1. 

JEDNOŚĆ 

PSYCHOFIZYCZNA. 
W filozofii i w innych naukach o 
człowieku  problem  jedności 
psychologicznej  ujmowany  jest 
w 

dwóch 

aspektach: 

monistycznym  i  dualistycznym. 
Monizm 

posługujący 

się 

bezpiecznym 

redukcjonizmem, 

redukuje  jeden  aspekt  zjawiska 
(materialistycznego 

bądź 

duchowego)  do  swojego  punktu 
widzenia. 

Materialiści 

powiadają,  że  nie  ma  żadnego 
aspektu  duchowego,  a  idealiści 
odwrotnie, 

wszystko 

sprowadzają  do  pojęcia  duszy, 
ducha.  Dualizm,  czyli  jedność 
psychofizyczna  jest  rozumiana 
jako  całość,  składająca  się  z 
dwóch 

nie 

zawsze 

równorzędnych 

elementów. 

Epifenomenalizm,  jako  odmiana 
dualizmu  twierdzi,  że  bazą 
wszystkiego 

jest 

biologia, 

psychika  jest  co  najwyżej 
epifenomenem, 

czyli 

że 

wprawdzie 

istnieje, 

ale 

wyłącznie 

jako 

zjawiska 

towarzyszące, 

nie 

mające 

żadnego  wpływu  na  ciało. 
Drugim  typem  dualizmu  jest 
interakcjonizm,  który  powiada, 
że 

istnieje 

wzajemne 

oddziaływanie 

dwóch 

elementów, 

cielesności 

i 

duchowości. 

Współczesna 

psychologia 

bliższa 

jest 

interakcjonizmowi 

niż 

epifenomenalizmowi. 
2. 

FUNKCJONALNE 

I 

STRUKTURALNE 
PODEJŚCIE 

W 

PSYCHOLOGII. 

Podejście 

strukturalne, 

tzn. 

zastanawialiście  się  właśnie jaką 
rolę odgrywa określona struktura 
anatomiczna 

w 

tłumaczeniu 

zjawisk  zachodzących  wewnątrz 
człowieka. 

Jeśli 

chcemy 

uwzględnić 

element 

funkcjonalny, to musimy przyjąć, 
że  to  co  ma  swoją  określoną 
strukturę biologiczną, pełni też w 
interakcji  z  innymi  elementami 
strukturalnymi  organizmu  jakąś 
ważną 

funkcję 

życiową, 

przystosowawczą.  
3. 

NAUKOWY 

STATUS 

WSPÓŁCZESNEJ  
PSYCHOLOGII: 

ASPEKT 

PRZYRODNICZY, 
SPOŁECZNY 

I 

PERSONALISTYCZNY, 
HUMANISTYCZNY. 
Aspekt 

przyrodniczy 

psychologii  wiąże  się  przede 
wszystkim  z  metodami  które 
stosuje 

się 

w 

naukach 

przyrodniczych, 

a 

wiec 

z 

metodami  indukcyjnymi,  oraz  z 
biologicznymi 

mechanizmami 

zachowania 

się 

człowieka. 

Obejmuje 

również 

wpływy 

środowiska  przyrodniczego  na 
zachowanie  się  zwierząt  i 
człowieka.  Jest  to  dziedzina 
zwana psychologią porównawczą 
(komparatywną),  która  wskazuje 
na  wspólne  cechy  zwierząt  i 
ludzi w procesie ewolucji 
- neuropsychologia 
- 

farmakopsychologia: 

psychologia 

zdrowia, 

psychologia 

medyczna 

oraz 

psychologia lekarska, 
- 

psychologia  środowiskowa, 

ekologiczna 

oraz 

sezopsychologia 
Przykładem 

teorii 

psychologicznych 

ujmujący 

związek 

środowiska 

z 

funkcjonowaniem człowieka, jest 
przede wszystkim teoria stresu. 
- psychopatologia  
Osoba  ludzka  rozumiana  jest 
generalnie  jako  JA  sterujące 
swoim  zachowaniem.  TZN  Ja 
steruje  swoim  zachowaniem,  Ja 
jestem  także  sterowany  w 
pewnym  zakresie.  To  sterowanie 
odbywa  się  właśnie  poprzez 
integracyjne działanie mózgu. 
Psychologia 

jako 

nauka 

społeczna. Do nauk społecznych 
można 

zaliczyć 

następujące 

nauki 

psychologiczne: 

psychologia  pracy,  psychologia 
społeczna 

(zwłaszcza 

organizacji, 

zarządzania), 

psychologia rodziny, psychologia 
sądowa,  szkolna,  wychowawcza, 
polityczna, 

psychologia 

ekonomiczna.  Wszystko  to  co 
dotyczy 

funkcjonowania 

człowieka  w  określonej  roli 
społecznej  dotyczy  i  interesuje 
psychologa społecznego. 
Psychologia 

jako 

nauka 

humanistyczna  opiera  się  na 
założeniu, 

że 

zachowanie 

człowieka 

jest 

czymś 

wyjątkowym  i  niepowtarzalnym. 
Psycholog 

humanistyczny 

interesuje  się  losem  człowieka 
wymagającego 

pomocy 

egzystencjalnej 

(poradnictwo, 

psychoterapia, 

psychologia 

pastoralna).    
4. 

PSYCHOLOGIA 

PRENATALNA. 
A) 

POTRZEBA 

SEKSU 

CZYLI 

WIRTUALNY 

POCZĄTEK ŻYCIA 

Jest  to  jedna  z  podstawowych 
potrzeb.  Od  seksu  nie  można 
uciec,  jest  on  zakodowany  w 
genach. 

Potrzeba 

seksu 

u 

człowieka jest nie tylko potrzebą 
naturalną  ale  i  kulturową. 
Dlatego  w  przypadku  człowieka 
mówi się o seksie i miłości. 
-PODOBIEŃSTWA 

W 

ZACHOWANIACH 
SEKSUALNYCH  LUDZI  I 
ZWIERZĄT 

*  Życie  stadne  Pawianów 
przeniosło  płciowość  w  nowy 
wymiar. 

Obie 

płcie 

mają 

odmienne  priorytety.  Dla  samic 
reprodukcja  sprowadza  się  do 
wydania na świat wartościowego 
potomstwa. 

U 

samców 

najistotniejsze  było  zdobywanie 
względów  wybrednych  samic. 
Kolor, 

wydatność  narządów 

rodnych samic wskazują, która z 
samic  jest  w  rui.  Im  bardziej 
nabrzmiałe  genitalia  samic,  tym 
większe podniecenie samców, co 
wiąże  się  z  ostrą  konkurencją. 
Inną  wskazówką  do  zrozumienia 
zachowań 

seksualnych 

jest 

wielkość zwierząt.  
* 

Gatunek 

homo 

habilis. 

Znalezione  zęby  wskazują,  że 
samice  były  blisko  1/3  większe 
od  samic.  Stałe  siedziby  były 
zapewne 

ośrodkami 

życia 

stadnego.  Miały  tam  miejsce 
walki  samców  i  tworzone  były 
haremy 

samic. 

Kolejnym 

gatunkiem  był  homo  erectus. 
Szkielety samców są większe niż 
samic,  ale  różnica  nie  jest  tak 
wielka  jak  u  homo  habilis.  W 
świecie  zwierząt  im  bardziej  są 
zbliżone  rozmiary  obu  płci,  tym 
bardziej  współdziałają  one  w 
procesie reprodukcji na zasadach 
partnerskich. 

Jest 

bardzo 

prawdopodobne, 

że 

samce 

pokrywały  pojedyncze  samice 
zamiast tworzyć harem. Zapewne 
rdzeń 

stada 

tworzyły 

spokrewnione  ze  sobą  samice 
pozostające 

w 

obozowisku. 

Opiekowały się one potomstwem 
oczekując  przybycia  samców, 
które 

zespołowo 

zdobywały 

pożywienie.  To  mogło  oznaczać 
konkurowanie 

samic 

o 

najbardziej 

wydajnych 

dostawców.  U  samic  mogło  to 
wpłynąć  na  osłabienie  roli  walki 
i  wzrost  znaczenia  wyglądu.  W 
ludzkich  społecznościach  dzieci 
wymagają  długotrwałej  opieki. 
Dwoje 

rodziców 

może 

ją 

zapewnić  skuteczniej.  Aby  to 
umożliwić  kobieta  i  mężczyzna 
wchodzą  w  długotrwały  związek 
partnerski  i  pozostają  ze  sobą 
nawet  dłużej  niż  to  jest 
konieczne 

dla 

zapewnienia 

opieki  nad  dzieckiem  w  okresie 
najbardziej 

newralgicznym 

(pierwszych  4  lat  życia).  Potem 
romantyczne  uczucie  przechodzi 
w  rodzaj  stałego  przywiązania, 
potem  jeśli  uczucie  wygasa  para 
zmienia 

partnerów. 

Częste 

zmiany  partnerów  zwiększają 
zainteresowanie  seksem.  To  z 
kolei 

zwiększa 

szansę 

reprodukcji.  Jest  to  imperatyw 
genetyczny.  Lojalność  jest  tak 
długo  dobra  jak  długo  przynosi 
korzyści  genom.  Z  jednego 
powodu  rozmnażanie  płciowe 
jest tak dalece efektywną metodą 
reprodukcji.  Pozwala  ono  na 
tworzenie  szerokiego  spektrum 
mieszanek 

genetycznych. 

Im 

bliżej 

będą 

genetycznie 

partnerzy,  tym  węższy  będzie 
zakres 

genetycznej 

różnorodności.  Dlatego  geny 
ukształtowały 

nas 

(jak 

i 

większość  gatunków)  abyśmy 
unikali 

kaziroctwa. 

Problem 

dominującego  samca  polega  na 
zapewnieniu  przyszłości  swoim 
genom, jako że młode korzystają 
z  długotrwałej,  troskliwej  opieki 
swoich  matek.  Musi  więc  być 
czujny  i  zaborczy.  Człowiek 
poświęca  swemu  potomstwu 
więcej uwagi niż inne zwierzęta. 
U 

kobiet 

karmiących 

wytwarzanie  pokarmu  pochłania 
do  40%  energii  ich  organizmu. 
Na początku kobieta inwestuje w 
poczęcie komórkę jajową tysiące 
razy większą niż zapładniający ją 
plemnik.  Ciało  kobiety  służy 
jako  inkubator  i  kroplówka  dla 
płodu;  w  końcu  wydaje  dziecko 
na  świat  wysiłkiem  ośmiu 
największych 

mięśni. 

Teraz 

zostało  już  tylko  18  lat  opieki  i 
wychowania.  Większość  samic 
ssaków  poświęca  młodym  całe 
swoje 

życie. 

Dla 

samca 

znajdowanie  tej,  która  zapewni 
opiekę 

jego 

genom 

jest 

najdogodniejszym rozwiązaniem. 
Aby  zwyciężyć  rywali  samiec 
Orangutana  musi  być  większy  i 
silniejszy  od  pozostałych.  Jest 
dwukrotnie  większy  od  samicy. 
Mężczyźni  są  więksi  od  kobiet, 
przeciętnie  o  20%.  To  oznacza, 
że  kiedyś  w  przeszłości  naszego 
gatunku  samce  konkurowały  o 
samice.  Ogon  pawia  nie  służy 
niczemu  pożytecznemu  poza 
symbolizowaniem 

dobrej 

kondycji  i  dobrych  genów. 

Powstał 

dzięki 

pokoleniom 

samic, które wybierały partnerów 
na  podstawie  prezencji  ogona. 
Czerwone  barwy  są  oznaką 
zdrowia  i  sygnałem  seksualnym. 
Mężczyźni  reagują  nań,  chodź 
wiedzą, że usta są pomalowane.  
- 

RÓŻNICE 

W 

ZACHOWANIACH 
SEKSUALNYCH  LUDZI  I 
ZWIERZĄT 

Jest  wiele  podobieństw  w 
zachowaniach  seksualnych  ludzi 
i  zwierząt,  ale  istnieją  i  różnice. 
Człowiek    na  przykład  bardzo 
często 

współżyje 

dla 

przyjemności.  Jeżeli  chodzi  o 
seks  dla  przyjemności,  to 
jesteśmy  daleko  w  tyle  za 
naszymi  krewnymi  –  Bonobo 
czyli  szympansami  karłowatymi 
żyjącymi  w  środkowym  Zairze. 
Bonobo  uprawiają  seks  tak  jak 
my  mówimy  sobie  „dzień 
dobry”. 

To 

sposób 

porozumiewania  się.  U  ludzi 
wszelkie  aspekty  imperatywu 
seksualnego można wytłumaczyć 
wpływem  genów  i  wskazać  na 
analogię  w  przyrodzie.  Ludzie 
tylko  dodali  do  tego  intelekt, 
fantazję i przyjemność.  
B) 

POCZĘCIE 

CZYLI 

REALNY 

POCZĄTEK 

JEDNOSTKOWEGO  ŻYCIA 
CZŁOWIEKA  
Warunkiem  powstania  nowego 
życia  jest  spotkanie  kobiety  i 
mężczyzny.  Życie  człowieka 
zaczyna  się  od  pojedynczej 
komórki. 

Powstaje 

ona 

z 

połączenia 

komórki 

jajowej 

kobiety  i  z  pochodzącym  od 
mężczyzny  plemnikiem.  Każda 
ziemska  istota  od  pradawnych 
czasów  otrzymuje  od  swoich 
przodków  spadek  w  postaci 
substancji 

zwanej 

kwasem 

dezoksyrybonukleinowym 

– 

DNA. W łańcuchach tego kwasu 
zapisana  jest  historia  życia 
sięgająca 3,5 miliarda lat, a więc 
od  momentu,  kiedy  na  naszej 
planecie pojawiło się życie. DNA 
–  biochemiczny  kod  przyszłego 
życia  jest  zawarty  w  plemniku  i 
komórce  jajowej.  W  organizmie 
kobiety  nastąpi  połączenie  obu 
kwasów.  W  ten  sposób  rozwinie 
się  potomek  dziedziczący  DNA 
obojga rodziców.  
Po 30 godzinach od zapłodnienia 
komórka  jajowa  dzieli  się  na 
dwie. Od tego momentu mówimy 
o  zarodku.  W  trzecim  dniu 
zapłodnienia  zarodek  wygląda 
jak  owoc  Morwy,  stąd  jego 
nazwa: 

morula. 

Komórki 

zaczynają 

różnicować 

swe 

czynności 

współpracując 

ze 

sobą.  Mniej  więcej  po  tygodniu 
zarodek  zwany  teraz  blastulą 
zagnieżdża  się  w  wewnętrznej 
ścianie  macicy,  gdzie  będzie  się 
rozwijał przez 270 dni lub dłużej.  
- MECHANIZM AGREGACJI 
KOMÓREK 
We  wczesnych  fazach  rozwoju 
zarodek  człowieka  nie  różni  się 
od  zarodków  innych  ssaków. 
Jego 

rozwój 

odtwarza 

poszczególne  etapy  ewolucji.  W 
zarodku  ludzkim  serce  zaczyna 
pracę  w  3  tygodniu  życia,  kiedy 
długość zarodka nie przekracza 2 
mm.  W  tym  samym  czasie 
zarodek rozpoczyna wytwarzanie 
komórek  krwi.  Formowanie  się 
struktury  ciała  ludzkiego  w 
ostateczny 

kształt 

jest 

zwierciadlanym 

odbiciem 

kolejnych 

faz 

rozwoju 

ewolucyjnego. 

Mózg 

płodu 

ludzkiego 

w 

150 

dni 

od 

zapłodnienia  znajduje  się  w 
początkowej  fazie  rozwoju.  Pod 
koniec  8  tygodnia  płód  ma  już 
wszystkie  cechy  istoty  ludzkiej. 
Ma zaledwie 3 cm długości. 
- 

MECHANIZM 

DETERMINACJI PŁCI 

W  czwartym  tygodniu  życia 
wielkość 

zarodka 

ludzkiego 

określa 

się 

jeszcze 

w 

milimetrach,  ale  już  wtedy 
rozpoczął 

się 

proces 

formułowania 

narządów 

rozrodczych. 

Z 

Pierwotnej 

komórki 

rozrodczej, 

w 

zależności  od  płci  rozwinie  się 
komórka  jajowa  lub  plemnik. 
Jeśli  z  zarodka  ma  powstać 
kobieta  w  20  tygodniu  życia 
pierwotna  komórka  rozrodcza 
przekształca  się  w  owocyt.  Jeśli 
płód  ma  być  mężczyzną,  to 
pierwotna  komórka  rozrodcza 
przekształca 

się 

w 

spermatogonium,  z  którego  w 
przyszłości  powstaną  plemniki. 
Tak, 

jak 

owocyty 

spermatogonium  pozostaje  w 
stanie spoczynku aż do momentu 
dojrzewania  płciowego.  Mejoza 
to 

seria 

podziałów 

komórkowych,  które  prowadzą 
do  powstania  plemników  i 
komórek  jajowych.  W  jego 
przebiegu zachodzi rekombinacja 
czyli  wymiana  genów  pomiędzy 
chromosomami  jednej  pary.  W 
wyniku  rekombinacji  żadna  z 
powstałych 

komórek 

rozrodczych 

nie 

zawiera 

identycznego DNA.  

- 

INFORMACYJNE 

I 

ENERGETYCZNE  RELACJE 
MATKA – PŁÓD.  
Potomstwo  wszystkich  ssaków 
początkowo  rozwija  się  we 
wnętrzu  ciała  matki.  Łączność 
między  matką  a  płodem  odbywa 
się  za  pośrednictwem  łożyska. 
Łożysko jest połączone z płodem 
pępowiną.  Do  łożyska  napływa 
krew  matki  bogata  w  składniki 
odżywcze,  tlen.  Krew  matki 
dostarcza 

płodowi 

tlenu, 

składniki 

odżywcze, 

przeciwciała,  witaminy  i  inne 
substancje;  a  zabiera  dwutlenek 
węgla  i  odpadowe  produkty 
przemiany 

materii. 

Błony 

otaczające 

kosmki 

łożyska 

stanowią  barierę  chroniącą  płód 
przed  wniknięciem  np.  bakterii. 
Wirusy,  tlenek  węgla,  wiele 
leków łatwo przez nią przenikają.  
- PORÓD CZYLI POCZĄTEK 
ŻYCIA SAMODZIELNEGO 

Szczęśliwie  przeszedłszy  przez 
poród 

organizm 

musi 

się 

przystosować 

do 

nowego 

środowiska,  w  którym  przyjdzie 
mu żyć.  
Psychologia prenatalna, która ma 
odpowiedź  na  pytanie  jakie  są 
mechanizmy  powstawania  życia. 
Psychologia  ta  zajmuje  się 
człowiekiem  potencjalnym,  a 
więc  jego  możliwościami  (które 
są  wyznaczone  bez  naszego 
osobistego  udziału  a  przez 
mądrość 

gatunkową). 

Poszczególne elementy rozwoju i 
agregacji 

komórek 

odzwierciedlały  proces  ewolucji. 
To 

iż 

człowiek 

przed 

narodzeniem  znajduje  się  w 
łożysku  matki,  w  środowisku 
wód  płodowych,  odzwierciedla 
atawistyczne 

środowisko 

morskie  jego  poprzedników.  W 
zupełnie 

innym 

środowisku 

człowiek  rozwija  się  tych  kilka 
miesięcy  niż  będzie  żyć  po 
przekroczeniu 

bariery 

łona 

matki.  Płód  rozwija  się  kosztem 
matki. Płód i matka to jest jeden 
organizm.  To  co  daje  natura  w 
genach,  jest  później  możliwe  do 
realizacji tylko dzięki matce.  
5.CHARAKTERYSTYKA 
PROCESU 
PERCEPCYJNEGO,  PRAWA 
WEBERA – FECHNERA  
Proces 

percepcyjny: 

proces 

polegający 

na 

wymianie 

informacji 

pomiędzy 

człowiekiem 

a 

otoczeniem, 

regulujący  jego  zachowanie. 
Generalny 

model 

procesu 

poznawczego 

ma 

charakter 

interakcyjny,  odzwierciedlający 
relacje  zachodzące  pomiędzy 
sytuacją  a  osobą,  wyznaczające 
jej  zachowanie.  Jest  w  tym 
pewna  dynamika.  Pierwszym 
źródłem  informacji  są  bodźce 
docierające 

do 

organizmu  

poprzez  narządy  zmysłów  i 
wywołujące  w  nich  określone 
zmiany. 

Najprostszą 

formą 

procesów 

poznawczych 

są 

wrażenia 

i 

spostrzeżenia. 

Wrażeniowo  –  spostrzeżeniowa 
forma  odbioru  informacji  o 
cechach  świata  i  własnego 
organizmu 

nie 

jest 

charakterystyczna 

tylko 

dla 

ludzi, 

lecz 

jest 

wspólna 

zwierzętom. 

Co 

więcej, 

zmysłowa  forma  orientacji  w 
otoczeniu  u  ludzi  jest  znacznie 
ograniczona  w  stosunku  do 
zwierząt. 

Mechanizm 

psychofizyczny  wrażenia  można 
przedstawić  w  postaci  formuły: 
Bodziec  –  receptor  –  impuls 
nerwowy  –  mózg.  Bodziec, 
padając 

na 

receptor 

zapoczątkowuje  ciąg  impulsów 
nerwowych,  które  oddziałują  na 
określone  ośrodki  mózgowe. 
Najistotniejsze 

znaczenie 

percepcyjne  ma  próg  różnicy 
(tzn. ledwo dostrzegalna różnica) 
–  najmniejszy  przyrost  wartości 
bodźca,  dający  się  stwierdzić 
poprawnie 

w 

50% 

prób. 

Szczegółową 

charakterystykę 

psychofizyczną  progu  różnicy, 
dokonali dwaj wybitni naukowcy 
i przedstawili je w postaci dwóch 
praw  psychologicznych:  Prawo 
Webera i Fechnera.  
PRAWO  WEBERA  brzmi:  dla 
zauważenia 

różnicy 

między 

kolejnymi  bodźcami  tej  samej 
modalności,  nowy  bodziec  musi 
zwiększyć się o STAŁY UŁAMEK 
swej  początkowej  wartości.  Ów 
ułamek  stały  zapisuje  się  wg 
formuły: I/I. 
PRAWO  FECHNERA  brzmi: 
siła  wrażenia  zmienia się  wprost 
proporcjonalnie  do  logarytmu 
bodźca.  S  =  K  log  I  +  C.    S  – 
intensywność 

czucia; 

I 

– 

intensywność  początkowa;  C  – 
różnica 

między 

kolejnymi 

bodźcami 

(Ułamek 

Webera 

DI/I); 

K 

– 

współczynnik 

proporcjonalności.  Użyteczność 
owych  praw  można  sprowadzić 
do następujących zastosowań: 
1. 

