumienia, jednostce samorządu terytorialnego albo innej osobie 
prawnej, solidarną odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę ponosi ich 
wykonawca oraz zlecająca je jednostka samorządu terytorialnego albo Skarb 
Państwa. 
 
  

Art. 417

1

.  § 1. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie aktu 

normatywnego, jej naprawienia można  żądać po stwierdzeniu we właściwym 
postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną umową 
międzynarodową lub ustawą. 

                                                 

 

 

25

§ 2. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego 

orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można  żądać po 
stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem. Odnosi 
się to również do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja 
zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, 
ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. 

§ 3. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez niewydanie orzeczenia lub 

decyzji, gdy obowiązek ich wydania przewiduje przepis prawa, jej naprawienia 
można  żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności z 
prawem niewydania orzeczenia lub decyzji, chyba że przepisy odrębne 
stanowią inaczej. 

§ 4. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez niewydanie aktu 

normatywnego, którego obowiązek wydania przewiduje przepis prawa, 
niezgodność z prawem niewydania tego aktu stwierdza sąd rozpoznający 
sprawę o naprawienie szkody. 

Art. 417

2

.   Jeżeli przez zgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej 

została wyrządzona szkoda na osobie, poszkodowany może żądać całkowitego 
lub częściowego jej naprawienia oraz zadośćuczynienia pieniężnego za 
doznaną krzywdę, gdy okoliczności, a zwłaszcza niezdolność poszkodowanego 
do pracy lub jego ciężkie położenie materialne, wskazują,  że wymagają tego 
względy słuszności. 
 

e)  odpowiedzialność za zwierzęta i rzeczy – art.431, 433  k. c, 
f)  odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z ruchem 

przedsiębiorstw i użyciem sił przyrody art. 435 k. c., 

g)   odpowiedzialność posiadaczy mechanicznych środków 

komunikacji art. 436 k. c., 

 Odpowiedzialność przewidzianą w artykule poprzedzającym ponosi również 
samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za 
pomocą sił przyrody. Jednakże gdy posiadacz samoistny oddał  środek 
komunikacji w posiadanie zależne, odpowiedzialność ponosi posiadacz zależny. 
 W razie zderzenia się mechanicznych środków komunikacji poruszanych za 
pomocą sił przyrody wymienione osoby mogą wzajemnie żądać naprawienia 
poniesionych szkód tylko na zasadach ogólnych. Również tylko na zasadach 
ogólnych osoby te są odpowiedzialne za szkody wyrządzone tym, których 
przewożą z grzeczności. 
 

h)  odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt 

niebezpieczny art. 449 k. c., 

 

4.  Wielość podmiotów stosunku zobowiązaniowego. 

 

26

a)  zobowiązania podzielne i niepodzielne, 
b)  zobowiązania solidarne (art. 366 i nast. K. c.), 
c)  solidarność nieprawidłowa. 

5.  Zbieg odpowiedzialności ex delicto i ex contractu. 
6.  Przedawnienie roszczeń wynikających z czynów niedozwolonych. 
7.  Odpowiedzialność kontraktowa. 

a)  wykonanie zobowiązań, 

-  przedmiot wykonania, 
-  -miejsce wykonania zobowiązania, 
-  termin wykonania zobowiązania, 
-  zarachowanie zapłaty, 
-  prawo zatrzymania, 
-  dowód wykonania zobowiązania. 

b)  skutki niewykonania zobowiązań umownych, 
c)  wygaśnięcie zobowiązań, 
d)  zmiana wierzyciela lub dłużnika. 

 

8.  Ochrona wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika. 

 Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem 
wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli 
może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli 
dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o 
tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. 
 Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli 
wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się 
niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. 

Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem 
wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim 
stosunku, domniemywa się,  że osoba ta wiedziała, iż  dłużnik działał ze 
świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. 
 Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem 
wierzycieli korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem 
w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż 
dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. 
 

 
TEMAT 13 
 
Umowy cywilnoprawne: umowy dotyczące przeniesienia praw; 
umowy o używanie cudzych rzeczy; umowy z zakresu 
stosunków kredytowych; umowy o usługi; umowy losowe. 

 

27

Literatura 

 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

6.  Komentarz do kodeksu cywilnego, księga trzecia, Zobowiązania wyd. 

Lexis – Nexis 2005 r. 

7.   Z. Rdawański- Zobowiązania – część ogólna wyd. C. H. Beck 2003 r. 
8.   W. Czachórski – Zobowiązana zarys wykładu, wyd.  Lexis – Nexis 2003 

r.    

 

 

1.Istota i rodzaje umów. 
 
Cechy umów: sprzedaży, darowizny, najmu, dzierżawy, leasingu, użyczenia, 
pożyczki, rachunku bankowego, o dzieło, zlecenia, ubezpieczenia, 
przechowania.  
 
I  Ogólna charakterystyka wybranych umów. 
 

1.  Umowa sprzedaży (art. 535 – 602 k c.). 

1)  Pojęcie i cechy umowy sprzedaży. 

Zgodnie z art. 535 k. c. przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się 
przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący 
zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę. 
 

2)  Odpowiedzialność sprzedawcy z tytułu rękojmi za wady fizyczne i 

prawne w obrocie konsumenckim (ustawa z 27 lipca 2002 r. o 
szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie 
Kodeksu cywilnego Dz. U. Nr 141 poz. 1176 ze zm.) i w obrocie 
niekonsumenckim.   

 (art. 556 – 576 k. c.). 

a)  Cechy odpowiedzialności z tytułu rękojmi. 
b)  Pojęcie wady fizycznej i wady prawnej. 
c)  Uprawnienia kupującego. 

