plik

Naturalistyczno-realistyczny nurt w nowelistyce

Opracowała: Kinga Czyż

 Utwory naturalistyczne nosiły znamiona dokumentalizmu (o estetyce skrajnie

mimetycznej)  -  były  fotograficznym  opisem  rzeczywistości.  Fikcja  literacka  została
ograniczona na rzecz przekazania problematyki społecznej. Wprowadzono także nowe
typy  bohaterów  -  ludzi  pochodzących  z  najniższych  warstw  społecznych  (miejska
biedota,  chłopstwo),  a  nawet  z  marginesu.  Tematem  utworów  stały  się  zaś  sprawy
związane  z  ich  codzienną  egzystencją.  Akcentowano  niesprawiedliwość  społeczną
i powszechny wyzysk. Naturaliści stworzyli także nowatorski sposób ekspresji. Często
stosowali  bardzo  brutalne  obrazowanie  oraz  elementy  turpizmu.  Wprowadzili
autentyzm językowy do wypowiedzi bohaterów (gwarę, drastyczne słownictwo).

 Realizm - tendencja, charakteryzująca się dążeniem do maksymalnego zbliżenia dzieła

literackiego do rzeczywistości i jej jak najlepszego, zgodnego z prawdą odwzorowania
(mimesis)  oraz  obiektywnego  przedstawienia  świata  rzeczywistego  w  utworze
literackim. Za typowego dla powieści realistycznej bohatera uznaje się jednostki silne
i przedsiębiorcze. Najczęściej nie były to postaci ograniczone do swoich czasów, ale
swoim  postępowaniem  zadawały  się  je  wyprzedzać.  Cechą  bohaterów  powieści
realistycznej  była  też  rozbudowana  psychika  i  nieprzeciętny  charakter  oraz
umiejętność współpracy i brania losu w swoje ręce.

1. Uwagi wstępne:

Młoda Polska zdecydowanie była epoką liryki i dramatu; proza miała charakter

drugorzędny. Poeci młodopolscy nie mieli do czego, z punktu widzenia stawianych przez
siebie  postulatów,  nawiązywać  w  poprzednim  pokoleniu.  Inaczej  wyglądała  sytuacja
prozaików.  Poprzednia  epoka,  czyli  pozytywizm,  przyniosła  arcydzieła  polskiej
nowelistyki i powieści, przez co pisarze młodopolscy mieli przed sobą niezwykle trudne
zadanie.  W  XIX  wieku  ukształtowały  się  pewne  sztywno  przestrzegane  modele
wypowiedzi epickiej, które stały się dla pisarzy ideałem. Należało do nich między innymi:

a) Narracja trzecioosobowa, przedstawiającą świat z punktu widzenia jednego,

anonimowego opowiadacza (cechowała go zarówno absolutna wszechwiedza jak
i ambicja maksymalnego obiektywizmu).

b) Wykluczenie jakiejkolwiek interwencji autora.
c) Wizja świata sprawiać miała wrażenie dosłownego zapisu rzeczywistości,

gruntownego studium przedmiotu, opartego na indukcji, obserwacji i prawach
rozumu.

d) Opowieść rozgrywała się w konkretnym i określonym czasie, obiektywnym

i sprawdzalnym.

e) Duży nacisk na studium człowieka, jego osobowości, tożsamości – bohater

prezentował  się  sam  w  swoich  działaniach  jako  charakter  wielorako
uwarunkowany  biologicznie  i  społecznie,  pokazany  w  rozwoju,  z  zachowaniem
jednak  logiki  i  konsekwencji  –  bo  zmiana  charakteru  była  procesem  złożonym.

Jednocześnie ów bohater ujawniał pewne cechy typowe dla określonego
środowiska na danym szczeblu ewolucji społecznej.

f) Racjonalistyczny charakter decydował również o jasności i klarowności struktury

i kompozycji. Chronologiczne następstwo zdarzeń prowadziło do finału,
z wykluczeniem jakiejkolwiek dowolności. Styl pojęty był instrumentalnie – jako
środek komunikacji i nic więcej, miał za zadanie jedynie nakierować czytelnika
wprost na rzeczywistość przedstawioną.

Powyższe zasady, którymi cechowała się epoka poprzednia, przejęła Młoda Polska.