Empiryczne 

określenie 

progów  wrażliwości  zmysłów 
różnej  modalności,  znajduje 
zastosowanie  w  ergonomii,  w 

przemyśle 

spożywczym, 

perfumeryjnym itp.  
2. 

W 

telekomunikacji 

przy 

określaniu 

intensywności 

bodźców słuchowych. 
3.  W  optyce  i  fotografice  przy 
kalibracji filtrów. 
Przyjmując  kryterium  lokalizacji 
receptorów 

przyjmujemy 

następującą ich klasyfikację:  
-  Eksteroreceptory  –  receptory 
znajdujące  się  na  powierzchni 
organizmu i odbierające bodźce z 
otoczenia.  Telereceptory  (wzrok, 
słuch,  węch)  i kontaktoreceptory 
(receptory smaku, dotyku, bólu i 
temperatury). 
-  Interoreceptory  –  receptory 
znajdujące 

się 

wewnątrz 

organizmu i odbierające bodźce z 
wewnątrz 

organizmu. 

Proprioreceptory 

(receptory 

równowagi, stawowe, mięśniowe 
i 

ścięgnowe) 

oraz 

wisceroreceptory 

(receptory 

znajdujące  się  w  wewnętrznych 
narządach  ciała,  w  ściankach 
naczyń 

krwionośnych, 

w 

płucach, 

jelitach, 

narządach 

płciowych, itp.). 
A) UKŁAD WZROKOWY 
Oko  stanowi  jedynie  jeden  z 
elementów 

dość 

złożonego 

układu  wzrokowego,  który  jest 
usytuowany w mózgu, głównie w 
obszarze  tzw.  kory  wzrokowej. 
Oko,  a  właściwie  jego  część, 
siatkówka 

stanowi 

właśnie 

wysunięty  fragment mózgu. Oko 
ma  swoją  przesłonę  (tak  jak  i 
aparat  fotograficzny)  w  postaci 
powiek. 

Poza 

powiekami 

znajduje  się  rogówka.  Między 
rogówką  a  soczewką  leży 
tęczówka.  Otwór  ograniczony 
brzegami  tęczówki  to  źrenica. 
Przestrzeń  między  rogówką  a 
soczewką 

wypełniona 

jest 

płynem. Soczewka, zbudowana z 
wielu  warstw,  dzięki  czemu  jest 
elastyczna.  Krzywizna  soczewki 
zmienia  się  zależnie  od  tego  czy 
oglądany  przez  nas  obiekt 
znajduje się daleko czy blisko od 
nas.  Gałka  oczna  do  tyłu  od 
soczewki  wypełniona  jest  tzw. 
ciałem 

szklistym 

czyli 

galaretowatą 

substancją. 

Zjawisko  związane  z  odbiorem 
wrażeń  wzrokowych  zachodzi  w 
siatkówce  oka  utworzonej  przez 
tzw.  komórki  wzrokowe,  zwane 
fotoreceptorami, 

dwóch 

rodzajów:  pręciki  i  czopki. 
Siatkówka  odbiera  tylko  fale 
elektromagnetyczne  o  długości 
400-700 

milimikronów. 

W 

przypadku 

siatkówki 

oka 

informacja 

wzrokowa 

jest 

przetworzona 

na 

impuls 

elektryczny  i  wysyłana  do 
mózgu,  gdzie  dopiero  zachodzi 
właściwy  proces  poznawczy. 
Pręciki  są  odpowiedzialne  za 
widzenie  czarno  –  białe,  zaś 
czopki  –  za  widzenie  kolorowe. 
Zagęszczenie 

czopków 

występuje  w  miejscu  zwanym 
„żółtą 

plamką”. 

Siatkówka 

połączona  jest  z  mózgiem  za 
pomocą  nerwu  wzrokowego  w 
miejscu zwanym „ślepą plamką”. 
Siatkówka 

pod 

względem 

budowy 

histologicznej, 

metabolicznej  i  czynnościowej 
podobna  jest  tak  bardzo  do 
tkanki 

mózgowej, 

że 

jest 

nazywana  „wypustką  mózgu”. 
Pierwotne  impulsy  nerwowe, 
powstające  na  siatkówce  zostają 
przetworzone,  zanim  znajdą  się 
w  mózgu.  Impulsy  nerwowe 
wzrokowe 

poza 

okiem 

przechodzą  początkowo  przez 
nerw  wzrokowy  a  następnie 
przez  skrzyżowanie  wzrokowe, 
ciałko kolankowate boczne i korę 
wzrokową.  Kora  wzrokowa  w 
części  politycznej  mózgu  jest 
centralnym 

analizatorem 

wzrokowym. 

W 

procesie 

tworzenia 

każdego 

obrazu 

uczestniczą 

setki 

milionów 

komórek 

nerwowych 

kory 

wzrokowej,  która  przypomina 
funkcjonalnie  „komputer”,  który 
ma 

na 

celu 

przetworzenie 

dostarczonej tu informacji. Obraz 
docierający  z  siatkówki  jest 
odwrócony,  a  widzimy  go  
normalnie,  gdyż  mózg  dokonuje 
rotacji. 

Ponadto 

mózg 

koordynuje  obrazy  docierające  z 
obu  oczu  pod  różnymi  kątami  i 
tworzy  trójwymiarową  całość. 
Mózg  dokonuje  rozpoznania 
obrazu  wzrokowego,  co  jest 
możliwe  dzięki  wcześniejszym 
informacjom 

zawartym 

w 

pamięci  roboczej  i  długotrwałej. 
Tylko  pamięć  już  doznanych 
wrażeń 

wzrokowych 

nadaje 

nowym  impulsom  znaczenie  i 
umożliwia  ich  nazwanie  i 
rozpoznanie.  Są  to  niewątpliwie 
dowody, że uprawomocniona jest 
teza, 

że 

„widzimy 

raczej 

mózgiem niż okiem”.  
B)  UKŁAD  SŁUCHOWY, 
RÓWNOWAGI 

Ucho  składa  się  z  części 
zewnętrznej 

i 

wewnętrznej. 

Zewnętrzna 

część 

ucha, 

widoczna  gołym  okiem,  spełnia 
rolę 

lokalizatora 

dźwięków. 

Ucho 

wewnętrzne 

z 

zewnętrznym  łączy  przewód 
słuchowy,  mający  kształt  tunelu 
o 

gładkich 

ściankach, 

prowadzący 

do 

błony 

bębenkowej.  Błona  bębenkowa 
drgająca  przekształca  dźwięk  w 
wymyślne  pasmo  wibracji,  które 
z 

kolei 

wywołują 

ruch 

mechaniczny,  znajdujących  się 
po  przeciwnej  stronie  błony, 
system 

trzech 

kosteczek: 

młoteczka, 

kowadełka 

i 

strzemiączka.  Układ  dźwigni 
wzmacnia 

wibrację, 

która 

docierając 

do 

„ślimaka” 

będącego  siedliskiem  komórek 
nerwowych, 

jest 

20–krotnie 

silniejsza  niż  przy  wejściu  do 
przewodu 

słuchowego. 

Wewnątrz  ślimaka  jest  koło  15 
tysięcy  komórek  słuchowych 
(maleńkie  komórki  rzęsate), 
które reagują na zmiany ciśnienia 
wywołanego  ruchem  systemu 
kostnego  po  przeciwnej  stronie 
błony  bębenkowej,  przekazując 
impuls  nerwowy  do  mózgu. 
Układ 

odpowiedzialny 

za 

przekładanie ruchu rzęskowatego 
na  impulsy  nerwowe  przesyłane 
do 

mózgu 

jest 

nazywany 

„aparatem  Cortiego”.  Mózg  jest 
połączony z każdą z tysięcy tych 
komórek,  głównie  z  części  kory 
zwanej  korą  słuchową.  Kora 
słuchowa  mózgu  nie  tylko 
przyjmuje  i  interpretuje  sygnały, 
ale  je  także  zapamiętuje,  i 
porównuje 

z 

sygnałami 

zapamiętanymi 

wcześniej. 

Ludzie  na  ogół  mogą  odbierać 
dźwięki  do  20  tysięcy  cykli. 
Jednakże człowiek posiada cechę 
zdolności  dokonywania  selekcji 
dźwięków. Ucho nigdy nie „śpi”, 
gdyż istnieje automatyczny układ 
słuchowy  w  mózgu,  dzięki 
któremu  możemy  reagować  na 
niektóre  bodźce  nawet  podczas 
snu.  
Ucho zawiera strukturę, która nie 
ma  nic  wspólnego  ze  słuchem. 
Jest  to  błędnik  kostny,  który 
zarządza  naszym  poczuciem 
równowagi.  Jego  mechanizm 
składa  się  z  trzech,  półkulistych 
kanałów.  Wysokość,  szerokość  i 
głębokość.  W  kanałach  są 
komórki  rzęsate  zanurzone  w 
płynie 

o 

galaretowatej 

konsystencji.  Poniżej  komórek 
rzęsatych 

znajdują 

się 

zakończenia  nerwów.  Są  tu  też 
kamyczki  błędnikowe.  Lista 
wszystkich 

zarejestrowanych 

zmian 

położenia 

komórek 

rzęsatych 

i 

kamyczków 

błędnikowych  jest  wysyłana  do 
mózgu.  Pozwala  ona  odtworzyć 
wszystkie  zmiany  położenia 
błędnika  które  je  wywołały. 
Odbywa  się  to  w  móżdżku. 
Móżdżek  wysyła  informację  do 
wielu  mięśni  aby  przystosować 
je do zmian sytuacji.  
C)  UKŁAD  SMAKOWY  I 
WĘCHOWY 

JĘZYK: 
Na  języku  znajduje  się  bardzo 
dużo  brodawek,  wśród  których 
możemy  rozróżnić  brodawki 
smakowe  i  czuciowe  (brodawki 
nitkowate). 

W 

brodawkach 

nitkowatych 

znajdują 

się 

zakończenia 

nerwowe 

skąd 

wysyłane 

są  informacje  do 

mózgu.  Na  języku  znajdują  się 
także  inne  rodzaje  brodawek  np. 
brodawki 

grzybowate 

są 

właściwymi 

brodawkami 

smakowymi, a brodawki okolone 
– w nich rozpoznawane są smaki 
docierających  tam  substancji. 
Tzw.  kubki  smakowe  tworzone 
są  przez  ściany  brodawek.  W 
kubkach 

pobudzanych 

cząsteczkami  następuje  reakcja 
chemiczna,  w  wyniku  której 
zostają  pobudzone  zakończenia 
nerwowe  i  odpowiedni  sygnał 
wysłany do mózgu.  
NOS: 
W  tylnej  części  jamy  ustnej 
znajduje się połączenie z nosem. 
Oba  zmysły  –  węch  i  smak  – 
działają  niezależnie,  a impulsy  z 
komórek 

węchowych 

i 

z 

komórek  smakowych  docierają 
do  dwóch  odrębnych  obszarów 
mózgowych.  Kiedy  impulsy  te 
docierają 

do 

komórek 

nerwowych mózgu ulegają takiej 
integracji,  że  można  ich  już 
rozdzielić. W górnej części jamy 
nosowej  –  na  obszarze  około  5 
cm

2

 –  znajduje się ponad 20 mln 

komórek  nabłonka  węchowego. 
Komórki 

te 

wychwytują 

znajdujące  się  w  powietrzu 
cząsteczki,  które  osiadają  wśród 
rozgałęzień 

śluzówki, 

co 

wywołuje  reakcję  błon  komórek 
nerwowych  nabłonka.  Reakcje 
zachodzące  na  błonie  tych 
komórek  są  przekształcane  w 
sygnały 

chemiczne, 

które 

wzbudzają  impulsy  nerwowe 
przekazywane  do  pierwotnych 
ośrodków  w  mózgu.  W  mózgu 
sygnały  węchowe  mieszają  się 
nie  tylko  ze  sobą,  lecz  także  z 
innego 

rodzaju 

sygnałami: 

smakowymi, 

dotykowymi, 

cieplnymi, 

a 

nawet 

ze 

wzrokowymi.  
6. OPERACJE UMYSŁOWE 
Myślenie  określane  jest  jako 
czynność  umysłowa  obejmująca 
różnorodne procesy: planowanie, 
przewidywanie, 

ocenianie, 

rozumienie, 

wnioskowanie. 

Informacje 

zawarte 

w 

wyobrażeniach, spostrzeżeniach i 
pojęciach  są  przez  człowieka 
przetwarzane  za  pomocą  tzw. 
operacji umysłowych, do których 
zalicza  się:  analizę,  syntezę, 
porównywanie,  abstrahowanie  i 
uogólnianie.  Analiza  oznacza 
myślowe rozdzielanie elementów 
całości  (przedmiotów,  zjawisk, 
sytuacji,  zadań).  Synteza  polega 
na 

myślowym 

scalaniu 

poszczególnych 

części 

składowych 

całości. 

Porównywanie  jest  operacją 
zestawienia  ze  sobą  różnych 
elementów 

rzeczywistości 

(zjawisk,  przedmiotów,  sytuacji) 
z 

punktu 

widzenia 

ich 

podobieństw 

bądź 

różnic. 

Abstrahowanie 

polega 

na 

wyróżnianiu 

jakiejś 

jednej 

właściwości 

elementu 

rzeczywistości (rzeczy, zjawiska, 
sytuacji) 

i 

jednocześnie 

pominięciu 

innych 

cech. 

Uogólnienie  charakteryzuje  się 
ujmowaniem  właściwości,  cech 
wspólnych  dla  jakiejś  klasy 
rzeczy  i  zjawisk  z  pominięciem 
cech  jednostkowych.  Pojęcia  to 
rodzaj 

reprezentacji 

rzeczywistości 

w 

umyśle 

człowieka,  której  treścią  są 
ogólne  właściwości  wspólne  dla 
jakiegoś  zbioru  rzeczy  oraz 
stosunki  między  elementami 
rzeczywistości.  Pod  pojęciem 
język  rozumie  się  społecznie 
wypracowany  system  znaków  i 
reguł  operowania  nimi,  będący 
środkiem porozumienia się ludzi. 
Dzięki 

myśleniu 

człowiek 

posiada zdolność przystosowania 
się  do  zmiennych  warunków 
rzeczywistości, co w psychologii 
określa się mianem inteligencji.  
7. PAMIĘĆ 

Pamięć 

jest 

właściwością 

zachowawczą,  polegającą  na 
gromadzeniu  i  przechowywaniu 
ubiegłego  doświadczenia  oraz 
wykorzystywaniu  go  w  różnych 
sytuacjach. 

Wyróżniamy 

3 

najważniejsze  rodzaje  pamięci: 
pamięć 

ultrakrótkotrwała 

(zmysłowa), pamięć krótkotrwała 
(operacyjna) 

i 

pamięć 

długotrwała.  Pamięć  obejmuje 
miliardy  komórek  nerwowych  i 
połączenia  między  nimi.  Pamięć 
zmysłowa  lub  ultrakrótkotrwała 
jest  najprostszą  formą  pamięci 
(np.  najwcześniejsza  pamięć 
dotykowa  u  niemowlęcia,  która 
dzięki  swej  właściwości  ultra 
krótkotrwałej 

pozwala 

nam 

„zapomnieć”  o  permanentnych 
bodźcach  dotykowych).    Dzięki 
specjalnemu  typowi  uczenia  się 
tzw.  habituacji  nasz  mózg  uczy 
się  ignorować  pewnego  rodzaju 
bodźców  dotykowych  o  stałym 
nasieniu. Przyzwyczajenie się do 
bodźców  o  stałym  nasileniu  i 
rozróżnianie  bodźców  o  różnej 
modalności  zmysłowej  jest  więc 
charakterystyczne  dla  tego  typu 
pamięci  ultrakrutkotrwałej.  Nie 
wszystkie  bodźce  są  dla  nas 
jednakowo  ważne,  biorąc  pod 
uwagę  zarówno  rodzaj  zmysłów 
(wzrok,  słuch,  dotyk,  smak, 
węch)  jak  i  ich  znaczenie 
treściowe  dla  naszego  życia  i 
rozwoju.  Ocena  treściowego 
znaczenia  bodźców  wymaga 
włączenia 

drugiego 

typu 

pamięci,  a  mianowicie  pamięci 
operacyjnej.  Pamięć  operacyjna 
czyli 

robocza 

(pracująca) 

wymaga  przypomnienia,  w  jaki 
sposób  bodźce  zamieniane  na 
impulsy  nerwowe  przekazywane 
są  do  odpowiedniej  części  kory 
mózgowej  (np.  motorycznej, 
wzrokowej, 

słuchowej, 

czuciowej,  mowy  itd.).  to  rodzaj 
uprzywilejowanego  połączenia 
dla  określonych  wiadomości 
potrzebnych 

do 

wykonania 

jakościowo  ważnych  dla  życia 
operacji. 

Podczas 

zapamiętywania  różnych  słów, 
pojawia  się  duża  aktywność  w 
głębi mózgu, w miejscu zwanym 
zakrętem hipokampa. W zakręcie 
tym  ułożone  jest  rzędem  około 
40 

milionów 

komórek 

nerwowych, 

które 

odpowiedzialne  są  za  proces 
przechowywania 

w 

pamięci 

informacji 

przekazywanych 

przez 

nasze 

zmysły. 

Ten 

fragment  mózgu  tworzy  część 
układu 

limbicznego, 

który 

między  innymi  odpowiedzialny 
jest za nasze emocje. W pamięci 
dużą  rolę  odgrywa  nie  tylko 
sama  informacja,  ale  także  jej 
znaczenie  dla  naszego  życia  i 
rozwoju.  Informacje  mające  dla 
nas 

ważne 

znaczenie 

emocjonalne  są  przechowywane 
dłużej  w  pamięci  niż  informacje 
obojętne  dla  nas.  Jeśli  zakręt 
hipokampa lub drogi prowadzące 

do  niego  ulegną  uszkodzeniu  to 
mamy 

duże 

trudności 

z 

odtworzeniem 

świeżych 

wspomnień  lub  zdolność  ta 
zostanie 

bezpowrotnie 

zniszczona.  Utracenie  pamięci 
świeżej  powoduje,  że  człowiek 
nie  może  utrwalać  nowych, 
bieżących  informacji,  nie  może 
nic  dodać  do  swoich  przeszłych 
doświadczeń.  Pamięć  ostatnich 
zdarzeń 

zwana 

pamięcią 

operacyjną  jest  niezbędna  do 
normalnego  funkcjonowania  i 
uczenia  się.  Pamięć  długotrwała 
–  to  pamięć  praktycznie  o 
nieograniczonej 

pojemności. 

Kora  mózgowa  zawiera  do  2/3 
wszystkich 

komórek 

mózgowych, 

a 

liczba 

skomplikowanych 

sieci 

neuronalnych 

wytworzonych 

przez  te  komórki  sięga  biliona. 
Uruchomienie  choćby  kilku  z 
nich  może  utworzyć  łańcuch 
komunikacyjny, który połączy w 
całość 

żywe 

wspomnienie 

każdego 

wcześniej 

zapamiętanego  przedmiotu,  bez 
względu na to z ilu cech opisu się 
składa.  To  jednak  jest  proces 
pamięci  długotrwałej  przebiega 
jest  jeszcze  nadal  zagadką. 
Bardziej  szczegółowa  wiedza  na 
temat 

pamięci 

długotrwałej 

pochodzi  z  obserwacji  i  badań 
chorych  na  chorobę  Alzheimera. 
Choroba  ta  charakteryzuje  się 
tym,  że  nie  możemy  sobie 
przypomnieć faktów i informacji 
z  dalekiej  przeszłości.  Jest  to 
efekt  procesu  starzenia  się, 
polegający 

na 

obumieraniu 

komórek.  Organizm  nie  potrafi 
wytworzyć  nowych  neuronów. 
Ale  utrata  komórek  nerwowych 
będąca  procesem  starzenia  się, 
nie  musi  oznaczać  koniecznie 
ultra  pamięci  długotrwałej,  jak 
chorobie Alzheimera.  
8. PATOLOGIA PAMIĘCI 
Typowym  przykładem  patologii 
pamięci 

jest 

demencja 

spowodowana 

chorobą 

Alzheimera. Choroba ta może się 
zacząć 

bez 

elementarnych 

objawów  już  w  wieku  35  lat, 
choć  najczęściej  objawy  nasilają 
się po  65  roku  życia.  U  chorych 
na  tą  chorobę  gęstość  neuronów 
w 

porównaniu 

z 

ludźmi 

zdrowymi 

jest 

znacznie 

zmniejszona.  Mózg  chorego 
może  ważyć  tylko  1/3  mózgu 
zdrowego.  Wraz  z  chorobą 
znikają 

też 

pewne 

nabyte 

wcześniej 

umiejętności 

i 

sprawności. 

Najpierw 

dramatycznie 

spada 

liczba 

neuronów  w  hipokampie  a  wraz 
z  nią  zdolność  nowych  zapisów 
w  pamięci.  Kiedy  degradacja 
obejmuje 

płaty 

czołowe 

i 

skroniowe zanika zdolność osądu 
i  myślenia,  a  także  pamięć 
długotrwała. Po zniszczeniu płata 
ciemieniowego  może  zniknąć 
nawet  zdolność  wykonywania 
rutynowych  czynności.  To  czy 
ktoś 

zapada 

na 

chorobę 

Alzheimera 

jest 

częściowo 

uwarunkowane  genetycznie,  a 
częściowo  zależne  od  diety  i 
trybu życia.  
9. WYOBRAŹNIA 

Specyficzną 

ludzką 

umiejętnością  łączenia  śladów 
wrażeń 

zmysłowych 

i 

spostrzeżeń przechowywanych w 
pamięci 

z 

aktualnymi 

przeżyciami  jest  wyobrażenie. 
Istotą  wyobraźni  jako  procesu 
psychicznego 

jest 

twórcze 

przekształcanie 

poprzedniego 

doświadczenia i tworzenie na tej 
podstawie  nowych  obrazów. 
Wyobrażenia 

są 

obrazami 

umysłowymi  tworzącymi  się  w 
wyniku 

odzwierciedlenia 

spostrzeganej  rzeczywistości.  Są 
jej  subiektywną  reprezentacją, 
graniczącą  niekiedy  z  fantazją. 
Szczególna  łatwość  odtwarzania 
dawnej 

spostrzeganej 

rzeczywistości 

związana 

z 

przewagą 

określonych 

spostrzeżeń  jest  podstawą  do 
wyodrębnienia  pewnych  typów 
wyobrażeniowców, 

np. 