 

28

1) Obowiązki sprzedawcy: 
a) - przeniesienie własności rzeczy ( por. art. 535 k.c.), a także 
   - przeniesienie innych praw majątkowych ( por. art. 555 k.c.) np. użytkowanie 
wieczyste ( zob. art. 232 i nast. k.c.), wierzytelności ( zob. art. 509 i nast. k.c.), 
papiery wartościowe ( zob. art. 921

6

 i nast. k.c.), 

   - przeniesienie energii (np. elektrycznej, cieplnej) ma miejsce wtedy, gdy 
nastąpi jej przejście przez odpowiednie urządzenia pomiarowe (art. 555 k.c.), 
b) wydanie rzeczy ( por. art. 535 k.c., zob. też art. 544 §1 k.c.) 
c) - udzielenie wyjaśnień o stosunkach faktycznych i prawnych dotyczących 
rzeczy ( por. art. 546§ 1 k.c.) np. określenie sposobu korzystania i konserwacji 
rzeczy, wskazanie granic nieruchomości , udzielenie informacji w związku z 
prawami ustanowionymi na rzeczy (prawo użytkowania , zastawu , hipoteki , 
najmu, dzierżawy) , informacje na temat podatków, opłat; wydanie dokumentów 
związanych z rzeczą ( por. art. 546§ 1 k.c.) np. karty gwarancyjnej, polisy 
ubezpieczeniowej; 
    - jeśli do należytego korzystania z rzeczy niezbędne jest wydanie karty obsługi 
należy taką instrukcję dołączyć do towaru ( por. art. 546§ 2 k.c.). 
 
2) Obowiązki kupującego: 
a) zapłata ceny ( por. art. 535 k.c.) następuje jednocześnie ze spełnieniem 
świadczenia przez sprzedawcę, chyba że co innego wynika z umowy, z ustawy 
albo orzeczenia sądu; zob. też  zwłoka w zapłacie ceny  (art. 552 k.c.), 
b) odbiór rzeczy ( zob. art. 545§ 1 k.c.); zob. też zwłoka w odbiorze rzeczy (art. 
551§ 1 i 2 k.c.), 
c) sposób wydania i odbioru rzeczy ( por. art. 545§ 1 k.c.), 
d) staranne zbadanie przesyłki ( por. art. 545§ 2 k.c.). 
Szczególnym obowiązkiem sprzedawcy wobec kupującego jest odpowiedzialność 
z tytułu rękojmii za wady (art. 556-576 k.c.).  

 

3)  Gwarancja jakości (art.. 577 – 581 k.c.). Uprawnienia kupującego 

w tytułu gwarancji. 

 

 Gwarancja jakości w umowie sprzedaży jest dodatkową odpowiedzialnością 
majątkową za jakość rzeczy sprzedanej ( art. 577-581k.c.). Gwarancja ta ma 
charakter czynności prawnej dwustronnej zawartej między gwarantem ( 
sprzedawcą lub wytwórcy) a kupującym. Dokumentem potwierdzającym 
zawarcie takiej umowy jest dokument w postaci karty gwarancyjnej. Przepisy o  
rękojmii za wady i gwarancji jakości stosuje się odpowiednio do innych umów , 
chyba , że przepisy szczególne stanowią inaczej. 
Szczególne zasady dotyczą sprzedaży konsumenckiej ( zob. ustawa z dnia 27 
lipca 2002r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie 
kodeksu cywilnego – Dz. U. Nr 141 , poz.1176 ).  Do sprzedaży konsumenckiej 
nie stosuje się przepisów k.c. o rękojmii za wady oraz o gwarancji jakości. W 

 

29

zakresie sprzedaży konsumenckiej określa ustawa podstawowe obowiązki 
sprzedawcy oraz odpowiedzialność za niezgodność towaru konsumpcyjnego z 
umową. Gwarancja w sprzedaży konsumenckiej jest czynnością prawną 
jednostronną ( oświadczenie woli gwaranta ). Przepisy ustawy o sprzedaży 
konsumenckiej stosuje się również w umowie dostawy ( zob. art. 605

1

k.c.), w 

umowie o dzieło ( zob. art. 627

1

k.c.), w umowie komisu ( zob. art. 770

1

k.c.).  

 

 

2.  Pojęcie i cechy umowy darowizny (art. 888 – 902 k.c.). 
Przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego 
świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. 
Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego. 
Jednakże umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się 
ważna jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. (nie dotyczy to 
sytuacji, kiedy przepisy prawne z uwagi na przedmiot regulacji wymagają 
zachowania formy szczególnej dla oświadczeń obu stron.  
 
3.  Pojęcie i cechy umowy  najmu (art. 659 – 692 k.c.). 
4.  Pojęcie i cechy umowy dzierżawy (art. 693 – 709 k.c.). 
5.  Pojęcie i cechy umowy leasingu (art. 709

1-18

 k.c.). 

6.  Pojęcie i cechy umowy użyczenia (art. 710 – 719 k.c.). 
7.  Pojęcie i cechy umowy pożyczki (art. 720 – 724 k.c.). 
8.  Pojęcie i cechy umowy rachunku bankowego (725 – 733 k c.)  
9.  Pojęcie i cechy umowy kredytu bankowego (art. 69, 70 ustawy z dnia 

29.08.1997r. Prawo bankowe Dz. U. Nr.140, poz. 939 z późn. zm.)  

10.  Pojęcie i cechy umowy o dzieło ( art. 627 – 649 k c.)  
11.  Pojęcie i cechy umowy zlecenia (art. 734 – 751 k c.)  
12.  Pojęcie i cechy umowy ubezpieczenia (art. 805 – 834 k c., art. 3, 4 

ustawy z dnia 28.07.1990r. o działalności ubezpieczeniowej – tj. Dz.U. 
z 1996r. Nr. 11, poz. 62 z późn. zm.). 

 

TEMAT 14 
 
PAPIERY WARTOŚCIOWE. PRZEKAZ 
 

Literatura 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zkamycze 

2004 r.     

 

30

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r. 

6.  Z. Rdawański- Zobowiązania – część ogólna wyd. C. H. Beck 2003 r. 
7.   W. Czachórski – Zobowiązana zarys wykładu, wyd.  Lexis – Nexis 2003 

r.  

8.  A. Szpunar – Komentarz do prawa wekslowego i czekowego, wyd. Lexis 

Nexis 2003 r.   

 
I Papiery 

wartościowe (art. 921

6-16

 k.c.). 