Z  drugiej  strony  twórcy  pragnęli  nieustannie  przewyższyć  swych  poprzedników.  Realizm
i  naturalizm  zachowały  nadal  żywotność,  jako  sprawdzone.  Prawda  życia  ludzkiego
ukazanego w ostrym świetle racjonalnej analizy, była zawsze ambicją twórców nastawionych
poznawczo wobec tego niewyczerpanego tworzywa, jakim może być dla pisarza nieogarniony
obszar  rzeczywistości.  Zarówno  jadowita  krytyka  naturalistyczna,  jak  dojrzały  realizm
krytyczny były narzędziami kreacji prozaicznej, która z punktu widzenia sytuacji społecznej
końca wieku w niczym nie straciła aktualności. Było więc do czego nawiązywać, tym bardziej
że  najwybitniejsze  dzieła  polskiego  realizmu  krytycznego  (takie  jak  „Lalka”  czy  „Nad
Niemnem”),  są  równoczesne  z  początkiem  naturalizmu  oraz  bardzo  bliskie
czasopiśmienniczym debiutom prozaików młodopolskich. Debiuty te odbywały się na łamach
pisma „Głos”.

W prozie młodopolskiej nurt kontynuacji był wyraźnie widoczny. Problematyka

ówczesnych  utworów  prozaicznych  nie  daje  się  jednak  określić  przez  proste  dziedzictwo
realizmu  krytycznego,  czy  obserwacji  naturalistycznej.  Do  głosu  dochodziły  równocześnie
czynniki nowe. Dzięki zgodności między aktualną obserwacją społeczną a przejętą w spadku
po  pozytywizmie  techniką  nowelistyczną  (i  powieściową)  proza  Młoda  Polska  otrzymała
akcent  innowacyjny.  Kolejne  formacje  młodopolskie  musiały  na  swój  sposób  odbyć
i  powtórzyć  drogę  przebytą  przez  czołówkę  poetycką,  to  znaczy  nabrać  jedności  pod
względem  poetyki  i  środków wyrazowych z dominującym w tym  okresie gatunkiem,  jakim
była  poezja.  Prościej  mówiąc  –  proza  musiała  przenieść  na  swój  teren  pewne  środki
charakterystyczne wcześniej tylko dla poezji. Pierwszy z nich, to dominująca siła  liryzmu –
w  prozie  przybrało  to  formę  siły  współczucia  lirycznego  lub  siły  podobnej  dezaprobaty.
Drugim wyznacznik dotyczy sposobu narracji. Pod wpływem liryzmu i naturalizmu nie dało
się utrzymać zrównoważonego i zdystansowanego kształtu narracji. W miejsce obiektywnego
narratora wkroczyło  „ja” liryczne autora.  Impresjonizm zaczął  przejawiać się w prozie jako
coraz  głębsza  subiektywizacja  wypowiedzi  pisarskiej.  Obok  narratora  obiektywnego  coraz
częściej  zaczął  się  pojawiać  narrator  wieloosobowy,  samą  czynność  opowiadania  zaczęto
jakby rozkładać na wielość głosów, wielość podmiotów opowiadających, przedstawiać świat
poprzez  widzenie  samych  postaci  powieściowych,  tak  iż  ów  obraz  rzeczywistości
wykreowanej  przez  pisarza  stawał  się  sumą  podmiotowych,  indywidualnych  oglądów,
doznań, wrażeń i wizji. Obrazy natury zaczęły się nasycać osobistym odczuciem obserwatora,
powstawały nastrojowe pejzaże, w których główną rolę odgrywały chwilowe, zmienne stany
duszy patrzącego. Subiektywizacja prozy oznaczała również introwersję, zwrot ku ludzkiemu
wnętrzu.  Proza  młodopolska  to  bardzo  istotny  krok  ku  psychologizacji  literatury,
świadomemu  przesunięciu  punktu  ciężkości  z  obserwacji  świata  zewnętrznego  –  natury

i  historii,  ku  rzeczywistości  psychicznej  z  wszystkimi  jej  tajemnicami,  dewiacjami
i odchyleniami. Prawda o człowieku i świecie staje się coraz bardziej relatywna, ponieważ nie
daje  się  wyczerpać.  Zaczęła  mącić  się  klarowność  dziewiętnastowiecznego  obrazu,  świat
zaczął wydawać się bardziej skomplikowany. Coraz częściej kompozycję klasyczną, szczelną
i  zwartą  zaczęła  zastępować  faktura  narracyjna  otwarta,  luźna,  rządzona  spontanicznym
prawem  kojarzenia,  pełna  odbiegów  od  głównego  nurtu  opowiadania.  Zmieniały  się  język
i  styl,  ulegając  jak  gdyby  przemożnemu  urokowi  poezji,  zatracając  obiektywistyczny
charakter języka prozy klasycznej.