„wzrokowców”,  „słuchowców”. 
Zaś 

z 

punktu 

widzenia 

oryginalności  wyobrażeń  można 
wydzielić  wyobraźnię  odtwórczą 
i twórczą.  
10. 

OKOŁORUCHOWE 

MECHANIZMY 

UWAGI 

WZROKOWEJ 
Teorie 

świadomości 

uwagi: 

uwagę  definiuje  się  z  tej 
perspektywy 

jako 

skupienie, 

koncentracje 

świadomości, 

skierowanie  świadomości  na 
jakiś cel, itd. 
A) 

SYSTEM 

UWAGI 

WZROKOWEJ 
Ludzki  mózg  wyspecjalizował 
się  w  pewnych  obszarach  w 
analizie  i  integracji  informacji 
wzrokowej,  która  musi  być  nie 
tylko 

rozpoznana, 

ale 

i 

zinterpretowana.  Kiedy  mówimy 
o  procesach  poznawczych  mamy 
na  myśli  wszystkie  te  elementy 
związane  nie  tylko  z  dotarciem 
bodźca do receptora, ale także to, 

co się dzieje z tymi informacjami 
w 

mózgu. 

Integracyjna 

działalność  mózgu  w  zakresie 
uwagi  wzrokowej  wiąże  się  z 
wieloma  problemami.  Pierwszy 
problem  polega  na  istnieniu 
podwójnego  narządu  wzroku 
(para  oczu).  Na  drodze  nerwu 
wzrokowego 

istnieją 

pewne 

stacje 

przekaźnikowe: 

ciało 

kolankowe  boczne,  wzgórki 
czworacze,  istota  czarna,  jądro 
ogoniaste.  W  nich  dokonuje  się 
częściowa 

transformacja 

informacji wzrokowej zanim trafi 
do  właściwej  kory  wzrokowej, 
gdzie  dokonuje  się  właściwa 
integracja.  Ma  to  związek  z 
hormonami 

– 

z 

neurotransmiterami.  Hormony 
potrafią 

przyspieszać 

lub 

hamować 

niektóre 

procesy 

informacyjne. 

W 

różnych 

strukturach  mózgu,  a  zwłaszcza 
w  korze  wzrokowej  zachodzą 
procesy 

analizy 

i 

syntezy 

informacji wzrokowej.  
B) MECHANIZM WIDZENIA 
CENTRALNEGO 

I 

PERYFERYJNEGO 
Rejon  ostrego  widzenia  jest 
związany  z  pewnym  szczegółem 
anatomicznym oka, a mianowicie 
budową 

siatkówki. 

Pręciki 

odpowiedzialne 

za 

widzenie 

czarno 

–  białe  i  czopki, 

odpowiedzialne 

za 

widzenie 

barwne  są  rozmieszczone  w 
różnych  rejonach  siatkówki.  Tak 
więc już na tym poziomie można 
by  wyróżnić  dwa  podsystemy: 
podsystem 

widzenia 

peryferycznego  (pręcikowego)  i 
widzenia 

centralnego 

(czopkowego). Oda te systemy są 
ważne  dla  widzenia  nocnego 
(pręciki)  i  dziennego  (czopki). 
Aby  była  możliwa  analiza 
informacji 

wzrokowych 

położonych  na  peryferiach  pola 
widzenia,  niezbędne  są  ruchy 
gałki ocznej. Ruchy oka dzielimy 
na  małe  (mimowolne,  głównie  o 
charakterze  fizjologicznym)  i 
duże  (dowolne).  Oko  musiało 
wytworzyć mechanizm skaningu, 
polegający  na  tym,  że  oko 
poruszając  się,  z  każdej  części 
pola  widzenia  pobiera  pewną 
próbkę 

informacji 

i 

„doprowadza” ją w ten sposób do 
centralnego  rejonu  siatkówki 
oka.  Gdybyśmy  unieruchomili 
gałkę 

oczną 

(np. 

podając 

atropinę)  to  wywołalibyśmy 
widzenie 

tunelowe, 

czyli 

widzielibyśmy wyraźnie tylko na 
wprost.  Wśród  ważnych  ruchów 
oka warto wymienić cztery typy: 
ruchy 

sakadyczne; 

ruchy 

związane  ze  śledzeniem;  ruchy 
związane  ze  zbieżnością  obu 
oczu; ruchy  związane z układem 
westybularnym. 
- ruchy oka śledzące 
Na  zewnątrz  człowieka  znajduje 
się  wiele  poruszających  się 
przedmiotów  –  oko  „biegnie”  za 
tymi 

przedmiotami 

(np. 

przejeżdżający 

pociąg) 

i 

wykonuje  ruch  podążający  za 
poruszającym się obiektem.  
- ruchy oka skokowe 
Sakady  –  to  takie  ruchy  oka, 
które 

związane 

są 

z 

próbkowaniem 

elementów 

wzrokowych w polu widzenia. W 
ruchach  sakadycznych  ruch  oka 
ma  charakter  balistyczny,  czyli 
raz  uruchomiony  zatrzymuje  się 
dopiero  na  punkcie  docelowym, 
zwanym  punktem  fiksacji.  Czas, 
który 

jest 

związany 

z 

zatrzymaniem w tym rejonie pola 
percepcyjnego 

nazywa 

się 

czasem 

fiksacji. 

Można 

wyodrębnić 

następujące 

elementy 

procesu 

uwagi 

wzrokowej  i  ich  ilościowe 
charakterystyki: 
1)  określenie  kolejnej  fiksacji  – 
czyli  oko  było  już  gdzieś 
zafiksowane  i  ma  się  pojawić 
następna fiksacja; 
2)  przekazanie  impulsu  –  za 
pomocą nerwu wzrokowego; 
3) stąd idzie informacja do gałki 
ocznej,  żeby  się  poruszyła,  żeby 
pobrała następną próbkę; 
4)  transmisja  informacji  czyli 
cała ta droga wzrokowa do części 
decyzyjnej; 
5)  dekodowanie  –  czyli  decyzja 
czy następna fiksacja jest dla nas 
ważna w tym czy innym miejscu. 
Cały cykl kolejnych sakad, które 
się  pojawiają  trwa  około  230 
milisekund.  
C) 

BADANIE 

NAD 

MOTORYCZNOŚCIĄ OKA  
Okulograf składa się z okularów 
powiązanych 

z 

dwoma 

systemami. 

Systemem 

fotooptycznym, 

generującym 

źródło  światła  skierowane  na 
rogówkę  oka,  i  systemem 
rejestrującym  znacznik  odbitego 
światła  od  rogówki  usytuowany 
w  określonym  rejonie  pola 
widzenia. Miksując oba te obrazy 
znacznika  i  fragmentu  pola 
widzenia  możemy  dokładnie 
obserwować  gdzie  oko  się 
znajdowało  w  momencie  gdy 
została  dokonana  rejestracja.  Za 

pomocą  badań  okulograficznych 
można  odzwierciedlić  proces 
myślowy  na  poziomie  percepcji 
wzrokowej. 

Poszczególne 

elementy 

(punkty 

fiksacji) 

połączone  razem  dają  pewien 
obraz  poruszania się  oka  w  polu 
widzenia, 

praktycznie 

odzwierciedlający 

rzeczywisty 

obraz 

wzrokowy. 

Najwięcej 

punktów  fiksacji  przypada  na  te 
elementy,  które  są  znaczące  w 
procesie 

poznawczym. 

Im 

bardziej  złożone  jest  pole 
widzenia,  tym  trudniejsza  jest 
analiza 

okomotoryczna. 

Pojawiająca  się  duża  ilość 
fiksacji  w  całym  polu  widzenia 
jest 

wskaźnikiem 

trudności 

zadania  poznawczego.  Pewnym 
ważnym  obszarem  zastosowań 
okulografu  jest  analiza  czytania. 
Nie  czytamy  jednym  aktem. 
Pojawiają  się  także  ruchy 
regresyjne 

(tj. 

o 

kierunku 

wstecznym). Gdy tekst lub wyraz 
jest  niezrozumiały  lub  trudny 
zaczyna  się  „przeczesywać” 
kilkakrotnie  tą  samą  linijkę 
wiersza.  W  procesie  analizy 
czytania  za  pomocą  okulografu 
można wyraźnie wyodrębnić dwa 
rodzaje 

czynników 

wpływających  na  parametry 
cyklu okoruchowego: 
1) czynniki całościowe, globalne, 
czyli  takie  zmienne,  które  są 
związane 

np. 

z 

wiekiem 

badanego, 

z 

poziomem 

umiejętności  czytania,  stopniem 
trudności  tekstu  oraz  strategiami 
czytania; 
2)  zmienne  lokalne  –  związane 
np.  z  topografią  tekstu,  z  jego 
aspektami  gramatycznymi  czy 
semantycznymi 

(np. 

na 

podstawie  tych  badań  można 
wyraźnie  określić  wydłużenie 
pauzy fiksacyjnej.  
Okulografy  mają  także  bardzo 
duże  zastosowanie  w  budowaniu 
np.  nowoczesnych  samolotów 
wojskowych. Za pomocą których 
można  określić  jak  często  jest 
eksploatowany  wzrokowo  dany 
przyrząd,  jak  długo  pilot  fiksuje 
(zatrzymuje) 

wzrok 

na 

określonym  przyrządzie  oraz 
jaka  jest  trajektoria  ruchu  oka 
między  jednym  przyrządem,  a 
drugim.  Dzięki  precyzyjnym 
badaniom 

empirycznym 

określono 

pewne 

zasady 

ergonomiczne 

usytuowania 

ważnych  źródeł  informacji  w 
formie litery „T”. Najistotniejsze 
zegary  muszą  być  umieszczone 
w  polu  widzenia  na  wprost. 
Dzisiaj  wszystkie  współczesne 
samoloty  spełniają  te  wymogi. 
Do  analizy  obciążenia  pracą 
percepcyjną 

przydatne 

są 

następujące 

parametry 

okoruchowe ok.: 
1) częstość fiksacji oka na danym 
źródle informacji – świadcząca o 
jego  względnej  ważności  w 
procesie pracy; 
2) czas trwania fiksacji na danym 
fragmencie  pola  widzenia  – 
świadczy  o  względnej  trudności 
zadania percepcyjnego; 
3)  trajektoria  oka  czyli  droga 
ruchów oczu – jest wskaźnikiem 
powiązań 

funkcjonalnych 

kolejnych źródeł informacji. 
D) 

TEORIA 

UWAGI 

B. 

FISHERA 

Pojęcie uwagi w psychologii jest 
rozumiane  w  2  znaczeniach.  Po 
pierwsze 

– 

uwaga 

jest 

traktowana  jako  system  selekcji 
informacji w różnych etapach jej 
przetwarzania:  od  receptorów, 
poprzez struktury pamięci, aż do 
świadomości włącznie. Po drugie 
uwaga 

rozumiana 

jest  jako 

sprawność  umysłowa  związana 
ze  świadomą  koncentracją  na 
wybranych 

obiektach 

lub 

kierunkach  myślenia.  Teoria 
uwagi 

psychologa 

Michaela 

Posnera, 

który 

sformułował 

twierdzenia, 

stanowiące 

podstawę  jego  poglądów  na 
temat uwagi wzrokowej:  
-  uwagą  nazywać  można  system 
kierujący przepływem informacji 
i kontrolujący ich ważność 
- kierowanie uwagi jest procesem 
poprzedzającym 

spostrzeżenie 

nowego bodźca 
-  spostrzeżenie  nowego  bodźca 
jest  związane  z  mechanizmem 
odrywania 

uwagi 

od 

poprzedniego bodźca: 
a) mechanizmem orientacyjnym  
b) mechanizmem detekcyjnym 
c) 

mechanizmem 

podtrzymującym 
- wykrycie nowego bodźca wiąże 
się 

z 

osiągnięciem 

przez 

napływającą  informację  takiego 
poziomu  w  układzie  nerwowym, 
który  umożliwi  jego  świadome 
przetwarzanie. 

Procesy 

świadomego 

przetwarzania 

informacji  nazywamy  uwagą 
świadomą. 
-  umiejscowienie  kontroli  nad 
uwagą  może  być:  wewnętrzne  i 
zewnętrzne. 
-  kierowanie    uwagą  może  mieć 
charakter jawny lub ukryty.  

Model  Fishera  opiera  się  na 
następujących 

podstawowych 

założeniach: 
-  kierunek  wzroku  nie  jest 
tożsamy z kierunkiem uwagi; 
-  wśród  dowolnych  ruchów  oka 
wyróżnia  się  śledzenie  i  ruchy 
skokowe; 
- skokowy ruch oka poprzedzony 
jest  przez  oderwanie  uwagi, 
decyzję i wyliczenie parametrów; 
- ruch oka może mieć charakter: 
a)  normalny  wolny  –  ich  czas 
reakcji wynosi około 200msek., 
b)  normalny  szybki  –  ich  czas 
reakcji wynosi około 140msek., 
c) ekspresowy  
-  ruchy  oka  normalne  (szybkie  i 
wolne)  mają  charakter  dowolny, 
zaś  ruchy  oka  ekspresowe  – 
odruchowy. 
Gdy pojawia się w polu widzenia 
jakiś 

ciekawy 

bodziec 

wzrokowy,  ale  nie  mający 
znaczenia 

dla 

celów 

poznawczych  –  wtedy  odrywa 
się  uwagę  i  dokonuje  się  ruchu 
na  zasadzie  uwagi  mimowolnej. 
Można  także  wyobrazić  sobie 
uwagę 

dowolną, 

kiedy 

poszukujemy  w  polu  widzenia 
informacji  ważnej  dla  procesów 
poznawczych.  
11. 

ZŁUDZENIA 

JAKO 

KONFLIKT 

MIĘDZY 

MÓZGIEM A UMYSŁEM 

Iluzyjność  mogą  nam  wyjaśnić 
typowe  zasady  na  których 
opierają się złudzenia. Oto one: 
1)  Zasada  bliskości  –  elementy 
położone  blisko  mają  pewną 
tendencję 

do 

agresji, 

spostrzegania  w  całości.  Jest  to 
powodem  wielu  nieporozumień, 
a  także  wielu  celowych  działań 
np.  ten  element  bliskości  jest 
wykorzystywany  w  maskowaniu 
np. złudzenie całości obiektu. 
2)  Zasada  związana  z  tendencją 
do  zamykania  przerwanych 

ciągłości  –  mamy  tendencję  do 
łączenia 

przerwanych 

elementów.  Mózg  ignoruje  owe 
przerwy, 

ponieważ 

ma 

zakodowane 

pewne 

zasady 

wynikające  z  doświadczenia  np. 
złudzenie  związane  z  zasadą 
eliminacji przerwanych ciągłości. 
3)  Zasada  prostoty  –  jest  to 
zasada  pewnej  oszczędności 
analizy: 

Mózg 

spostrzega 

rysunek  jak  najprościej  i  nie 
dokonuje 

skomplikowanej 

analizy na zasadzie rozłożenia na 
poszczególne 

elementy 

np. 

złudzenia wynikające z tendencji 
do spostrzegania syntetycznego.  
4)  Zasada  podobieństwa  – 
związana 

jest 

albo 

z 

wyodrębnianiem  z  tła  pewnych 
elementów 

podobnych 

np. 

związanych  z  kontrastem  czy  z 
podobnym kolorem 
5)  Zasada  ciągłości  –  jesteśmy 
w  stanie  spostrzegać  pewien 
luźny zbiór elementów jako linie 
ciągłą.  
6) 

Zasada 

semantycznej 

interpretacji treści – polega ona 
na 

nadaniu 

znaczenia 

treściowego 

zgodnego 

z 

doświadczeniem  ubiegłym  a  nie 
spostrzeganym 

aktualnie 

materiałem  percepcyjnym  np. 
różna 

interpretacja 

semantycznych 

dwóch 

jednakowych znaków.  
Złudzenia 

perspektywy 

uwarunkowane  są  kulturowo. 
Kiedy  materiał  percepcyjny  jest 
niejednoznaczny  wówczas  mózg 
wydobywa  obraz  z  pamięci 
długotrwałej.  Jeżeli  wprowadza 
się  do  mózgu  nadmierną  ilość 
bodźców,  to  mózg  ma  kłopoty 
(np. 

odnosimy 

wrażenie 

pozornego ruchu) – są to kłopoty 
mózgu  z  interpretacją  pewnych 
elementów,  które  muszą  ze  sobą 
współpracować  i  muszą  być 
zinterpretowane jednoznacznie.  
12. 

MYŚLENIE 

JAKO 

ISTOTA 

PROCESÓW 

POZNAWCZYCH 
CZŁOWIEKA 

operacja 

umysłowa 

jest 

podstawowym 

elementem 

procesu  myślenia,  elementarną 
transformacją 

psychiczną. 

Czynność  myślenia  składa  się  z 
całego 

łańcucha 

operacji 

umysłowych,  różniących  się 
między sobą rodzajem i prawami 
rządzącymi  ich  przebiegiem. 
Podstawowymi 

regułami 

porządkującymi łańcuch operacji 
myślowych 

są 

reguły 

algorytmiczne  i  heurystyczne. 
Algorytm  jest  określany  jako 
niezawodny 

przepis 

wyznaczający 

kolejność 

wykonywania 

skończonego 

ciągu  operacji,  który  gwarantuje 
rozwiązanie  wszystkich  zadań 
danej  klasy.  Przeciwieństwem 
reguł 

algorytmicznych 

są 

heurystyki, 

określane 

jako 

zawodne  reguły,  zasady,  które 
nie  gwarantują  bezpośrednio 
rozwiązania  danego  zadania. 
Czynność  myślenia  polega  na 
wykonywaniu  łańcucha  operacji 
umysłowych, za pomocą których 
człowiek przekształca informacje 
zakodowane  w  spostrzeżeniach, 

wyobrażeniach  i  pojęciach  w 
oparciu  o  reguły  heurystyczne. 
Myślenie produktywne polega na 
tworzeniu  informacji  zupełnie 
nowych 

dla 

człowieka, 

wzbogacając go o zupełnie nowe 
treści  (np.  wynalazek). Myślenie 
reproduktywne 

polega 

na 

zastosowaniu wcześniej zdobytej 
wiedzy  w  nowych  zdaniach,  na 
wykorzystaniu  poznanych  metod 
rozwiązania 

problemów 

w 

nowych warunkach. Rozwiązanie 
problemów jest możliwe głównie 
dzięki myśleniu produktywnemu, 
które  może  mieć  charakter 
twórczy 

i 

nietwórczy. 

Różnorodność 

problemów 

życiowych 

jest 

przez 

psychologów  klasyfikowana  ze 
względu na ich strukturę. Można 
podzielić  problemy  na  otwarte  i 
zamknięte. 

W 

problemach 

otwartych poziom informacji jest 
bardzo 

niski. 

Problemami 

zamkniętymi nazywamy takie, w 
których  dany  jest  pełen  zbiór 
możliwych  rozwiązań  a  zadanie 
człowieka  polega  na  wyborze 
jednego  z  nich.  Rozwiązywanie 
problemów  jest  procesem,  w 
którym  można  wyróżnić  kilka 
faz: 

dostrzeganie 

problemu; 

analiza  sytuacji  problemowej; 
wytwarzanie 

pomysłów 

rozwiązania; 

weryfikacja 

pomysłów. 

Przyczyną 

utrudniającą 

rozwiązywanie 

problemów  jest  konserwatyzm 
poznawczy,  którego  przyczyna 
tkwi 

w 

ograniczonych 

zdolnościach  poznawczych  do 
przetwarzania 

informacji 

otrzymanej 

w 

sytuacji 

decyzyjnej.  
W 

procesie 

diagnostycznym 

ludzie 

lepiej 

wykorzystują 

informację 

pozytywne 

niż 

negatywne. 

Ludzie 

lepiej 

wykorzystują 

informacje 

o 

prostej strukturze niż informacje, 
których struktura jest złożona. W 
procesie  diagnostycznym  ludzie 
lepiej  wykorzystują  informacje 
potwierdzające 

niż 

zaprzeczające.  Przeciwieństwem 
konserwatyzmu 

poznawczego 

jest  myślenie  twórcze.  Myślenie 
to 

ma 

następujące 

cechy 

specyficzne: 
- 

opiera 

się 

o 

metody 

heurystyczne,  które  pozwalają 
dostrzegać 

nowe 

problemy, 

analizować  je,  wytwarzać  nowe 
pomysły 

i 

skutecznie 

je 

sprawdzać 
-  psychologowie  twierdzą,  że  w 
procesie  myślenia  twórczego 
częściej  występuje  zjawisko 
olśnienia niż w innych rodzajach 
myślenia 
- myślenie twórcze jest procesem 
długotrwałym. 
Terminy: 

rozum 

i 

umysł 

używane 

potoczeni 

na 

oznaczenie  władzy  poznawczej 
jednostki  mają  swoje  gruntowne 
w 

psychologii 

odpowiedniki. 

Intelekt,  inteligencja,  zdolności 
to 

terminy 

stosowane 

powszechnie, 

niemniej 

sprawiające  ogromne  problemy 
definicyjne.  Istnienie  zdolności 
pozwala 

wyjaśnić 

zarówno 

występowanie 

różnic 

w 

efektywności 

działania 

poszczególnych  jednostek  czyli 
tzw.  różnic  interindywidualnych, 
jak  i  różnic  w  poziomie 
wykonywania 

rozmaitych 

czynności  przez  tę  samą  osobę 
czyli różnic intraindywidualnych. 
Działanie 

zdolności 

jest 

dwojakie: 

po 

pierwsze 

wyznaczają  aktualny  poziom 
sprawności  jednostki  w  jakiejś 
dziedzinie, 

a 

po 

drugie 

wyznaczają  w  tym  zakresie  jej 
możliwości 

potencjalne. 

