98 
 

PATOMORFOLOGIA, ĆWICZENIE 15, 8.01.2013  
 
 

SEKCJA ZWŁOK 

 
Sekcja zwłok- lekarskie oględziny pośmiertne 

1.  Zewnętrzne: 

-  Ciało 
-  Wiek biologiczny 
-  Płeć 
-  Obrażenia + jak się goją 
-  Rany pooperacyjne 
-  Blizny 
-  Kolor oczu, włosów 
-  Potwierdzenie tożsamości 

 

2.  Wewnętrzne 

-  Narządy jamy czaszki 
-  Narządy klatki piersiowej + szyi 
-  Narządy jamy brzusznej + miednicy mniejszej 

 
 
Techniki (rodzaje) 



 

In situ- na miejscu- narządy badane w ciele 



 

In tabula- na stoliku, narządy są wydobywane 



 

Egipska- nie ma cięcia kołnierzowego, tylko w linii pośrodkowej ciała na wysokości brzucha, otwór 
w przeponie, żeby dostać się do klatki piersiowej, mózgowie (??)- obecnie się nie stosuje 

 
Najczęstsza kombinacja- badanie w blokach narządowych 
 
OBDUCENT- lekarz, który wykonuje sekcję zwłok 
 
Podczas sekcji pobierane są wycinki histopatologiczne 

-  Wycinki pobieramy: płuca, wątroba, mózg, serce- ZAWSZE! 
-  Obducent może pobrać wycinek z każdego narządu o ile będzie uważał to za niezbędny element do 

badania 

-  Gdy lekarz otrzyma wyniki badania mikroskopowego wtedy kończy się sekcja! 

 
 
Rodzaje sekcji w Polsce 
 

1.  Naukowo- lekarska (anatomo-patologiczna) 

  W zakładach patomorfologicznych, prowadzona przez lekarzy patomorfologów na osobie 

zmarłej w szpitalu 

  Lekarz klinicysta ją zleca w celu znalezienia przyczyny zgonu  
  Aby sekcja się nie odbyła- musi być pisemnie wyrażona niezgoda (dotyczy to osób bez 

opiekunów prawnych), ale jeśli nieznana jest przyczyna to i tak lekarz może zlecić sekcję- w 
teorii nie musi informować o tym rodziny 

  Uczestniczą w niej studenci, rodzina NIE! 

 
 
 
 
 
 

99 

 

2.  Sądowo-lekarska 

  W zakładzie medycyny sądowej przez lekarzy biegłych, najczęściej zleca ją prokurator nie 

bezpośrednio lekarz 

  Głównie dotyczy zgonów gwałtownych- zabójstwa, samobójstwa lub w wyniku szeroko 

pojętego urazu (niekoniecznie śmierć nastąpiła szybko) 

  Prokurator może ją zlecić, jeśli podejrzewany jest błąd w sztuce lekarskiej (zazwyczaj 

zgłasza to rodzina zmarłego lub ktoś z oddziału itp.) 

  NN- nieustalona tożsamość, znany jest powód śmierci, ale nie wiadomo, kim jest zmarły 
  Bierze w niej udział: obducent, technik sekcyjny, prokurator, policjanci, technicy 

kryminalistycy, ten, kto ma zgodę prokuratora 9np. rodzina), studenci  

 
 

3.  Sanitarno- epidemiologiczna 

  Wykonywana jest na zlecenie Inspektora Sanitarnego w przypadku choroby zakaźnej mało 

znanej 

  Wykonują ją w praktyce wszyscy (sądownicy, patolodzy) 
  Liczba osób uczestniczących w sekcji ograniczona jest do minimum 

 
 

-  Sekcję zwłok robi LEKARZ.  
-  Pomaga mu TECHNIK SEKCYJNY (PROSEKTOR) - przenosi ciało, otwiera zwłoki 

 
 



 

Sytuacja: podczas sekcji naukowo lekarskiej można odkryć, że mamy do czynienia ze zgonem 
gwałtownym (lub na etapie czytania dokumentacji, jeśli są w niej błędy)  

↓ 

             Przerywamy sekcję, wszystko zabezpieczamy i dzwonimy do prokuratora 

↓ 

  Zostaje zlecona sekcja sądowo-lekarska  

 
 
Co jest potrzebne do sekcji naukowo- lekarskiej? 