2. Twórcy:

Prozę Młodej Polski tworzyli głównie pisarze wywodzący się z Królestwa Kongresowego,

bo  na  tych  terenach  najbardziej  były  zaawansowane  procesy  rozwoju  kapitalizmu
i  nowoczesnego  społeczeństwa  polskiego.  Pod  względem  środowisk  twórczych  wyróżnić
można w Młodej Polsce środowisko warszawskie (z przewagą prozy nad poezją) i krakowskie
(z  przewagą  poezji  i  programu  estetycznego).  Warszawa  i  Królestwo  Kongresowe  żyły
w  ramach  ustroju  politycznego  formalnie  bardziej  zacofanego,  mimo  to  rzeczywisty  rozwój
społeczeństwa  polskiego  właśnie  tutaj  najdalej  postąpił.  Pisarze,  publicyści  i  ideologowie
z tego zaboru byli świadomi wyższości swoich doświadczeń, ich decydującego charakteru dla
przyszłości narodu.  Z tego powodu panowało  pewne napięcie ideowe pomiędzy Warszawą,
a  będącą  pod  zaborem  austriackim  Galicją.  Dalsze  dzieje  polskiego  realizmu  krytycznego
nastąpią więc głównie tam, gdzie były jego przesłanki – w Królestwie Kongresowym.

Nie należy zapominać, że nadal tworzą najwybitniejsi prozaicy pozytywizmu (Prus,

Sienkiewicz,  Orzeszkowa).  Wciąż  publikują  też  naturaliści:  Dygasiński,  Sygietyński,
Gruszecki  i  dopiero  teraz  rozwija  swój  talent  Zapolska.  Wśród  wielu  młodych  pisarzy
debiutujących  w  pierwszym  okresie  Młodej  Polski,  dwóch  zwłaszcza  mogło  konkurować
z  twórcami  starszego  pokolenia.  Są  to:  Władysław  Reymont  oraz  Stefan  Żeromski.
Bezpośrednia  dyskusja  z  tezami  światopoglądowymi  pozytywizmu  odbywa  się  w  nurcie
dekadenckim,  natomiast  nurt  realistyczno-naturalistyczny  prezentuje  społeczno-gospodarcze
skutki lansowanego przez pozytywizm programu uprzemysłowienia kraju. Temat bezrobocia
jest  w  ówczesnej  prozie  wyraźny.  Eksponuje  się  także  nędzę,  bezdomność  i  głód.  Głoduje
bohater  Żeromskiego  (W  sidłach  niedoli);  w  noweli  Reymonta  (Pracy!)  pragnienie  posady
doprowadza  bezrobotnego  do  zbrodni.  Przejmujący  widok  nędzy  przedstawiają  także
przytułki  nocne,  gromadzące  tych,  których  odrzucił  proces  industrializacji.  Pisarze
wykształceni na naturalizmie, czuli na społeczne anomalie, opisują te przytułki dokładnie oraz
ze  współczuciem.  Zainteresowanie  twórców  rozszerza  się  na  całe  dzielnice  nędzy:  jest  to
ponura  wizja  miasta,  w  którym  nawet  elementy  przyrody  brzydną.  Nędza  jest  odpychająca
poprzez  swą  brzydotę.  W  początkowym  okresie  Młodej  Polski  powstaje  szereg  powieści
i  opowiadań,  w  których  przedstawiona  zostaje  nędza,  praca  w  fabrykach,  hutach.  Praca
maszyn  poddana  jest  dokładnemu  opisowi,  który  usiłuje  oddać  zwłaszcza  hałas  oraz  ruch.
Wrażenia  te  budzą  u  obserwatorów  strach  ale  także  fascynację.  Ujmowane  poprzez
hiperbolizujące porównanie do olbrzymów i atletów, nabierają wartości sakralnych. Spleciona
z  fascynacją  niechęć  do  maszyn  wyraża  się  w  porównaniach  do  bestii  potwornych,
głowonogów,  ujarzmionych  zwierząt  w  okowach  itp.  Relacja  ludzi  i  maszyn  jest  ścisła
i  polega  na  wzajemnym  upodobnieniu:  maszyny  pracują  jak  mądre  organizmy,  czynności
ludzkie  są  zautomatyzowane.    Tematyka  przemysłowa  pojawia  się  nie  tylko  we
wspomnianych  utworach  i  nie  tylko  w  opisany  powyżej  sposób.  Zauważone  zostały  m.in.
negatywne  objawy  społeczno-ekonomiczne  towarzyszące  procesowi  industrializacji.
O  rozmaitych  sposobach  wyzysku  mówi  się  np.  w  noweli  Żeromskiego  Doktor  Piotr.