Zdolności  tradycyjne  dzieli  się 
na:  ogólne  oraz  specjalne. 
Zdolności ogólne uwarunkowane 
są 

przede 

wszystkim 

biologicznie,  a  więc  są  zależne 
od  cech  ośrodkowego  układu 
nerwowego,  natomiast  specjalne 
(szczegółowe) 

zdolności 

kształtują się w wyniku interakcji 
o.u.n.  ze  środowiskiem  i  w 
oparciu  o  własną  aktywność 
jednostki.  
13. 

MÓZGOWE 

MECHANIZMY 

UCZENIA 

SIĘ  
A)  REGENERACJA  MÓZGU 
PRZEZ UCZENIE SIĘ  

Różne 

uszkodzenia 

mózgu 

prowadzą  do  różnych  zaburzeń 
funkcjonalnych.  Poza  mową 
zaburzenia 

mogą 

dotyczyć 

widzenia,  czucia,  koncentracji 
uwagi,  pamięci.  Zniszczenie 
komórek  określonego  obszaru 
nie 

musi 

oznaczać 

utraty 

zdolności  mowy,  możliwe  jest 
„przeszkolenie” pozostałych przy 
życiu  komórek.  Jak  długo 
możliwe  jest  uczenie  się,  tak 
długo  potrzebna  jest  pamięć. 
Pomocne  może  okazać  się 
wykorzystywanie  w  czasie  nauki 
różnych  zmysłów  np.  czucia. 
Gdy  zostaje  zniszczona  część 
starych  połączeń  –  tworzą  się 
nowe. 

W 

zależności 

od 

predyspozycji  i  przygotowania 
indywidualnego 

sprawności 

pamięci  może  być  bardzo 
zróżnicowana.  
B) TWÓRCZE UCZENIE SIĘ  

Każdy  rodzaj  twórczego  uczenia 
się  i  oceniania  wiąże  się  z 
procesami, 

w 

których 

współuczestniczy  cały  mózg. 
Tylko przy elastyczności umysłu 
nauka  i  rozmyślanie  mogą  być 
procesami  twórczymi.  Twórcze 
zdobywanie 

wiedzy 

pozwala 

mózgowi  przyswoić  sobie  takie 
pojęcia 

jak: 

poznanie, 

świadomość.  Celom  tym  służą 
miliardy  komórek  nerwowych 
oraz  wielotysięczne  połączenia 
między  nimi.  Stanowią  one 
materialną 

postawę 

funkcjonowania 

ludzkiego 

umysłu. 
C) 

HABITUACJA 

JAKO 

FORMA UCZENIA SIĘ 

Oto  nauka  nie  wymagająca 
myślenia,  najprostszy  sposób 
uczenia  się  jedno  z  pierwszych 
doświadczeń 

jakie 

człowiek 

zdobywa 

w 

życiu: 

przyzwyczajenie 

nerwów 

czuciowych do określonych form 
dotyku.  Układ  nerwowy  i  mózg 
uczą się ignorowania bodźców o 
stałym  nasileniu.  Podłożem  tego 
zjawiska  są  zmiany  zachodzące 
w komórkach nerwowych. Kiedy 
np. 

receptory 

dotyku 

są 

pobudzane  przez  dłuższy  czas  w 
ten sam sposób – ich wrażliwość 
maleje.  Zasady  funkcjonowania 
układu  nerwowego  umożliwiają 
szybką adaptację w zadziwiająco 
prosty  sposób.  Pewien  typ 
komórek  wychwytuje  bodźce  i 
przekazuje  dalej  jako  samoistne 
impulsy,  inny  rodzaj  komórek 
nerwowych 

odpowiada 

za 

wyzwolenie 

reakcji 

przewodzenia. 

Jedna 

grupa 

komórek  tego  typu  hamuje 
pobudzenia,  gdy  druga  wpływa 
na nie pobudzająco. Powtarzanie 
znanej  informacji  przez  dłuższy 
czas jest pozbawione sensu więc 
zostaje ona przytłumiona.  
D)  UCZENIE  SIĘ  UKŁADU 
ANATOMICZNEGO 

Autonomiczny  układ  nerwowy 
regulujący 

czynność 

serca, 

krążenia 

i 

funkcjonowania 

różnych narządów nie jest wcale 
niezależny.  Poprzez  nieliczne 
stacje  pośrednie  wiąże  się  on  z 
innymi 

częściami 

mózgu. 

Narządy  wewnętrzne  mogą  być 
poddawane procesom uczenia się 
bez  udziału  świadomości.  Kiedy 
choroba uwalnia od konieczności 
wysiłku  może  dojść  do  rozwoju 
prawdziwych  chorób,  gdy  życie 
staje  się  trudne.  Mówi  się 
wówczas 

o 

chorobach 

psychosomatycznych. 

Istnieje 

także  zjawisko  odwrotne  dzięki 
odpowiedniemu 

sposobowi 

myślenia  można  się  nauczyć 
wpływać  pozytywnie  na  układ 
nerwowy wegetatywny a przez to 
na  narządy  wewnętrzne.  Na 
przykład:    bada  się  jak  dalece 
umiejętność  relaksacji  można 
zastosować  do  zapobiegania 
napadom  padaczki.  Obniżenie 
aktywności  mózgu  zmniejsza 
prawdopodobieństwo 
wystąpienia  ataku  padaczki. 
Można 

nauczyć 

się 

także 

sterować 

nieuświadomionymi 

funkcjami 

organizmu. 

Ujednolicenie 

przekazywania 

impulsów  jest  podstawą  procesu 
uczenia się. Możliwe to jest tylko 
wtedy, gdy aktywność występuje 
w  miejscach  kontaktowych  w 
ściśle  ograniczonym  przedziale 
czasu.  
E) 

ROZPOZNAWANIE 

CECH 

ŚWIATA 

I 

WŁASNYCH STANÓW 

Człowiek  uświadamia  sobie  co 
widzi, dopiero gdy nauczy się to 
coś  rozpoznawać.  Mózg  nauczył 
się  bardzo  szybko  rozpoznawać 
informacje 

ważne 

od 

nieistotnych.  Dlatego  często 
informacja  wzrokowa  zostaje 
wygaszona  zanim  dotrze  do 
świadomości. 

Rzeczy 

rozpoznane 

jako 

nieistotne 

ulegają 

zapomnieniu. 

Bez 

umiejętności  zapomnienia  nasza 
pamięć  została  by  przeciążona 
nadmierną  liczbą  szczegółów. 
Drobne  zakłócenie  w  tym 
mechanizmie 

pamięci 

może 

prowadzić  do  przeżycia  deja  vu. 
Dal 

odnalezienia 

wiedzy 

zdobytej w przeszłości konieczna 
jest  znajomość  hasła.  Jeżeli 
jakiemuś  pojęciu  odpowiada 
wiele  haseł  to  odnalezienie  jest 
łatwiejsze. 

Przeżycia 

i 

wspomnienia mogą przetrwać nie 
tylko do końca jednego życia ale 
mogą  być  przekazywane  przez 
wiele 

pokoleń. 

Także 

w 

podeszłym  wieku  pamięć  może 
pozostać  sprawna  jeśli  tylko  się 
ją  wykorzystuje.  Mózg  pozwala 
uczyć się człowiekowi na nowo i 
zmieniać sposób myślenia. 
14. MÓZG USZKODZONY: 
A) 

MECHANIZM 

ODBUDOWANIA 
USZKODZONYCH 

UKŁADÓW 
NEURONOWYCH 

Nowo  utworzone  rozgałęzienia 
neuronów  rosną  i  łączą  się  z 
innymi neuronami by przywrócić 
pewne 

funkcje. 

W 

nowo 

utworzonej 

sieci 

określona 

komórka  nerwowa  otrzymuje 
informacje  od  wielu  innych 
neuronów,  co  nie  pozwala  na 
powstanie  wyraźnej  ścieżki,  czy 
obwodu. 

Za 

pomocą 

fizykoterapii  można  wzmocnić 
ten  konkretny  obwód  i  dać  tej 
sieci 

niezbędny 

bodziec 

wzmacniający.  W  końcu  ten 
udrożniony obwód zastępuje inne 
połączenia 

i 

sieć 

zostaje 

naprawiona, tzn. słabe połączenia 
zostają 

usunięte, 

a 

silne 

utrwalone.  
B)  REAKCJE  PSYCHICZNE 
PACJENTA 

NA 

REHABILITACJĘ MÓZGU.  

Pacjent 

okazuje 

często 

niezadowolenie,  smutek  i  gniew. 
Bunt  pacjenta  może  być  zdrową 
próbą  wypowiadania  się  za 
pomocą  prawej  półkuli.  Udar, 
który  zniszczył  lewą  półkulę 
mózgu,  zniszczył  ośrodek  mowy 
i  zdolność  porozumiewania  się. 
Nie  wolno  więc  w  procesie 
rehabilitacji  uczyć  rzeczy,  do 
których  potrzebna  jest  lewa 
półkula  mózgu.  Aby  przekazać 
swe myśli, pacjent z uszkodzoną 
lewą  półkulą  zamiast  słowami 
posługuje 

się 

różnymi 

dźwiękami.  W  zdrowym  mózgu 
lewa 

i 

prawa 

półkula 

współpracują  by  zintegrować 
słowa  z  odpowiednią  intonacją. 
Dzięki  lewej  półkuli  powstają 
właśnie słowa, a prawa nadaje im 
znaczenie  emocjonalne.  Gesty  i 
towarzyszące 

im 

dźwięki 

pozwalają 

na 

stworzenie 

pacjentowi  własnego  słownictwa 
za pomocą którego może wyrazić 
szeroki wachlarz uczuć.  
C) SIŁA WOLI PACJENTA A 
PROCES 

ZDROWIENIA 

MÓZGU.  

Siła  woli  pacjenta  ma  ogromny 
wpływ  na  proces  zdrowienia, 
choć 

lekarze 

nie 

wiedzą 

dokładnie  na  czym  to  polega. 
Uczeni  sądzą,  że  rozwiązanie 
zagadki  można  odnaleźć  w  pniu 
mózgu.  W  pniu  mózgu  znajduje 
się  maleńki  jak  obszar,  zwany 
miejscem  sinawym.  Składa  się  z 
ciasno  upakowanych  neuronów. 
Neurony te wywierają wpływ na 
cały  mózg,  ich  długie  włókna 
tworzą 

tzw. 

pędzle 

komunikacyjne. 

Pobudzone 

neurony  miejsca  sinawego  przez 
swe  długie  włókna  pompują  w 
system  neuronów  substancję 
chemiczną, zwaną noradrenaliną. 
Noradrenalina  pobudza  żółte 
astrocyty 

do 

wydzielania 

czynnika wzrostowego neuronów 
i  innych  podobnych  substancji, 
które 

sprzyjają 

regeneracji. 

Noradrenalina 

wzmaga 

aktywność  neuronów.  W  jakiś 
sposób  wzmacnia  lub  powiększa 
sieci  neuronowe.  Siła  woli  i 
wpływ  na  proces  zdrowienia 
może wyglądać mniej więcej tak: 
pobudzony  pień  mózgu  rozsyła 
po 

mózgu 

strumienie 

noradrenaliny 

uczyniając 

komórki 

odpowiedzialne 

za 

odbudowę.  Otoczenie  pacjenta 
może  silnie  wpływać  na  jego 
motywację. 
15.  STYMULACJA  MÓZGU 
A STANY ŚWIADOMOŚCI 
A) 

SUBSTANCJE 

HALUCYNOGENNE 

A 

ODMIENNE 

STANY 

ŚWIADOMOŚCI 

Jeden  ze  znanych  od  tysięcy  lat 
przez  Indian  meksykańskich 
grzybek 

zawiera 

substancję 

halucynogenną zwaną psylocyną. 
Pacjenci  wierzą,  że  szamani 
działając  na  ich  świadomość 
potrafią uleczyć ich dolegliwości 
fizyczne  i  choroby  psychiczne. 
Podczas 

tego 

mistycznego 

doznania  po  spożyciu  grzybów 
osoby  fizyczne  zmieniają  pewne 
systemy  w  mózgu.  Cząsteczki 
wędrujące  z  jednego  neuronu  do 
drugiego 

nazywane 

są  

neurotransmiterami, 

np. 

noradrenalina, 

dopamina. 

Neurotransmitery  wpływają  na 
zachowanie  człowieka,  a  nawet 
je  kształtują.  Jedną  z  tych 
substancje 

jest 

serotonina. 

Kontroluje 

nastrój, 

apetyt, 

pamięć, 

uczenie 

się. 

Halucynacje,  których  doznaje 
szaman 

są 

wynikiem 

manipulowania 

systemem 

serotoninowym.  Serotonina  ma 
tę  niezwykłą  właściwość,  że 
może być zarówno hamulcem jak 
i  środkiem  pobudzającym,  w 
zależności  od  tego,  w  którym 
miejscu  mózgu  występuje.  W 
przypadku 

halucynacji 

serotonina działa przynajmniej w 
dwóch  ośrodkach:  płaty  czołowe 
i  wzgórze.  Wzgórze  jest  „bramą 
wejściową” 

dla 

wszystkich 

informacji 

zmysłowych 

Przyfiltrowane 

informacje 

trafiają  do  kory,  by  tam  ulec 

ostatecznemu 

przetworzeniu. 

Znaczna  część  tych  informacji 
trafia do płatów czołowych. Płaty 
czołowe  używają  dostarczonych 
informacji 

do 

podejmowania 

decyzji,  planowania.  Serotonina 
może  wpływać  na  to,  w  jaki 
sposób  płaty  czołowe  podejmują 
decyzje,  pomagając  wzgórzu  lub 
przeszkadzając – tak samo mogą 
działać  narkotyki.  Psylocyna 
występująca  we  wspomnianym 
grzybku,  jest niezwykle  podobna 
do serotoniny. Uważa się, że ten 
zalew  informacyjny,  zwłaszcza 
w  płatach  czołowych  i  wzgórzu 
wzrokowym,  zakłóca  w  końcu 
postrzeganie 

zmysłowe 

i 

wywołuje halucynacje.  
B) 

DEPRYWACJA 

SENSORYCZNA  A  STANY 
ŚWIADOMOŚCI 
Kiedy  poziom  serotoniny  we 
wzgórzu 

wzrokowym 

ulega 

pewnej zmianie, to wzgórze traci 
zdolność kontrolowania napływu 
informacji 

przekazywanych 

przez 

zmysł. 

Halucynacje 

nasilają  się.  Bezpośrednio  po 
halucynacjach 

receptorów, 

receptory  serotoniny,  tych  było 
dwa  razy  więcej.  Wskutek 
deprywacji 

zmysłowej 

w 

mózgach  zwiększył  się  poziom 
serotoniny  i  przerwał  hamujący 
obwód  wzgórza.  Manipulowanie 
serotoniną 

jest 

jakby 

uwalnianiem 

naszych 

biologicznych hamulców. 
C) 

PSYCHODELIKI 

I 

WYOBRAŹNIA 
LSD  podobnie  jak  psylocyna 
przypomina  budową  serotoninę i 
łączy 

się 

z 

receptorami 

serotoniny  w  mózgu.  Wpływ 
LSD  na  mózg,  zmienił  świat  w 
nieprzewidywalny 

sposób: 

„Nigdy nie da się przewidzieć co 
się  pojawi.  Jest  w  tym  coś 
niekontrolowanego, 

element 

niespodzianki”. 
16. 

HIPOTETYCZNY 

DOPAMINOWY 
MECHANIZM 
PARKINSONIZMU 

I 

SCHIZOFRENII 

Poza serotoniną jest jeszcze inny 
neurotransmiter 

kontrolujący 

pracę 

naszego 

mózgu 

– 

dopamina. 

Podobnie 

jak 

serotonina,  dopamina  działa  jak 
spowalniacz.  Dopamina  wędruje 
w mózgu specjalnymi ścieżkami, 
które  prowadzą  do  różnych 
obszarów.  Dopamina  gra  różne 
role.  Kiedy  dopamina  przestaje 
dopływać do zwojów u podstawy 
mózgu,  pojawia  się  choroba 
Parkinsona  –  chorzy  na  nią tracą 
zdolność 

inicjowania 

i 

kontrolowania 

ruchów. 

Dopamina  dopływa  także  do 
płatów  czołowych,  gdzie  tak  jak 
serotonina  reguluje  przepływ 
informacji 

dochodzących 

z 

innych 

części 

mózgu. 

Zmniejszenie 

dopływu 

dopaminy,  zwłaszcza  w  płatach 
czołowych, 

może 

wywołać 

zakłócenia  i  niezborność  myśli. 
Ścieżki  dopaminy  mogą  pomóc 
w  rozwikłaniu  zagadki  choroby 
psychicznej 

– 

schizofrenii. 

Schizofrenia  pojawia  się  bez 
ostrzeżenia,  zwykle  pod  koniec 
okresu 

dorastania. 

Choroba 

niszczy  osobowość,  powoduje 
myślenie  urojeniowe.  Kradnie 
człowiekowi  zdolność  jasnego 
myślenia, 

pozostawia 

mu 

zupełnie  szczątkowy  kontakt  z 
rzeczywistością. 

System 

dopaminowy  odgrywa  ważną 
rolę  nie  tylko  w  chorobach 
psychicznych, 

lecz 

też 

w 

łagodniejszych  zaburzeniach.  Za 
mało dopaminy w korze może w 
efekcie 

wywołać 

nadmierną 

podejrzliwość, 

zdolność 

do 

paranoi  lub  ograniczyć  kontakty 
z 

otoczeniem. 

Niedostatek 

dopaminy  w  płatach  czołowych 
może  również  osłabić  pamięć. 
Dopamina  wywołuje  uczucie 
zadowolenia,  nazywa  się  ją 
czasem  substancją  przyjemności. 
Istnieje 

nawet 

teoria, 

że 

dopamina  pomaga  regulować 
czucie bólu w organizmie. Każde 
podrażnienie  ciała  uruchamia  w 
skórze  kilka  receptorów.  Mózg 
ocenia ten ból - czasami uwalnia 
własne 

naturalne 

środki 

uśmierzające, 

zwane 

endorfinami. Endorfiny wiążą się 
ze  specjalnymi  narkotycznymi 
receptorami  neuronów,  gdzie 
rozpoczyna się proces łagodzenia 
bólu.  Endorfiny  mogą  wpływać 
na  ścieżki  dopaminowe,  a  to 
znaczy,  że  w  płacie  czołowym 
wydziela  się  więcej  dopaminy 
zastępującej 

ból 

uczuciem 

przyjemności. 

Wśród 

wielu 

innych  dopamina  gra  także  rolę, 
być  może  w  najsilniejszym 
ludzkim uczuciu - w miłości.  
17. 

HORMONY 

AKTYWNOŚCI 
CYKLICZNEJ 

Jedną  z  form  naszej  cyklicznej 
aktywności 

jest 

aktywność 

dobowa,  regulowana  przez  tzw. 
zegar  biologiczny  zlokalizowany 
jest 

w 

podwzgórzu. 

Produkowany  tam  hormon  – 
melantolina  odpowiedzialny  jest 
za 

nasz 

dzienny 

wydatek 

energetyczny.  Mózg  reguluje 
wszystkie 

nasze 

zegary 

biologiczne  za  pomocą  gruczołu 
zwanego  przysadką  mózgową. 
Każdego  poranka  przysadka 
stymuluje wydzielanie nadnerczy 
–  hormonu  kortizolu.  Kortizol  to 
poranny  zastrzyk  wzmacniający. 
Inne 

hormony 

czuwania, 

aktywne  po  przebudzeniu  to: 
adrenalina  i  noradrenalina  tzw. 
hormony  stresu.  Adrenalina  to 
hormon 

strachu, 

zaś 

noradrenalina  hormon  gniewu, 
agresji.  Noradrenalina  pomaga 
utrzymać  stan  pobudzenia  i 
wzmaga 

koncentracje. 

Kiedy 

dziecko  posiada  kod  genetyczny 
chłopca  jego  jądra  zaczynają 
wytwarzać  testosteron.  Po  15 
tygodniu 

życia 

płodowego 

tarczyca wytwarza bardzo ważny 
hormon  tyroksynę.  Tyroksyna 
określa  w  jakim  tępię  spalamy 
zapas  tkanki tłuszczowej  a  także 
spełnia 

funkcję 

termostatu 

utrzymując  stałą  temperaturę 
ciała. 

Jedynym 

składnikiem 

przyswajalnym  przez  mózg  jest 
glukoza.  Hormon  produkowany 
przez  trzustkę,  zwany  insulina 
przechwyca  zapas  cukru  we 
krwi,  by  je  przechować  na 
później  jako  zapas  energetyczny 
w  sytuacji  nagłego  wysiłku. 
Wieczorem  dochodzi  do  zmiany 
równowagi 

pomiędzy 

wszystkimi 

hormonami. 

Po 

spadku 

poziomu 

adrenaliny 

stajemy się senni i szykujemy się 
do  snu.  Faza  nocna  dobowego 
cyklu  wiąże  się  ze  snem,  który 
jest 

źródłem 

regeneracji 

organizmu. 

Najważniejszy 

gruczoł  -  przysadka  rozpoczyna 
produkcję  hormonu  wzrostu, 
odpowiedzialnego u dorosłych za 
odbudowe  strat  komórkowych 
poniesionych  w  ciągu  dnia.  W 
tym  czasie  adrenalina  spada  do 
najniższego  poziomu.  Działają 
tylko 

niektóre 

hormony 

wybiórczo  na  niektóre  komórki, 
by  nie  doprowadzić  naszego 
zegara 

biologicznego 

do 

rozregulowania.  Hormon  to  coś 
więcej  niż  biologiczny  zegar  i  
chemiczne  informacje.  Kiedy 
znajdujemy 

się 

w 

niebezpiecznym 

dla 

nas 

otoczeniu, 

hormony 

przygotowują nasz organizm tak, 
by udało się nam to przeżyć. 
18. HORMON MIŁOŚCI 
kiedy  ludzie  zakochują  się  w 
mózgu 

wzrasta 

gwałtownie 

poziom  dopaminy.  Bierze  w  tym 
udział 

inna 

substancja 

– 

noradrenalina. 

Przepływając 

przez 

mózg 

strumienie 

noradrenaliny 

pobudzają 

organizm 

do 

wytwarzania 

adrenaliny – to ona odpowiada za 
przyspieszenie 

bicia 

serca, 

pocenie  się  dłoni  i  rumieniec 
towarzyszące 

rodzącej 

się 

miłości. 

