plik

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Wstęp

Oddajemy  do  Waszych  rąk  nowy  zeszyt  z  cyklu  Kształcenie  metodą
harcerską.  Tym  razem  wiodącym  tematem  jest  kształtowanie  postaw  na
kursach  instruktorskich,  w  szczególności  na  kursach  druŜynowych.  Ten
obszar  działań  kształceniowych  jest  ogromnie  waŜny,  a  jednocześnie
niezmiernie trudny. Efekt  uczenia wiedzy, czy umiejętności jest  widoczny
niemalŜe natychmiast. Kształtowanie postaw to proces długotrwały i przez
to  trudno  osiągalny  podczas  krótkiego  kursu.  JednakŜe  kaŜdy  kurs
instruktorski  to  świetne  miejsce  i  czas  na  to,  by  inicjować  pewne
przemiany,  rozbudzać  określoną  świadomość,  czy  korygować  niepoŜądane
zachowania.

Zeszyt  przedstawia  spisane  doświadczenia  instruktorów  Macierzystej
Akademii Kształcenia, które powstały w wyniku organizacji kilkudziesięciu
róŜnorakich  kursów  i  były  przekazywane  „z  pokolenia  na  pokolenie”.
Składa się on z następujących rozdziałów:

O postawach

Jak kształtować postawy na kursie

Jak sprawdzać postawę na kursie

śyczę owocnej lektury tego, poprzednich oraz następnych zeszytów. śyczę
inspiracji do kształcenia. Bowiem najwaŜniejszy w kształceniu jest pomysł!

hm. Wiesław Laskowski

Komendant Szkoły Instruktorskiej Chorągwi Gdańskiej ZHP

Macierzystej Akademii Kształcenia

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

O postawach

hm. Hanna Piotrowska

Ruch skautowy jest wyrazem ducha swego twórcy i w dalszym ciągu swego
rozwoju.  Ruch  ów,  a  wyraŜając  się  ściślej  jego  członkowie  –  skauci-
szeregowcy  i  skauci-oficerowie  czerpali  z  indywidualności  Skauta
Naczelnego,  wzorowali  się  na  jego  charakterze  i  szli  w  przez  niego
wskazanym kierunku. Zdanie ostatnie jest tylko wtedy prawdziwe, jeśli się
rzecz  bierze  ogólnie.  Ściśle  bowiem  przyczyny  rozwoju  tego  Ruchu
analizując,  trzebaby  szukać  ich  i  w  charakterach  indywidualnych
poszczególnych  członków  organizacji,  w  warunkach  społecznych
i  okolicznościach  zewnętrznych.  Ale  te  ostatnie  ustępują  na  plan  drugi
wobec  potęŜnej  woli  twórczej  organizatora,  który  jako  wódz  armię,
prowadzi  podwładnych  gdzie  chce  i  klęski  im  gotuje  albo  przysparza
wawrzynów.  Zjawisko  to  jest  często  niedostrzegane  w  naszym
społeczeństwie, które w swojej większości nie zdaje sobie sprawy z tego, Ŝe
w  sprawach  wychowawczych  ksiąŜki  i  nauczanie  są  czynnikami
pomocniczymi,  czynnikiem  zaś  głównym  jest  charakter  indywidualny
wychowawcy  i  przykład  osobisty,  jaki  on  daje  swoim  podkomendnym.
„Przykład z góry dany, zły czy dobry, z łatwością na niŜszych oddziaływa”
stwierdza  w  swoim  okólniku  do  armii  nasz  ostatni  dyktator,  Romuald
Traugutt. Trzeba, aby i u nas pamiętali o tym zawsze ci, którym ojczyzna
powierza prowadzenie mniejszych lub większych grup skautów (…)

Autor: Andrzej Małkowski. Rok napisania: 1913. Przytaczam ten fragment
na początku naszych rozwaŜań o postawach, poniewaŜ chcę podkreślić, jak

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

waŜne  było  i  jest  zachowanie  instruktora  (wychowawcy),  jego  postawa
wobec  innych  ludzi,  zjawisk  społecznych,  czy  teŜ  wobec  siebie  samego.
Często myślę, Ŝe to rzecz najwaŜniejsza. I wcale nie trzeba być „chodzącym
ideałem”. Chodzi o to, by być świadomym swojej postawy.

Zbyt  mało  i  rzadko  rozmawiamy  o  postawach  i  zachowaniach,  zwłaszcza
w  gronach  instruktorskich.  Często  nie  zwracamy  uwagi  na  negatywne
postawy (np. brak kultury osobistej), pomijamy czyjeś naganne zachowanie
milczeniem,  czekamy  aŜ  ktoś  inny  to  zauwaŜy  lub  Ŝe  sytuacja  sama  się
rozwiąŜe.  Kto  jest  za  to  odpowiedzialny?  Instruktorzy  pełniący  funkcje
w  ZHP:  druŜynowy,  szczepowy,  komendant,  zastępca  komendanta  hufca
i chorągwi, szef zespołu, komendant obozu, … - jednym słowem wszyscy.
ZauwaŜeniu  problemu  słuŜy  chociaŜby  coroczne  zaliczanie  słuŜby
instruktorskiej.  Jest  jednak  w  ZHP  grupa  instruktorów,  która  jest  za  to
odpowiedzialna przed wszystkimi innymi, to KADRA KSZTAŁCĄCA.

