Zofia Szarota

W poszukiwaniu tożsamości 

andragogiki 

– próba organizacji wiodących pojęć

 

Jeżeli oświata dorosłych 

ma mieć jakąś tożsamość, 

koniecznym jest

 zdefiniowanie jej w sposób spójny

D.R. Garrison 

 

 

szkolnictwo - szkoła - 

szkolenie

?

szkolnictwo - szkoła - 

kształcenie 

 

 

Pola semantyczne pojęć uczeń – nauczyciel – 

szkoła 

UCZEŃ 

NAUCZYCIEL 

SZKOŁA 

adresat, czytelnik, 

członek, 

dyskutant, 

hospitowany, 

instruowany, 

korespondent,

kursant, 

obserwator, 

panelista, 

radzący się, 

samokształceniow

iec, seminarzysta, 

słuchacz, student, 

uczeń dorosły, 

uczestnik, widz, 

zwiedzający

animator, autor, 

bibliotekarz, 

doradca, 

edukator, ekspert, 

hospitant, 

instruktor, 

konsultant, 

kustosz, lektor, 

menadzer, 

mentor, mistrz, 

moderator, 

mówca, orator, 

oświatowiec, 

popularyzator, 

prelegent, 

przewodnik, 

trener, tutor, 

wizytator, 

wykładowca

 

akademia, 

biblioteka,

czytelnia, galeria, 

instytut, klub, 

koło, konferencja, 

konserwatorium, 

kurs, 

muzeum, 

placówka 

kulturalno-

oświatowa, 

poradnia, 

seminarium, staż, 

studium, 

sympozjum,

ucząca się 

organizacja,

uczelnia, 

uniwersytet, 

wizyta studyjna, 

wszechnica, 

wystawa 

 

 

Nurty i formy organizacyjne oświaty dorosłych

NURTY OŚWIATY

FORMY 

ORGANIZACYJN

E

Dyplomowy/ 

intensywny

Niedyplomow

y/ 

ekstensywny

Auto-

edukacyjn

y

szkolne

wszechnicowe

samokształc

enie

indywidualn

e

kursowe

doradczo-

terapeutyczne

zdalne

edukacja 

kulturalna

samokształc

enie 

zespołowe 

(koła 

oświatowe)

  

mieszane 

(blended 

learning

)

ludyczno-

rekreacyjne

 

 

Formy organizacyjne i dydaktyczne - nurt dyplomowy 

Typ form 

Formy organizacyjne 

Formy dydaktyczne 

Szkolne 

SZKOŁA :

podstawowa, gimnazjum, 

liceum zawodowe, 

technikum, liceum,  

studia wyższe zawodowe, 

magisterskie, 

podyplomowe, 

doktoranckie 

lekcja, wycieczka 

dydaktyczna, konferencja 

instruktażowa, konsultacja 

indywidualna i zbiorowa, 

warsztaty,  wykład, 

ćwiczenia, konwersatorium, 

laboratoria, kolokwium, 

seminarium, staż, egzamin

Pozaszkoln

e

KURSOWE: 

CKU, CKP, kursy 

ogólnokształcące, 

języków obcych, wiedzy 

praktycznej, BHP, 

przysposobienia do 

zawodu, zawodowe, 

rekwalifikacyjne, 

dokształcania i 

doskonalenia 

zawodowego

wykład, instruktaż, 

konsultacja, pokaz, 

ćwiczenia praktyczne, praca 

z książką, metody 

aktywizujące: symulacyjne, 

sytuacyjne, gry decyzyjne, 

dyskusje, staże, warsztaty, 

wycieczki dydaktyczne, 

praktyki zawodowe, egzamin 

ZDALNE/NA DYSTANS: 

kształcenie 

korespondencyjne, na 

odległość, e-learning, 

studia on-line, platformy 

edukacyjne, blended 

learning

automatyzacja przekazu 

wiedzy, systemy 

multimedialne, telematyka, 

telekonferencje, Internet, 

komunikatory; wykłady 

audytoryjne, tutoring, 

doradztwo oświatowe, 

sylabusy, listy uczebne, 

course book, testy, egzamin 

 

 

Formy organizacyjne i dydaktyczne - nurt 

ekstensywny

 