 
POJĘCIE CZEKU I WEKSLA, ICH ZNACZENIE W OBROCIE 
GOSPODARCZYM 
 
Papiery wartościowe odgrywają bardzo dużą rolę w obrocie cywilnoprawnym. 
Za papiery wartościowe uważa się dokumenty, które uosabiają prawa 
(zwłaszcza wierzytelności), a posiadanie tego dokumentu jest niezbędną 
przesłanką realizacji tego prawa. Są więc nosicielami inkorporowanego 
(zawartego) w nich prawa i wartości, które to prawo reprezentuje i 
dysponowanie tym prawem nie jest możliwe bez tego dokumentu. Przyjmuje 
się, że „prawo idzie za dokumentem”. Kto ma papier wartościowy ten uchodzi 
za uprawnionego do realizacji praw wynikających z tego papieru, ma więc 
formalną legitymację w stosunku do zobowiązanego z papieru wartościowego. Z 
posiadaniem  papieru wartościowego wiąże się domniemanie, że prawo 
określone w dokumencie przysługuje posiadaczowi. 
Zobowiązania wynikające z papierów wartościowych mają zazwyczaj charakter 
abstrakcyjny. Oznacza to, że oderwane są one od swojej gospodarczej 
przyczyny, która spowodowała ich wydanie, np. posiadacz weksla nie musi 
wykazywać, że należy mu się kwota z tytułu zawartej umowy pożyczki. 
Wystarczy, że dokument spełnia wymogi formalne przewidywane dla danego 
rodzaju dokumentu. Gdy uprawniony utraci posiadanie papieru wartościowego, 
przepisy szczególne przewidują możliwość ich umorzenia. 
Ze względu na przedmiot uprawnień zawartych w papierach wartościowych 
wyróżniamy: 

1.  papiery opiewające na wierzytelności pieniężne, np. weksle, czeki, 

obligacje, listy zastawne, 

2.  papiery zawierające wierzytelności pieniężne, których realizacja jest 

uwarunkowana zajściem określonych zdarzeń losowych, np. losy 
loteryjne, polisy ubezpieczeniowe na zlecenie lub na okaziciela, 

3.  papiery wyrażające prawa udziałowe w spółce akcyjnej (akcje), 
4.  papiery wyrażające prawo  rozporządzania towarem znajdującym pod 

 

31

pieczą wystawcy dokumentu, czyli tzw. papiery towarowe, np. dowody 
składowe, konosamenty, dowody ładunkowe. 

Ze względu na sposób przenoszenia praw wynikających z papierów 
wartościowych wyróżnia się: 

1.  papiery imienne, z których prawa są przenoszone w drodze przelewu i 

wydania dokumentu (art.509 k. c., 921

8

 k. c.) 

2.  papiery na zlecenie, które legitymują jako uprawnionego osobę imiennie 

wskazaną lub przez nią oznaczoną, są one zbywane w drodze indosu i 
wręczenia papieru (art.517 § 1 k. c., art. 921 

9

 k. c.), 

3.  papiery na okaziciela, które legitymują każdą osobę przedstawiającą 

dokument . Do ich przeniesienia wymagane jest przeniesienie własności 
dokumentu i jego wydanie (art. 517 § 2 k. c., art. 921 

12

 k.c.). 

Papiery wartościowe spełniają następujące funkcje: 

1.  kredytową - wystawiając papier wartościowy i wydając go wystawca 

uzyskuje u nabywcy bądź określoną sumę pieniężną, bądź prolongatę 
spłaty zadłużenia z tytułu dokonanej umowy, 

2.  płatniczą – określone papiery wartościowe z mocy prawa stanowią 

środek zapłaty (stanowią surogat pieniądza) np. weksle, czeki, 

3.  obiegową – wynikającą z możliwości łatwego przenoszenia praw 

wynikających z papierów wartościowych, 

4.  gwarancyjną – (zabezpieczającą) dotyczy weksli własnych i trasowanych 

in blanko (bez wskazania osoby uprawnionej z weksla), które 
zabezpieczają roszczenia mogące powstać z określonego stosunku 
prawnego, 

5.   legitymacyjną, polegającą na ułatwieniu identyfikacji podmiotów 

uprawnionych do realizacji praw wynikających z papierów 
wartościowych. 

WEKSEL 
Weksel oznacza dokument sporządzony w przewidzianej przez prawo formie, w 
którym wystawca albo sam przyrzeka zapłatę określonej sumy pieniężnej albo 
poleca zapłatę osobie trzeciej (trasatowi). Wystawca przyjmuje bezwarunkowo 
odpowiedzialność za zapłatę weksla .  
Wyróżnia się weksel własny i weksel trasowany. W wekslu własnym wystawca 
przyrzeka bezwarunkowo zapłacić oznaczoną sumę pieniężną na rzecz lub na 
zlecenie wskazanej z nazwiska osoby zwanej remitentem. 
Weksel własny zawiera: 

1.  słowo weksel w tekście dokumentu, 
2.  przyrzeczenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej, 
3.  oznaczenie terminu płatności, 
4.  oznaczenie miejsca płatności, 

                                                 

 
 
 

 

32

5.  nazwisko osoby, na której rzecz lub na której zlecenie zapłata ma być 

dokonana, 

6.  oznaczenie daty i miejsca wystawienia weksla, 
7.  podpis wystawcy. 

Weksel trasowany (ciągniony) polega na tym, iż wystawca poleca trasatowi 
bezwarunkowo zapłacić na rzecz remitenta (osoby uprawnionej z weksla) 
określoną sumę pieniężną.  
Weksel trasowany zawiera ponadto nazwisko osoby, która ma zapłacić za ten 
weksel remitentowi (wskazanie trasata). 
Wystawca weksla trasowanego zawsze odpowiada za zapłatę weksla, a z reguły 
także za jego przyjęcie przez trasata. 
Odpowiedzialność trasata jest uzależniona od przyjęcia przez niego weksla 
(akceptu), poprzez złożenie przez niego podpisu na przedniej stronie weksla. 
Prawo wekslowe przewiduje również wystawienie weksli niezupełnych (in 
blanko). Muszą one jednakże zawierać co najmniej podpis wystawcy lub 
akceptanta (trasata). Powstanie zobowiązania z weksla niezupełnego jest 
uzależnione od uzupełnienia go o wszystkie konstytutywne elementy weksla. 
Uzupełnienie weksla następuje zgodnie z umową zawarta w tej sprawie przez 
strony (np. umową o pracę, umową kredytu bankowego). 
 
 

1.  Pojęcie papierów wartościowych. 
2.  Rodzaje papierów wartościowych.  
     1) Rodzaje papierów wartościowych ze względu na charakter prawny . 

a)Papiery, które zawierają wierzytelność pieniężną . 

                b)Papiery, które inkorporują prawa udziałowe. 
          c)Papiery, które zawierają uprawnienia do rozporządzenia towarem 

znajdującym się pod pieczą wydawcy dokumentu. 