Postawa  to  stosunek  człowieka  do  Ŝycia,  nastawienie,  zachowanie,
postępowanie. Od członków ZHP oczekuje się postaw zgodnych z ideałami
zawartymi  w Prawie i Przyrzeczeniu  Harcerskim. Słyszą to zuch i harcerz
podczas  próby  przed  złoŜeniem  Obietnicy  Zucha  i  Przyrzeczenia
Harcerskiego.  Potem,  gdy  zdobywają  kolejne  stopnie,  jeszcze  potem,  gdy
składają  Zobowiązanie  Instruktorskie.  Nie  jest  obojętne  jakimi  jesteśmy
ludźmi  (instruktorami),  w  jaki  sposób  ze  sobą  rozmawiamy,  czy  jesteśmy
uprzejmi  i  kulturalni,  odpowiedzialni  za  swoje  słowa  i  czyny,  czy  np.
aroganccy, chełpliwi lub nieodpowiedzialni. Jak więc uczymy w harcerstwie
postaw?

Harcerska Metoda Wychowawcza jest skutecznym sposobem realizowania
wszystkich  celów  ZHP.  Wspomaga  kształtowanie  poŜądanych  społecznie
postaw. Oczywiście pod warunkiem, Ŝe stosujący ją w praktyce (prowadząc
gromadę czy druŜynę) zna ją i rozumie. Bo o co chodzi nam - harcerskim
wychowawcom?

O  wychowanie,  o  wszechstronny,  indywidualny  rozwój  człowieka,
o  kształtowanie  charakteru,  o  pracę  nad  sobą,  o  umiejętność  Ŝycia
w społeczeństwie. Trzeba o tym wiedzieć będąc druŜynowym. NiezaleŜnie
od

tego,

czy

mamy

czynienia

siedmiolatkiem,

czy

siedemnastolatkiem. Trzeba umieć zobaczyć swojego podopiecznego
w przyszłości, jako dorosłego człowieka. Bo przecieŜ ten młody człowiek

SZTAŁCENIE METODĄ HARCERSKĄ

OSTAWA

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

będzie  kiedyś  rodzicem,  małŜonkiem,  pracownikiem,  działaczem
społecznym, przyjacielem, kierowcą, itp.

Kształtowanie  postaw  w  harcerstwie  to  uczestnictwo  w  ciągu
wychowawczym  –  procesie  rozciągniętym  w  czasie.  W  kaŜdym  etapie
rozwoju  zdobywa  się  coraz  trudniejsze  sprawności,  coraz  wyŜsze  stopnie,
podejmuje  się  coraz  trudniejszych  zadań.  Kiedy  proces  ten  dobiega  końca
moŜemy  oczekiwać  od  tego,  kto  w  nim  uczestniczy  pewnego  rodzaju
dojrzałości

intelektualnej,

społecznej,

fizycznej,

duchowej.

Ciąg

wychowawczy  kończy  się  wtedy,  gdy  jego  uczestnik  gotowy  jest  złoŜyć
Zobowiązanie  Instruktorskie  i  świadomie  postępować  ściśle  według
wskazówek w nim zawartych.

Bycie  członkiem  ruchu  i  organizacji  zarazem,,  poprzez  uczestnictwo
w  harcerskim  systemie  wychowawczym,  z  jednej  strony  pomaga  nam
przyjąć odpowiednią postawę, znaleźć wzorce do naśladowania, mieć jakiś
konkretny  stosunek  do  Ŝycia,  wyrobić  w  sobie  pewien  typ  zachowania
i  postępowania.  Z  drugiej  zaś  strony  zobowiązuje.  Do  czego?  Do
zachowania  zgodnego  z  Prawem  i  Przyrzeczeniem  Harcerskim,  do
odpowiedzialności za siebie i innych.

Jak  waŜna  jest  właściwa  postawa  instruktora  wiedzą  najlepiej  ci,  którzy
zetknęli  się  z  małymi  dziećmi  (np.  w  gromadzie  zuchowej).  One  bowiem
wodzą wzrokiem i niemal kaŜdym zmysłem za TYM, który przewodzi. Są
gotowe  naśladować  ruchy  i  gesty,  sposób  naszego  zachowania,  mówienia.
Podobnie jest wśród harcerzy, harcerzy starszych i wędrowników, gdy trafią
oni  na  autorytet,  na  osobę,  która  potrafi  zaimponować,  zadziwić  swoimi
umiejętnościami,  kulturalnym  zachowaniem,  szacunkiem  dla  innych,
konsekwencją  w  przestrzeganiu  przyjętych  przez  siebie  zasad.  Dlatego
właśnie tak istotną rolę odgrywa osobisty przykład instruktora.