1.  Ciało 
2.  Cała dokumentacja choroby 
3.  Skierowanie na sekcję 

 
Wysyłanie wycinków do patologa od stomatologa 

-  Umieścić w naczyniu o szerokim wejściu (materiał po utrwaleniu robi się twardy) i zalać formaliną + 

podpisać (dane + pesel) 

-  Skierowanie-, kto to? i skąd wycięta zmiana + ewentualna sytuacja kliniczna 

 
 
Biopsje aspiracyjne- w Polsce robią wszyscy; wpisane w specjalizację mają patolodzy 
 
 
Rodzaje zgonów: 

1.  Naturalny 



 

W wyniku naturalnego procesu starzenia się (ok. 100 lat, bezbolesny) 
 

2.  Z przyczyn chorobowych: 



 

Nagły- np. udar, zawał, pęknięty tętniak 



 

Powolny- np. nowotwory  



 

Nagły powolny- np. zatrucie, poparzenie 

 
 

100 
 

3.  Gwałtowny- w wyniku urazu: 



 

Termicznego 



 

Chemicznego 



 

Biologicznego 



 

Mechanicznego 



 

Fizycznego  

 
 
ŚMIERĆ- definicje 

1.  Klasyczna- ustanie pracy serca i funkcji oddechowej oznacza śmierć człowieka, jako całości, nie 

oznacza to śmierci natychmiastowej i narządów i tkanek  

2.  Nowa definicja- nieodwracalne ustanie funkcji mózgu 
3.  Nowa definicja zmodyfikowana- nieodwracalne ustanie funkcji pnia mózgu  

 
 
Śmierć pnia mózgu orzeka komisja 3 osobowa: 

1.  Anestezjolog + neurolog/ neurochirurg + dowolny lekarz (nikt, kto później chce pobrać narządy) 
2.  Badają odruchy pniowe 2 razy w odstępach 2 godzinnych 
3.  Nie ma demokracji- wystarczy, że jeden lekarz coś zauważy 
4.  Odruchy pniowe: 



 

Reakcja źrenic na światło 



 

Odruch rogówkowy (reakcja na dotyk) 



 

Odruch kaszlowy/ wymiotny 



 

Reakcja na ból  

 
Kto w Polsce może być dawcą narządów?  

-  Wszyscy jesteśmy dawcami chyba, że zgłosimy sprzeciw- są 3 sposoby: 

1.  W Centralnym Rejestrze Sprzeciwów 
2.  Oświadczenie pisemne (noszone przy sobie) 
3.  Oświadczenie ustne przy minimum 2 świadkach- poświadczone pisemnie  

 
Po upływie 12 godzin można wykonać sekcję zwłok. 
Wyjątek: zmarły był dawcą narządów (po śmierci) to może być przeprowadzona wcześniej (+ po 
przetoczeniu krwi- nie według prawa, ale zdroworozsądkowo; Heinego- Medina; dzieci noworodzone) 

  
 

Aspekty prawne dotyczące sekcji zwłok: 

-  12 godzin- ew. sekcja- potem do chłodni (w dokumentacji informacja czy była czy nie i dlaczego) 
-  Zwłoki muszą przebywać na oddziale przez 2 godziny (potem trafiają do chłodni) 
-  Po upływie 24 h można pochować (! Osoba zmarła na chorobę zakaźną: za granicą pochówek na 

miejscu ew. exhumacja po jakimś czasie, pochówek natychmiastowy minimum osób)  

 
 
Co to są zwłoki wg polskiego prawa? 
Ciała osób martwych dorosłych i dzieci martwo urodzonych bez względu na czas trwania ciąży 
 
Poronienie (Abortus spontanus) 



 

Przy wyłyżeczkowaniu może dojść do fragmentacji 



 

Rodzina może zażądać wydania zwłok (np. dla zasiłku pogrzebowego) (nie można do kieszeni) - 
potrzebny transport (karawan do bloczku parafinowego 1, 5 cm x 2 cm) 

 
 
 
 

101 

 

Znamiona śmierci (Stigmata mortis)  
 
Pewne 

Niepewne 

1.  Stężenie pośmiertne 
2.  Plamy opadowe 
3.  Gnicie 
4.  Autoliza 

1.  Oziębienie pośmiertne 
2.  Bladość pośmiertna 
3.  Wysychanie pośmiertne  

 
 
