plik

Małgorzata Sacha

FENOMENOLOGIA
Metoda, kierunek interpretacyjny, wiążący się z metodą filozoficzną wywodzącą się od Husserla i
Schelera

Szkoła religioznawcza, komplementarna do historii religii, przechodzącą w typologię, komparatystykę,
łączoną czasem z hermeneutyką, strukturalizmem czy psychoanalizą

BLOKI TEMATYCZNE
Fenomenologia Husserla i Schelera (esencjalistyczna)

Nurt irracjonalistyczny (Rudolf Otto)

Klasyczna fenomenologia religii Gerardusa van der Leeuwa + podej ście Diltheya

Wkład hermeneutyki w hermeneutyczną fenomenologię religii - Heidegger, Gadamer, Ricoeur

Ruch rewaloryzacji religii (Otto, Eliade)

Neofenomenologia - J. Waardenburg

Wielcy krytycy fenomenologii - historycyzm - R. Pettazzoni, Ernesto de Martino

ewolucjonizm - Benedetto Croce

DILTHEY
Specyficzne podejście do metod humanistycznych - tylko idiograficzne

Odwołuje się do szkoły badeoskiej, która wprowadziła podział nauk na

Nauki humanistyczne mają rozumied, nie wyjaśniad

Powszechnie przyjęte założenia teoretyczne i proponowany zestaw procedur
badawczych

○

Kuhn - paradygmat - proponowany zestaw procedur badawczych

Idiograficzne - opisujące
humanistyczne

Nomotetyczne - zajmujące się formułowaniem praw
ścisłe

METODY BADAWCZE ZJAWISK RELIGIJNYCH I OKREŚLANIE ISTOTY RELIGII JAKO TAKIEJ

SPEKULATYWNE

Pozytywizm

○

Empiryzm (szkoły emocjonalistyczne)

○

Materializm

○

Idealizm

○

Egzystencjalizm

○

fenomenologia

○

Oparte na klasycznych metodach filozoficznych

EMPIRYCZNE

Zebranie wszystkich możliwych źródeł

○

Budowa typów historycznych

○

Mechaniczne zestawianie podobieostw

Nieskooczony proces zbierania źródeł

Dobór materiału

Historyczno - religijna (porównawczo - religijna)

Metody psychologii/ socjologii

○

Redukcja rzeczywistości religijnej do podmiotowych przeżyd

Psychologiczno (socjologiczno) - religijna

Lingwistyczne

Za Kantem - fenomenalizm - wyodrębnienie zjawisk, obserwacja, opis
struktury sacrum/ profanum, klasyfikacja/typologia, wgląd rozumiejący,
poszukiwanie sensu

○

Husserl - analiza danych doświadczalnych, doświadczeo przeżyciowych,
refleksja nad własnym lub cudzym przeżyciem, redukcja ejdetyczna i
fenomenologiczna

○

Fenomenologiczne

do sporu między podejściami dochodzi na bazie problemu genezy religii:

Historyczna

○

Psychologiczna

○

Socjologiczna

○

Materializm

○

Idealizm

○

Zajmują się problemem genezy religii

Metody:

Fenomenologia się tym problemem nie zajmuje, chce byd bezzałożeniowa, zupełnie pomija to pytanie

PRZYKŁADY POGLĄDÓW NA GENEZĘ RELIGII
Przyrodnicza - M. Miller

Psychologiczna - Freud

Socjologiczna - Durkheim

Ewolucjonizm historyczny - fetyszyzm, animizm, manizm, magizm

Teologiczna - objawienie

Wykład I

2 października 2007
22:07

fenomenologia religii Strona 1

Fenomenologia jest różna w religioznawstwie i w religiologii

Pytanie: czy obszar badao fenomenologicznych ograniczyd do empirii, czy wziąd też pod uwagę filozofię i
teologię

Religiologia - KUL, Zdybicka, Bronk
Teologia

Filozofia religii

religioznawstwo

Hierarchia ważności

Do dyscyplin religiologii autorzy szkół wyznaniowych zaliczają
Etnologię

Socjologię

Pedagogikę

Fenomenologię - jako podejście komparatystyczne

I w religioznawstwie i w religiologii jest problem z fenomenologią:
Jeśli to tylko badania porównawcze - to komparatystyka