Jeśli  to  treści  zawarte  w  Prawie  i  Przyrzeczeniu  oraz  Zobowiązaniu
Instruktorskim mają wskazywać nam postawy, o kształtowanie jakich nam
chodzi,    przyjrzyjmy  się  na  co  powinnyśmy  bacznie  zwracać  uwagę,
organizując  kursy  instruktorskie.  PoniŜej  prezentuję  niektóre  cechy
charakteryzujące  postawę  harcerką  na  podstawie  Prawa  i  Przyrzeczenia
Harcerskiego oraz Zobowiązania Instruktorskiego.

POSTAWIE

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Lista jest oczywiście otwarta i kaŜdy według własnego uznania moŜe ją
jeszcze poszerzać.

•

podejmowanie słuŜby

•

słowność i sumienność

•

chęć niesienia pomocy innym

•

budowanie wokół siebie przyjaznej atmosfery

•

odwaga

•

ciekawość świata

•

posłuszeństwo

•

szacunek dla innych

•

pogoda ducha

•

oszczędność i ofiarność

•

posiadanie silnej woli, dbanie o zdrowie

•

bycie wzorem, autorytetem dla innych

•

odpowiedzialność

•

chęć pracy nad sobą, rozwijania umiejętności, pogłębiania wiedzy

•

dojrzałość

W  kursie  druŜynowych  (i  innych  kursach  takŜe)  powinny  uczestniczyć
osoby  charakteryzujące  się  nienaganną  postawą,  cieszące  się  pozytywną
opinią  w  swoim  środowisku  działania,  posiadające  odpowiedni  stopień
harcerski  świadczący  o  poziomie  rozwoju.  Powinny  to  być  osoby,  które
mają  predyspozycje  w  określonym  przez  organizatorów  kursu  kierunku.
Takie załoŜenie musi postawić sobie komenda kaŜdego kursu. Wymagania
te moŜna jeszcze poszerzyć np. o stan wiedzy o organizacji, zaangaŜowanie,
kulturę  osobistą,  własne  dąŜenia,  stan  emocjonalny,  itd.  Celem  kaŜdego
kursu  jest  przecieŜ  jak  najlepsze  przygotowanie  do  pełnienia  róŜnych
funkcji wychowawczych w harcerstwie.

Co  moŜemy  robić  organizując  kurs,  aby  zwracać  uwagę  na  postawy
instruktorskie?

•

Prowadzić  prawidłową  rekrutację  na  kursy  instruktorskie  tzn.
dokonywać  prawdziwych  kwalifikacji,  decydować  kto  juŜ  moŜe
uczestniczyć  w  kursie  a  kto  jeszcze  nie.  O  przyczynach
negatywnych  kwalifikacji  naleŜy  rozmawiać    z  zainteresowanym,
po  to  by  świadomie  mógł  pracować  nad  sobą.  Niech  jedynymi
warunkami  rekrutacji  na  kursy  nie  będą  tylko  wiek  i  formalna
zgoda  komendanta.  Poprośmy  o  opinię  o  kandydacie,  tych  którzy

SZTAŁCENIE METODĄ HARCERSKĄ

OSTAWA

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

go dobrze znają, zapytajmy o jego zainteresowania, hobby,
osiągnięcia w szkole lub w pracy, ulubione czynności. To
niezwykle waŜne.

•

Dbać o pozytywną motywację udziału w kursie, zarówno
uczestników, jak i kadry.

•

Dobrać zaangaŜowaną i odpowiedzialną kadrę kształcącą,
instruktorów którzy mają pasję, którzy mają „coś” do powiedzenia
innym, „coś” więcej niŜ słowa napisane w konspekcie zajęć.

•

Zaplanować  taki  system  oceny  podsumowującej  udział  w  kursie,
aby  uczestnik  miał  moŜliwość  wykazania  się,  pokazania
wszystkich swoich zalet i moŜliwości. Nieocenionym posunięciem
w  kształtowaniu  charakteru  jest  złoŜenia  na  jednostkę
odpowiedzialności mówił R. Baden-Powell.

•

Ustalić  ciekawy  program  kursu,  wykorzystać  aktywizujące  formy
pracy,  aby  nie  było  to  powielenie  schematu  szkoły.  Uczestnicy
kursów teŜ mają swoje doświadczenia, które warto brać pod uwagę.
Jeśli  będą  współtwórcami  kursu,  chętniej  dadzą  z  siebie  wszystko
co najlepsze. Myślę, Ŝe podczas kursów instruktorskich konieczne
jest  planowanie  takich  zajęć,  spotkań,  warsztatów,  kominków
i  innych  form  pracy,  by  kaŜdy  mógł  zastanawiać  się  nad  swoją
własną  postawą,  uświadamiać  sobie  konieczność  pracy  nad  sobą,
weryfikowania  zachowań.  TakŜe  po  to,  aby  umieć  pomagać
kształtować postawy innym. To nic innego jak prosta wzajemność
oddziaływań. Kurs instruktorski to bardzo dobry czas i miejsce na
ocenę postaw instruktorskich, na dyskusję o nich.