Livores mortis (plamy opadowe) 



 

Pewne znamię śmierci 



 

Krew zalega w naczyniach w najniżej położonej części ciała nie w miejscu styku ciała zp odłożem 



 

Również w narządach wewnętrznych 



 

Powstają już po ok. 0,5 h 



 

Kolor: brudnoczerwonobrązowy zazwyczaj, ale: 

-  Różowe- zatrucie CO 
-  Czarne- w met hemoglobinemii 
-  Zielonkawe- w zatruciu siarkowodorem 



 

Intensywność: ↑ nagły zgon, ↓ po wykrwawieniu 



 

Wędrówka plam



 w zależności od pozycji ciała; plam są przemieszczalne 



 

Po pewnym czasie plamy są nieprzemieszczane 



 

Utrwalone



 barwnik dyfunduje do tkanek  

 
Rigor mortis (stężenie pośmiertne) 



 

Skurcz pośmiertny mięśni 



 

Bardzo skomplikowany proces biochemiczny 



 

Tuż po śmierci mięśnie się rozluźniają potem sztywnieją od głowy, karku i dalej 



 

Zanika po ok. 3 dobach- zaczyna się gnicie 



 

Można je przełamać własną siłą mięśni 



 

Mocne u osób potężnych z dużą masą mięśniową (można oprzeć o ścianę i się nie przewróci) 



 

Pojawia się po 2 godzinach  

 
Palor mortis (bladość pośmiertna) 



 

 Podobny mechanizm do plam opadowych tylko odwrotnie 

 
Frigor mortis (oziębienie) 



 

Zwłoki wyrównują swoją temperaturę z otoczeniem 



 

Oddają poprzez przewodzenie bezpośrednie 



 

Wysychanie



 1°C/ h średnio, (ale to zależy od różnych czynników- ubiór, wilgotność)  

 
Exicactio (wysychanie)  



 

Tkanki się obkurczają 



 

Może się wydawać, że rosną włosy i paznokcie 

 
Putrefactio (gnicie) 



 

Proces o charakterze rozkładowym zwłok 



 

Rozpad tkanek pod wpływem enzymów bakteryjnych 



 

Powstają gazy gnilne- nieprzyjemny zapach 



 

Wyhamowane: po antybiotykoterapii, wykrwawieniu  



 

Przyspieszone: sespa, obrażenia na ciele  

 
 
 
 

102 
 

Autolysis (autoliza) 



 

Rozpad tkanek pod wpływem enzymów własnych  



 

Brak gazów gnilnych (siarkowodór, amoniak, metan)  



 

Zapach zjełczałego masła 

 
 
1

st

 objaw- zabarwienie zielonkawe nad kątnicą najpierw; potem się rozprzestrzenia 

2

nd

 objaw- rozdęcie zwłok 

 
Smugi dyfuzyjne- widoczny rysunek naczyń powierzchownych (twarz, ramiona, klatka piersiowa) 
 
Ociekliny gnilne- z otworów ciała gnilny płyn z krwawym zabarwieniem + odma podskórna 



 spełza 

naskórek 
 
Zwłoki nie nadają się do identyfikacji! 
 
Zgon wewnatrzmaciczny



 czysta autoliza, jałowy zgon 

 
 
Agonia 



 

Przedłużone umieranie 



 

Serce pompuje krew do mózgu, nerek 



 

Na obwodzie zastój (plamy opadowe) 

 
Śmierć kliniczna 



 

Bardzo częste zjawisko 



 

Sytuacja gdzie doszło do zatrzymania pracy serca i oddechu potencjalnie odwracalnego (3- 4min) 

 
Śmierć biologiczna 



 

Zatrzymanie akcji serca i oddechu, ale nieodwracalne 



 

Pojawiają się znamiona śmierci  

 
 
Przeobrażenia pośmiertne o charakterze utrwalającym 
Rozpad został zatrzymany; zwłoki zachowane leżą nawet przez 1000 lat 

1.  Tłuszczowo- woskowe (saponificatio) - saponifikacja 



 

Tłuszczowosk- substancja krucha, ale przypomina plastelinę (zamieniają się w nią narządy 
wewnętrzne)  