Z  satysfakcją  opisuje  się  w  tych  utworach  brzydotę  nieskanalizowanych  ulic,  pełnych  błota
i  cuchnących  ścieków,  brudne  niebo  i  deszcz  spływający  po  zakurzonych  oknach,  cielska
fabryk, stare domy i koszary robotnicze.



Stefan Żeromski:

W 1895 wydał zbiory Opowiadania i Rozdziobią nas kruki, wrony.

W  pierwszych  książkach  zarysowała  się  problematyka  jego  twórczości,  w  której
dominowały  tematy  walki  narodowo-wyzwoleńczej,  ciemnoty  i  krzywdy  ludu,
rozterki  moralne  bohaterów  walczących  o  sprawiedliwość.  W  pierwszych  tomach
publiczność  doceniła  wrażliwość  społeczną  i  moralną,  pozbawioną  jednak
pozytywistycznego  dydaktyzmu,  a  także  subtelność  psychologiczną  w  kreacjach
postaci.

a) Rozdzióbią nas kruki, wrony – krótka nowela, składająca się z trzech części, pełna

aluzji

upadku

powstania

styczniowego.

Przykłady realizmu -

w partiach relacjonujących szczegółowo stan fizyczny i psychiczny wędrowca:



Przez dwie noce już czuwał i trzeci dzień wciąż szedł przy wozie. Buty mu
się w rzadkim błocie rozciapały tak misternie, że przyszwy szły swoim
porządkiem, podeszwy swoim porządkiem, a bose stopy w zupełnym
odosobnieniu. Bardzo przemókł i przeziąbł do szpiku kości (…).

Za inny przykład realizmu uznać należy fragment, w którym ubogi chłop, widząc
martwego powstańca, podkrada się do niego i okrada go z dobytku:

 Nie był to wcale poetyczny szakal, lecz człowiek ubogi, chłop z wioski

najbliższej. (…) Bał się srodze Moskali, toteż prawie pełzał na czworakach.
Paliła  go  żądza  poucinania  rzemieni  i  podniecała  słodka  nadzieja
znalezienia  jeszcze,  pomimo  lustracji  żołnierskiej,  żelastwa,  postronków
i  odzieży  na  trupie.  (…)Nic  tam  już  nie  znalazł.  Obdarł  tedy  trupa
z sukmany, szmat zgrzebnych, zzuł mu buty, zabrał nawet zbłocone onuczki,
owinął  tymi  łachmanami  część  broni  i  szybko  się  w  oddalił.  Po  upływie
godziny wrócił, aby zabrać resztę zdobyczy.

Jeżeli chodzi o naturalizm, warto zwrócić uwagę na szczególnie drastyczne opisy
dotyczące śmierci powstańca oraz powolnego konania jego konia:

 Zerwali się w skok z miejsca zgodnym susem i wraz go przebili. Jeden

ohydnie rozpłatał mu brzuch, a drugi złamał dekę piersiową. (…)
Rozgniewani o to, że Winrych wypił wszystką gorzałkę, rozbili butelkę na
jego czaszce i podarli mu ostrogami policzki.

 Wrony z wielką rozwagą, taktem, statkiem, cierpliwością i dyplomacją

zbliżały  się,  przekrzywiając  głowy  i  uważnie  badając  stan  rzeczy.
Szczególnie jedna zdradzała największy zasób energii, żądzy odznaczenia
się  czy  nienawiści.  (…).  Przymaszerowała  aż  do  nozdrzy  zabitego  konia,
z  których  sączył  się  jeszcze  sopel  krwi  skrzepłej,  okrytej  błoną  rudawą.
Bystre  i  przenikliwe  jej  oczy  dojrzały,  co  należy.  Wtedy  bez  namysłu
skoczyła na głowę zabitej szkapy, podniosła łeb do góry, rozkraczyła nogi