•

Dbać podczas kursu o atmosferę – moŜliwość wymiany „myśli
instruktorskich”.

MoŜna  o  postawie,  zachowaniu,  postępowaniu  INSTRUKTORA  nie
rozmawiać w ogóle. MoŜna milczeć i przyjmować, nawet to, co wydaje
nam  się  złe,  niewychowawcze.  MoŜna,  kiedy  zauwaŜamy  coś
nagannego,  niedobrego  przekonywać  się,  Ŝe  lepiej  być  tolerancyjnym,
otwartym  i  dobrym  dla  wszystkich.  MoŜna  czekać  biernie  i  mieć
nadzieję,  Ŝe  coś  samo  się  zmieni.  Ale  spoczywa  na  nas  instruktorach
Związku  Harcerstwa  Polskiego  odpowiedzialność.  Za  siebie  –  od
chwili złoŜenia Zobowiązania Instruktorskiego, i za innych (z innymi).

POSTAWIE

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

By wspólnie kształtować pozytywny wizerunek naszego ruchu, by
pozytywnie oddziaływać na siebie nawzajem, aby nasi wychowankowie
mieli gdzie szukać przykładów i wzorów postępowania. Decyzja naleŜy
do kaŜdego z nas

SZTAŁCENIE METODĄ HARCERSKĄ

OSTAWA

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Jak kształtować postawy na
kursie

phm. Aleksandra Rynkiewicz

Postawa  jest  szerokim  pojęciem,  opisującym  pewne  stany,  nastawienia,
przekonania,  czy  reakcje.  Dlatego  bardzo  trudno  jest  ją  kształtować,  czy
oceniać.  Łatwiej  analizować  i  opisywać.  Z  wielu  róŜnych  stron  moŜna
spojrzeć na człowieka, w wielu róŜnych sytuacjach moŜna go widzieć, wiele
moŜna o nim powiedzieć i wiele złego mu uczynić jego błędną oceną. Nie
zawsze znamy historię i motywy postępowania drugiej osoby. Nie wiemy,
co  nią  kieruje  i  co  mogło  się  wydarzyć  wcześniej.  Proces  dojrzewania
zarówno  osobistego  jak  i  instruktorskiego  danej  osoby  jest  od  nas  (kadry
kursu)  bezpośrednio  niezaleŜny,  a  kurs  moŜe  dać  jedynie  początek  lub
pomóc  w  kontynuacji  tego  indywidualnego  procesu.  Stefan  Mirowski
w gawędzie „O kształceniu instruktorów” pisał:

Wpatrzeni  w  Ŝyciorysy  instruktorów  harcerskich  ,  którzy  nas  wyprzedzili
obserwujemy (...) element odnajdywania siebie, swego szczęścia w słuŜbie
(...)  Ich  tajemnica  to  umiejętność  uzyskiwania  równowagi  pomiędzy
wiedzą  i  praktyką  niezbędną  do  pełnienia  funkcji  instruktorskich
a  stworzeniem  warunków  do  osobistego  rozwoju,  wymijania  raf
piętrzących  się  przed  kaŜdym  w  skautowej  wędrówce  ku  szczęściu.  Kurs
instruktorski tego nie nauczy. Kurs moŜe pomóc. Kursu nie moŜna odbyć.
Kurs trzeba przeŜyć.

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Pomimo  tych  trudności  trzeba  określać  i  nazywać  postawy  uczestników
kursów  instruktorskich.  Od  nich  bowiem  zaleŜy,  w  duŜej  mierze  przyszła
jakość  wypełniania  przez  nich  funkcji  instruktorskich  –  wychowawczych
i  opiekuńczych.  Funkcji  wymagających  zaangaŜowania,  odpowiedzialności
i poświęcenia. To, co moŜemy zrobić, by kształtować odpowiednie postawy
u  naszych  kursantów,  to  przede  wszystkim  rozwijać  ich  pozytywne
zachowania  i  prawidłowy  sposób  myślenia  oraz  nie  pozwalać  na
powtarzanie tych złych czy błędnych.

Jak najlepiej kształtować postawę instruktorską?

Nie  ma  bardziej  efektywnego  sposobu  jak  własny  przykład.  Na  kursie
instruktorskim  to  my  –  jego  kadra  jesteśmy  tymi,  na  których  się  patrzy
i  których  się  słucha.  KaŜdy  nasz  ruch  i  kaŜde  słowo  jest  drobiazgowo
analizowane. Nasze działanie moŜe być interpretowane na róŜne sposoby,
dlatego musimy być niezwykle ostroŜni w postępowaniu.