 

Musi być zimno, wilgotno i z ograniczonym dostępem O

2

 



 

Ciało ciągle wygląda jakby osoba zmarła kilka dni temu 

 

2.  Strupieszczenie (mumificatio) - mumifikacja  



 

Zwłoki wyglądają jak mumia- lekkie, bardzo wysuszona delikatna skóra, bardzo dobrze 
widać obrażenia (nawet te niewidoczne przyżyciowo) 



 

Warunki: ciepło, sucho i przewiewnie (bakterie są wyhamowane, bo ciało nie jest 
nawodnione) - śmierć przy wentylatorze, w kominie, w szybie wentylacyjnym na pustyni 

 

3.  Przeobrażenie na torfowiskach 



 

Występuje na torfowiskach, bagnach pod wpływem garbników w kwaśnych glebach  



 

Włosy rude, kości miękkie, skóra brązowa jak torebka skórzana 



 

Często płaskie ciała, bo spłaszczone przez masy torfowe (mogą leżeć bardzo długo)  

 

 
 

103 

 

PATOMORFOLOGIA, ĆWICZENIE 16, 15.01.2013  
 
 

ODRĘBNOŚCI TECHNIK SEKCYJNYCH 

 
Odma- powietrze w jamach surowiczych (np. opłucnowej) 
 
Wykrycie podczas autopsji: 
Próba na odmę 



 

Nie robi się cięcia kołnierzowego po próbie, tylko kilkanaście cm na mostku robi się „kieszenie 
skórne” (wypreparowuje się skórę i tkankę podskórną)  aż do linii pachowej przedniej/ środkowej 



 

Nalewa się wody i nakłuwa opłucną (przestrzenie międzyżebrowe) pojawienie się bąbelków



 

odma 



 

Zawsze obustronnie, w kilku miejscach (w razie np. zrostów)  

 
 
Zator powietrzny 



 

Wstrzyknięcie (4x 20 ml strzykawka), (ale w t. wieńcowej już 2 ml) 



 

Choroba kesonowa  



 

Operacje w obrębie głowy i szyi 



 

Doustne środki antykoncepcyjne



 ↑ ryzyko zatorowości  

 
 
Próba wodna  



 

Cięcie kołnierzowe + w linii pośrodkowej ciała 



 

Ale nie wydobywa się narządów 



 

Otwiera się worek osierdziowy in situ, ale tworzy się mały otwór



 wlewa się wodę i nakłuwa PK i 

LK (może wyciekać powietrze z PK, LK- kontrolnie gdy mamy ubytek PMK)  

 
38- 42 tyg trwa ciąża człowieka 
>42 tyg- dziecko przeterminowane (ciąża przeterminowana) 
Może być normalny termin- ciąża przenoszona- dziecko wygląda na starsze 
<38 tyg- wcześniactwo 
<22 tyg- kiedyś to nie było dziecko, nie przeżyje (niedorozwinięte płuca) 
 
 
Noworodek 



 

Eutroficzny- mieści się pośrodku w siatce centylowej 



 

Hypotroficzny- niedożywiony, mało tkanki podskórnej 



 

Hypertroficzny- np. u matek cukrzycowych  

 
 
Co może wywołać zgon wewnątrzmaciczny?/ wczesny poród? 

1.  Letalne wady genetyczne- zwykle poronienia na bardzo wczesnym etapie ciąży- od momentu 

zagnieżdżenia (kobieta nie musi być świadoma, spóźnia się 2 tyg. miesiączka, potem może być 
bardzo obfita) 

2.  Uszkodzenia mechaniczne i inne 
3.  Toksyny (leki, alkohol, narkotyki, papierosy itp.) 
4.  Silne emocje (status socjoekonomiczny matki) 
5.  Przyczyny idiopatyczne 
6.  Choroby matki- anatomiczne, metaboliczne (cukrzyca, nadczynność tarczycy) 
7.  Infekcje wstępujące/ zstępujące 
8.  Śmierć matki  
9.  Wiek matki- młodzi rodzą wcześniej 

104 
 

TORCH- najczęstsze infekcje wirusowe 



 

T- toksoplazmoza 



 

O- other- inne (m.in. kiła wrodzona) 



 

R- rubella- różyczka 



 

C- CMV- cytomegalia 



 