jak drwal zabierający się do rąbania, nakierowała dziób prostopadle i jak
żelaznym  kilofem  palnęła  nim  martwe  oko  trupa.  Za  przykładem  śmiałej
wrony  ruszyły  się  jej  towarzyszki.  Ta  preparowała  żebro,  inna  szczypała
nogę,  jeszcze  inna  rozrabiała  ranę  w  czaszce.  Najbardziej  przecież  ze
wszystkich  odznaczyła  się  ta  (należy  jej  się  tytuł  wrony  "tej  miary"),  co
zapragnęła zajrzeć do wnętrza mózgu, do siedliska wolnej myśli i zupełnie
je zeżreć. Ta wstąpiła majestatycznie na nogę Winrycha, przemaszerowała
po nim, dotarła szczęśliwie aż do głowy i poczęła dobijać się zapamiętale
do  wnętrza  tej  czaszki,  do  tej  ostatniej  fortecy  polskiego  powstania.  (ten
opis rozszarpywania ciała zmarłego powstańca przez ptaki ma odniesienie
do stanu Polski, która była podobnie „rozszarpywana” przez zaborców).

 Zabity koń stygł szybko na zimnie, a pozostały przy życiu szarpał się

w zaprzęgu tak gwałtownie, jakby go kto smagał rzemiennym batem.  (…)
Skoro poczuł trupa, ślepie mu krwią nabiegły, grzywa na karku wzburzyła
się  dziko,  szarpnął  się  w  tył,  potem  cisnął  naprzód  całym  korpusem,  bił
nogami w ziemię i wierzgał na wszystkie strony w takiej furii, że tylna jego
noga  wpadła  między  sprychy  przedniego  koła  wozu.  Szarpnął  ją  z  całej
mocy i okropnie złamał powyżej pęciny. Ból wprawił go we wściekłość tym
większą. Rozjuszony, wściekłymi skokami rzucać się począł. Kość pękła na
dwoje w taki sposób, że ostry i jak nóż śpiczasty jej kawałek przebił skórę
i coraz bardziej, wskutek targania, ją okrawał. (…)Koń żyjący wciąż stał
ze  złamaną  nogą,  zamkniętą  między  sprychami.  Wyciągnąć  jej  dla
wielkiego  bólu  już  nie  usiłował.  Obnażona  kość  przy  każdym  poruszeniu
zaczepiała  się  o  drzewo  i  krajała  skórę.  (…)Na  tle  zorzy  liliowej  widać
było  konia,  wspartego  na  przednich  nogach.  Miotał  łbem,  wykręcał  go
w stronę grobu Winrycha i rżał.

b) Siłaczka – nowela, w której osią kompozycyjną jest śmierć Stanisławy

Brzozowskiej. Dzieje życia dwójki bohaterów (nauczycielki – Stanisławy
Brzozowskiej i lekarza – Pawła Obareckiego) są przedstawione z dbałością
o maksymalny realizm. W wielu punktach są do siebie podobne, ich drogi stykają
się na przykład na spotkaniach u wspólnych znajomych, by potem całkowicie się
rozdzielić.

Autor, opisując otoczenie umierającej Stasi, posługuje się realistyczną

obserwacją:

 Ogrzać się w tej norze nie było trudno: z pieca rozchodziło się takie

gorąco,  że  doktór  co  prędzej  wsunął  się  do  pokoju  "panienki".  Małą  tę
i  nadzwyczajnie  ubogą  izdebkę  oświetlała  lampa  przyćmiona,  stojąca  na
stole  obok  wezgłowia  chorej.  Rysów  twarzy  nauczycielki  nie  można  było
rozeznać,  gdyż  padał  na  nie  cień  jakiejś  dużej  księgi.  Doktór  zbliżył  się
ostrożnie,  lampę  rozświetlił,  usunął  książkę  i  przyglądać  się  zaczął
pacjentce.  Była  to  młoda  dziewczyna,  pogrążona  we  śnie  gorączkowym.
Szkarłatem  powleczona  była  jej  twarz,  szyja,  ręce  -  na  tle  tym  znać  było
jakąś  wysypkę.  Jasnopopielate,  niezmiernie  bujne  włosy  leżały
poplątanymi  pasmami  na  poduszce,  wiły  się  na  twarzy.  Ręce  bezwiednie
i niecierpliwie szarpały kołdrę.