Różne metody inspirowane Husserlem

Filozofia religii nie może określad założenia religii/ genezy
Nie może też nic powiedzied o istocie

Religiologia też

Fenomenologia (wg ks. Ruteckiego) nie może określid genezy, istoty i funkcji religii, orzeka o tym dopiero
filozofia religii - ma zatem wyższy status jako nauka, bo określa przedmiot, podmiot i relację je łączącą

Konieczna ontyczna relacja przedmiotu i podmiotu

Przedmiot religii - absolut, byt o osobowej strukturze

Wg Zdybickiej - religiologia określa istotę jeszcze przed naukami empirycznymi

Chicagowska szkoła eliadystów - od Mircea Eliadego - realizuje tylko wybrane elementy fenomenologii i
typologii - jest najbardziej znana

Powstanie fenomenologii religii - protestancka grupa, która chciała stworzyd naukę bez wpływu teologii
Geraldus van der Leeuw
Najsilniejsze obozy fenomenologii to Holandia i Skandynawia

Fenomenologia jako typoogia - Geo Widengen, Åke Hultkranz

Jacques Waardenburg - "Religia i religie"

Klasycy: Jukko Bliker, Christensen

Niemcy: Rudolf Otto
Francja: blisko filozofii i katolicyzmu - Henri Dúmerie
Włochy: historycyzm - nie ma fenomenologii, raczej typologia - najbliżej jest Pettazzoni - lokując
fenomenologię jako naukę pomocniczą, systematyzującą - po historii

Wykład II

9 października 2007

23:08

fenomenologia religii Strona 3

Ernesto de Martino - lubi Heideggera i Diltheya

fenomenologię jako naukę pomocniczą, systematyzującą - po historii

POLSKA FENOMENOLOGIA

Na wszelki wypadek mówi się o komparatywistyce - mało jest tutaj filozoficznych fenomenologów

Dziwne nurty łączące fenomenologię z chrześcijaostwem

Pani Sacha idzie za Ricoeurem i uprawia fenomenologię hermeneutyczną

PODSTAWY

Wyróżnia się metodę i technikę porównawczą i typologizującą (Hultkranz, Widengren)

Wydzielona dziedzina badao w ramach religioznawstwa (Eliade, van der Leeuw, Waardenburg)

Bardziej pod wpływem fenomenologii filozoficznej - Ricoeur, Scheler

Pod częściowym wpływem - Otto, Eliade, van der Leeuw

Na początku miała należed do teologii - Schleiermacher, P. Tillich

Typologiczna



Filozoficzna



Teologiczna



U Andrzeja Bronka:

○

Jako synonim typologii

U de Silvy fenomenologia to zarówno dyscyplina akademicka jak i metoda osiągnięcia celów tej
dyscypliny akademickiej

DOŚWIADCZENIE RELIGIJNE

Wyznacza nabyte religijne nawyki, przypomnienia, dyspozycje będące rezultatami konkretnych
intencjonalnych doświadczeo, uważanych za przyczynowo powiązane z ontologicznie transcendentnym
przedmiotem

Samo doświadczenie można badad na 3 sposoby:
Patrzed na nie, bo wskazuje na przedmiot - patrzed na przedmiot

Doświadczenie uważane za realne przez wyznawcę - badad tylko jego

Emocjonalny

○

Kognitywny

○

Wolicjonalny

○

Jako specyficzna religijna dyspozycja powstała w wyniku powtarzającego się doświadczenia sacrum, ma
wymiary:

Jest specyficznym doświadczeniem - jest nieredukowalne
Przedmiot też jest specyficzny - nieredukowalny - sacrum

Fenomenologia ma honorowad wszystkie specyficzności, byd najbardziej nieredukcjonistyczną metodą

By mogła byd akademicka:
Ma pogląd na doświadczenie religijne

Świadomośd kryteriów identyfikacji fenomenów religijnych

Jasne cele, zadania - opis, a nie wyjaśnianie

Kryteria fenomenologii:
Wiary uczonego

uczony musi mied wgląd w fenomen który bada - musi byd religijny

fenomenologia religii Strona 4

Ogólnie

○

Wierzyd w badaną religię

○

uczony musi mied wgląd w fenomen który bada - musi byd religijny

Widzenie emiczne - od środka

Wiary wierzącego

Badacz nie musi wierzyd, wierzący opisuje mu swoje doświadczenia, badacz bada :]