H- Herpes simplex  

 
 
Konflikt serologiczny matczyno- płodowy 



 

Rh (-) matka przeciw Rh(+) płód 



 

Problem pojawia się przy drugiej ciąży 



 

Teraz podaje się immunoglobuliny i nie jest już problemem 



 

Może też być z układu AB0, ale Rh jest najsilniej wyrażony  

 
Oględziny zewnętrzne płodu/ noworodka martwego: 



 

Czy donoszony czy nie (cechy dojrzałości noworodka) 



 

Masa i długość ciała 



 

Ilość tkanki podskórnej (wcześniak- mało; brodawki sutkowe mało widoczne) 



 

Sprężystość chrząstek (zbyt sprężyste- wcześniak) 



 

Wygląd paznokci (u rąk wystają- donoszone)  



 

Narządy płciowe ( u dziewczynek wargi większe pokrywają wargi mniejsze, u chłopców 
obecność jąder w mosznie 



 

Wady wrodzone 



 

Rozszczep 



 

Drożność odbytu 



 

Ilość palców  

 
Martwe urodzenia- tylko kobieta rodzi, bez pomocy dziecka- mogło ono już ulec maceracji cała skóra może 
zejść lub coś się urwać.  
 
Próba wodna u noworodka 



 

Wycięte płuca do naczynia z wodą 



 

Jeśli pływają- noworodek żył po porodzie, płuca są upowietrznione 

 
Płodowy typ budowy nerki- pobrużdzona, nie jest to wada, z czasem zanika- zawały moczanowe- dowód na 
to, że noworodek żył parę dni  
 
Wycinki histopatologiczne u noworodka 



 

Grasica 



 

Nadnercza 

 



 

Serce 



 

Wątroba itp.  

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wady: 

-   Zaćma 
-  Małoocze 
-  Małogłowie 
-  Głuchota 
-  Niska masa urodzeniowa 
-  Poronienia 

105 

 

Odrębności techniki sekcyjnej u dorosłych i dzieci: 

-  Inne cięcie: 



 

Bródkowe- u dzieci (kształt odwróconej litery Y) 



 

Kołnierzowe- u dorosłych 



 

Koszyczkowe (głowa) – u dzieci, widać błoniaste struktury mózgowia 



 

Piłą mechaniczną- wytacza się mózgowie w całości  
 

-  Próba wodna u dzieci ( u dorosłych wycinki) 



 

Fałszywie dodatnia (dziecko nigdy nie oddychało, a płuca pływają)  



 

Po resuscytacji (różnice w mikro) 



 

Rozkładane zmiany gnilne (gazy gnilne) 



 

Fałszywie ujemna 



 

Bardzo duże zapalenie płuca 



 

Płuca niedodmowe 



 

Chciało a nie mogło oddychać (coś mu to uniemożliwiło np. błony płodowe) 

-  Wycinki 



 

Dzieci- wszystkie narządy 



 

Dorośli- narządy patologicznie zmienione; narządy główne; to, co obducent uzna za 
stosowne  

-  U dzieci dłuższe oględziny zewnętrzne 
-  Cięcie serca: 



 

Dorośli- najpierw cięcie koniuszkowe 



 

Dzieci- brak 

 
Pacjenci z neurologii bądź neurochirurgii- najpierw utrwalamy mózg i sekcje mózgu wykonuje się po paru 
dniach 
 
Ciało po sekcji- wygląda normalnie, ale narządy umieszczane są w jamie brzusznej  
 
 
Maceracja- aseptyczna autoliza pod wpływem wód płodowych 
Wyróżniamy 3 stopnie- pozwalają ocenić ile płód leżał martwy  

  I stopień- pojedyncze drobne niezlewane pęcherze na skórze, lekko obrzęknięta pępowina zgon 

przed 24 h 

  II stopień- 2 dni- 2 tygodni; pęcherze zlewne, pękają, obrzęk pępowiny; odsłonięta skóra właściwa 
  III stopień- 2- 6 tyg, zmiany zaawansowane cały naskórek spełza- czerwony jak rak, narządy mają 

ten sam bladoróżowy kolor, ta sama konsystencja; bardzo obrzęknięty kikut pępowiny, czerwony; 
może dojść nawet do rozfragmentowania; ciężko złapać dziecko