Naturalizm przejawia się w opisie zachowania doktora Pawła po śmierci Stasi.
Naturaliści zwracali dużą uwagę na pierwotne instynkty i zachowania człowieka –
Obarecki początkowo postanawia się zmienić, lecz stopniowo powraca do
dawnego stanu rzeczy – dla własnej wygody, komfortu:

 Śmierć panny Stanisławy wywarła wpływ niejaki na usposobienie doktora

Pawła.  Przez  pewien  czas  czytywał  w  wolnych  chwilach  Boską  komedię
Dantego,  w  winta  nawet  nie  grywał,  gospodynię  dwudziestoczteroletnią
odprawił. Stopniowo jednak uspokoił się. Obecnie ma się znakomicie: utył,
pieniędzy  worek  uczciwy  nazbijał.  Ożywił  się  nawet;  dzięki  jego  usilnej
agitacji wszyscy prawie optymaci obrzydłowscy, z wyjątkiem krzykliwych,
prawda,  ale  też  nielicznych  konserwatystów,  zaczęli  palić  papierosy
w gilzach nie sklejanych, zaszczytnie znanych pod godłem "nieszkodliwych
piersiom". Nareszcie!...

c) Zmierzch - Zabór rosyjski, koniec XIX wieku. Utwór zawiera realistyczny opis

panujących wówczas stosunków pan  – chłop. Na błotnistych bagnach dworskich
pracuje  dwoje  ludzi  -  chłop  Gibała  z  żoną.  Bezrolny  chłop,  wyrobnik,  najemnik
folwarczny  pracuje  ciężko  z  żoną  przy  wywożeniu  torfu  od  świtu  do  nocy;
zakończenie  ich  codziennego  trudu,  strasznej,  żmudnej,  wyniszczającej
i upodlającej pracy z nadludzkim wysiłkiem, oznacza nie pierwsza zapalająca się
gwiazda na niebie, lecz palik, do którego muszą dojść co wieczór oraz dwa kubiki
szlamu,  stanowiące  ich  dzienną  normę  wydobycia.  Żeromski  pisze:  cieknące,
przerośnięte korzonkami błoto pierzcha i flejtuchami pada na obnażone do kolan
nogi  chłopa  (...)  ręce  mdleją  w  łokciach,  nogi  cierpną  i  drętwieją  od  zanurzania
ich w szlamie. Naturalistyczny jest opis pracujących. Żona Gibały chciałaby pójść
zajrzeć,  czy  z  ich  dzieckiem  wszystko  w  porządku,  jednak  boi  się  męża.
Zdegenerowaniu  fizycznemu  towarzyszy  zdegenerowanie  moralne  -  Gibała  pije
wódkę i bije żonę mszcząc się za swoje niepowodzenia.

d) Zapomnienie - Narrator, dziedzic, pan Alfred i gajowy Lalewicz o świcie,

w  drodze  na  polowanie  na  młode  kaczki,  wykrywają  świeży  ślad  kół,  który
prowadzi  ich  do  lasu.  Lalewicz  szybko  domyśla  się,  że  ktoś  kradnie  deski  spod
dworskiego tartaku. Widząc w zaroślach mały wóz z zaprzężoną nędzną szkapiną,
postanawiają wszyscy zaczekać w pobliżu. Po chwili nadchodzi Obala, niosąc na
ramieniu  cztery  deski. Jest  on chudy, „wyschnięty, wywiędły, sczerniały, niski, z
niebywale  wypukłymi  plecami".  Dziedzic  rozpoczyna  z  chłopem  rozmowę,
przyrzekając mu, że pójdzie za te deski do krymianału, a Lalewicz zaczyna Obalę
bić.  Kiedy  ten  prosi  spokojnie,  aby  przestał,  dziedzic  wydaje  rozkaz:  „Między
oczy!" I Lalewicz bije Obalę między oczy, „w zęby, w nos, w gardziel raz, drugi,
trzeci,  czwarty,  piąty",  aż  krew  sączy  się  ciemną  strugą  z  chłopskiego  nosa.  Na
koniec  jeszcze  dziedzic  uderzył  go  w  brodę,  ale  tak  mocno,  że  chłop  padł  na
ziemię w krzaki. A kiedy po chwili podniósł się, usłyszał od dziedzica, że wpłynie
do  sądu  na  niego  skarga  o  kradzież  desek.  Obala  błaga  o  darowanie  mu  winy,
tłumacząc  się,  że  chciał  z  nich  zrobić  trumnę  dla  syna,  a  na  to  dziedzic  mówi:
„Na trumnę nawet kradniesz? Pomyśl tylko, jakiś ty łajdak...". Wygląd Obali: Było
pewnego  rodzaju  podobieństwo  między  nim  i  jego  kobyłą,  chudy,  wyschnięty,