Typ form 

Formy organizacyjne 

Formy dydaktyczne 

Wszechnico

we 

konferencje, sympozja, 

seminaria
i wykłady popularno-

naukowe, prelekcje, odczyty, 

kluby dyskusyjne, UP, dla 

rodziców, studia oświatowe, 

radiowy uniwersytet 

powszechny, UL, 

uniwersytety rozszerzone, 

UTW, kluby seniora, tv 

edukacyjna

referat, komunikat z 

badań, prelekcja, odczyt, 

wykład popularno-

naukowy, pogadanka, 

dyskusja, recytacja, 

opowiadanie, gawęda, 

spotkanie autorskie

Doradczo-

terapeutycz
ne 

doradztwo i poradnictwo, 

indywidualne i grupowe, 

bezpośrednie i pośrednie, 

konsulting, trening 

umiejętności społecznych, 

grupy wsparcia, mitingi 

porada, pokaz, 

konsultacja, rozmowa, 

instruktaż, trening 

umiejętności, psycho-, 

socjodramy, terapia 

zajęciowa

Edukacja 
kulturalna 

instytucje upowszechniania 

kultury, biblio-, fono-, wideo-, 

media-, diateki,  dystrybucja 

nośników wiedzy, konkursy, 

czytelnictwo, amatorska 

twórczość artystyczna

zwiedzanie, wystawa, 

wypożyczenie, 

konsultacja, pokaz, 

koncert, projekcja, 

udostępnienie, czytanie, 
spotkanie autorskie, 

konkursy wiedzy 

Ludyczno-

rekreacyjne 

koncerty, wystawy, wczasy, 

turystyka,  imprezy masowe, 

sportowe, hobby, formy 

aktywności wolnoczasowej, 

zabawy taneczne, spotkania 

towarzyskie

pokaz, ćwiczenie, 

trening, warsztaty, 

wycieczka, impreza, 

koncert, spektakl, plener, 

wernisaż, quiz, konkurs 

wiedzy

 

 

Edukacja formalna (szkolna) 

dorosłych 

kształcenie oparte na stałych pod 

względem czasu i treści nauki formach, 

od szkoły początkowej po uniwersytet. 

W edukacji dorosłych systematyczny 

przekaz wiedzy, umiejętności i postaw w 

ustalonym miejscu i czasie. Celem tego 

procesu jest uzyskanie formalnych 

kwalifikacji potwierdzonych 

odpowiednimi świadectwami i 

dyplomami.

 

 

 

Edukacja nieformalna 

(incydentalna) dorosłych

trwający przez całe życie niezorganizowany 

i niesystematyczny proces nabywania przez 

każdego człowieka wiadomości, sprawności, 

przekonań i postaw na podstawie 

codziennego doświadczenia oraz wpływów 

wychowawczych otoczenia: rodziny, 

rówieśników, sąsiadów, środowiska 

społecznego, publikacji, dzieł sztuki 

i innych środków masowego oddziaływania. 

Szczególną rolę w procesie edukacji 

incydentalnej spełnia rodzina. 

 

 

Edukacja pozaformalna 

(pozaszkolna) dorosłych

każda zorganizowana działalność 

oświatowa odbywająca się poza 

ustalonym systemem kształcenia 

formalnego, podejmowana 

samodzielnie, bądź w ramach 

szerszej akcji jako jej ważny 

składnik, mająca określone cele 

oświatowe oraz dające się 

wyróżnić grupy uczestników

 

 

Cechy współczesnej edukacji dorosłych

Wielość

organizatorów

Władze państwowe, samorządy 

terytorialne, stowarzyszenia 
społeczne, kościoły, fundacje, osoby 

prywatne, zakłady pracy

Różnorodność 

środowisk

Lokalne i ponadlokalne, ludzie 

młodzi, przedstawiciele pokolenia 
średniego i seniorzy, z wysokimi 

kwalifikacjami i bez kwalifikacji 
wyjściowych, 

Wielość 

form

Szkoły dla dorosłych, uniwersytet 

powszechny, kursy, samokształcenie, 
studia podyplomowe, seminaria, 

konferencje etc.

Wielopoziomowo

ść

Kształcenie w „głąb” i „wszerz”, z 

dyplomami 
i bez, wszystkie poziomy kształcenia

Wielowariantow

ość

Wiele wersji poszczególnych form: 

szkoły dla pracujących (wieczorowe, 
zmianowe, zaoczne, 

i in.), kursy o tej samej treści 
realizowane 

w kilku wersjach (pełne, skrócone, 
wakacyjne, przyspieszone itd.)

 

 

Otwartość

Likwidacja granic zamykających chętnym 

dostęp do dalszego kształcenia się, barier 
finansowych, czasowych, formalno-
prawnych, koordynowanie edukacji z 

innymi systemami życia społecznego 

Związek z 

interesem 

określonych grup 

społecznych 

i jednostek

Wypracowanie w poszczególnych 
instytucjach edukacji dorosłych 

własnych, dostosowanych do warunków 
środowiska, programów oraz swoistego 
stylu i modelu kształcenia dorosłych

Brak ścisłego 

ukierunkowania 

programowego

Dowolność doboru treści

Ścisły związek 

ze sprawami 

społ.-

gospodarczymi, 

i kulturalnymi 

kraju

Dostosowanie edukacji do panujących 
warunków społeczno–kulturowych i 
politycznych, reagowanie na potrzeby 

dorosłych

Elastyczność

Dostosowanie form organizacyjnych i 

treści kształcenia do aktualnych potrzeb 
społecznych

Cechy współczesnej edukacji dorosłych