Przyjrzyjmy się nieco bliŜej sposobom kształtowania postaw na kursie
instruktorskim. Podzielmy je na kilka kategorii.

Postawa względem kadry kursu

Instruktorzy  funkcjonują  w  ramach  struktury  naszej  organizacji.  To
oznacza,  iŜ  mają  przełoŜonych,  ale  takŜe  są  przełoŜonymi  innych  osób.  Z
podległości  słuŜbowej  wynika  oczekiwanie  określonej  postawy.  Pojawiają
się  takie  pojęcia,  jak:  szacunek,  autorytet,  karność,  posłuszeństwo,  ale
takŜe  krytyczność.  Bardzo  często  jest  tak,  iŜ  kadra  kursu  cieszy  się
niezmiernym  zaufaniem  i  autorytetem  w  swoim  środowisku.  NaleŜy
wykorzystać  ten  fakt  pamiętając  jednocześnie,  iŜ  władza  autorytetu  to
bardzo silna władza.

By wzmacniać ten obszar postaw naleŜy:
-

być konsekwentnym, ale nie ślepo upartym,

wiedzieć, kiedy moŜna Ŝartować, a kiedy naleŜy być powaŜnym,

natychmiast, ale bez emocji reagować na przejawy łamania zasad,

swoją postawą wobec uczestników pokazywać, jakiej postawy oczekuje
się względem siebie,

dziękować, doceniać i chwalić.

SZTAŁCENIE METODĄ HARCERSKĄ

OSTAWA

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Postawa względem stawianych zadań

Zadania,  jakie  stawia  się  kursantom  są  przykładem  tego,  co  w  pracy
druŜynowego jest niezbędne. To przecieŜ jest to, z czym będą się stykali na
co dzień i co muszą potrafić odpowiednio wykonywać. Dlatego istotne jest
ich  odpowiedzialne  wypełnianie  i  zaangaŜowanie  w  całą  pracę  na  kursie.
Niebezpieczne natomiast są zbyt wygórowane ambicje. Chodzi o to, by jak
najlepiej  wykonać  daną  pracę,  ale  jak  najlepiej  na  miarę  własnych
moŜliwości  (gdy  będzie  się  samodzielnym  druŜynowym,  nikt  za  nas
naszych  obowiązków  nie  wypełni).  KaŜdy  ma  prawo  popełnić  błąd.  Na
kursie  często  dopiero  się  uczymy  wielu  umiejętności  i  poznajemy  nową
wiedzę.

By wzmacniać ten obszar postaw naleŜy:
-

chwalić dobrze wykonane zadania,

wykonanie zadań omawiać w sposób konstruktywny i pozytywny
[patrz rozdział 3 w zeszycie Kształcenie Metodą Harcerską - Wiedza],

zdecydowanie przeciwstawiać się pracom niesamodzielnym,

być konsekwentnym, w kontekście terminowości wykonywania zadań.

Postawa względem innych kursantów

Niezmiernie  waŜnym  elementem  postawy  jest  nasz  stosunek  do  innych
kursantów. Po wielu dniach spędzonych razem bardzo często dochodzi do
ekstremalizacji  wzajemnych  relacji.  Z  jednej  strony  następuje  silna
integracja  grupy,  z  drugiej  strony  mamy  do  czynienia  z  sytuacjami
konfliktowymi. Obserwacja roli, jaką odgrywa w tym pojedynczy uczestnik
kursu moŜe dostarczyć nam wiele informacji o nim.

By wzmacniać ten obszar postaw naleŜy:
-

powierzać zadania do wykonania w małych zespołach – gdy uczestnicy
zostaną sami z jakimś problemem, będą musieli się nauczyć
współpracy i rozsądnego podziału obowiązków między siebie,

stawiać  zadania,  problemy,  pytania  przed  kursem  jako  całością
uczestników,  co  teŜ  pozwala  na  samoistne  kształtowanie  się  relacji
międzyludzkich,

ciągle prowokować do rozmów, stwarzać moŜliwości do ciągłej,
dowolnej komunikacji, choćby przy wspólnym przygotowywaniu
posiłków.

AK KSZTAŁTOWAĆ POSTAWY NA KURSIE

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Postawa względem podopiecznych (podczas prowadzenia zajęć)

To jest jeden z najistotniejszych elementów postawy instruktorskiej, z którym
mamy do czynienia na kursie druŜynowych. Przekłada się on bowiem
bezpośrednio na późniejszą pracę w gromadzie, czy druŜynie.

By wzmacniać ten obszar postaw naleŜy:
-

pokazać przykłady dobrej pracy z dziećmi, młodzieŜą (np. poprowadzić
zbiórkę gromady czy druŜyny, której kursanci będą obserwatorami, ale teŜ
uczestnikami),

pozwolić samodzielnie prowadzić zajęcia z dziećmi (wcześniej poprawnie
przygotowane).