Widzenie etyczne - od zewnątrz

U Waardenburga:
Religia explicitna lub implicitna

Naukowe

Intersubiektywna komunikowalnośd/ weryfikowalnośd

Hermeneutycznie nastawieni mówią - musimy mied przedzałożenia do badania

Minimum wymagane od fenomenologa to świadomośd własnych założeo

Różne podejścia

PROBLEM

Prosty - opis wiary danego wyznania

○

Refleksyjny - próba uchwycenia intencji - zwłaszcza kapłanów

○

Metateoretyczny - ma uchwycid oba

○

Kryteria interpretacji doświadczenia religijnego

RODZAJE FENOMENOLOGII

Deskryptywna - opis doświadczeo

Morfologiczna - typologiczna - esencjalna - strukturalna

U Schelera
Istotowa

konkretna

Ricoeur - fenomenologia hermeneutyczna/ egzystencjalna

DILTHEY
Na przełomie XIX i XX w.

"wprowadzenie do nauk humanistycznych"

Nauki humanistyczne też muszą mied swoją metodologię

Determinizm historyczny ujmuje masowe zmiany

Nauka nie ma odkrywad regularności, ale psychiczna strukturę charakterystyczną dla danej epoki

Nie ma praw ani konieczności przy zmianie epoki, jest to nagła i nieprzewidywalna zmiana

Korzysta z psychologii opisowej i analitycznej - potem z tego rezygnuje

Brak obiektywnych metod odtwarzania dawnych przeżyd

Chciał znaleźd metodę - zwrócił się ku hermeneutyce - czyni ją podstawową metodą humanistyki

Szuka "ducha obiektywnego" epoki

Bada znaczenia dzieł ludzkich - fenomenologia rozumiejąca - chce znaleźd znaczenia

Ma byd alternatywą dla historiografii

W przeciwieostwie do przedmiotów martwych, u ludzi istnieje świat znaczeo

Proces, dzięki któremu pojmujemy znaczenie - rozumienie

Rozumiemy, bo jesteśmy zanurzeni w świecie znaczeo

Rozumienie opiera się na osobiście przeżywanym doświadczeniu - u innej osoby tylko wtedy, gdy
umiemy sobie wyobrazid, przypomnied podobne własne doświadczenia

Jest intelektualnym procesem wymagającym koncentracji - zależy od indywidualnej głębi i oryginalności
postrzegania

Ostatecznie interpretacja nigdy się nie kooczy, jest ciągły dokopywaniem się do znaczeniaa

Zarzucano mu relatywizm historyczny

fenomenologia religii Strona 5

Analiza: tekst Zbigniewa Benedyktowicza O niektórych zastosowaniach metody
fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem, kulturą [w:] Etnografia polska t.XXIV z. 2
s. 9-46

Johan Heinrich Lambert - 1764 - pierwsze użycie określenia

Kant - fenomeny to rzeczy takie, jakie się jawią - przeciwieostwo noumenów - rzeczy samych w sobie

Shelling, Hegel, Fichte, Schopenhauer - szukali dostępu do rzeczy samych w sobie

U Hegla w "Fenomenologii ducha" Duch poznaje siebie samego poprzez historię, można go poznad dzięki
analizie sposobu, w jaki się on objawia

XIX w. - fenomen stał się symbolem faktu

Fenomenologią było czysto opisowe studium danego przedmiotu

Hamilton, Hartman, Pierce - mówili że fenomenologia to opis przemyślanych doświadczeo tego, co
realne

Fenomenologia Husserla to coś więcej niż opis - jest to ujawnianie, prezentacja, odsłanianie tego, co się
objawia

U Kanta - poznanie jest czynne, w fenomenologii bierne

Według Husserla zadanie fenomenologii to systematyczny przegląd doświadczeo poznawczych -
spostrzeżeo wewnętrznych, spostrzeżeo immanentnych, przypominania, domniemywania itp. Ma byd
próbą budowania filozofii opartej na intuicji

U Augustyna osiągnięcie wiedzy wymagało kontemplacji (contemplatio) i łaski Bożego oświecenia
(illuminatio)

U Junga intuicja nie pochodzi z zewnętrznego źródła, ale z siebie

We wszystkich rodzajach fenomenologii - postulat powrotu do pierwotnego, bezpośredniego
doświadczenia (u Husserla było to hasło "z powrotem do rzeczy" u Heideggera "z powrotem do źródeł"