Dodajmy 

do 

tej 

mieszanki jeszcze jeden wkład  – 
fenyloalaminę, 

a 

wkrótce 

znajdziemy 

się 

w 

stanie 

uniesienia.  Substancje  te  tworzą 
razem 

eliksir 

miłości. 

Te 

substancje 

chemiczne 

grają 

kluczową  rolę  w  układzie 
limbicznym,  który  jest  siedlisku 
emocji.  Następuje  zakłócenie 
równowagi  pracy  mózgu,  układ 
limbiczny 

niejako 

zyskuje 

przewagę  nad  bardziej  rozsądną 
korą  mózgową.  Miłość  przenosi 
się  do  kory  –  myślącej  czyli 
mózgu.  Mózgowe  substancje 
chemiczne  grają  dużą  rolę  także 
w  prawdziwej  miłości,  ale  są  to 
raczej  stany  przywiązania  niż 
zauroczenia. 

Dopamina 

stymuluje 

wytwarzanie 

innej 

substancji  prawdziwej  miłości  – 
oksytocyny. 

Oksytocyna 

jest 

spoiwem  utrzymującym  nas  w 
monogamii,  zachowuje  więzy 
rodzinne,  wzmacnia  także  więzi 
między  matką  i  dzieckiem. 
Oksytocynę 

nazywa 

się 

chemiczną  substancją  tulącą  – 
nie  bez  powodu.  Jej  poziom  jest 
bardzo  wysoki  u  kobiet,  które 
właśnie urodziły dziecko.  
19. HORMON LĘKU 
Niepokój  i  strach  to  instynkty 
biorące 

swój 

początek 

w 

podwzgórzu. Podwzgórze potrafi 
wywołać 

przyjemność 

albo 

niepokój  w  reakcji  bodźce 
zewnętrzne. 

Uczucie 

to 

kontroluje  jądro  migdałowe,  bez 
niego  wymykają  się  one  spod 
kontroli.  
20. HORMON AGRESJI 
Zbyt  wiele  stresów  w  okresie 
dziecięcym 

prowadzi 

do 

trwałego  obniżenia  poziomu 
serotoniny 

i 

podwyższenia 

poziomu 

noradrenaliny 

– 

kombinacja 

taka 

tworzy 

chemiczny  koktajl,  czekający 
tylko by eksplodować. Zależność 
między 

niskim 

poziomem 

serotoniny  i  agresją  odkryta 
podczas 

leczenia 

pacjentów 

fluoxyną  zwaną  pod  nazwą 
prozak, 

który 

zwiększa 

aktywność  serotoniny  z  mózgu. 
Serotonina działa zwykle na inne 
neurony 

jako 

spowalniacz. 

Działa  więc  na  inne  systemy 
mózgu 

jako 

mechanizm 

hamujący.  
21.  UKŁAD  KOSTNO  – 
STAWOWY   
A)  STRUKTURA I FUNKCJE 
KOŚCI.  

Kości  mają  także  funkcję 
chroniącą  ważniejsze  narządy 
np.:  mózg.  Kości  wykazują 
pewną elastyczność dzięki której 
zapewniającą 

większą 

wytrzymałość. Struktura naszych 
kości  jest  zredukowana  do 
najważniejszych 

składników. 

Wewnątrz  kości  znajdują  się 
blaszki  kostne,  zbudowane  z 
resztek  stale  niszczonych  kości. 
Te resztki są wykorzystywane do 
odbudowy 

zniszczonych 

powierzchni.  
Kości  stanowią  rodzaj  banku 
wapnia.  
Ciągłe  niszczenie  kości  uwalnia 
jony  wapnia.  Wracają  one  z 
kości do krwioobiegu do którego 
dostały  się  ze  strawionego 
pokarmu.  Rozprowadzane  są  do 
tych  części  organizmu,  które 
aktualnie  potrzebują  wapnia. 
Hormony  sprawują  kontrolę  nad 
wieloma 

przekształceniami 

kości.  Pobudzanie  wzrostu  kości 
zależy od ilości hormonów. Brak 
hormonów 

powoduje 

karłowatość, 

nadmiar 

- 

gigantyzm. 

Centralne 

przestrzenie wewnętrzne naszych 
kości  to  miejsca  w  których 
wytwarzane  są  komórki  krwi 
(krwinki  czerwone,  białe  i 
płytkowe).  Te  miejsca  to  szpik 
kostny.  
B) 

ANTROPOGENEZA 

UKŁADU KOSTNEGO.  
Przed  3  miliardami  lat  istoty 
żywe  nie  miały  kości.  Kości 
pojawiły  się  gdy  organizmy 
wyszły z wody na ląd. Powodem 
było 

prawo 

ciążenia. 

600 

milionów  lat  temu  organizmy 
morskie 

zaczęły 

wiązać 

znajdujący  się  w  wodzie  wapń. 
Pojawiły  się    muszle,  skorupy  i 
szkielety.  U  grupy  zwierząt 
wytworzył 

się 

szkielet 

zewnętrzny 

– 

skorupa 

zbudowana  z  soli  wapnia  i  z 
chityny. 

Umożliwiło 

to 

wytworzenie 

stawów, 

skomplikowanych szczęk a także 
opuszczenie  przez  zwierzęta 
wody.  Z  nich  rozwinęły  się 
owady.  Pierwsze  ryby  miały 
szkielet nie kostny, a zbudowany 
z  tkanki  chrzęstnej.  Ruchomy 
szkielet (jak u ludzi) rozwinął się 
dużo  później.  Lancetnik  nie  ma 
jeszcze  szczęk  ani  kończyn,  ale 
ma 

szczątkową 

strunę 

grzbietową. 

Ewolucja 

przekształciła  kruchą  strunę  w 
mocniejszą,  wytwarzała  płetwy 
podtrzymujące 

ciało. 

Kości 

ptaków  -  puste  w  środku 
pozwoliły pokonać siłę ciężkości 
wzbić  się  w  powietrze.  Wraz  z 
człowiekiem pojawia się nowość 
: chód i bieg w pozycji pionowej. 
Cały  ciężar  ciała  opiera  się  na 
dwóch  małych  powierzchniach. 
Ludzie  mają  cały  układ  mięśni, 
stawów,  ścięgien,  nerwów  które 
zapewniają  równowagę  i  stale 
korygują pozycję ciała. Człowiek 
ma 

zdumiewający 

system 

biomechaniczny który umożliwia 
mu  niezwykle  wydajny  sposób 
chodzenia 

pozwalający 

oszczędzić  prawie  70%  energii 
teoretycznie 

potrzebnej 

do 

przenoszenia  takiego  ciężaru 
ciała.  
C)  ROZWÓJ  KOŚCI  W 
ŻYCIU JEDNOSTKOWYM.  

Chrząstka 

stawowa 

jest 

przodkiem  kości.  W  okresie 
płodowym 

cały 

szkielet 

człowieka  jest  zbudowany  z 
tkanki  chrzęstnej.  Kości  są 
wytwarzane 

później. 

Kiedy 

chrząstka  zaczyna  się  niszczyć 
powoduje  to  duże  kłopoty  (np. 
reumatoidalne 

zapalenie 

stawów).  W  zapaleniu  stawów 
chrząstka  jest  cienka  i  ulega 
zwyrodnieniom. 

Zwyrodnienia 

chrząstki  u  wielu  ludzi  może 
powodować 

zwyrodnienia 

kręgów  w  odcinku  szyjnym  i 
lędźwiowym. Może to prowadzić 
do  tzw.  wypadnięcia  dysku  i 
uciskania  nerwów  rdzeniowych. 
Zdolność  do  regeneracji  widać 
dobrze  w  przypadku  złamania 
kości.  Osteoporoza  jest  typową 
dolegliwością  wieku  podeszłego, 
chociaż  występuje  głównie  u 
kobiety 

z 

powodu 

braku 

bodźców  hormonalnych.  Kość 
traci wtedy swą zawartość i staje 
się  bardziej krucha.  Łatwo  może 
dojść  do  złamania.  Kość  jest 
żywą  tkanką  i  wymaga  z  naszej 
strony  uwagi  i  troski  o  ich  stan 
zdrowia. 

W 

psychologii 

temperamentu 

znana 

jest 

typologia 

konstytucjonalna 

osobowości,  która  opiera  się  na 
strukturze 

układu 

kostnego 

człowieka.  Układ  mięśniowy  - 
odpowiedzialny  za  trzymanie 

pionowej 

postawy 

ciała 

i 

motoryczność 

człowieka. 

Mięsień  jest  wiązką  włókien 
przystosowanych 

do 

zmieniających  się  czynności 
efektorowych 

i 

działa 

antagonistycznie. 

W 

naszym 

organizmie 

występują 

trzy 

rodzaje 

mięśni: 

mięśnie 

prążkowane  rąk  i  nóg,  mięśnie 
gładkie,  mięsień  sercowy.  Układ 
mięśniowy 

współpracuje 

ze 

wszystkimi 

pozostałymi 

układami w naszym organizmie. 
22.  UKŁAD  ODDECHOWY  I 
MOWY 

Centralnym  narządem  układu 
oddechowego są płuca. osłonięte 
w  klatce  piersiowej  żebrami  i 
mięśniami,  które  chronią  płuca 
przed  urazami  i  czynią  cały  ten 
układ 

elastyczny. 

Dzięki 

mięśniom  oddechowym  żebra 
ponadto  powiększają  przestrzeń 
potrzebną 

płucom 

do 

oddychania. 
A) 

CHARAKTERYSTYKA 

UKŁADU ODDECHOWEGO.  

Płuca 

poza 

oddychaniem 

wykonują 

wiele 

innych 

czynności. 

Języczek 

podniebienny  -  jest  częściowo 
odpowiedzialny  za  chrapanie. 
Poniżej 

krtani 

jest 

ważne 

rozwidlenie 

kanałów. 

Jeden 

prowadzi do przełyku, żołądka; a 
drugi  do  płuc.  Istnieje  rodzaj 
zastawki  zwanej  nagłośnią  która 
pokarm  i  powietrze  wysyła 
różnymi  drogami.  Nagłośnia 
wygina  się  od  przodu  i  od  tyłu. 
Ruch  ten  jest  automatyczny. 
Wywołuje  go  skurcz  mięsni. 
Uniemożliwia  ona  przedostanie 
się  pokarmu  do  niewłaściwego 
kanału. Tym samym chroni przed 
uduszeniem się.  
B) BIOMECHANIKA MOWY.  

Powietrze wydychane z płuc jest 
modulowane 

przez 

rodzaj  

muzycznego  instrumentu  przez 
fałdy  głosowe  zwane  strunami. 
Struny  głosowe  mogą  kurczyć 
się  w  skomplikowany  sposób 
powodując 

wytwarzanie 

najróżniejszych dźwięków.  
W  istocie  to  mózg  kontroluje 
całym  układem.  Mózg  rozkazuje 
fałdom  głosowym  aby  kurczyły 
się  w  odpowiedni  sposób  i 
odpowiednio  wibrowały  podczas 
przechodzenia 

powietrza 

wytwarzając  pożądane  dźwięki. 
Ton 

głosu 

i 

barwa 

jest 

modulowany 

przez 

komorę 

rezonansową 

którą 

stanowi 

głośnia.  Natężenie  głosu  zależy 
od 

ciśnienia 

powietrza 

wydychanego  z płuc.  Im dłuższe 
fałdy  głosowe  tym  niższy  głos. 
Dźwięki  powstałe  w  wyniku 
drgania  fałd  głosowych  ulegają 
przekształceniom  w  jamie  ustnej 
w  różnie  brzmiące  samogłoski. 
Fałdy  głosowe  są  jedynie 
głośnikami  aparatu  głosowego 
kierowanego 

przez 

mózg. 

Wszystkie polecenia skurczu czy 
rozkurczu  pochodzą  z  ośrodka 
mowy w mózgu. 
C)  FUNKCJE 

ŻYCIOWE 

ODDYCHANIA.  

Tchawica  jest rurą łączącą  płuca 
ze  światem  zewnętrznym.  Jej 
ściany  są  bardzo  gładkie.  Są  na 
nich  także  komórki  rzęskowe. 
Ich 

praca 

polega 

na 

zatrzymywaniu  i  wydalaniu  ciał 
obcych  docierających  tu  z 
wdychanym 

powietrzem. 

Tchawica  jest  też  komorą 
buforową regulującą temperaturę 
i wilgotność powietrza. Oskrzela 
i  płuca  z  ich  pęcherzykami 
tworzą 

układ 

wykonujący 

czynności  niezbędne  dla  życia. 
Zaopatruje  organizm  w  tlen  i 
usuwa 

dwutlenek 

węgla 

(dostarcza 

energii 

i 

usuwa 

odpady). Pęcherzyki znajdują się 
na  zakończeniach  najmniejszych 
odgałęzień  oskrzeli.  W  płucach 
znajduje się jeszcze układ tętnicy 
płucnej. 

Jej 

niezliczone 

rozgałęzienia 

zakończone 

naczyniami 

włosowatymi 

dostarczają 

krew 

do 

pęcherzyków 

płucnych. 

W 

pęcherzykach zachodzi wymiana. 
Krwinki  czerwone  są  dostawcą 
tlenu  dla  wszystkich  narządów. 
Mózg 

jest 

największym 

konsumentem tlenu. 
D) 

GENEZA 

UKŁADU 

ODDECHOWEGO 

Początkowo 

jednokomórkowe 

organizmy 

zwierzęce 

przyswajały tlen rozpuszczony w 
wodzie bezpośrednio przez błonę 
komórkową. 

Rozwijały 

się 

wyspecjalizowane  narządy  do 
przyswajania 

tlenu 

i 

rozprowadzania  go  po  całym 
organizmie. Powstały np. skrzela 
zewnętrzne. 

Owady 

były 

pierwszymi  organizmami,  które 
opuściły  wodę  i  nauczyły  się 
oddychać  tlenem  z  powietrza. 
Płuca 

mają 

początki 

w 

pęcherzykach  pławnych  ryb. 
Dopiero  u  kręgowców  kiedy 
wytworzyły  się  wydajne  płuca  i 
wodoodporna  skóra  –  zwierzęta 
uniezależniły  się  od  środowiska 
wodnego.  Gady,  ptaki  i  ssaki  są 

zdolne 

do 

życia 

na 

najsurowszych  obszarach  ziemi. 
Ląd okazał się tak niebezpieczny, 
że  niektóre  gatunki  jak  żółwie 
wróciły do wody. Zachowały one 
płuca  jako  swoista  pamiątkę  lat 
spędzonych na lądzie.  
E) 

CHOROBA 

I 

PROFILAKTYKA 
ZDROWOTNA 

UKŁADU 

ODDECHOWEGO.  

Płuca  są  w  stałym  kontakcie  z 
otaczającym powietrzem, są więc 
narażone  na  szkodliwe  działanie 
różnych  lotnych  substancji  i 
drobnoustrojów.  Skutkiem  tego 
może być np.: zapalenie oskrzeli, 
zapalenie  płuc.  W  przebiegu 
zapalenia  oskrzeli  ich  ściany  są 
nacieczone  i  obrzęknięte  co 
utrudnia  przepływ  powietrza.  W 
przypadku  zapalenia  płuc,  płuca 
wypełniają  się  płynem  i  tracą 
możliwość  działania.  Powoduje 
to  zmniejszenie  zawartości  tlenu 
we  krwi  i  utrudnia  dostawę 
energii  do  całego  organizmu. 
Obecnie  płuca  są  bardziej 
podatne  na  uszkodzenie  niż 
kiedyś.  Dostaje  się  więcej 
wirusów, 

bakterii, 

kurzu, 

zarodników,  ale  także  związków 
chemicznych 

wydzielanych 

przez  ciepłownie,  samochody, 
przemysł,  itp.  Niektóre  z  tych 
związków  są  wydalane  przez 
kaszel.  Inne  są  przetwarzane. 
Jeszcze  inne  usuwane  przez 
mikrofagi.  Gdy  palimy  tytoń 
wdychamy 

do 

płuc 

niewiarygodnie 

duże 

ilości 

związków  chemicznych.  Krew 
rozprowadza  te  rozpuszczone 
toksyczne, 

związki 

do 

wszystkich  części  organizmu 
powodując 

tam 

szkody. 

Największe 

uszkodzenia 

powstają  w  płucach.  Osad  z 
dymu 

tytoniowego 

może 

zapoczątkować  łańcuch  reakcji 
biochemicznych 

które 

uszkadzają 

tkanki 

może 

doprowadzić 

do 

zapalenia 

oskrzeli, rozedmy  i  raka.  Palenie 
tytoniu  to  jedna  z  głównych 
przyczyn 

nowotworów 

złośliwych. 

Nasze 

płuca 

rozwinęły  się  w  toku  ewolucji 
kiedy  nie  było  jeszcze  tytoniu, 
dlatego  nie  możemy  wymagać 
aby  nasz  organizm  przystosował 
się do dymu z papierosów. 
23. 

UKŁAD 

SERCOWO-

NACZYNIOWY  

Układ 

sercowo-naczyniowy 

obejmuje serce oraz sieć dużych i 
małych 

sieci 

naczyń 

krwionośnych, 

za 

pomocą 

których  krew  tłoczona  przez 
serce dostaje się do każdej części 
organizmu,  każdej  komórki, 
dostarczając 

życiodajnych 

płynów 

ustrojowych, 

obejmujących  zarówno  krew, 
pełniącą  funkcje  odżywcze  i 
zbierania 

produktów 

odpadowych 

jak 

również 

hormony,  aktywizujące  procesy 
informacyjne w ustroju.  
A) 

ONTOGENEZA 

I 

FUNKCJE SERCA.  

Serce  jest  narządem,  który 
pierwszy  zaczyna  pracować,  a 
ustaje  ostatni.  Wszystko  zaczyna 
się  od  jednej  komórki.  Ok.  3-4 
tygodnia dwa oddzielne naczynia 
krwionośne  łączą  tworząc  coś  z 
czego  powstaje  serce.  Serce 
pracuje 

jak 

czterocylindrowa 

pompa 

zapewniając 

krążenie 

tlenu, płynów odżywczych, które 
zapewniają 

życie. 

Zastawka 

dwudzielna 

znajduje 

się 

pomiędzy 

przedsionkiem, 

a 

komorą.  Utlenowana  w  płucach 
krew 

przechodzi 

przez 

tę 

zastawkę  i  wypełnia  komorę. 
Następnie  komora  kurczy  się  a 
zastawka  zamyka  się  szczelnie 
uniemożliwiając  powrót  krwi  do 
przedsionka. Zmusza to krew aby 
popłynęła  do  tętnicy  głównej 
zwanej aortą. Następnie krąży po 
całym organizmie.  
B)  UKŁAD  KRĄŻENIA  I 
JEGO STRUKTURA.  

Układ  krążenia  jest  ogromny. 
Małe  tętniczki  i 

naczynia 

włosowate  są  jak  jezioro,  w 
którym  ruch  jest  powolny.  Krew 
nabiera  szybkości  wpływając  do 
żył gdy wraca do serca. Powolny 
przepływ  krwi  w  naczyniach 
włosowatych  pozwala  przyswoić 
komórkom  składniki  odżywcze 
oraz  tlen.  Jedną  z  tajemniczych 
broni  układu  krążenia  jest 
zdolność  tętniczek  do  kurczenia 
się  i  rozkurczania  zgodnie  z 
pożądanym  przepływem  krwi. 
Umięśnienie  tętniczek  pozwala 
nie  tylko  na  regulację  tego 
przepływu ale i na kierowanie go 
do obszaru, gdzie jest najbardziej 
potrzebna.  
C) 

MÓZGOWE 

MECHANIZMY 

PRACY 

SERCA I EMOCJI.  

Czynność  serca  jest  procesem 
autonomicznym, 

niezależnym. 

Tajemnica 

kryje 

się 

w 

komórkach  z  węzła  zatokowo-
przedsionkowego.  Reagują  one 
na  różne  rodzaje  bodźców: 
biochemiczne, 

nerwowe 

lub 

mechaniczne.  Komórki  wokoło 
stanowią 

mięśniówkę 

wytwarzającą  bodźce  regulujące 
pracę całego mięśnia sercowego. 
Węzeł  zatokowy  jest  jakby 
naturalnym  rozrusznikiem  serca. 
Jest  to  układ  reagujący  pracą 
serca.  Komórki  regulujące  bicie 
serca  mogą  być  pobudzane 
również  przez  układ  nerwowy 
lub przez hormony. Dlatego silne 
emocje 

mogą 

przyśpieszyć 

czynności  serca.  W  przypadku, 
gdy  do  krwioobiegu  dostają  się 
hormony  po  dotarciu  do  serca 
taka 

krew 

powoduje 

stan 

pobudzenia.  Serce  i  mózg 
połączone są na wiele sposobów. 
Myśli,  emocje,  uczucia  mogą 
wpływać  na  czynności  serca 
bezpośrednio 

lub 

pośrednio 

(poprzez  hormony  lub  układ 
nerwowy). 

Pobudzenie 

jest 

wysyłane  przez  autonomiczny 
układ  nerwowy,  który  składa się 
z  układu  współczulnego  i 
przywspółczulnego. 

Układ 

współczulny 

mobilizuje 

organizm  odo  działania  przez 
pobudzenie 

produkcji 

takich 

substancji 

jak: 

adrenalina  i 

noradrenalina.  W  wyniku  tego 
następuje 

zwężenie 

tętnic, 

zwiększenie  ciśnienia  krwi  i 
przyspieszenie  czynności  serca. 
Gdy  emocje  są  zbyt  silne 
dochodzi 

do 

nadmiernego 

pobudzenia 

ośrodków 

w 

opuszce,  również  tych,  które 
powodują  nudność  i  powodują 
ruchy  jelit.  Innym  łącznikiem 
układu  przywspółczulnego  jest 
nerw  błędny.  Powoduje  on 
rozszerzenie 

naczyń 

krwionośnych, 

obniżenia 

ciśnienia krwi, zwalnia czynność 
serca. 

Nasze 

reakcje 

na 

doznawane emocje są zależne od 
równowagi  pomiędzy  układami 
współczulnym 

a 

przywspółczulnym. 