wywiędły, sczerniały, niski z niebywale wypukłymi plecami robił wrażenie jakiegoś
narzędzia do podważania ciężarów, czegoś w rodzaju dźwigni. Spod olbrzymiej jak
poduszka czerwonej magiery wysuwały się włosy, długie, bez połysku, nie czesane
od  dawna,  wisiały  w  nich  źdźbła  siana.  W  tym  naturalistycznym  opisie  mamy
bardzo  dokładną  anatomię,  fotograficzną  wierność  szczegółów,  autor  wydobywa
cechy  odrażające,  nieestetyczne.  Charakterystyczna  zakończenie  Zapomnienia  -
podobieństwo  reakcji  człowieka  i  wrony.  Obala,  który  stracił  syna  jest  podobnie
jak wrona, której pisklęta wyrzucili chłopcy zdolny tylko do krótkotrwałej reakcji.
Przyroda  ma  dar  obdarzania  zapomnieniem  zarówno  ludzi  jak  i  ptaki.  Żeromski
pokazuje świadomość chłopa na poziomie zwierzęcym. Na jego twarzy nie widać
cierpienia, jest niezdolny do bólu.



Władysław Reymont: wczesne nowele Reymonta przynosiły przeważnie  odtworzony
z  naturalistyczną  dokładnością  ponury  obraz  świata  nizin  społecznych,  życia,  które
autor poznał  z autopsji. Wyróżniają się wśród nich opowiadania malujące straszliwą
nędzę, wyzysk, izolację społeczną chłopa, jak „Śmierć” (debiut pisarza), „Suka” czy
„W porębie”. Nowele te ukazują wewnętrzne rozwarstwienie wsi, przewagę bogaczy
wiejskich  i  "wilcze"  stosunki  między  ludźmi,  zrodzone  przez  głód  ziemi.
Z późniejszych utworów nowelistycznych wymienić jeszcze należy niektóre pozycje
powstałe  we  wczesnej  fazie  rewolucji  1905  i  dobrze  oddające  jej  atmosferę,  oraz
satyryczny portret  filistra w noweli „Z pamiętnika” (1902). Na ogół  jednak w miarę
uwsteczniania  się  ideologii  Reymonta  pod  wyraźnymi  wpływami  narodowej
demokracji,  datującymi  się  od  młodzieńczej  współpracy  z  "Głosem",  słabła
realistyczna wymowa społeczna jego nowelistyki.
a)  Suka  –  historia  syna  chłopskiego  Witka,  który  za  namową  córki  bogatej  pani  –

Tosi,  zabiera  ją  na  przejażdżkę,  za  co  zostaje  surowo  ukarany  przez  matkę
dziewczynki.  Utwór  pokazuje  również  scenę  zastrzelenia  przez  Dziedzica  (ojca
Tosi)  suki  Finki,  która  rzekomo  „wściekła  się”  (tak  naprawdę  pilnowała  broniła
swoich szczeniąt).
Realistyczne  są  sceny,  które  ukazują  różnice  społeczne.  Córka  dziedziczki  nie
mogła z dziewkami się bratać, z chamstwem się bawić, z Witkiem jeździć. Ukazana
jest siła konwenansów, matce zależało przede wszystkim na tym, aby nie mówiono
o niej źle w towarzystwie:

 Przyjeżdża pani Zielińska i ze złośliwością mi mówi, że widziała Tosię

jadącą z Witkiem przez łąki. Myślałam, że się uduszę z upokorzenia, bo te
dwie  jej  dziewczyny  –  jak  laleczki,  dobrze  ułożone,  mówią  po  francusku,
potrafią  zagrać  przy  gościach  –  a  ten  obrzydliwiec  wstyd  mi  tylko  robi.
Każę ją wołać i mówię, że się uczy w parku, a ta wstrętna baba upewnia
mnie raz jeszcze, że widziała ją jadącą na oklep i że Witek trzymał ją wpół.
Co za wstyd! Co z tego wyrośnie! Będzie jeździć z tymi oberwańcami i nic
więcej. Ale cóż, kiedy jej nic nie mówią i pozwalają na wszystko.