Dojrzałość osobista i instruktorska

Funkcja  wychowawcy  to  powaŜna  sprawa,  a  osoba,  która  ją  pełni  musi
odznaczać  się  dojrzałością.  Musi  być  odpowiedzialna  za  siebie  i  innych,
rozsądna,  zapobiegliwa,  godna  zaufania  w  oczach  przełoŜonych  oraz  rodziców
podopiecznych.  O  dojrzałości  kursanta  moŜemy  częściowo  się  przekonać,
słuchając  jego  wypowiedzi  na  róŜne  tematy  podczas  zajęć,  przy  rozmowie
indywidualnej,  w  trakcie  pracy  w  grupie.  MoŜemy  po  jego  zachowaniu,
sposobie bycia w pewnym stopniu wnioskować o dojrzałości. Trzeba tu jednak
być bardzo ostroŜnym, gdyŜ to tylko zewnętrzne oznaki, które wcale nie muszą
mieć przełoŜenia na wewnętrzne przekonania danej osoby.

By wzmacniać ten obszar postaw naleŜy:
-

pamiętać o własnym przykładzie kadry, która swoim postępowaniem,
musi prócz mówienia o instruktorskiej postawie sama ją prezentować,

połoŜyć szczególny nacisk na przygotowanie i przeprowadzenie „dających
do myślenia” zajęć o tematyce związanej ze Zobowiązaniem
Instruktorskim, rolą instruktora czy rozwojem instruktorskim.

Podstawą  kaŜdej  postawy  jest  duchowość  –  wartości,  jakie  są  bliskie  danej
osobie  i  które  tworzą  fundamenty  jej  przekonań.  To,  co  moŜemy  zrobić  na
kursie,  by  rozwijać  i  wzmacniać  duchowość  kursantów,  to  prowokować
sytuacje  (m.  in.  kominki,  ogniska,  kuźnice,  rozmowy  instruktorskie),
zmuszające  do  refleksji  nad  sobą,  innymi  i  światem  oraz  tworząc  sprzyjającą
im atmosferę. Nie wolno zapominać jednak o skuteczności pośredniości i tym,
Ŝe  niektóre  rzeczy  przyswajamy  mimowolnie.  Czasem  nie  potrzeba  specjalnie
przygotowanego nastrojowo miejsca, wystarczy pozwolić kursantom swobodnie
ze sobą przebywać lub być z nimi w nieoficjalnych relacjach. Oni są  w stanie
sami  siebie  nawzajem  rozwijać  i  kształtować.  Jak  pisał  Aleksander  Kamiński:
Wolny  czas  –  to  chyba  najistotniejszy  moment  w  kształtowaniu  charakteru
człowieka, jego postawy, woli, zainteresowań.

SZTAŁCENIE METODĄ HARCERSKĄ

OSTAWA

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Jak sprawdzać postawę
na kursie

phm. Izabela Orzeł

Wiedzę  i  umiejętności  uczestnik  ma  szansę  wykształcić  w  czasie  kursu.
Istnieje wiele sposobów, by je sprawdzić i ocenić.  W odróŜnieniu  od tego,
postawy  nie  jesteśmy  w  stanie  ani  nauczyć,  ani  zmierzyć  w  obiektywny
sposób. Nasze kryteria oceny zawsze będą subiektywne.

Jesteśmy  w  obowiązku  zadbać  o  to,  by  kursanci  byli  świadomi,  iŜ
zwracamy  baczną  uwagę  na  ich  zachowanie,  zarówno  w  czasie  zajęć,  jak
i  w  czasie  wolnym,  wobec  prowadzących  kurs,  pozostałych  uczestników
i otaczającego środowiska. Pamiętajmy, by nasze wymagania co do postawy
były  jasne.  Najlepiej,  gdy  na  samym  początku  kursu  porozmawiamy
z uczestnikami na ten temat przy okazji omawiania zasad zaliczenia.

Spotykając  po  raz  pierwszy  uczestników  kursu  musimy  zakładać,  iŜ
prezentują oni sobą pewien poziom moralny, choćby dlatego, Ŝe znaleźli się
z  własnej  woli  na  naszym  kursie,  czyli  chcą  świadomie  pełnić  obowiązki
druŜynowego,  zgodnie  z  obowiązującymi  w  ZHP  zasadami.  Naszym
zadaniem jest więc umieć  dostrzec oraz ocenić, czy  postawa  kursanta jest
prawidłowa.