         2) Rodzaje papierów wartościowych ze względu na ogólne zasady ich 

obrotu. 

a)  Papiery imienne. 

             b)Papiery na zlecenie 
            c) Papiery na okaziciela 
CZEK 
Czek podobnie jak weksel trasowany stanowi sformalizowaną odmianę 
przekazu o cechach ściśle określonych przez ustawę z 28 kwietnia 1936 r. (Dz. 
U. Nr. 37, poz. 283 z późn. zm.).  
Czek jest papierem wartościowym który zawiera skierowanie do trasata (banku) 
polecenie wypłacenia oznaczonej w nim kwoty pieniężnej.  
Czek powinien zawierać: 

1.  nazwę „czek” w tekście dokumentu, w języku w jakim go wystawiono, 
2.  polecenie bezwarunkowe zapłacenia oznaczonej sumy pieniężnej, 
3.  nazwisko osoby, która ma zapłacić (trasata). Trasatem jest tutaj zawsze 

 

33

bank,  

4.   oznaczenie miejsca płatności, 
5.  oznaczenie daty i miejsca wystawienia czeku, 
6.  podpis wystawcy czeku. 
W praktyce wystawca posługuje się wyłącznie blankietami, w formie 
książeczki czekowej dostarczonej przez bank, w którym ma on otwarte 
konto. 

   

3.  Istota publicznego obrotu papierami wartościowymi (ustawa z dnia 

21.08.1997r. – Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi 
– Dz.U.Nr. 118 poz.754 z późn. zm.). 

 

TEMAT 15 
 
Wprowadzenie do prawa rodzinnego. 

 
Literatura

 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zakamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r, 

 

6.  J. Ignatowicz, M. Nazar- Prawo rodzinne, wyd. Lexis Nexsis – 2005 r. 

 

7.  J. Winiarz – Prawo rodzinne, wyd. PWN 2002 r. 

 

1. Pojecie prawa rodzinnego i opiekuńczego. 

 

Prawo rodzinne i opiekuńcze obejmuje normy regulujące zagadnienia związane 
lub wynikające z: 

1.  małżeństwa (np. takie jak: zawarcie małżeństwa, prawa i obowiązki 

małżonków zarówno o charakterze majątkowym jak i niemajątkowym, 
ustanie i unieważnienie małżeństwa, separację), 

2.  pokrewieństwa (pochodzenie dziecka, stosunki między rodzicami i dziećmi, 

przysposobienie, obowiązek alimentacyjny), 

 

34

3.  opieki i kurateli (ustanowienie i treść opieki prawnej nad małoletnim, 

ustanowienie i ustanie oraz zwolnienie z opieki, nadzór nad sprawowaniem 
opieki, opieka nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie, rodzaje i zakres 
kurateli). 

Zespół norm prawnych regulujących zagadnienia związane z opieką i kuratelą w 
literaturze określa się „prawem opiekuńczym”. 

Normy prawa rodzinnego i opiekuńczego zostały wyodrębnione z uwagi na 
przedmiot regulacji. Istnieją spory co do umiejscowienia prawa rodzinnego w 
systemie prawa. Jednakże znaczna grupa poglądów uznaje prawo rodzinne za 
dział prawa cywilnego. Kodeks rodzinny i opiekuńczy jest zasadniczym źródłem 
regulacji tych stosunków jednakże w wielu przypadkach odwołuje się również 
do przepisów kodeksu cywilnego, np. dotyczących miejsca zamieszkania, 
przedawnienia roszczeń, nabycia rzeczy ruchomej stanowiącej współwłasność 
małżeńską.  

Definicja rodziny 

Rodzina jest najstarszą grupą społeczną występującą na wszystkich etapach 
rozwoju społecznego. W nauce socjologii nazywa się ją najmniejszą komórką 
społeczną i wprowadza się rozróżnienie na tzw. małą i dużą rodzinę. Małą 
rodzinę tworzą kobieta i mężczyzna pozostający w związku małżeńskim oraz 
ich małoletnie dzieci. Duża rodzina obejmuje swoim zasięgiem także dziadków, 
pradziadków oraz dalszych krewnych np. wujków, stryjków.  Przepisy kodeksu 
rodzinnego nie definiują pojęcia rodziny, a nawet rzadko używają tego terminu, 
odnoszą się zaś najczęściej nie do całej rodziny, lecz do jej poszczególnych 
członków, rodziców, dzieci, wstępnych, zstępnych. W nauce prawa spotykamy 
się z pojęciem rodziny w węższym znaczeniu. Należą do niej małżonkowie oraz 
małoletnie dzieci pozostające we wspólnocie domowej np. przepisy art. 23, 24, 
27, 28, 30 k. r. o. określają obowiązki obydwojga małżonków  w zakresie 
zaspokajania potrzeb rodziny, która przez swój związek założyli. W kodeksie 
rodzinnym i opiekuńczym pojęcie rodziny występuje także w szerszym 
znaczeniu np. w art.14, 128, 144, 149. 
 

2. Pojęcie pokrewieństwa i powinowactwa. 

 

Pokrewieństwo – ustawa nie definiuje pokrewieństwa. Przyjmuje się, że 
pokrewieństwo jest stosunkiem prawnym między oznaczonymi osobami, które 
łączą biologiczne więzy krwi. Rozróżnia się linie (prostą i boczną) i stopnie 
pokrewieństwa. 

 

35

Krewnymi w linii prostej są osoby pochodzące jedna od drugiej (dzieci, rodzice, 
dziadkowie, pradziadkowie itd.). Pokrewieństwo w linii prostej obejmuje 
przodków- wstępnych i osoby, które od nich pochodzą- zstępnych. 

Krewnymi w linii bocznej są osoby mające przynajmniej jednego wspólnego 
przodka, ale od siebie nie pochodzące (np. rodzeństwo mające tych samych 
rodziców , jak i rodzeństwo przyrodnie).  

Stopnie pokrewieństwa ustala się według liczby urodzeń, np. matka i córka 
(syn) są krewnymi w linii prostej pierwszego stopnia, babcia i wnuczek – są 
krewnymi w linii prostej drugiego stopnia. W linii bocznej najbliższym 
stopniem pokrewieństwa jest drugi stopień tj. rodzeństwo.            

Powinowactwo 

Powinowactwo wynika z małżeństwa. Zgodnie z art.26 k. r. o. stosunek 
powinowactwa zachodzi między małżonkiem a krewnymi współmałżonka; trwa 
on mimo ustania małżeństwa na skutek śmierci małżonka lub orzeczenia 
rozwodu. Wygasa jednak, jeżeli małżeństwo zostało unieważnione. 
Powinowatymi są np. siostra żony, brat męża, matka i ojciec męża (żony), 
dziadek męża (żony). 