Dlatego 

różni  ludzie  reagują  odmiennie 
na  te  same  wydarzenia.  Istotną 
rolę  odgrywają  tu  hormony. 
Poprzez  reakcje  łańcuchowe  w 
których  uczestniczą  przysadka 
mózgowa,  nadnercza  i  tarczyca 
regulują 

one 

podstawowe 

procesy życiowe.  
D) 

PATOLOGIA 

I 

PROFILAKTYKA 
ZDROWOTNA 

UKŁADU 

SERCOWO-
NACZYNIOWEGO.  

System  naczyniowy:  tętnice  i 
żyły  często  staje  się  mniej 
drożny.  Ulegają  zatkaniom  bo 
tworzą  się  osady  tzw  blaszek 
miażdżycowych  z  tłuszczów  (w 
tym cholesterolu), z soli wapnia i 
innych  związków  chemicznych. 
Czasami 

nawet 

niewielkie 

zaczopowanie 

może 

spowodować 

skurcz 

tętnicy 

uniemożliwiać  przepływ  krwi. 
Innym  zagrożeniem  w  naszych 
tętnicach jest zakrzep zbudowany 
z 

krwinek 

płytkowych, 

czerwonych  i  włókniaka.  Taki 
zakrzep  może  się  powiększać  i 
zatkać  tętnicę,  przyczynić  się  do 
zawału  serca,  udaru  mózgu. 
Nadmierne ilości  cholesterolu  są 
niebezpieczne. 

Obecnie 

przyjmuje 

się, 

że 

ryzyko 

powstania 

choroby 

miażdżycowej  wzrasta,  gdy  po 
30 

roku 

życia 

poziom 

cholesterolu 

przekracza 

180 

miligramów  w  stu  mililitrach 
osocza.  Dotyczy  to  głównie 
palaczy  i  ludzi  z  nadciśnieniem. 
Pierwszym 

objawem 

zaczopowania  tętnic  jest  ból 
związany 

z 

niedokrwieniem 

mięśnia 

sercowego. 

Przy 

zaczopowaniu tętnicy wieńcowej 
brak  dopływu  krwi  powoduje 
zawał 

serca. 

Obecnie 

dysponujemy 

środkami 

umożliwiającymi 

leczenie 

nieoperacyjne, 

zachowawcze. 

Przy 

operacjach 

dobrze 

sprawdzoną  metodą  jest  tzw. 
przeszczep  omijający  (baj  pas). 
Uszkodzony  fragment  zostawia 
się  na  miejscu,  a  stwarza  się 
możliwość obocznego przepływu 
krwi.  Jeden  koniec  naczynia 
krwionośnego  wszczepia  się 
powyżej  miejsca  niedrożności,  a 
drugi 

koniec 

później. 

Przeprowadzono wiele badań nad 
metodami 

usuwania 

zagrażających  życiu  blaszek 
miażdżycowych.  Nowa  metoda 
polega  na  wprowadzaniu  się  do 
tętnicy  specjalnego  cewnika, 
który  dociera  do  miejsc  w 
których  znajdują  się  złogi 
zapychające  światło  tętnicy. 
Obecnie 

biotechnolodzy 

skonstruowali 

miniaturowe 

wiertło,  które  kruszy  blaszkę 
miażdżycową.  
24. LOKALIZACJA UKŁADU 
HORMONALNEGO.  

Na  poziomie  głowy  możemy 
zlokalizować 

przysadkę 

mózgową  odpowiedzialną  za 
hormony  wzrostu,  metabolizmu 
wody  i  soli,  oraz  tarczyca, 
regulacją  przemianę  materii, 
aktywność  i  wagę,  a  także 
gruczoły 

przytarczyczne, 

odpowiedzialne  za  pobudliwość 
układu  nerwowego,  metabolizm 
wapnia.  Na  poziomie  tułowia 
można  zlokalizować  gruczoły 
dokrewne: 

trzustka, 

odpowiedzialna  za  metabolizm 
cukru  (insulina  i  glucogen); 
nadnercza: 

kora, 

regulująca 

metabolizm  węglowodanów  i 
soli  oraz  rdzeń,  kontrolujący 
emocje 

(adrenalina 

vs. 

Noradrenalina)  i  sen;  gruczoły 
płciowe: 

jajniki 

(kobiety), 

produkujące 

estrogen 

i 

progesteron 

oraz 

jądra 

(mężczyźni) 

produkujące 

testosteron.  
25. CHRONOBIOLOGIA 
Wyjaśnieniem 

mechanizmów 

rytmiki  około  dobowej  zajmuje 
się 

specjalna 

dyscyplina 

naukowa,  zwana  chronobiologią. 
Dzieli  ona  ludzi  na  2  typy: 
poranny 

i 

wieczorny. 

Typ 

poranny  tzw.  „skowronki”,  to 
osoby,  które  wcześnie  chodzą 
spać,  szybko  zasypiają  i  budzą 
się  rano  wypoczęte  i  rześkie. 
Najlepiej 

czują 

się 

około 

południa 

a 

nawet 

nieco 

wcześniej.  Typ  wieczorny  – 
„sowy”  to  ludzie,  najsprawniej 
funkcjonują  wieczorem,  chodzą 
spać  późno,  rano  czują  się 
zmęczeni. 

Większość 

ludzi 

stanowi  typ  mieszany,  pośredni 
na  continuum  poranność  – 
wieczorność.  Chronotyp    jest 
zjawiskiem  złożonym,  wynikiem 
dynamicznej 

synchronizacji 

organizmu 

ludzkiego 

z 

wymaganiami 

otoczenia. 

Chronotyp 

jako 

dynamicznie 

zróżnicowany  układ  sygnalizuje 
nam 

najwłaściwszą 

porę 

zaspokajania  różnych  potrzeb: 
snu, 

spożywania 

posiłków, 

wydalania,  odpoczynku  ruchu, 
itd. 

Wyznacznikami 

funkcjonowania  chronotypu  są 
m.in.  temp  ciała,  zmęczenie 
gotowość  do  podejmowania  i 
zaprzestania  aktywności,  także 
rytmika 

dobowa 

wydzielania 

niektórych  hormonów.  Stężenie 
adrenaliny 

zmniejsza 

się 

wieczorem, 

co 

umożliwia 

odprężenie 

organizmu 

i 

zaśnięcie.  Rytm  wydzielania 
adrenaliny jest zbliżony do rytmu 
temperatury  ciała  i  pozostaje  w 
ścisłym  związku  z  cyklem  snu  i 
czuwania. Adrenalina wpływa na 
organizm  pobudzająco  w  ciągu 
dnia.  Adrenalina  jest  hormonem, 
który  uwalnia  się  pod  wpływem 
napięcia, 

stresu. 

W 

nocy 

wydzielanie 

adrenaliny 

jest 

najmniejsze. 

Natomiast 

wydzielanie 

testosteronu 

i 

somatotropiny 

– 

hormonu 

wzrostu podnosi się w nocy i jest 
ono  związane  z  czynnościami 
bioelektrycznymi 

mózgu 

w 

okresie  snu  głębokiego.  W  nocy 
wzrasta 

też 

wydzielanie 

kortizolu.  W  nocy  podnosi  się 
również  poziom  wazopresyny, 
hormonu, 

który 

w 

nocy 

ogranicza  wydalanie  płynów 
przez 

nerki, 

wzrasta  także 

wydzielanie 

niektórych 

hormonów  sterujących  cyklem 
płciowym u kobiet.  
26. 
CHRONOPSYCHOLOGIA  

Chronopsychologia  zajmuje  się 
wszelkimi 

zjawiskami 

psychicznymi, 
charakteryzującymi 

się 

zmiennością w czasie. Odnosi się 
do 

rozbieżności 

między 

reakcjami 

fizjologicznymi, 

będącymi 

odpowiedzią 

organizmu 

na 

czynniki 

astronomiczne, 

związane 

z 

czynnikami  fotoekologicznymi  – 
czynniki  pierwszorzędowe  a 
wymuszonymi 

reakcjami 

psychicznymi  przez  wymagania 
społeczne  związane  z  pora 
posiłków,  praca  i  rozrywką  -
czynniki 

drugorzędowe 

rozbieżność  ta  dotyczy  z  jednej 
strony  rytmów  około  dobowych 
jak również nagłej zmiany strefy 
czasu 

lokalnego 

- 

lot 

odrzutowcem.  
A) 

RYTMY 

OKOŁO 

DOBOWE 

I 

ICH 

KONSEKWENCJE 
BEHAWIORALNE  
Zjawiskiem  rytmicznym  nazywa 
S.  Szmigielski  proces,  który 
wykazuje  regularne  oscylacje 
powtarzające  się  przez  dłuższy 
okres  czasu.  rytm  biologiczny  to 
cykliczna 

zmiana 

procesów 

fizjologicznych  w  czasie.  w 
zależności  od  długości  cyklu 
wyróżnia  się  rytmy  pływowe, 
około 

dobowe, 

tygodniowe, 

miesięczne,  sezonowe,  roczne, 
wieloletnie 

i 

wiekowe. 

Podstawową  jednostką  rytmu 
biologicznego  jest  więc  cykl. 
Każda 

funkcja 

wewnątrzustrojowa 

podlega 

rytmicznym 

zmianom. 

Faza 

rytmu  biologicznego  stanowi 
odniesienie 

jakiegoś 

charakterystycznego  punktu  tego 
rytmu  na  krzywej  czasu.  Rytmy 
ogzogenne  to  te,  które  sa 
całkowicie 

uzależnione 

od 

rytmiki  zmian  otoczenia.  Rytmy, 
które 

utrzymują 

się 

po 

wyeliminowaniu 

czynników 

środowiska, 

nazywamy 

endogennymi  przypuszczając,  że 
są 

naturalną 

własnością 

organizmu. Najważniejszy z nich 
Zeitgeber  –  wyznacznik  czasu, 
działa  bezpośrednio  na  przebieg 
rytmu 

endogennego. 

Synchronizatory  rytmu  są  to 
czynniki 

prowadzące 

do 

wyrównania fazy rytmu z innymi 
rytmami.  np.  astronomicznym, 
geograficznym,  środowiskowym. 
Na  rytmy  biologiczne  mają  też 
wpływ  takie  czynniki  jak  stres 
emocjonalny  czy  strach.  Zegar 
biologiczny 

to 

hipotetyczny 

układ  wewnątrzustrojowy,  który 
reguluje i steruje rytmiką funkcji 
fizjologicznych.  Wyróżnia  się 
zegar 

biologiczny 

wewnątrzkomórkowy 

i 

nadrzędny  (mózgowy).  Rytmy 
biologiczne zapisane są w kodzie 
genetycznym 

a 

warunki 

środowiska mają na nie niewielki 
wpływ.  
W 

przypadku 

człowieka 

najsilniejszy  wydaje  się  być 
czynnik  psychospołeczny  min. 
rodzaj  pracy,  sposób  spędzania 
wolnego  czasu,  styl  życia 
domowników, sąsiadów, godziny 
otwarcia 

sklepów,  urzędów; 

pełnią  w  naszym  życiu  rolę 
głównego synchronizatora.  
 -  LOKALIZACJA  „ZEGARA 
BIOLOGICZNEGO” 

Zegar  biologiczny  jest  podstawą 
powstawania 

funkcjonalnej 

struktury 

o 

charakterze 

psychofizjologicznym  jaką  jest 
chronotyp.  Naukowcy  sugerują, 
że  u  niektórych  ssaków,  min.  u 
małp, 

funkcje 

zegara 

biologicznego  mogą  pełnić  dwie 
małe 

grupy 

komórek 

symetrycznie  położone  po  obu 
stronach  mózgu,  zwane  jądrami 
nadskrzyżowaniowymi 
podwzgórza. 

Główną 

drogą 

przekazu informacji o fazie cyklu 
światło  –  ciemność  jest  szlak 
siatkówkowo  –  powzgórzowy. 
Badania 

dotyczące 

umiejscowienia 

zegara 

biologicznego 

w 

jądrach 

nadskrzyżowaniowych 
podwzgórza 

wnoszą 

kilka 

ważnych fatów: 
1) 

rejestrując 

aktywność 

bioelektryczną 

mózgu 

uzyskujemy  informacje  o  rytmie 
prądów 

elektrycznych 

generowanych  przez  komórki 
nerwowe,  uczynniające  jądra 
nadskrzyżowaniowe  podwzgórz. 
Mamy  tu  do  czynienia  z  rytmem 
o  cyklu  około  24h,  czyli 
zbliżonym  do  dobowego,  który 
wprawia w ruch nasz zegar.  
2) 

usunięcie 

jąder 

nadskrzyżowaniowych 
podwzgórza  na  ogół  całkowicie 
znosi  rytmikę  przyjmowania 
pokarmów, płynów i aktywności 
3)  w  sytuacji  jeśli  połączenia 
nerwowe 

między 

jądrami 

nadskrzyżowaniowymi 
podwzgórza zostają przerwane to 
tylko  jądra  nadskrzyżowaniowe 
wykazują rytmikę,  
4)  gdy  utrzymywano  płaty 
mózgu 

w 

niezmiennych 

warunkach 

to 

bioprądy 

wytwarzane 

przez 

preparaty 

jąder 

nadskrzyżowaniowych 

podwzgórza  wykazują  rytmikę 
dobową,  co  nie  dotyczy  innych 
obszarów mózgu, 
5)  za  pomocą  przeszczepu  jąder 
nadskrzyżowaniowych 
podwzgórza przenosi się rytmikę 
jednego zwierzęcia na drugie.  
- 

SYNCHRONIZATORY 

CHRONOBIOLOGICZNE 

I 

CYWILIZACYJNE.  

Synchronizatory  wpływają  na  to 
co  nazywamy  poczuciem  czasu. 
Jest  wiele  synchronizatorów 
naturalnych:  rytm  światło  – 
ciemności, 

temperatura 

środowiska  czy  ruch  fal  dla 
żyjątek  sfery  międzypłytowej. 
Rytmy  środowiska  (Zeitgeber) 
nie 

są 

dla 

człowieka 

cywilizowanego  wyznacznikami 
czasu.  Funkcjonujemy  w  pewnej 
strukturze  społecznej.  Człowiek 
w  pewnym  stopniu  uniezależnił 
się  od  środowiska  naturalnego 
stworzył 

cywilizację, 

która 

pulsuje 

własnym 

rytmem. 

Oprócz 

naturalnego 

rytmu 

światło  –  ciemność  odziaływują 
na nas też cisza i hałas, związane 
z  natężeniem  ruchu  ulicznego, 
stylem  życia  sąsiadów.  Stopień 
ważności  synchronizatorów  jest 
różny dla różnych  osób. Poprzez 
poddawanie 

się 

wpływowi 

odpowiednich  synchronizatorów 
możemy  uczynić  nasz  rytm 
bardziej 

wieczornym 

lub 

porannym.  
27.RZEGLĄD 

BADAŃ 

DOTYCZĄCYCH 
FUNKCJONOWANIA 
CHRONOTYPU 
A) 

OPTYMALNE 

PORY 

AKTYWNOŚCI 
OKOŁODOBOWEJ.  

Jednym 

z 

podstawowych 

wyznaczników  zdolności  do 
pracy  fizycznej  i  umysłowej  jest 
rytm  temperatury.  Najwyższą 
sprawność  osiągamy  podczas 
szczytu  temperatury  a  najniższą 
sprawność  podczas  jej  spadku. 
Poza 

rytmem 

temperatury 

obserwujemy  spadek  pobudzenia 
zmysłów, 

wydłużenie 

czasu 

reakcji, 

pogorszenie 

spostrzegania 

wzrokowego 

i 

słuchowego  prawie  o  połowę  w 
godzinach  nocnych.  W  ciągu 
dnia  mamy  zwykle  do  czynienia 
z 

dwoma 

okresami 

spadku 

sprawności  psychofizjologicznej 
w  godzinach  13-15,  oraz  w 
późnych 

godzinach 

popołudniowych.  Spowodowane 
są  przejściowym  wyczerpaniem 
poszczególnych 

układów 

związanych 

z 

aktywnością 

człowieka  oraz  przestawieniem 
pory  posiłków.  Najsprawniejsi 
fizycznie 

jesteśmy 

późnym 

popołudniem. 

Maksymalną 

zdolność  do  wykonywania  pracy 
fizycznej, 

można 

zmierzyć 

metodą 

bezpośrednią 

albo 

pośrednią.  Pomiaru  dokonuje się 
za  pomocą  cykloergometru  lub 
bieżni 

laboratoryjnej 

maksymalnego  wysiłku.  Wyniki 
pomiaru  metodą  bezpośrednią 
wykazują  na  ogół  wyższe 
wartości  w  dzień  niż  w  nocy, 
natomiast 

pomiar 

metodą 

pośrednią  daje  odwrotne  wyniki, 
mówi  o  wyższej  wydolności  w 
nocy. 

Wydatkowana 

energia 

potrzebna 

do 

wykonywania 

pracy 

w 

nietypowej 

porze 

nocnej,  jest  około  15  –  20% 
większa  niż  w  dzień.  U  osób 
nieprzyzwyczajonych 

do 

aktywności  w  nocy  praca  nocą 
stanowi  naruszenie  naturalnego 
cyklu  snu  i  czuwania.  W 
Instytucie  Medycyny  Pracy  w 
Łodzi 

na 

pracownikach 

przemysłu 

włókienniczego 

dokonywano 

pomiaru 

czasu 

zmiany  czółenka  na  zmianie 
dziennej  i 

nocnej. 

Badacze 

wnioskują, 

że 

zmęczenie 

powoduje  wydłużenie  czasu 
zmiany  czółenka  pod  koniec 
trwania 

 

zmiany 

dziennej. 

Podczas 

zmiany 

nocnej 

na 

początku  zmiany  mierzony  czas 
był  wyraźnie  dłuższy,  niż  w 
ciągu  dnia.  Nad  ranem  czas 
wykonywania 

tej 

czynności 

skrócił się, pomimo braku snu w 
nocy  i  narastającego  zmęczenia. 
Badania 

te 

są 

dowodem 

nakładania się naturalnego rytmu 
sprawności  psychofizycznej  na 
narastające  zmęczenie.  Pomimo 
zmęczenia sprawność wzrosła bo 
zgodnie  z  fazą  swojego  rytmu 
organizm  przygotowywał  się  do 
wzmożonej aktywności dziennej. 
Podczas  dłuższej  pracy  w 
systemie 

pracy 

zmianowej 

organizm  przystosowuje  swoje 
rytmy  do  nowych  warunków 
środowiska.  Po  kilku  dobach 
pracy 

na 

nocnej 

zmianie 

dochodzi do obniżenia amplitudy 
rytmu  dobowego  temp  ciała  w 
kierunku  godzin  nocnych.  Po 
tygodniu  przesunięcie  to  jest 
wyraźne  i  dotyczy  też  rytmu 
wydzielania 

kortizolu. 

Stwierdzono,  że  w  godzinach 
obniżonej 

sprawności 

psychicznej 

organizmu, 

pomiędzy  godziną  22  a  2 
występuje  zwiększona  liczba 
wypadków przy pracy i katastrof 
komunikacyjnych. 

Z 

badań 

kobiet 

zatrudnionych 

w 

zakładach 

włókienniczych 

wynika,  że  62%  badanych 
chciałoby  pracować  tylko  w 
godzinach 

przedpołudniowych, 

16% 

tylko 

na 

zmianie 

popołudniowej  i  tylko  7%  w 
godzinach  nocnych.  Najmniej 
korzystny  z  punktu  widzenia 
rytmiki  dobowej,  i  jednocześnie 
najczęściej 

stosowany, 

jest 

system  pracy  trzyzmianowej,  w 
którym  zmiana  następuje  co 
tydzień  z  wolną  niedzielą 
przeznaczoną  na  wypoczynek. 
Po  tygodniu  pracy  na  zmianie 
nocnej  dochodzi  do  częściowej 
adaptacji  rytmy  temp  ciała  i 
wydzielania 

hormonów 

do 

nowych  warunków  a  właśnie 
wtedy 

następuje 

zmiana. 

Powoduje  to  ciągłą  adaptację  i 
zadaptację  rytmów  pracownika. 
W 

badaniach 

statystycznych 

stwierdzono  większą  częstość 
występowania 

choroby 

wrzodowej 

żołądka 

i 

dwunastnicy 

oraz 

nerwic 

wegetatywnych  u  pracowników 
pracujących  na  3  zmiany  w 
porównaniu  z  wykonującymi  te 
same  czynności  pracownikami 
zatrudnionymi tylko w godzinach 
przedpołudniowych. 

Badania 

przeprowadzone 

na 

pracownikach 

metra 

moskiewskiego  pracujących  na 
nocną  zmianę  wykazały,  że 
rozkojarzenie  rytmów  dobowych 
i zaburzenia snu są wynikiem nie 
tyle  pracy  w  godzinach  nocnych 
co  złą  organizacją  wypoczynku 

w  dzień.  Zdolność  do  pracy 
zmianowej 

w 

aspekcie 

funkcjonowania 

rytmów 

dobowych to problem nakładania 
się  wydolności  organizmu  na 
rytmicznie  odnawianą  zdolność 
do  podejmowania  wysiłków 
fizycznych i psychicznych.  
B)  CHRONOBIOLOGICZNE 
KORELATY OSOBOWOŚCI 
- BIORYTMY A OKRESOWE 
ZABURZENIA 
PSYCHICZNE. 
J. 

Waterhouse, 

D. 