Naturalistyczny opis konania suki:

 Finka! – szepnął ze strachem. – Loboga, Finka! Suka leżała wyciągnięta

i jęczała cicho liżąc go po twarzy, szyi, piersiach. Dwa pstrokate

szczenięta,  zwinięte  w  kłębki,  wisiały  przy  jej  piersiach,  całe  zamazane
krwią  i  błotem.  –  Ona  na  pewno  do  scynioków  chciała  się  dostać,
a  pedzieli,  ze  się  zepsuła  –  szepnął  głęboko  rozrzewniony,  gładząc  ją  po
mokrym  łbie,  który  mu  kładła  na  piersiach  i  wyciągała  coraz  wyżej,
dysząc.  –  Finka!  psisko  moje,  sucysko  bidne,  Finka!  –  szeptał  przez  łzy
i ocierał nadołkiem koszuli jej bok krwawiący i obtulał jak mógł szynelem.
Suka zamglonymi, zamkniętymi żółtawo oczyma patrzała w niego i rzężała
ciężko  –  coraz  ciężej.  Wyprężyła  się  w  jakimś  przedzgonnym  dreszczu,
potem  zaczęła  drżeć  cała  i  nogami  drapać,  bezsilną  gębą  chwytała  to
szczeniaki,  to  Witka,  skomlała  cicho  –  polizała  chłopca  i  dzieci,
zawarczała przeciągle i skurczona skonała.

b) Śmierć: utwór opowiada historię starca, który umiera w domu swojej córki. Ona

nie chce go tam widzieć, bo nie zapisał jej majątku, dlatego wynosi go do chlewa:
A juści, bo mi tu będzie łóźcysko psuł, pierzynę marał, mo zdychać, to niech sobie
tam  prędzy  zdycho.  Znalezione  przy  ojcu  pieniądze,  które  trzymał  on  na  swój
pochówek,  kobieta  zabiera  dla  siebie.  To  myślenie  o  sobie,  dbanie  o  własne
interesy, głód i bieda jako czynnik motywujący wszelkie działania, branie losu we
własne  ręce  –  to  motywy  realistyczne.  Jeśli  chodzi  o  naturalizm,  można
przytoczyć  opisy  chorego  ojca:  Tylko  twarz  mu  było  widać  spod  kożucha,  twarz
zapadłą a zmiętą i pooraną w bruzdy, szarą jak ta ziemia, którą tyle lat uprawiał,
porośniętą  siwym  włosem  jak  podorywki  późnej  jesieni,  oczy  miał  zwarte,
a z wpółotwartych, sinych, popękanych warg wywiesił język dysząc ciężko.

c) Orka – kolejny utwór poświęcony codzienności chłopskiej. Tym razem obraz orki.

Pracuje  razem  cała  rodzina  –  rodzice  oraz  ich  córka  i  syn.  Utwór
w  naturalistyczny  sposób  przedstawia  trud  ich  pracy:  Oczy  im  wyłaziły,  krew
broczyła od jarzma i postronków, gnaty, dziw, nie pękały i w głowach się mąciło,
ale chłop nieubłaganie poganiał. — Zabijcie mnie, a już nie poradzę! — zajęczała
naraz  dziewczyna  waląc  się  na  ziemię.  Przysiedli  przy  niej,  matka  obcierała  jej
twarz,  a  chłop  jął  się  tłumaczyć:  —  Trudna  rada!  Odzipnij,  córuchno!  Mus,
pogania. Choćby z pół  morgi pod ziemniaki zaorać! Kto nie posieje, nie zbierze.
Cóż to, z głodu mamy zdychać czy ze swojego we świat iść po żebranym chlebie?
Niedoczekanie wasze, ścierwy! Niedoczekanie! — zakrzyczał i zacisnąwszy pięście
groźnie potoczył oczami. Orali dalej z niestrudzoną zaciekłością.



Władysław Orkan: autor tomików Nowele, Nad urwiskiem, Herkules nowożytny i inne.

a) Nad urwiskiem: realistyczny opis życia codziennego chłopów:

 Niezadługo Bartek zostawił dzieci same, wytrzepał z włosów

szczecinowatych słomę, co mu przez noc nalazła, i umywszy się zimną
wodą z konewki, przeszedł do okna zmówić pacierz.

Inni prozaicy epoki również tworzyli nowele, jednak nurt naturalistyczno-realistyczny
najlepiej i najsilniej widoczny był właśnie u Żeromskiego i Reymonta.