W powinowactwie występują również linie i stopnie określanie analogicznie jak 
w pokrewieństwie (np. brat męża i jego żona są powinowatymi w linii bocznej II 
stopnia, matka męża i jego żona są powinowatymi w linii prostej I stopnia 
 

3. Zasady prawa rodzinnego i opiekuńczego. 

Podstawowe zasady to:  

1.zasada monogami – oznacza, że mężczyzna i kobieta mogą pozostawać w 
ważnie zawartym i nie podlegającym unieważnieniu związku małżeńskim tylko 
z jedną osobą – art. 13 k. r. o. 

2. zasada równorzędności świeckiej i wyznaniowej formy zawarcia związku 
małżeńskiego -  

 Zgodnie z art. 1 k. r. o. małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta 
jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego 
oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński. Małżeństwo zostaje 
również zawarte, gdy mężczyzna i kobieta zawierający związek małżeński 
podlegający prawu wewnętrznemu kościoła albo innego związku wyznaniowego 
w obecności duchownego oświadczą wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa 
podlegającego prawu polskiemu i kierownik urzędu stanu cywilnego następnie 

 

36

sporządzi akt małżeństwa. Gdy zostaną spełnione powyższe przesłanki, 
małżeństwo uważa się za zawarte w chwili złożenia oświadczenia woli w 
obecności duchownego. 

3.zasada dobra dziecka – zasada ta znajduje swoje odzwierciedlenie nie tylko 
w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, ale także w innych uregulowaniach 
prawnych, np. kodeksie cywilnym, kodeksie karnym. Ilekroć ustawodawca 
reguluje problematykę dotyczącą dziecka, to dobro dziecka wyznacza kierunek 
rozwiązań prawnych.  

Pod kątem dobra dziecka (także przyszłego) wprowadzono niektóre zakazy 
zawarcia związku małżeńskiego np: nie osiągnięcie określonego wieku przez 
nupturienta, choroba psychiczna, pokrewieństwo, powinowactwo. Także 
odstępstwa od niektórych zakazów zawarcia małżeństwa podyktowane są 
dobrem przyszłego potomstwa – art. 10 § 1, 12 § 1 k. r. o. Art. 23 i 27 k. r. o. 
wprowadza obowiązek współdziałania małżonków dla dobra rodziny. Dobro 
dziecka przesądza o przyznaniu władzy rodzicielskiej jednemu z małżonków w 
przypadku orzeczenia rozwodu. Jednakże mimo zupełnego i trwałego rozkładu 
pożycia małżeńskiego rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego 
miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z 
innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia 
społecznego. 

Również inne przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zawierają 
uregulowania służące ochronie dobra dziecka, a w szczególności dotyczące 
przysposobienia  art.114- 127 k. r. o. , władzy rodzicielskiej – art.92-113 k. r. o., 
obowiązku alimentacyjnego art. 128-144 k. r. o., opieki i kurateli art.145 – 184 
k. r. o.  

4.zasad równouprawnienia kobiety i mężczyzny – małżonkowie mają równe 
prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do 
wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą 
przez swój związek założyli – art. 23 k. r. o. Zadośćuczynienie temu 
obowiązkowi może polegać także w całości lub w części na osobistych 
staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie 
domowym.  

Zasada ta znajduje swoje odzwierciedlenie także w przepisach regulujących 
stosunki majątkowe między małżonkami, czy też władzę rodzicielską. 

5. zasada trwałości małżeństwa – realizacji tej zasady służą między innymi 
przepisy dotyczące zawarcia małżeństwa, zawierające szereg ograniczeń w tym 
zakresie. Zasady tej nie można utożsamiać z nierozerwalnością związku 
małżeńskiego, gdyż kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje możliwość 

 

37

rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód, czy też orzeczenie separacji 
przez sąd. 
 

4. Źródła prawa rodzinnego i opiekuńczego. 

 
TEMAT 16 
 
Małżeństwo 
 

Literatura

 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zakamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r, 

 

6.  J. Ignatowicz, M. Nazar- Prawo rodzinne, wyd. Lexis Nexsis – 2005 r. 

 

7.  J. Winiarz – Prawo rodzinne, wyd. PWN 2002 r. 

 
 

1. Zawarcie małżeństwa. 

a)  przesłanki konieczne do zawarcia małżeństwa, 
b)  przesłanki porządkowe przy zawarciu małżeństwa. 

 

2. Zakazy zawarcia małżeństwa. 
3. Unieważnienie małżeństwa. Postępowanie i skutki unieważnienia 

małżeństwa. 

4. Prawa i obowiązki małżonków o charakterze niemajątkowym. 

Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do 
wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania 
dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. 
Małżonkowie rozstrzygają wspólnie o istotnych sprawach rodziny; w braku 
porozumienia każdy z nich może zwrócić się o rozstrzygnięcie do sądu.  

O nazwisku, które każdy z małżonków będzie nosił po zawarciu małżeństwa, 
decyduje jego oświadczenie złożone przed kierownikiem urzędu stanu 
cywilnego. Oświadczenie może być  złożone bezpośrednio po zawarciu 

 

38

małżeństwa albo przed sporządzeniem przez kierownika urzędu stanu 
cywilnego zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających 
zawarcie małżeństwa. 

 Małżonkowie mogą nosić wspólne nazwisko będące dotychczasowym 
nazwiskiem jednego z nich. Każdy z małżonków może również zachować swoje 
dotychczasowe nazwisko albo połączyć z nim dotychczasowe nazwisko 
drugiego małżonka. Nazwisko utworzone w wyniku połączenia nie może 
składać się z więcej niż dwóch członów. 

 W razie nie złożenia oświadczenia w sprawie nazwiska, każdy z małżonków 
zachowuje swoje dotychczasowe nazwisko. 

 Z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi 
drugiego małżonka; trwa ono mimo ustania małżeństwa. 
 Oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych 
możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania 
potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu 
obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych 
staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie 
domowym.  

Jeżeli jeden z małżonków pozostających we wspólnym pożyciu nie spełnia 
ciążącego na nim obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb 
rodziny, sąd może nakazać, ażeby wynagrodzenie za pracę albo inne należności 
przypadające temu małżonkowi były w całości lub w części wypłacane do rąk 
drugiego małżonka. 