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

Aby to zrobić, naleŜy zwrócić uwagę na kilka kluczowych aspektów:

•

czy uczestnik podchodzi do funkcji, jaką ma pełnić (lub juŜ
pełni), w sposób odpowiedzialny

•

czy rozumie wagę rozwoju duchowego u siebie i swoich
podopiecznych

•

czy zna i szanuje tradycje (nie tylko te harcerskie) i dostrzega
ich miejsce w pracy druŜyny

•

jakie ma podejście do ideałów harcerskich – Prawa
i Przyrzeczenia Harcerskiego

Ocena  powyŜszych  aspektów  (nazwijmy  je  skrótowo:  odpowiedzialność,
podejście  do  rozwoju  duchowego  ,  podejście  do  historii  i  tradycji  oraz
postawa  wobec  harcerskich  ideałów)  jest  o  tyle  trudna,  iŜ  zawsze  jest
subiektywna.  Aby  mieć  szanse  na  ocenienie  tych  elementów,  naleŜy
zwracać  uwagę  na  zachowanie  uczestników  kursu  w  określonych
sytuacjach  i  zadawać  sobie  pewne  pytania,  dotyczące  kaŜdej  osoby
indywidualnie. I tak, by ocenić:

•

odpowiedzialność, zwracamy uwagę:

w jaki sposób uczestnik podchodzi do powierzanych mu
zadań, związanych z zajęciami kursowymi (czy wywiązuje
się z nich na czas, czy przykłada się do ich realizacji)

czy poza zajęciami wypełnia swoje codzienne obowiązki
(np. słuŜba w kuchni, słuŜba wartownicza, ale takŜe
koleŜeńska pomoc, itd.)

•

podejście do rozwoju duchowego, obserwujemy:

czy uczestnik podejmuje działania dąŜące do samorozwoju
(szuka sposobów rozwiązywania problemów, które go
nurtują,

dąŜy

zdobywania

kolejnych

stopni

i sprawności)

czy bierze aktywny udział w dyskusjach dotykających
tematu postawy w czasie zajęć, a takŜe poza nimi, gdzie
w sposób dojrzały potrafi przedstawić swoje zdanie

czy rozumie wagę motywowania harcerzy do zdobywania
stopni, sprawności i pogłębiania zainteresowań

SZTAŁCENIE METODĄ HARCERSKĄ

OSTAWA

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

•

podejście do historii i tradycji, przyglądamy się:

czy kursant zna i przestrzega tradycji harcerskich, potrafi
zachować się np. przy ognisku lub wobec starszych
stopniem i funkcją

czy podchodzi do symboli i świąt narodowych, a takŜe
świąt religijnych z naleŜytym szacunkiem (pamiętajmy:
nie moŜemy wymagać obchodzenia świąt religijnych)

czy w sposób świadomy wplata w Ŝycie harcerskie
elementy historii naszego kraju.

•

postawę wobec harcerskich ideałów, staramy się spostrzec:

czy uczestnik przestrzega Prawa Harcerskiego na co dzień

czy prawidłowo je rozumie

jakie ma podejście do uroczystości złoŜenia Przyrzeczenia
Harcerskiego, czy rozumie jej znaczenie

To  oczywiście  tylko  niektóre  aspekty  dotyczące  postawy.  Nie  ma  nigdzie
katalogu zachowań, według którego moŜemy ją oceniać. Wymaga to ciągłej
obserwacji  uczestników  kursu  podczas  zajęć,  wykonywania  przez  nich
zadań,  ale  takŜe  podczas  ich  codziennej  współpracy.  O  wiele  łatwiej  jest
prawidłowo  ocenić  postawę  w  czasie  kursu  wyjazdowego  (ciągłego),  gdy
z  uczestnikami  mamy  kontakt  niemalŜe  dwadzieścia  cztery  godziny  na
dobę  –  gdy  pracują  i  gdy  odpoczywają.  Trudniej  jest  zauwaŜyć  elementy
postawy, gdy spotykamy się z nimi na kilka godzin, co pewien czas.

Jeśli  mamy  zastrzeŜenia  co  do  postawy  któregoś  z  uczestników  warto
przeprowadzić  z  nim  na  ten  temat  rozmowę,  nim  zdecydujemy  się
wyciągnąć konsekwencje. Rozmowa taka powinna być przeprowadzona na
osobności.  Uczestniczyć  w  niej  powinna  tylko  jedna  (dwie)  osoby  kadry
oraz  kursant.  NaleŜy  zadbać  o  to,  by  nasz  rozmówca  nie  czuł  się
atakowany  lub  ganiony,  jednak  by  jasno  zrozumiał,  Ŝe  niepokoi  nas  jego
zachowanie  (naleŜy  posługiwać  się  konkretnymi  przykładami  zachowań)
oraz  wiedział,  czemu  uwaŜamy  takie  postępowanie  za  nieprawidłowe  (nie
tylko  na  kursie,  ale  generalnie  w  Ŝyciu).  Sprawę  taką  moŜna  rozwiązać
równieŜ  pośrednio  inicjując  dyskusję  np.  w  czasie  kominka,  na  temat,
który  dotykać  będzie  elementu  postawy,  niepokojącego  nas  u  jednego
z uczestników kursu.