Fenomenologia jest dochodzeniem "co" przez "jak"

Sytuuje się pomiędzy rozumiejąco - intelektualno - empirycznym a sensualistyczno - empirycznym
rozumieniem świata, a także między poznaniem empirycznym a apriorycznym

Zamiast dedukcji czy indukcji jako metodę proponuje redukcję ejdetyczną - drogę, która wychodzi od
faktów i rzeczy i zmierza do poznania ich istoty, zakłada:

- zawieszenie, wyłączenie rozważao przyczynowo - skutkowych

- inne od empiryków rozumienie doświadczenia - intuicyjne

- przeciw psychologizmowi - w imię obiektywizmu

- ma byd mathesis universalis - nauką o ogólnych zasadach poznania - zarówno

dla nauk ścisłych, jak i dla humanistycznych

- uchyla wszystkie wcześniejsze naukowe teorie

Fenomenologia wskazuje na to, iż istnieje ważny związek między sposobem istnienia badanego
przedmiotu, a jego przejawami - sposobem doświadczania a sposobem prezentacji - to poszukiwanie na
drodze szeregu prób tej najbardziej uprawnionej drogi do prezentacji istoty badanego przedmiotu

Rodzaje fenomenologii

"czysta"             mowy
Husserl          Marleau
                            Ponty

Fenomenologia egzystencji - Heidegger, Kierkegaard, Pascal - wyżej nad naukę cenią życie

Stadium estetyczne

Stadium
etyczne

Stadium religijne-
najwyższe

Fenomenologię cechuje antysystemowośd

W doświadczeniu poznawczym w fenomenologii namiętności, uczuciu towarzyszy nieustannie
metodyczny dystans

Wymagana jest zdolnośd podmiotu do transcendowania siebie - "trzeba zamilknąd, by dopuścid rzeczy
do słowa" - poznanie ma byd dialogiem i samopoznaniem

Doświadczenie według Husserla - każda prezentująca naocznośd , która jest źródłem prawomocności
poznania, że wszystko, co się w intuicji źródłowo (w cielesnej samoobecności) prezentuje, należy przyjąd
jako to, co się prezentuje ale także jedynie w tych granicach, w jakich się prezentuje

Fenomenologia dąży do precyzji - jej język jest pozbawiony metafor i zapożyczonych terminów - jest
dosłowny

Postępowanie fenomenologiczne- prezentujące/ontologizujące

"doświadczenia źródłowe narzucają koniecznośd "tworzenia" szeregu ontologii regionalnych
wymagających stosownego środka wyrazu"

"słowo pierwotne" - wypowiedzenie pewnej myśli po raz pierwszy w wyniku refleksji, utworzenie
nowego związku pojęciowego, nowego sensu

"słowo wtórne" - tłumaczenie myśli już gotowej, powtórzenie stereotypu (Marleau-Ponty)

JEDYNYMI NARZĘDZIAMI UŻYWANYMI PRZEZ FENOMENOLOGIĘ SĄ SŁOWO I PRZEŻYCIE - trzeba dad
rzeczom odpowiednie słowa

"słowo poezja będące synonimem precyzji używane jest w mowie potocznej na przekór swojej funkcji"

"świat fenomenologiczny to bynajmniej nie czysty byt, ale sens ukazujący się w punkcie przecięcie moich
doświadczeo z doświadczeniami innych ludzi jest więc nieodłączny od subiektywności i
intersubiektywności"

Fenomen - czym jest?

U Kanta - to przeciwieostwo noumenu - rzecz taka, jaka się jawi

W XIX w. - fenomen to synonim faktu

U Hamiltona, Hartmanna, Pierce'a - to opis przemyślanych doświadczeo tego, co realne

U Husserla - to co się prezentuje w świadomości

Dla fenomenologa - rzecz=fenomen

W fenomenologii -dowartościowanie wyobraźni

J. M. Bocheoski "Współczesne metody myślenia" -
podobno przydatna książka

Dwiczenia II

11 października 2007
17:04

fenomenologia religii Strona 6

Typy fenomenologii (z książki Experience of the Sacred)