Nakaz, o którym mowa w paragrafie poprzedzającym, zachowuje moc mimo 
ustania po jego wydaniu wspólnego pożycia małżonków. Sąd może jednak na 
wniosek każdego z małżonków nakaz ten zmienić albo uchylić  

   -     równość praw i obowiązków, 

-  rozstrzyganie o istotnych sprawach rodziny, 
-  nazwisko małżonków. 

 

5. Stosunki majątkowe między małżonkami (art. 31 i nast. k.r.o.). 

 

Zawarcie związku małżeńskiego powoduje powstanie pomiędzy małżonkami 
stosunków zarówno o charakterze osobistym jak i majątkowym. Pełnią one 
doniosłą rolę, gdyż baza materialna ma duży wpływ na funkcjonowanie rodziny, 
z drugiej jednak strony nieprawidłowy układ tych stosunków powoduje 
powstawanie wielu, często bardzo groźnych konfliktów. 
 

1)  Ustrój ustawy. 

a) 

Majątek wspólny (art. 31, 34 k.r.o.). 

 

 

39

Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy 

ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty 
majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez 
jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte 
wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. 

§ 2. Do majątku wspólnego należą w szczególności: 

  1)  pobrane  wynagrodzenie  za  pracę i dochody z innej działalności 

zarobkowej każdego z małżonków, 

  2)  dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego 

z małżonków, 

2)  środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego 

funduszu emerytalnego każdego z małżonków. 

 
Przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga 
małżonków są objęte wspólnością ustawową także w wypadku, gdy zostały 
nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub 
darczyńca inaczej postanowił. 

b) 

Majątek osobisty (art. 33 k.r.o.). 

Do majątku osobistego każdego z małżonków należą: 

  1)  przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej, 
  2)  przedmioty  majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, 

chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił, 

  3)  prawa  majątkowe wynikające ze wspólności  łącznej podlegającej 

odrębnym przepisom, 

  4)  przedmioty  majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych 

potrzeb jednego z małżonków, 

  5)  prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie, 
  6)  przedmioty  uzyskane  z  tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub 

wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną 
krzywdę; nie dotyczy to jednak renty należnej poszkodowanemu 
małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy 
zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub zmniejszenia 
widoków powodzenia na przyszłość, 

  7)  wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z tytułu innej 

działalności zarobkowej jednego z małżonków, 

  8)  przedmioty  majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia 

jednego z małżonków, 

  9)  prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz 

inne prawa twórcy, 

 

40

  10) przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, 

chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. 

 

3)  Ustrój umowny (art. 47 – 49 k. r. o.). 

a) 

Ustrój rozszerzający wspólność majątkową (art. 49, 50 k. r. 
o). 

b) 

Ustrój ograniczający wspólność majątkową. 

c) 

Ustrój rozdzielający wspólność majątkową (art. 51 k. r. o.). 

d) 

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków 

(art. 51 

2-5

), 

4)  Zarząd majątkiem wspólnym (art. 36 – 40 k. r. o.). 
5)  Odpowiedzialność majątkowa małżonków (art. 41, 30 k. r. o.). 

Jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, 

wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. 

§ 2. Jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka 

albo zobowiązanie jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej, 
wierzyciel może  żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z 
wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej 
działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z jego praw, o 
których mowa w art. 33 pkt 9, a jeżeli wierzytelność powstała w związku z 
prowadzeniem przedsiębiorstwa, także z przedmiotów majątkowych 
wchodzących w skład przedsiębiorstwa. 

§ 3. Jeżeli wierzytelność powstała przed powstaniem wspólności lub 

dotyczy majątku osobistego jednego z małżonków, wierzyciel może  żądać 
zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub z 
dochodów uzyskanych przez dłużnika z innej działalności zarobkowej, jak 
również z korzyści uzyskanych z jego praw, o których mowa w art. 33 pkt 9. 

 
 
 
 

TEMAT 17 
 
Stosunki między rodzicami i dziećmi. 

 

Literatura

 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

                                                 

 

 

41

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zakamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r, 

 

6.  J. Ignatowicz, M. Nazar- Prawo rodzinne, wyd. Lexis Nexsis – 2005 r. 

 

7.  J. Winiarz – Prawo rodzinne, wyd. PWN 2002 r. 

 
 
 
 

Stosunki między rodzicami i dziećmi. 

 
 

Władza rodzicielska (art.92 – 113 k.r.o.). 

1.  Istota i treść władzy rodzicielskiej. 

Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 92 – 113 zawiera podstawowe 
uregulowania dotyczące władzy rodzicielskiej. Władza rodzicielska przysługuje 
obydwojgu rodzicom zarówno związanych węzłem małżeńskim jak i rodzicom 
dziecka pozamałżeńskiego. Jednakże władza rodzicielska nie przysługuje 
rodzicom jeżeli: 

1.  nie ustalono ojcostwa lub macierzyństwa (władza rodzicielska przysługuje 

wówczas temu rodzicowi, którego stosunek rodzicielski jest pewny), 

2.  gdy jedno z rodziców albo oboje nie mają pełnej zdolności do czynności 

prawnych, 

3.  gdy jedno z nich albo oboje zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, albo 

władza ta została zawieszona.  

Funkcje i treść władzy rodzicielskiej ulegały na drodze rozwoju historycznego 
istotnym zmianom, gdzie w  pewnych okresach dziecko było traktowane jak 
własność rodziców, po dzisiejsze określenie tej władzy (zresztą obecnie również  
regulacje prawne w różnych państwach w tym zakresie znacznie się od siebie 
różnią). 

Władza rodzicielska ma służyć przede wszystkim dobru dziecka, ale także musi 
być wykonywana zgodnie z interesem społecznym (art.95 § 3 k. r. o.). Rodzice 
wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. 
Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i psychiczny rozwój dziecka i 

 

42

przygotowywać je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do 
jego uzdolnień (art.96 k. r. o.). 

Dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską i powinno im 
okazywać posłuszeństwo.   

Na władzę rodzicielską składają się trzy atrybuty: 

1.  piecza nad osobą dziecka,  
2.  przedstawicielstwo, 
3.  zarząd majątkiem dziecka. 