Minors: 

przypuszczają, że wśród licznych 
postaci  depresji,  przynajmniej 
trzy  z  nich:  okresowa  depresja 
maniakalna,  niektóre  postacie 
depresji  endogennej,  okresowe 
zaburzenia 

psychiczne, 

maja 

związek 

z 

wadliwie 

funkcjonującym 

 

zegarem 

biologicznym.  U  niektórych 
chorych  z  objawami  depresji 
maniakalnej  objawy  w  postaci 
występujących 

na 

przemian 

stanów  pobudzenia  i  depresji 
występują  regularnie.  Badacze 
wnioskują,  że  rytm  temperatury 
wskazuje  na  przyspieszenie  nie 
adekwatne  do  rytmu  dobowego 
światła i ciemności. U niektórych 
pacjentów  podatnych  na  lit 
obserwowano  remisję  objawów 
po podaniu soli litu w tabletkach. 
Ponieważ  testy  na  zwierzętach 
wykazały,  że  podanie  litu 
skutecznie  opóźnia  cykl  rytmów 
swobodnie  biegnących,  dlatego 
badacze  przypuszczają,  że  pod 
wpływem  terapii  litem  zegar 
biologiczny  zostanie  na  tyle 
spowolniony, 

że 

typowe 

synchronizatory  przystosują  go 
do  pracy  w  cyklu  dobowym.  G. 
K.  Kerkhof  twierdzi,  że  u 
pacjentów 

z 

depresją 

dwubiegunową  przyspieszenie  o 
6  h  cyklu  światła  i  ciemności 
okazało 

się 

skutecznym 

sposobem  na  przestawianie  ich  z 
fazy 

depresji 

w 

stan 

hipomaniakalny.  W  niektórych 
przypadkach depresji endogennej 
zaobserwowano  objaw,  który 
polega 

na 

tym, 

że 

stan 

depresyjny  nasilał  się  rano  a 
ustępował  w  miarę  upływu  dnia. 
Badacze  przypuszczają,  że  może 
mieć 

to 

związek 

z 

funkcjonowaniem 

zegara 

biologicznego.  Pacjenci,  którzy 
w ogóle nie spali albo budzili się 
bardzo  wcześnie  rano  mieli 
lepsze  samopoczucie.  Badania 
rytmów biologicznych wykazały, 
że  zegar  biologiczny  pacjentów 
przyspiesza, 

co 

powoduje 

skrócenie 

rytmów 

i 

ich 

nieregularny 

przebieg. 

Brak 

dostarczonej 

ilości 

światła 

powodował  stany  depresyjne 
rano  ustępujące  w  miarę  upływu 
dnia.  Leczenie  może  więc 
polegać  na  budzeniu  pacjentów 
wcześniej przed porą krytyczną i 
naświetlaniu ich więc polegać na 
budzeniu  pacjentów  wcześniej 
przed 

porą 

krytyczną 

i 

naświetlaniu 

ich 

jaskrawym 

światłem. 

Terapia 

światłem 

powoduje  zmiany  w  rytmie 
wydzielania 

hormonu 

melantoniny,  które  świadczą  o 
zmianach funkcjonowania zegara 
biologicznego.  G.  K.  Kerkhof 
twierdzi,  że  u  pacjentów  z 
depresją 

dwubiegunową 

przyspieszenie  o  6  h  cyklu 
światła  i  ciemności  okazało  się 
skutecznym 

sposobem 

na 

przestawianie  ich  z  fazy  depresji 
w 

stan 

hipomaniakalny. 

W 

niektórych  przypadkach  depresji 
endogennej 

zaobserwowano 

objaw,  który  polega  na  tym,  że 
stan depresyjny nasilał się rano a 
ustępował  w  miarę  upływu  dnia. 
Badacze  przypuszczają,  że  może 
mieć 

to 

związek 

z 

funkcjonowaniem 

zegara 

biologicznego.  Pacjenci,  którzy 
w ogóle nie spali albo budzili się 
bardzo  wcześnie  rano  mieli 
lepsze  samopoczucie.  Badania 
rytmów biologicznych wykazały, 
że  zegar  biologiczny  pacjentów 
przyspiesza, 

co 

powoduje 

skrócenie 

rytmów 

i 

ich 

nieregularny 

przebieg. 

Brak 

dostarczonej 

ilości 

światła 

powodował 

stany  depresyjne 

rano  ustępujące  w  miarę  upływu 
dnia.  Leczenie  może  więc 
polegać  na  budzeniu  pacjentów 
wcześniej przed porą krytyczną i 
naświetlaniu ich więc polegać na 
budzeniu  pacjentów  wcześniej 
przed 

porą 

krytyczną 

i 

naświetlaniu 

ich 

jaskrawym 

światłem. 

Terapia 

światłem 

powoduje  zmiany  w  rytmie 
wydzielania 

hormonu 

melantoniny,  które  świadczą  o 
zmianach funkcjonowania zegara 
biologicznego. 

Szyszynka 

produkuje  melantoninę  tylko 
wtedy 

gdy 

jest 

ciemno. 

Niektórzy  uważają,  że  może  on 
być 

stosowany 

w 

celu 

zsynchronizowania  rytmu  snu  i 
czuwania  z  rytmem  dobowym 
zmian  oświetlenia.  Wydzielanie 
melantoniny  sprzyja  poczuciu 
zmęczenia i brakowi aktywności. 

Melantonina 

jest 

podawana 

niewidomym 

w 

celu 

ustabilizowania  rytmiki  snu  i 
czuwania. 

Mamy 

też 

do 

czynienia 

z  chorobą,  która 

powoduje 

występowanie 

regularnych  odchyleń  w  rytmice 
dobowej.  Jest  nią  okresowa 
choroba  psychiczna  z  kręgu 
cyklofrenii.  Objawia  się  ona 
depresją  w  zimie  lub  wczesną 
wiosną.  Stany  depresyjne  cofają 
się latem. Może ono rozwinąć się 
u  osób  szczególnie  wrażliwych, 
którzy  w  porze  zimowej  nie 
otrzymują  dostatecznej  ilości 
światła.  W  niektórych  badaniach 
zaobserwowano 

zależność 

pomiędzy 

wewnętrznym 

porządkiem  czasowym  systemu 
okołodobowego  a  kryteriami 
neurotyzmu  i  depresji.  Przy 
przekraczaniu  stref  czasowych, 
w  skutek  pracy  zimowej,  u 
niewidomych, 

u 

chorych 

z 

zespołem  opóźnionej  fazy  snu 
też  występuje  rozregulowanie 
zegara 

biologicznego, 

które 

jednak  nie  powoduje  chorób 
psychicznych.  Być  może  ludzie, 
którzy  cierpią  na  sezonowe 
choroby  psychiczne  tylko  tym 
różnią się od ludzi zdrowych, że 
mocniej 

reagują 

na 

brak 

dziennego  światła  rano  i  gorzej 
się wtedy czują.  
- 

OSOBOWOŚCIOWE 

KORELATY  CHRONOTYPU 
PORANNOŚCI 

– 

WIECZORNOŚCI.  

W 

świetl 

dotychczasowych 

badań nasz zegar biologiczny jest 
naszym 

genetycznym 

dziedzictwem  choć  potrzebuje 
Dawcy  czasu  (Zeitgeberg)  i 
innych 

biologicznych 

i 

społecznych  synchronizatorów. 
Dlatego 

mówimy 

o 

hipotetycznym 

wpływie 

chronotypu  na  kształtowanie  się 
struktury 

osobowości. 

Jeśli 

rytmika  organizmu  wykazuje 
nieprawidłowości 

np. 

przesunięcie  w  fazie  albo  w 
zmianę  cyklu,  to  osobowość 
reaguje 

raczej 

zaburzeniami 

(począwszy  od  dyskomfortu  a 
skończywszy  na  zaburzeniach 
psychicznych).  G.  Matthews  na 
podstawie 

swoich 

badań 

wnioskuje,  że  istnieje  raczej 
słaba  tendencja  ekstrawertyków 
do bycia typem wieczornym oraz 
tendencja 

introwertyków 

do 

wcześniejszego  budzenia  się  i 
wzrostu  temp  rano  natomiast  u 
ekstrawertyków  do  osiągniącia 
szczytu w późniejszej porze dnia. 
Ekstrawertycy  wstają  i  kładą  się 
znacznie 

później 

niż 

introwertycy  więc  są  typami 
wieczornymi.  L.  Mecacci  i  G. 
Matthews stwierdzili porównując 
skrajne 

typy 

poranne 

i 

wieczorne,  że  typy  ranne  miały 
wyższe 

wyniki 

w 

cesze 

neutyzmu  a  z  wieczornością 
wiąże  się  psychotyzm.  G. 
Matthews  próbował  potwierdzić 
ze  swoich  wcześniejszych  badań 
że lęk wiąże się z wieczornością 
ale  okazało  się,  że  tylko  u 
mężczyzn 

pojawiła 

się 

spodziewana korelacja. Dochodzi 
do  wniosku,  że  chociaż  cech 
wykazuje 

niskie 

albo 

umiarkowane 

korelacje 

z 

osobowością,  to  nie  ma  takiej 
cechy 

którą 

można 

by 

identyfikować  z  porannością  – 
wieczornością. 

Badacze 

spodziewają  się,  że  gdyby  udało 
się  określić  elementy  struktury 
osobowości 

odpowiadające 

typom  rannym  i  wieczornym, 
można  byłoby  np.  przewidywać 
ich  zdolności  przystosowania się 
do pracy zmianowej, czy pracy w 
zawodach 

wymagających 

przekraczania stref czasowych. 
28.  Pomiar  chronotypu  za 
pomocą 

Kwestionariusza 

Typów 

Rannych 

– 

Wieczornych  J.A.  Horne  i  O 
Ostberga. 

Kwestionariusz  Typów  Rannych 
– Wieczornych w anglojęzycznej 
wersji  nosi  tytuł  Morningness  – 
Eveningness  Questionnaire,  w 
skrócie 

MEQ. 

Podstawą 

konstrukcji  tekstu  jest  założenie, 
że  typy  poranny  i  wieczorny  to 
bieguny  continuum  na  którym 
można 

określać 

położenie 

wyników  badanych  osób.  MEQ 
pozwala  ustalić  dla  każdej  jej 
chronotyp  i  w  związku  z  tym  – 
wyznaczyć 

optimum 

funkcjonowania 

jednostki 

w 

rytmie  około  dobowym.  Polska 
wersja  zaproponowana  przez  J. 
Terelaka  1993  stanowi  podobnie 
jak 

MEQ 

kwestionariusz 

samooceny.  Pytania  są  dotyczą 
zwyczajowych godzin wstawania 
i 

układania 

się 

do 

snu, 

preferowanych  pól  aktywności 
fizycznej  i  umysłowej,  oraz 
subiektywnego 

poczucia 

gotowości  do  podjęcia  działania 
po 

przebudzeniu 

i 

przed 

pójściem spać. Dokonano analizy 
psychometrycznej  właściwości 
testu. Wyniki zdychotomizowano 
i 

obliczono 

moc 

dyskryminacyjną  za  pomocą 
współczynnika 

korelacji 

punktowo  –  biseryjnej.  Trafność 
teoretyczną 

kwestionariusza 

oszacowano metodą sprawdzania 
różnic  międzygrupowych  oraz 
metodą 

analizy 

macierzy 

korelacji. 

Normalizacji 

i 

standaryzacji  testu  J.  Terelak  i 
wsp.  (1993)  dokonali  na  grupie 
studentów,  gdyż  grupa  ta  w 
porównaniu  z  innymi  grupami 
zawodowymi  miała  największą 
swobodę 

regulacji 

swojego 

rytmu 

okołodobowego. 

W 

efekcie  interpretacja  wyników 
przeliczonych  zbliżona  jest  do 
oryginalnej 

wersji 

kwestionariusza i wyróżnia: 
Typ skrajny ranny – 70-86 pkt.  
Typ  umiarkowany  ranny  –59-69 
pkt.  
Typ pośredni 42-58 pkt.  
Typ umiarkowany wieczorny 31-
41 pkt.  
Typ  skrajny  wieczorny  16-31 
pkt.  
Uzyskane 

w 

analizie 

psychometrycznej 

wyniki 

wskazują  na  użyteczność  testu. 
Odnośnie  do  rzetelności  Polska 
wersja 

nie 

ustępuje 

wcześniejszym  a  pod  względem 
stabilności 

przewyższ 

je. 

Zadowalająca  jest  też  trafność 
kwestionariusza  szacowana  za 
pomocą 

różnic 

grupowych. 

Badacze 

nie 

potwierdzili 

związku 

chronotypu 

z 

temperamentem  jak  sugerowały 
badania 

zachodnie, 

jednak 

podobieństwo rozkładu wyników 
pozwala  na  ekstrapolacje  w 
zakładzie  wyników  pomiarów 
psychofizjologicznych  odnośnie 
trafności metody. 
29. 

SYNDROM 

NAGŁEJ 

ZMIANY STREFY CZASU  
Problem 

stresu 

chronopsychologicznego, 
związanego  z  nagłą    zmianą 
strefy  czasu  jest  stosunkowo 
młody, 

gdyż  wiąże  się  z 

powstaniem 

i 

rozwojem 

samolotów  odrzutowych.  Skutki 
biologiczne  i  psychologiczne 
przekraczania  szybkiego  stref 
czasu  nazywane  są  w  literaturze 
przedmiotu  syndromem  pilota 
odrzutowego 

(jet 

– 

pilot 

syndrome)  lub  desynchronozą 
(jet  –  lag  desynchronosis  lub 
transmeridian desynchronism).  
A) ASPEKT BIOLOGICZNY  
 Skutki  przekraczania  nagłego 
strefy  czasowej  dotyczy  przede 
wszystkim  tzw.  desynchronizacji 
zewnętrznej 

na 

poziomie 

objawów 

fizjologicznych 

i 

występują poczynając od zmiany 
dwóch  stref  czasowych,  tj.  30 
stopni  długości  geograficznej. 
Oznacza  to,  że  np.  zarówno 
pasażerowie 

komunikacji 

lotniczej  jak  i  personel  latający, 
przy  przekraczaniu  kolejnych 
stref  czasu,  zachowuje  nadal 
lokalny 

endogenny 

rytm 

biologiczny, 

niezgodny 

z 

warunkami  fotoekologicznym  i 
synchronizatorami 

socjalnymi 

miejsca przylotu. Brak zgodności 
między  czasem  biologicznym, 
odliczanym przez nasz organizm, 
a 

czasem 

astronomicznym 

lokalnym 

powoduje 

szereg 

niekorzystnych  dla  zdrowia  i 
samopoczucia 

objawów, 

nazywany 

w 

literaturze 

chronobiologicznej  syndromem 
pilota  odrzutowego.  Syndrom 
ten,  najogólniej  rzecz  ujmując, 
można 

scharakteryzować 

za 

pomocą następujących objawów: 
senność w ciągu dnia i trudności 
w zasypianiu w nocy, wzmożona 
pobudliwość 

nerwowa, 

rozdrażnienie 

zaburzenia 

przewodu 

pokarmowego 

itp. 

Towarzyszą  temu  także  objawy, 
świadczące  o  pogorszniu  się 
sprawności psychicznej.  
B) 

ASPEKTY 

PSYCHOLOGICZNE  

Część  psychologiczna  syndromu 
pilota  –  odrzutowego  wiąże  nie 
przede 

wszystkim 

z 

niemożliwością 

wykonywania 

pracy  umysłowej,  wymagającej 
uwagi 

selektywnej. 

Wzorce 

resynchronizacji  zachowania  się 
ludzi  poddanych  stresowi  nagłej 
zmiany  strefy  wskazują  na 
pogorszenie  apetytu,  zaburzenia 
snu,  obniżenie  efektywności 
pracy  umysłowej,  zmienność 
nastroju. 

Tępo 

procesu 

resynchronizacji 

czyli 

przystosowania  się  procesów 
fizjologicznych 

i 

psychologicznych  do  wymagań 
lokalnych 

warunków 

fotoekologicznych  i  socjalnych 
(tj.  w  miejscu    przylotu),  różni 
się  w  zależności  od  kierunku 
lotu. 

I 

tak, 

w 

kierunku 

zachodnim 

prędkość 

resynchronizacji  wynosi  średnio 
ok.  90  min/dobę  a  przy  podróży 
na  wschód  50  min  /dobę. 
Autorzy  zwracają  także    uwagę 
na  występujące  różnice  w 
resynchronizacji 

między 

poszczególnymi 

funkcjami 

psychologicznymi.  Można  się  tu 

powołać 

na 

badania 

nad 

charakterystyką  psychologiczną 
wybranych 

sprawności 

psychicznych przy przekraczaniu 
stref  czasu  w  locie  na  trasie 
Niemcy  –  USA  –  Niemcy.  Z 
badań  wynika  że  w  zakresie 
psychomotoryki  wyniki  badań 
stabilizowały się dopiero między 
10-12  dniem  przystosowania  się 
do  warunków  miejsca  przylotu. 
Początkowy  spadek  sprawności 
psychomotorycznej  (koordynacja 
wzrokowo – ruchowa i skreślanie 
symboli)  po  przekroczeniu  stref 
czasu  na  trasie  Niemcy  –  USA 
oscylował 

między 

6-10% 

wartości wyjściowej. W znacznie 
krótszym czasie stabilizowały się 
wyniki  badań  w  zakresie  czasu 
reakcji (9 dnia) i dodawania liczb 
(8  dnia).  Potwierdzono  także  że 
znacznie  dłużej  utrzymywał  się 
efekt  desynchronizacji  rytmów 
okołodobowych  w  locie  w 
kierunku 

wschodnim, 

niż 

zachodnim.  Istnieją  czynniki 
maskujące 

i 

modyfikujące 

resynchronizację 

rytmów 

okołodobowych  podczas  nagłej 
zmiany  strefy  czasu,  takie  jak 
np.:  aktualny  stan  fizyczny  i 
psychiczny, 

stopień 

wytrenowania  danej  czynności, 
poziom  aktualnej  motywacji  do 
wykonania  określonego  zadania, 
oraz niektóre cechy osobowości i 
temperamentu. 
WNIOSKI: 

Chronopsychologia  jest  młodą 
dyscypliną  naukową  badającą 
związki 

psychologicznych 

wyznaczników  zachowania  z 
naturalną  zmiennością  czynności 
fizjologicznych 

, 

uwarunkowanych 
naprzemiennością 

cyklów 

fotoekologicznych    :  światła  i 
ciemności. 

Stres 

chronobiologiczny  jest  związany 
z 

rozbieżnością 

między 

naturalnymi 

rytmami 

biologicznymi 

wyznaczonymi 

przez  czynniki  fotoekologiczne  ( 
tzn.  czynniki  pierwszorzędowe) 
wywołujące zmienność procesów 
fizjologicznych 

w 

cyklu 

okołodobowym lub w przypadku 
nagłej  zmiany  lokalnej  strefy 
czasu 

w 

locie 

samolotem 

odrzutowym 

wzdłuż 

równoleżnikowym i aktywnością 
dobową  człowieka  wymuszoną 
przez 

zwyczajowe 

czynniki 

kulturowo  –  cywilizacyjne  (  tzn. 
czyn. Drugorzędowe) związane z 
porą 

posiłków 

, 

pracy 

wypoczynku 

. 

Rozbieżność 

pociąga  za  sobą  określony  koszt 
zdrowotny 

( 

np., 

złe 

samopoczucie, 

choroby 

psychosomatyczne) 

Chronotyp 

poranny  vs  wieczorny  można 
określić  nie  tylko  na  podstawie 
parametrów  fizjologicznych  ale 
także 

za 

pomocą 

metod 

psychologicznych  ,  takich  jak 
wywiad  dotyczący  preferencji 
pór  aktywności  i  wypoczynku 
oraz  kwestionariuszy  ,  spośród 
których  najbardziej  znany  jest 
Kwestionariusz  Typów  Rannych 
– Wieczornych Horne i Ostberga 
( 

w 

polskiej 

adaptacji 

J. 

Terelaka)  Zmniejszenie  efektów 
stresu  chronopsychologicznego 
jest  możliwe  między  innymi 
poprzez  redukcję  rozbieżności 
między  naturalnymi  rytmami 
okołodobowymi 

i 

własnymi 

preferencjami  w  zakresie  pory 
snu  i  czuwania.  Jednakże  ze 
względów 

cywilizacyjnych 

najczęściej 

dochodzi 

do 

desynchronizacji 

rytmów 

biologicznych 

z 

synchronizatorami socjalnymi , c 
w  konsekwencji  prowadzi  do 
błędnego 

koła 

stresu 

chronopsychologicznego. 

Fakt, 

że  desynchronizacja  rytmów 
biologicznych  endogennych  i 
egzogennych  jest  źródłem  stresu 
podkreśla  obowiązująca  obecnie 
poszerzona  definicja  zdrowia 
zaproponowana  przez  Światową 
Organizację  Zdrowia  (WOH) 
która,  obok  dobrego  stanu 
fizycznego 

i 

psychicznego 

uwzględnia 

wzajemną 

synchronizację 

ważnych 

ale 

życia biorytmów. 
30.STRES  BIOLOGICZNY  I 
PSYCOLOGICZNY. 

Pionierem  tematu,  pojęcia  stres 
był  fizjolog  W.  Cannon,  twórca 
Teorii  Homeostazy.  Opisywał 
reakcje  człowieka  na  stres, 
fizjologiczny 

mechanizm 

adaptacji  do  stresu.  Cannon  nie 
używał  określenia  stres  a: 
napięcie,  zaburzenia.  Jego  teoria 
zakłada, 

że 

ustrój 

może 

prawidłowo  funkcjonować  tylko 
w 

takich 

granicach 

oddziaływania  stresu,  w  jakich 
jest zdolny do szybkiej adaptacji. 
Rozwinięciem  tej  teorii  w 
fizjologii 

jest 

teoria 

przystosowania.  
31.FIZJOLOGICZNA 
TEORIA 

STRESU 

H. 

SELY’EGO  zwrócił  uwagę,  że 
w  każdej  chorobie  oprócz 
objawów  specyficznych  można 

wyodrębnić  syndrom  objawów 
nie  specyficznych  wspólny  dla 
wszystkich 

chorób. 