Istotowa/ esencjalna

Rudolf Otto - nurt psychologizująco - irracjonalny

Max Scheler - filozofujący

Louis Dupres

Historyczno - fenomenologiczna

Van der Leeuw

Christensen

Øke Kurtkranz

Smart

Joseph Kitagawa

Egzystencjalno - hermeneutyczna

Paul Ricoeur - żeni fenomenologię i hermeneutykę

Ernesto de Martino - pisze o "ruchu rewaloryzacji religii/ świętości/ mitu" w "Mit, religioznawstwo,
kultura nowoczesna"
De Martino wywodzi tę szkołę od Otto, ale wskazuje też na Junga, Eliadego, van der Leeuwa, Caillois,
Neumanna, Malinowskiego, Cazeneuve

Ich cechy wspólne

Uznanie specyfiki doświadczenia religijnego

Uznanie permanentnej funkcji religii

Szukanie nieświadomych motywacji świadomych struktur religijnych

Według Martino z jego historycyzmem są one zupełnie nie do obronienia

KATEGORIA SWIĘTOŚCI

Eliade - krytykował Durkheimowskie pojęcie sacrum i profanum, ale sam r ównież uznał tę dychonomię

U Schleiermachera - das Heilige - u niego również występuje "uczucie całkowitej zależności", które
należy do specyfiki doświadczenia religijnego (to potem również u S öderbloma). Był on księdzem i
teologiem, przenosił religię w dziedzinę uczucia i wyobraźni. Człowiek styka się z nieskooczonością - tak
ważna nie jest ani dogmatyka, ani etyka - ważna jest kontemplacja tego uczucia.

Kategoria ta powstała na styku filozofii romantycznego irracjonalizmu i oświeceniowego racjonalizmu

Tłumaczenie religii przez symbole

Podkreślenie niesprowadzalności religii do czegokolwiek innego

Shelling - "absolut jest jakością irracjonalną i uchwytuje poprzez
intuicję i wiarę uchwytuje się szerszy obszar poznawczy niż dzięki
filozofii"

Marett

"religia jako rodzaj przeżycia i stosunku do świętości"

Przeciw ewolucjonizmowi

Wykład

30 października 2007
15:00

fenomenologia religii Strona 7

Przeciw ewolucjonizmowi

Emocjonalizm, socjopsychologia, morfologizm

Pozaintelektualne elementy religii

Wtórnośd idei/ doktryny wobec rytuału

Nadprzyrodzonośd, której człowiek się lęka, ale chce nawiązad kontakt - później u Otta misterium
tremendum i fascinans - poczucie AWE - metafizycznej grozy

Wyprzedza i Otta i Freuda

Söderblom

"religia polega na stosunku do świętości"

Ważne - odczucia, przeżycia, kontemplacja

Fascynacja pojęciem many

Uznanie durkheimowskiej dychotomii sacrum - profanum

Otto, Spengler

Początek "ruchu rewaloryzacji religii"

1917 - "Świętośd" - powrót irracjonalizmu

Nawiązuje do Söderbloma, Maretta

Podkreśla specyfikę doświadczenia religijnego i wagę przeżycia, a także elementów irracjonalnych

Był teologiem luteraoskim

Dzięki wielu podróżom miał dogłębną znajomośd tradycji religijnych

Wielka znajomośd języków orientalnych - książka "Mistyka Wschodu i Zachodu"

Ścisłe studia oryginalnych tekstów

1910 - w tekście artykułu używa sformułowania "sensus numinis"

Wiara religijna miałaby się rozpoczynad od snu jednego człowieka

- ten sen to spotkanie z czymś strasznym

- później - próba definicji zjawiska ze snu

- odruch hołdu

- zobowiązanie się do stałych czynności upamiętniających zdarzenie

Zarzuca mu się:

+ psychologizm
+irracjonalizm
+ indywidualizm
+ ahistoryzm
+ formalizm - uproszczenie

Egzystencjalista, historiozof - katastrofista

NUMINOSUM - to "rzecz sama w sobie", nie można do niego dotrzed, ale można o nim wnioskowad
dzięki sensus numinis - odczuciu świętości

DYWINACJA - zmysł religijny - najwyższy → taki mają założyciele religii i sekt

Religia to stosunek do świętości (definicja relacyjna). Z czasem religia podlega racjonalizacji - etyzacja

To sensus numinis, a nie magizm jest pierwszym stadium religii

fenomenologia religii Strona 8