 

1)  Pojęcie władzy rodzicielskiej (art. 95 § 2,100 k.r.o.). 
2)  Treść władzy rodzicielskiej. 

a) 

Piecza i wychowania (art. 98 k.r.o.). 

b) 

Przedstawicielstwo ustawowe ( art. 98 k.r.o.). 

c) 

Zarząd majątkiem dziecka (art.101 – 105 k.r.o.). 

2.  Formy ingerencji sądu opiekuńczego w sprawowanie władzy 

rodzicielskiej. 

 

W przypadku pojawienia się jednak nieprawidłowości, gdy dobro dziecka jest 
zagrożone lub naruszone, właściwe organy państwowe mają obowiązek prawny 
podjęcia stosownych do stopnia zagrożenia działań.    

Nieprawidłowości te mogą być zarówno zawinione przez rodziców, np. nałóg 
pijaństwa, narkomania, pasożytniczy tryb życia,  nadmierne karcenie dziecka, 
jak i niezawinione np. niedoświadczenie, młody wiek rodziców, brak 
stanowczości w egzekwowaniu właściwych postaw dziecka, trudna sytuacja 
materialna rodziców, lansowanie przez środki masowego przekazu 
niewłaściwych  „wzorców”, mylne wyobrażenie o tym co jest dobre dla dziecka. 

Nie można jednak uzależnić ingerencji sądu od tego, czy zagrożenie dobra 
dziecka zostało spowodowane zawinionym działaniem rodziców, czy też ich 
nieudolnością, bądź też mylnym wyobrażeniem o tym, czego wymaga dobro 
dziecka. 

W takich sytuacjach konieczna jest ingerencja sądu opiekuńczego poprzez: 

1.ograniczenie, 
2.zwieszenie lub, 
3.pozbawienie władzy rodzicielskiej. 

Ingerencja sądu ma na celu ochronę dobra dziecka, a nie ukaranie rodziców. 

 

 

43

1)  Ograniczenie władzy rodzicielskiej (art. 109 k. r. o). 

a) 

Przesłanka ograniczenia władzy rodzicielskiej ( art. 109 § 1 
k. r. o.) 

b) 

Środki ograniczenia władzy rodzicielskiej (art. 109 § 2,3 k. r. 
o.). 

2)  Zawieszenie władzy rodzicielskiej (art. 110 k. r. o.). 
3)  Pozbawienie władzy rodzicielskiej. 

a) Przesłanki pozbawienia władzy rodzicielskiej (art.111 § 1 k. 

r. o. zob. też art. 111 § 2k.r.o.). 

 - Trwała przeszkoda w wykonywaniu władzy 
rodzicielskiej. 
 - Nadużycie władzy rodzicielskiej. 
 - Rażące zaniedbanie władzy rodzicielskiej. 
c) 

Skutki prawne pozbawienia władzy rodzicielskiej (art. 112 – 
113 k. r. o.). 

3. Przysposobienie (art. 114 – 127 k. r. o.). 

1.  Pojęcie przysposobienia (art. 117 § 1 k. r. o.). 
2.  Rodzaje przysposobienia. 

1)  Przysposobienie pełne (art. 121 k. r. o). 
2)  Przysposobienie niepełne (art. 124 § 1, 131 § 1 k.r.o.,937 k.c.). 
3)  Przysposobienie całkowite (art. 119

1

 § 1, 119

2

 k. r. o. zob. też art. 

124

1

, 125

1

 k. r. o. oraz 48 ust. 1 p. o. a. s. c .). 

 

 
TEMAT 18 
Obowiązek alimentacyjny (art. 128 – 144 k. r. o.). 

 
Literatura

 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zakamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r, 

 

6.  J. Ignatowicz, M. Nazar- Prawo rodzinne, wyd. Lexis Nexsis – 2005 r. 

 

7.  J. Winiarz – Prawo rodzinne, wyd. PWN 2002 r. 

 

 

44

 
 

 
 
 Obowiązek alimentacyjny (art. 128 – 144 k. r. o.). 

Obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w 
miarę potrzeby także środków wychowania  tym członkom rodziny, którzy nie 
są w stanie własnymi siłami zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb. Z 
łac. alimentum oznacza żywność, jednakże obowiązek alimentacyjny jest 
rozumiany znacznie szerzej niż tylko jako powinność dostarczania żywności. 
Obowiązek dostarczania środków utrzymania polega także na dostarczaniu 
takich środków jak na przykład: mieszkania, odzieży, leczenia, zaspokojenia 
potrzeb kulturalnych, pielęgnowania w chorobie. W odniesieniu do małoletnich 
dzieci polega również na dostarczaniu środków wychowania i obejmuje 
wszystko co jest potrzebne do jego rozwoju fizycznego i psychicznego, np. na 
zapewnieniu odpowiedniego wykształcenia, rozwijania zainteresowań i 
uzdolnień dziecka. 

Przepisy regulujące obowiązek alimentacyjny nie określają sposobu, w jaki 
należy dostarczać uprawnionemu środków utrzymania i wychowania. 
Najczęściej dostarczanie ich następuje w naturze, przez dostarczenie 
uprawnionemu mieszkania, wyżywienia, sprawowanie osobistej opieki. 
Wykonanie obowiązku alimentacyjnego może polegać także na dostarczaniu 
środków pieniężnych uprawnionemu.  

 Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo 
(art.128 k. r. o.), zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. 
Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed 
dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w 
częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 
129 k. r. o.). 

Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje 
dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy 
osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy 
uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest 
niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. 
 

1.  Pojęcie i cechy obowiązku alimentacyjnego (art. 128 i nast. k. r. o.). 
2.  Źródła obowiązku alimentacyjnego. 

a)  Pokrewieństwo w linii prostej oraz rodzeństwo (art. 128, 134 k. r. 

o.). 

 

45

b)  Przysposobienie pełne i całkowite (art. 121 § 1,2 k.r.o.) oraz 

przysposobienie niepełne (art. 131 § 1 k.r.o., zob też art. 131 § 2 
k.r.o.). 

c)  Powinowactwo (art. 144 k.r.o.). 
d)  Obowiązek byłych małżonków po rozwodzie lub unieważnieniu 

małżeństwa (art. 60 k. r. o.) oraz małżonków żyjących w separacji 
małżeńskiej (art. 61 

4

 § 4 k. r. o.). 

 
 

TEMAT 19 
 
Opieka i kuratela ( art. 145 – 184 k. r. o.). 
 