NaleŜy  zaznaczyć,  iŜ  postawa,  tak  samo  jak  wiedza  i  umiejętności,  jest
elementem  kształtowanym i ulegającym sprawdzeniu w czasie kursu. Jeśli

AK SPRAWDZAĆ POSTAWĘ NA KURSIE

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

uczestnik  wykaŜe  raŜące  braki  na  tym  podłoŜu,  moŜe  zostać  z  kursu
usunięty lub zakończyć go z wynikiem negatywnym. Sytuacja taka naleŜy
do  niezwykle  trudnych,  gdyŜ,  jak  zostało  zauwaŜone  na  wstępie,  nie
dysponujemy  Ŝadnymi  obiektywnymi  instrumentami  oceny  postawy.  By
uniknąć  nieprzyjemnych  konfliktów  i  dyskusji  po  zakończeniu  kursu
naleŜy pamiętać o kilku zasadach postępowania:

•

Uczestnicy muszą być świadomi faktu, iŜ ich postawa podlega
ocenie. Muszą teŜ znać konsekwencje, jakie pociągnie za sobą ich
niewłaściwe zachowanie.

•

Jeśli tylko pojawią się wątpliwości co do zachowań określanych
jako nieprawidłowe rozwiej je poprzez rozmowę, z której
wyciągniecie jasne wnioski.

•

Dobrym zwyczajem jest zapisywanie wszystkich uwag dotyczących
postawy uczestników kursu w momencie, w którym je poczynimy
lub do nas wpłyną, wraz z dokładnym opisem sytuacji i datą. Taki
„dzienniczek” będzie nieoceniony podczas udzielania informacji
zwrotnej uczestnikom kursu.

•

W razie podjęcia przez kadrę decyzji o niezaliczeniu kursu przez
uczestnika, przeprowadzamy z nim rozmowę jeszcze przed
publicznym

rozdaniem

dyplomów

ukończenia

(zawsze

postępujemy w ten sposób, gdy kursant nie zalicza kursu, bez
względu na to, czy przyczyną jest nieodpowiednia postawa, braki
w wiedzy czy umiejętnościach).

W  pewnych  sytuacjach,  gdy  zachowanie  uczestnika  jest  trudne  do
jednoznacznego  ocenienia,  moŜna  spróbować  rozłoŜyć  odpowiedzialność
podjęcia  decyzji  i  wyciągnięcia  konsekwencji  pomiędzy  pozostałych
kursantów.  Taka  swoista  narada  (całego  kursu  lub  np.  rady  kursu),
odpowiednio zainicjowana i przeprowadzona, moŜe mieć bardzo pozytywne
efekty

dla

wszystkich:

zainteresowanego

kursanta,

pozostałych

uczestników  oraz  kadry  kursu.  Dla  kursanta  krytyka  ze  strony
rówieśników i współuczestników ma zupełnie inny wymiar, niŜ krytyka ze
strony  kadry  kursu.  Pozostali  uczestnicy  mają  szansę  wypowiedzenia
swojego  zdania  na  temat  kontrowersyjnej  postawy  jednego  z  nich.
Wyraźnie daje się im do zrozumienia, Ŝe ich zdanie jest waŜne. Pozwala im
to takŜe uświadomić, iŜ juŜ niedługo sami być  moŜe  znajdą się w trudnej

SZTAŁCENIE METODĄ HARCERSKĄ

OSTAWA

Szkoła Instruktorska Chorągwi Gdańskiej ZHP – Macierzysta Akademia Kształcenia

sytuacji,  w  której  będą  zmuszeni  zareagować  na  niewłaściwie  zachowanie
swoich  podopiecznych.  Kadrze  umoŜliwia  to  stworzenie  ciekawej  sytuacji
wychowawczej.  Pozwala  na  obserwacje  postawy  pozostałych  członków
kursu wobec problemu.

Oceniając uczestników musimy pamiętać, Ŝe nie jesteśmy w stanie poznać
ich  w  czasie  kursu  na  tyle,  by  móc  powiedzieć,  Ŝe  z  pewnością  znamy
postawę  kaŜdego  z  nich.  Obserwujemy  ich  tylko  przez  pewien  czas  i  to
w  określonych  warunkach.  Często  zachowanie,  które  wydaje  się  nam
raŜące  w  danej  chwili,  moŜe  być  skutkiem  złej  interpretacji  sytuacji,
przemęczenia  lub  gorszego  samopoczucia  zarówno  naszego,  jak
i  uczestnika  kursu.  Podejmując  się  oceny  postawy  na  kursie  musimy
pamiętać,  Ŝe  jest  to  nie  tylko  trudne  zadanie,  ale  i  ogromna
odpowiedzialność.  Tak,  jak  kadra  bacznie  obserwuje  zachowanie
kursantów,  tak  i  uczestnicy  nieustannie  przyglądają  się  i  oceniają  kadrę.
Jeśli  wymagamy  od  naszych  podopiecznych  nienagannej  harcerskiej
postawy, sami musimy być bez zarzutu. Nie ma bowiem lepszego sposobu
nauki zasad zachowania, niŜ osobisty przykład.

AK SPRAWDZAĆ POSTAWĘ NA KURSIE