Owo 

zjawisko 

nazwał 

Ogólnym 

Syndromem  Adaptacji  w  skrócie 
GAS lub odpowiedzią na stres.  
Odpowiedź  na  stres  rozwija się 
w trzech stadiach: 
A) 

 

Reakcja 

alarmowa 

(mobilizuje siły obronne) 
- 

faza  szoku  (bezpośrednia 

reakcja  na  działanie  czynnika 
szkodliwego, 

intensywne 

pobudzenie organizmu) 
-  faza  przeciwdziałania  szokowi 
(reakcje  obronne,  zmiany  w 
funkcjach fizjologicznych) 
B) 

Stadium 

odporności 

(względna 

adaptacja 

organizmu) 

C) 

Stadium  wyczerpania 
(utrata 

zdolności 

obronnych, 
rozregulowanie  funkcji 
fizjologicznych,  nawet 
śmierć) 

Sely  wyrażnie  odróżniał  w 
stresie dwa aspekty:  
-fizjologiczny 

(związany 

z 

fizyczną  charakterystyką  bodźca 
stresowego 

np. 

jego 

siła, 

intensywność)  
-psychologiczny  (związany  z 
treściową 

charakterystyką 

bodźca) 
Zarówno  niedobór  bodźców 
(deprywacja  sensoryczna)  jak  i 
nadmiar 

(przeciążenie 

stymulacyjne)  mają  charakter 
stresowy.  
Salye  wprowadza  rozróżnienie 
na  stres  dobry  –  tzw.  eustres  i 
stres  zły  –  tzw.  distres.  Eustres 
mimo  chwilowego  dyskomfortu 
prowadzi 

do 

rozwoju 

osobowości, 

motywuje 

do 

wysiłku.  Distres  dezorganizuje 
działanie. 
Spiegel 

był 

współtwórcą 

Psychosomatycznej 

Koncepcji 

Stresu.  Mówi  ona  o  istnieniu 
zależności  między  czynnikami 
emocjonalnymi  o  wystarczająco 
dużej 

intensywności 

i 

odpowiednio  długim  czasem 
trwania  a  początkiem  choroby 
psychosomatycznej. 
Psychosomatyka  odnosi  się  do 
niektórych, 

tzw. 

chorób 

cywilizacyjnych: 

nadciśnienia 

tętniczego,  zawałów,  wrzodów 
żołądka,  wrzodów  dwunastnicy, 
łysienia plackowatego itp.  
Prekursorem  psychologicznych 
teorii 

stresu 

była 

Teoria 

Frustracji 

S. 

Rosenzweiga. 

Frustracja  jest  reakcją  człowieka 
na sytuację w której na drodze do 
realizacji  celu  pojawia  się 
przeszkoda.  
32.TRANSAKCYJNA 
TEORIA 

STRESU 

R. 

LAZARUSA I S. FOKLMAN.  

Stres 

określa 

jako 

stan 

wewnętrzny  który  można  opisać 
za  pomocą  określonego  układu 
procesów  psychicznych.  Stres 
wywołują  takie  czynniki  jak: 
krzywda,  strata,  wyzwanie,  ale 
tylko 

wtedy 

gdy 

interakcja 

między  nimi  a  osobą  zostanie 
oceniona 

jako 

obciążająca, 

zagrażająca. 

Mechanizm 

poznawczy ma dwa poziomy:  
-na 

poziomie 

pierwotnym 

dokonuje się wstępna ocena jaka 
jest  dana  sytuacja  dla  mnie  tu  i 
teraz 

oraz 

w 

przyszłości 

(antycypacja):  bez  znaczenia, 
sprzyjająco 

– 

pozytywna, 

stresująca.  
-ocena  wtórna  –  może  ona 
modyfikować ocenę pierwotną 
Radzenie  sobie  ze  stresem 
definiowane jest w tej teorii jako 
wysiłki 

mające 

na 

celu 

opanowanie 

zewnętrznych 

i 

wewnętrznych 

wymagań 

ocenianych  przez  daną  osobę 
jako 

obciążające 

lub 

przekraczające jej zasoby..  
Transakcję 

stresową 

można 

przedstawić następująco:  
1.  źródła  stresu  (osobowe  np. 
przy zagrożeniu wiary w siebie i 
środowiskowe) → 
2.  procesy  pośredniczące  (ocena 
sytuacji) →  
3.  reakcje  bezpośrednie  (zmiany 
fizjologiczne, 

behawioralne, 

emocjonalne,  umysłowe,  próby 
radzenia sobie ze stresem) →  
4.  reakcje  chroniczne  (obniżenie 
morale,  podpadnięcie  zdrowia 
fizycznego lub/i psychicznego)  
Skuteczność  radzenia  sobie  ze 
stresem 

można 

ocenić 

na 

podstawie  reakcji  bezpośrednich 
i chronicznych.  
33.KONCEPCJA 
STRESOWYCH 

ZDARZEŃ 

ŻYCIOWYCH  B.S.  I  B.P. 
DOHRENWENDÓW.  

Znaczące 

bądź 

krytyczne 

zdarzenia  życiowe  (np.  śmierć 
bliskich)  pozostają  w  wysokiej 
korelacji ze zdrowiem fizycznym 
i  psychicznym.  Mogą  być  one 
wywołane 

obiektywnymi 

czynnikami  środowiska  (np. 
hałas) 

lub 

czynnikami 

subiektywnymi,  związanymi  z 
charakterystyką  osoby  ludzkiej 
(np. 

cechy 

osobowości). 

Codzienne  zdarzenia  stresowe 

mogą  wywołać  stan  stresu, 
którego 

wielkość 

jest 

modyfikowana  przez  mediatory 
zewnętrzne 

(np. 

pomoc 

materialna) 

lub/i 

mediatory 

wewnętrzne 

(np. 

poziom 

aspiracji).  
STRES 

MOŻE 

MANIFESTOWAĆ 

SIĘ 

TRZEMA 

TYPAMI 

SYMPTOMÓW: 
-pogorszenie 

stanu 

zdrowia 

somatycznego  (np.  zwiększone 
tętno, 

wysoki 

poziom 

holesterolu, 

palenie 

tytoniu, 

wrzody 

żołądka, 

wrzody 

dwunastnicy, choroba wieńcowa, 
łysienie plackowate) 
-pogorszenie 

stanu 

zdrowia 

psychicznego  (manifestuje  się 
np.  niską  motywacją,  obniżoną 
samooceną,  dyssatysfakcją  z 
pracy,  nadużywaniem  alkoholu  i 
używek, nerwicą) 
-zaburzenie 

procesów 

społecznych 

(np. 

niska 

efektywność  działań,  absencja 
czyli  „nieobecność”  konflikty 
interpersonalne,  niezadowolenie, 
rezygnacja) 
34.MODEL 

REAKCJI 

NA 

STRES J. REYKOWSKIEGO.  

Stres  nie  jest  immanentną  cechą 
bodźca  lecz  efektem  interakcji 
między  bodźcem  a  daną  osobą. 
Bodziec  ten  jest  nośnikiem 
informacji. 

Wewnętrzny 

mechanizm 

regulacyjny 

rejestruje  te  informacje,  ocenia 
możliwości  wystąpienia  szkody 
dla 

organizmu 

i 

na 

jej 

podstawie  koordynuje  reakcje 
na stres.  
Reakcje 

na 

stres 

można 

rozpatrywać 

wg 

kontinuum 

obciążenia  w  którym  wyróżnia 
się trzy fazy: 
-faza reakcji normalnej 
-faza  reakcji  zmodyfikowanej    - 
charakterystyczna  dla  obciążenia 
większego niż zwyczajowe 
-faza  reakcji  zaburzonych  – 
bodziec  stresowy  uniemożliwia 
działanie,  człowiek  przestawia 
się na funkcjonowanie zastępcze 
W  fazach  pierwszej  i  drugiej 
mamy 

obserwujemy 

reakcje 

adaptacyjne,  a  w  fazie  trzeciej 
obserwujemy 

zaniechanie 

dotychczasowych celów działań i 
wystąpienie  reakcji  obronnych 
behawioralnych  (atak,  ucieczka) 
bądź 

reakcji 

obronnych 

osobowości 

(wyparcie, 

zaprzeczanie).  W  fazie  trzeciej 
mogą  też  wystąpić  reakcje 
destrukcyjne, 

związane 

z 

niekontrolowanymi  emocjami  o 
dużej intensywności. 
Fazy  reakcji  na  stres  można 
bardzo 

szczegółowo 

charakteryzować 

w 

trzech 

aspektach: 
-niespecyficznym-  związanym  z 
mobilizacją 

organizmu 

do 

przeciwstawienia  się  stresowi 
niezależnie  od  jego  rodzaju- 
duży wydatek energetyczny, 
-specyficznym-  związanym  z 
określonymi 

reakcjami 

na 

określony  sensor,  zwalczanie 
stresu  lub  obrona  przed  jego 
skutkami, 
-czynności 

ekspresyjnych- 

związanym  z  towarzyszącymi 
emocjami,  zwykle  negatywnymi, 
które  początkowo  kontrolowane 
w  sytuacji  przeciążenia  mogą 
przybrać formę niekontrolowaną.   
35.REAKCJE 
BEZPOŚREDNIE  NA  STRES 

charakteryzowane  są  zwykle  na 
czterech 

poziomach: 

fizjologicznym,  behawioralnym, 
emocjonalnym i umysłowym.  
-Reakcje 

fizjologiczne 

są 

odzwierciedleniem 

mobilizacji 

organizmu  w  sytuacji  stresu. 
Rejestruje je:  
Elektroencefalograf  (EEG)  –
bioelektryczne czynności mózgu; 
Elektroencekardiograf  (EKG) 
– bioelekryczne czynności serca; 
Elektromiograf 

(EMG) 

– 

rejestracja  tonusu  (napięcia) 
mięśniowego; 
Elektrodermomeria  (EDM)  – 
pomiar 

poziomu 

oporności 

elektrycznej skóry; 
Respirografia 

– 

pomiar 

częstości oddechów; 
Poligrafia  –  symulatyczny  zapis 
wszystkich 

dotychczas 

wyszczególnionych  wskaźników 
fizjologicznych; 
-Reakcje  behawioralne  –  wiążą 
się  z  zaburzonym  zachowaniem 
(od apatii po napady szału) 
-Reakcje emocjonalne – takie jak 
pobudzenie 

emocjonalne, 

nasilenie emocji negatywnych. 
-Reakcje  mentalne  –  związane  z 
poziomem 

funkcjonowania 

procesów 

umysłowych 

(np. 

dezorganizacja 

myślenia, 

rozkojarzenie, 

mobilizacja 

procesów poznawczych). 
36.SPOSOBY 

RADZENIA 

SOBIE ZE STRESEM.  
S. Epstein wyróżnia dwa systemy 
adaptacyjne: 

prewencyjny 

i 

patologiczny.  
-Osoba 

z 

systemem 

prewencyjnym 

uczy 

się 

sposobów  radzenia  sobie  ze 

stresem,  umiejętności  regulacji 
pobudzenia,  system  pojęciowy 
ma  wykształcony  w  schemacie: 
„ja  – świat”  i  „ja –  inni ludzie”. 
System  ten  obejmuje  wrodzone, 
względnie 

stałe 

elementy 

osobowości  np.  temperament 
(regulacja  poziomu  pobudzenia) 
możliwości 

rozwojowe. 

Obejmuje  też  zmienne  elementy 
osobowości  np.  wiedzę  o  sobie  i 
świecie,  system  wartości,  wizje 
własnego rozwoju.  
-Osoba 

z 

systemem 

patologicznym  ma  zaburzone 
procesy  uczenia  się.  Pojawiają 
się 

u 

niej 

zaburzenia 

emocjonalne 

prowadzące  do 

nerwic, 

zaburzenia 

integracji 

systemu 

pojęciowego 

prowadzące  do  psychoz.  Tu 
adaptacja  do  stresu  zwiększa 
koszt  fizjologiczny  (reagowanie 
nadmiernym 

pobudzeniem) 

i 

psychospołeczny 

(bezradność 

wobec 

stresu, 

ucieczka 

w 

nierealny świat).  
37.ODPORNOŚĆ  NA  STRES 

–  wrodzona  baza  biologiczna 
człowieka,  stanowiąca  podstawę 
kształtowania się temperamentu i 
inteligencji  oraz  niektórych  cech 
osobowości 

stwarzających 

możliwości 

lepszego 

lub 

gorszego 

radzenia 

sobie 

ze 

stresem.  
W  przypadku  człowieka  należy 
raczej  mówić  o  umiejętności 
radzenia  sobie  ze  stresem  niż  o 
odporności na stres. Umiejętność 
ta  jest  efektem  życiowego 
doświadczenia  człowieka  lub 
wiedzy.  O  sposobie  radzenia 
sobie  ze  stresem  decydują  dwa 
mediatory 

(poznawczy 

i 

emocjonalny)  a  także  system 
adaptacji do stresu.  
38.  STRATEGIE  RADZENIA 
SOBIE ZE STRESEM. 
a)Strategia 

zorientowana 

problemowo  –  nastawienie  na 
konsekwentną  realizację  celu 
mimo istniejącego stresu: 
-konfrontacja- 

związana 

z 

ochroną  własnej  drogi  realizacji 
celu  i  walką  tego  co  się  chce 
osiągnąć , 
-planowe 

rozwiązywanie 

problemu- 

dotyczące 

przemyślanych  działań  wobec 
piętrzących się trudności. 
b)Strategia 

zorientowana 

emocjonalnie  –  nastawienie  na 
redukcje  emocji  negatywnych 
związanych  z  uczuciem  porażki 
niż  na  realizację  pierwotnego 
celu. 

Ta 

strategia 

może 

przybierać kilka form:  
-Dystansowanie 

się 

czyli 

odsuwanie  od  siebie  problemu, 
unikanie myślenia o nim 
-Ucieczka  w  świat  fantazji  w 
celu 

odsunięcia 

od 

siebie 

prawdziwych 

niepowodzeń 

(znieczulanie się alkoholem) 
-Samoobwinianie 

się 

przybierające 

formy 

samokrytyki, autoagresji 
-Nadmierna  samokontrola  czyli 
wstrzymywanie 

się 

od 

negatywnych  uczuć  (pozytywne 
myślenie za wszelką cenę) 
-Pozytywne  przewartościowanie 
czyli  dostrzeganie  dobrych  stron 
stresu 
-Poszukiwanie wsparcia, pomocy 
materialnej bądź moralnej 
Człowiek może korzystać z całej 
gamy  instytucjonalnych  form 
wsparcia społecznego np. pomoc 
socjalna, 

opieka 

zdrowotna, 

bezpieczeństwo 

osobiste 

zapewniane  przez  policję.  Coraz 
częściej  eksponowaną  formą 
wsparcia 

społecznego 

jest 

różnego 

rodzaju 

doradztwo. 

Wyobcowanie 

społeczne 

prowadzi  więc  do  trudnej 
sytuacji 

osobistej. 

Obok 

pozytywnych 

efektów 

społecznych  (wsparcia  osoby  w 
sytuacji 

stresowej) 

mogą 

wystąpić  i  negatywne  np. 
wyuczanie 

bezradności, 

osłabianie  aktywności,  utraty 
wiary  w  siebie,  liczenie  tylko  na 
pomoc innych.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1. 

JEDNOŚĆ 

PSYCHOFIZYCZNA. 
2. 

FUNKCJONALNE 

I 

STRUKTURALNE  PODEJŚCIE 
W PSYCHOLOGII. 
3. 

NAUKOWY 

STATUS 

WSPÓŁCZESNEJ  
PSYCHOLOGII: 

ASPEKT 

PRZYRODNICZY, 
SPOŁECZNY 

I 

PERSONALISTYCZNY, 
HUMANISTYCZNY. 
4. 

PSYCHOLOGIA 

PRENATALNA. 
A)  POTRZEBA  SEKSU  CZYLI 
WIRTUALNY 

POCZĄTEK 

ŻYCIA 
-PODOBIEŃSTWA 

W 

ZACHOWANIACH 
SEKSUALNYCH 

LUDZI 

I 

ZWIERZĄT 
- 

RÓŻNICE 

W 

ZACHOWANIACH 
SEKSUALNYCH 

LUDZI 

I 

ZWIERZĄT 
B) 

POCZĘCIE 

CZYLI 

REALNY 

POCZĄTEK 

JEDNOSTKOWEGO 

ŻYCIA 

CZŁOWIEKA  
-  MECHANIZM  AGREGACJI 
KOMÓREK 
- 

MECHANIZM 

DETERMINACJI PŁCI 
- 

MECHANIZM 

DETERMINACJI PŁCI 
-  PORÓD  CZYLI  POCZĄTEK 
ŻYCIA SAMODZIELNEGO 
5.CHARAKTERYSTYKA 
PROCESU  PERCEPCYJNEGO, 
PRAWA 

WEBERA 

– 

FECHNERA  
A) UKŁAD WZROKOWY 
B) 

UKŁAD 

SŁUCHOWY, 

RÓWNOWAGI 
C)  UKŁAD  SMAKOWY  I 
WĘCHOWY 
6. OPERACJE UMYSŁOWE 
7. PAMIĘĆ 
8. PATOLOGIA PAMIĘCI 
9. WYOBRAŹNIA 
10. 

OKOŁORUCHOWE 

MECHANIZMY 

UWAGI 

WZROKOWEJ 
A) 

SYSTEM 

UWAGI 

WZROKOWEJ 
B)  MECHANIZM  WIDZENIA 
CENTRALNEGO 

I 

PERYFERYJNEGO 
C) 

BADANIE 

NAD 

MOTORYCZNOŚCIĄ OKA  
D) 

TEORIA 

UWAGI 

B. 

FISHERA 
11. 

ZŁUDZENIA 

JAKO 

KONFLIKT 

MIĘDZY 

MÓZGIEM A UMYSŁEM 
12. MYŚLENIE JAKO  ISTOTA 
PROCESÓW  POZNAWCZYCH 
CZŁOWIEKA 
13. 

MÓZGOWE 

MECHANIZMY UCZENIA SIĘ  
A)  REGENERACJA  MÓZGU 
PRZEZ UCZENIE SIĘ 
B) TWÓRCZE UCZENIE SIĘ  
C) 

HABITUACJA 

JAKO 

FORMA UCZENIA SIĘ 
D)  UCZENIE  SIĘ  UKŁADU 
GANATOMICZNEGO 
E)  ROZPOZNAWANIE  CECH 
ŚWIATA 

I 

WŁASNYCH 

STANÓW 
14. MÓZG USZKODZONY: 
A) 

MECHANIZM 

ODBUDOWANIA 
USZKODZONYCH 
UKŁADÓW NEURONOWYCH 
B)  REAKCJE  PSYCHICZNE 
PACJENTA 

NA 

REHABILITACJĘ MÓZGU.  
C)  SIŁA  WOLI  PACJENTA  A 
PROCES 

ZDROWIENIA 

MÓZGU.  
15.  STYMULACJA  MÓZGU  A 
STANY ŚWIADOMOŚCI 
A) 

SUBSTANCJE 

HALUCYNOGENNE 

A 

ODMIENNE 

STANY 

ŚWIADOMOŚCI 
B) 

DEPRYWACJA 

SENSORYCZNA  A  STANY 
ŚWIADOMOŚCI 
C) 

PSYCHODELIKI 

I 

WYOBRAŹNIA 
16. 

HIPOTETYCZNY 

DOPAMINOWY MECHANIZM 
PARKINSONIZMU 

I 

SCHIZOFRENII 
17. 

HORMONY 

AKTYWNOŚCI CYKLICZNEJ 
18. HORMON MIŁOŚCI 
19. HORMON LĘKU 
20. HORMON AGRESJI 
21. 

UKŁAD 

KOSTNO 

– 

STAWOWY   
A)  STRUKTURA  I  FUNKCJE 
KOŚCI. 
B) 

ANTROPOGENEZA 

UKŁADU KOSTNEGO.  
C) ROZWÓJ KOŚCI  W ŻYCIU 
JEDNOSTKOWYM.  
22.  UKŁAD  ODDECHOWY  I 
MOWY 
A) 

CHARAKTERYSTYKA 

UKŁADU ODDECHOWEGO.  
B) BIOMECHANIKA MOWY.  
C) 

FUNKCJE 

ŻYCIOWE 

ODDYCHANIA.  
D) 

GENEZA 

UKŁADU 

ODDECHOWEGO 
E) 

CHOROBA 

I 

PROFILAKTYKA 
ZDROWOTNA 

UKŁADU 

ODDECHOWEGO.  

23. 

UKŁAD 

SERCOWO-

NACZYNIOWY  
A) ONTOGENEZA  I FUNKCJE 
SERCA.  
B) UKŁAD KRĄŻENIA I JEGO 
STRUKTURA.  
C) 

MÓZGOWE 

MECHANIZMY 

PRACY 

SERCA I EMOCJI.  
D) 

PATOLOGIA 

I 

PROFILAKTYKA 
ZDROWOTNA 

UKŁADU 

SERCOWO-
NACZYNIOWEGO.  
24.  LOKALIZACJA  UKŁADU 
HORMONALNEGO.  
25. CHRONOBIOLOGIA 
A) RYTMY OKOŁO DOBOWE 
I 

ICH 

KONSEKWENCJE 

BEHAWIORALNE  
-  LOKALIZACJA  „ZEGARA 
BIOLOGICZNEGO” 
- 

SYNCHRONIZATORY 

CHRONOBIOLOGICZNE 

I 

CYWILIZACYJNE.  
27.RZEGLĄD 

BADAŃ 

DOTYCZĄCYCH 
FUNKCJONOWANIA 
CHRONOTYPU 
A) 

OPTYMALNE 

PORY 

AKTYWNOŚCI 
OKOŁODOBOWEJ.  
B) 

CHRONOBIOLOGICZNE 

KORELATY OSOBOWOŚCI 
-  BIORYTMY  A  OKRESOWE 
ZABURZENIA PSYCHICZNE. 
- 

OSOBOWOŚCIOWE 

KORELATY 

CHRONOTYPU 

PORANNOŚCI 

– 

WIECZORNOŚCI.  
28.  POMIAR  CHRONOTYPU 
ZA 

POMOCĄ 

KWESTIONARIUSZA  TYPÓW 
RANNYCH – WIECZORNYCH 
J.A. HORNE I O OSTBERGA. 
29. 

SYNDROM 

NAGŁEJ 

ZMIANY STREFY CZASU  
A) ASPEKT BIOLOGICZNY  
B) 

ASPEKTY 

PSYCHOLOGICZNE  
30.STRES  BIOLOGICZNY  I 
PSYCOLOGICZNY. 
31.FIZJOLOGICZNA  TEORIA 
STRESU H. SELY’EGO 
32.TRANSAKCYJNA  TEORIA 
STRESU  R.  LAZARUSA  I  S. 
FOKLMAN.  
33.KONCEPCJA 
STRESOWYCH 

ZDARZEŃ 

ŻYCIOWYCH  B.S.  I  B.P. 
DOHRENWENDÓW.  
33.KONCEPCJA 
STRESOWYCH 

ZDARZEŃ 

ŻYCIOWYCH  B.S.  I  B.P. 
DOHRENWENDÓW.  
34.MODEL 

REAKCJI 

NA 

STRES J. REYKOWSKIEGO.  
35.REAKCJE  BEZPOŚREDNIE 
NA STRES 
36.SPOSOBY 

RADZENIA 

SOBIE ZE STRESEM.  
37.ODPORNOŚĆ NA STRES 
38.  STRATEGIE  RADZENIA 
SOBIE ZE STRESEM.