Literatura

 

1.  1.Kodeks cywilny-ustawa z 23.4.1964 r. 
2.  Z. Szczurek – Prawo cywilne dla studentów administracji – wyd. 

Zakamycze 2005 r. 

3.  red. W.J. Katner - Prawo cywilne i handlowe w zarysie, wyd. Zakamycze 

2004 r.     

4.  Bieranowski, P. Bogdalski, M. Goettel – Prawo cywilne w zarysie, wyd. 

Zakamycze 2003 r., 

 

5.  5.Kubiński P., Wybrane zagadnienia prawa cywilnego i gospodarczego. 

Zarys wykładu . Olsztyn 2002 r, 

 

6.  J. Ignatowicz, M. Nazar- Prawo rodzinne, wyd. Lexis Nexsis – 2005 r. 

 

7.  J. Winiarz – Prawo rodzinne, wyd. PWN 2002 r. 

 
 
 

 
 
 

Opieka i kuratela ( art. 145 – 184 k. r. o.). 

Opieka jest instytucja prawną mającą na celu zapewnienie pieczy i reprezentacji 
osobom małoletnim, jeżeli żądnemu z rodziców nie przysługuje władza 
rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani - art. 94 § 3 k. r. o., lub osobom 
pełnoletnim całkowicie ubezwłasnowolnionym –art.13 § 2 k.c. 

 

46

Opieka nad małoletnim jest uregulowana a kodeksie rodzinnym i opiekuńczym 
w art. 145 – 174. Opiekę ustanawia sąd opiekuńczy, skoro tylko poweźmie 
wiadomość, że zachodzi prawny po temu powód dla małoletnich: 

1.  którzy są pełnymi sierotami, 
2.  których rodzice są nieznani, 
3.  których obydwoje rodzice zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej, lub 

sąd obojgu rodzicom zwiesił władzę rodzicielską, 

4.  w wypadku całkowitego lub częściowego ubezwłasnowolnienia 

rodziców lub jednego z nich w sytuacji, gdy drugiemu nie przysługuje 
władza rodzicielska, 

5.  których oboje rodzice są małoletni lub małoletni jest jeden z nich a 

drugiemu z nich nie przysługuje władza rodzicielska. 

Wszczęcie postępowania o ustanowienie opieki następuje na wniosek każdego, 
komu znane są powody uzasadniające ustanowienie opieki np. szkoły, sądu, 
policji, prokuratury, organach administracji, opiekunach społecznych. 

 Opieka jest surogatem władzy rodzicielskiej, zgodnie z art.155 k. r. o. opiekun 
sprawuje pieczę nad osobą dziecka i jego majątkiem. Podlega przy tym 
nadzorowi sądu opiekuńczego. Do sprawowania opieki stosuje się odpowiednio 
przepisy o władzy rodzicielskiej. 
 

1.  Pojęcie treści opieki (art. 145, 154 – 164 k. r. o.). 
2.  Rodzaje opieki . 

1)  Opieka nad małoletnim (art. 154 –174 k. r. o.). 
2)  Opieka nad całkowicie ubezwłasnowolnionym (art. 175 – 177 k. r. 

o.). 

3.  Nadzór sądu opiekuńczego nad wykonywaniu opieki ( art. 165 – 168 k. 

r. o.). 

4.  Pojęcie i rodzaje kurateli (art. 178 –184 k. r. o.). 

 

Kuratela służy zabezpieczeniu wąsko określonych interesów osoby, której ona 
dotyczy. Cechą wspólna opieki i kurateli jest to, iż roztaczają one pieczę nad 
osobami lub majątkiem osób, które same swych spraw z przyczyn prawnych lub 
faktycznych prowadzić nie mogą.  
Kuratela ma charakter przejściowy, tymczasowy i jest ustanawiana tylko w 
przypadkach przewidzianych w ustawie. Kuratela może być powołana zarówno 
dla osoby fizycznej jak i osoby prawnej. Szczegółowo zakres kurateli jest 
uregulowany przez przepisy prawne,  które przewidują ustanowienie kuratora. 
Ustanowienie kuratora przewidują zarówno przepisy kodeksu rodzinnego i 
opiekuńczego, kodeksu cywilnego, kodeksu postępowania cywilnego i inne. 
Przepisy prawne przewidują następujące rodzaje kurateli: 

 

47

1.  kurator dla dziecka poczętego  lecz jeszcze nie urodzonego 

jeżeli jest to potrzebne dla strzeżenia przyszłych praw 
dziecka. Kuratela ustaje z chwilą urodzenia dziecka- 
art.182 k. r. o., 

2.  kurator dla osoby ułomnej, jeżeli potrzebuje pomocy do 

prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego 
rodzaju. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa 
sąd opiekuńczy – art. 183 k. r. o. 

3.  kurator dla osoby nieobecnej, a nie mającej pełnomocnika. 

To samo dotyczy wypadku, gdy pełnomocnik nieobecnego 
nie może wykonywać swoich czynności albo gdy je 
wykonywa nienależycie. Kurator powinien przede 
wszystkim postarać się o ustalenie miejsca pobytu osoby 
nieobecnej i zawiadomić ją o stanie spraw – art.184 k. r. o. 

4.  kurator zastępujący przedstawiciela ustawowego – art.99 k. 

r. o., 

5.  kurator dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo –art. 16 

§ 2 k. c., 

6.  kurator dla strony, której miejsce pobytu nie jest znane – 

art. 143 k. p. c.  

7.  kurator dla osoby przebywającej w zakładzie 

psychiatrycznym, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do 
prowadzenia swoich spraw (art.44 ustawy z 19 sierpnia 
1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego – Dz. U. Nr111, 
poz. 535 ze zm.), 

8.  kurator dla strony osoby prawnej, która nie może 

prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego 
organów – art.42 k. c.  

 

1)  Pojęcie i cechy kurateli . 
2)  Rodzaje kurateli. 

a) 

Kuratela dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej (art. 181 
k. r. o.). 

b) 

Kuratela dla dziecka poczętego a jeszcze nie urodzonego (art. 
182 k. r. o.). 

c) 

Kuratela dla osoby ułomnej (art. 183 k. r. o.). 

d) 

Kuratela dla osoby nieobecnej (art. 184 k. r. o.). 

e) 

Kuratela dla osoby prawnej (art. 42 k c.). 

 
 
 
 
 

 

48

 
 

 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

    

 

49