Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 1 / 48

 

WSTEP 

 

 

 

 

Amunicja strzelecka to odmiana srodków bojowych przeznaczona do wystrzeliwania z broni 

strzeleckiej, odpalania z wyrzutni (zasobnika) lub miotania sila miesni zolnierza. Przeznaczona 

jest do razenia sily zywej, lekkoopancerzonej techniki bojowej,  do  niszczenia  umocnien, 
oswietlania i zadymiania terenu,  wskazywania celów itp. Zalicza sie do niej  srodki bojowe 
przeznaczone do broni o kalibrze ponizej 20 mm oraz do srodków wyspecjalizowanych o 

wiekszym kalibrze, które ze wzgledu na przeznaczenie taktyczne  stanowia indywidualne  lub 

zespolowe uzbrojenie  zolnierzy. Sa to wiec  naboje strzeleckie, naboje do granatników, granaty 
reczne i nasadkowe oraz amunicja sygnalowa i oswietlajaca. 

 
 

1. NABOJE STRZELECKIE 

 

 

1.1. Klasyfikacja naboi strzeleckich 

 
 

W zale znosci od rodzaju broni, do której wykorzystuje sie te naboje mozna wyróznic naboje: 

rewolwerowe, pistoletowe, posrednie, karabinowe, wielkokalibrowe  i naboje do strzelb.  O 
przynaleznosci do okreslonej grupy amunicji decyduje wielkosc energii wylotowej pocisku i, w 
mniejszym stopniu, róznice konstrukcyjne naboi. 

Naboje rewolwerowe   –  przeznaczone sa do zasilania  rewolwerów, które sluza do 

samoobrony,  ochrony porzadku, obezwladniania i zwalczania sily zywej na krótkich 
odleglosciach – najczesciej do 50 m. Energia kinetyczna pocisku przy jego wylocie z lufy rzadko 

dochodzi do 1000 J.  W nabojach tych  stosuje sie szeroka game pocisków o  róznorodnej 
konstrukcji, masie i  przeznaczeniu. Wynika to z faktu stosowania ich w broni nieautomatycznej, 

powtarzalnej, gdzie nie jest wykonywana  przez nie  zadna praca konieczna do przygotowania 
kolejnego strzalu. 

Naboje pistoletowe – wykorzystywane sa w pistoletach  z analogicznym przeznaczeniem jak 

amunicja rewolwerowa. Stosuje sie w nich przede wszystkim pociski zwykle, rzadko spotyka sie 
naboje z pociskami przeciwpancernymi lub smugowymi. Energia wylotowa pocisku 
pistoletowego najczesciej jest nieco mniejsza niz 500 J.  Zastosowanie  tych naboi w pistoletach 

maszynowych umozliwia zwiekszenie odleglosci skutecznego razenia z 50 m do ponad 200 m i 
zwiekszenie energii kinetycznej pocisku nawet o kilkadziesiat procent. 

Naboje posrednie  –  stosowane sa w karabinkach  i sluza do zwalczani sily zywej i 

niszczenia nieopancerzonej techniki bojowej na odleglosciach do 400 m. Oprócz podstawowego 
typu  pocisku  – pocisku zwyklego  –  w nabojach tych stosuje sie równiez  pociski smugowe i 
przeciwpancerne, a niekiedy równiez pociski o dzialaniu polaczonym (np. przeciwpancerno-

smugowe) lub poddzwiekowe. Energia kinetyczna pocisku przy jego wylocie z lufy zawiera sie 
w przedziale 1000-2000 J. Zastosowanie tej amunicji do karabinków maszynowych umozliwia 

zwiekszenie odleglosci skutecznego zwalczania celów do ponad 600 m, w tym przypadku jednak 

zmiany energii kinetycznej pocisków sa nieznaczne. Nazwa „amunic ja posrednia” zwiazana jest 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 2 / 48

 

z jej charakterystykami taktyczno-techniczo-balistycznymi, które sa  korzystniejsze niz w 
przypadku amunicji pistoletowej, a ustepuja amunicji karabinowej. Ich  „posrednie”, uniwersalne  

wartosci decyduja o tym, ze  jest to najpowszechniej wystepujacy typ amunicji  do broni 
indywidualnej w wiekszosci armii swiata. 
 

Naboje karabinowe   –  przeznaczone sa do zasilania karabinów i umozliwiaja zwalczanie 

sily zywej i nieopancerzonej techniki bojowej do  odleglosci okolo  800 m. W ich konstrukcji 

stosuje sie szeroka game pocisków, z tym, ze najczesciej wykorzystuje sie pociski zwykle (w tym 
wyborowe), smugowe, przeciwpancerne i przeciwpancerno - zapalajace, rzadziej pociski 

zapalajace, poddzwiekowe i o dzialaniu polaczonym (np. przeciwpancerno -zapalajaco-smugowe, 
wskaznikowo-zapalajace).  Typowy pocisk karabinowy przy wylocie z lufy dysponuje energia 
rzedu 3000÷4000 J,  jednak poszukiwania nowych konstrukcji, szczególnie  dla potrzeb broni 

wyborowej,  powoduja, ze  opracowywane sa naboje, których pocisk i uzyskuja  blisko  7000 J. 
Wykorzystanie naboi karabinowych w karabinach maszynowych umozliwia zwiekszenie 

odleglosci skutecznego zwalczania sily zywej do ponad 1200 m. 

 

Naboje wielkokalibrowe   – stosowane sa w wielkokalibrowych karabinach maszynowych  

i wielkokalibrowych karabinach wyborowych. Sluza do zwalczania  srodków ogniowych, 
lekkoopancerzonej techniki bojowej, obiektów latajacych i (rzadziej) sily zywej ukrytej za 

umocnieniami. Pociski tych naboi charakteryzuja sie energia kinetyczna na poziomie 15÷30 kJ, a 
zadowalajaca celnosc i skutecznosc razenia  utrzymuja do okolo 2000 m. Najczesciej stosuje sie 

w nich pociski przeciwpancerne, przeciwpancerno- zapalajace, przeciwpancerno - zapalajaco-

odlamkowe i odlamkowo- zapalajace (czesto wyposazone dodatkowo w smugacze), pociski 
zwykle stosuje sie rzadziej  – sluza przede wszystkim do prowadzenia strzelan  sprawdzajacych 
lub do zwalczania sily zywej. 

 
 

Oprócz podzialu wynikajacego ze stosowania amunicji w okreslonym rodzaju broni, mozna 

dokonac jej podzialu z  uwagi na jej przeznaczenie.  Mozna tu wyróznic amunicje bojowa, 

cwiczebna, pozoracyjna, szkolna, treningowa amunicje do badan oraz kontrolno-pomiarowa. 
 

Amunicja bojowa – to podstawowy rodzaj naboi strzeleckich, przeznaczony do razenia i 

obezwladniania sily zywej, 

srodków ogniowych, niszczenia nieopancerzonego i 

lekkoopancerzonego sprzetu  oraz lekkich  umocnien. Zalicza ja sie do niej naboje z pociskami 
zwyklymi (lekkie, z rdzeniem stalowym i ciezkie), przeciwpancernymi, smugowymi, 

zapalajacymi, do strzelan  z broni wyposazonej w tlumik dzwieku (poddzwiekowych) oraz o 
dzialaniu polaczonym (np. przeciwpancerno -zapalajace, przeciwpancerno -zapalajaco-smugowe, 
przeciwpancerno- zapalajaco-odlamkowe, wskaznikowo- zapalajace,  odlamkowo-zapalajace).  Do 

amunicji bojowej zalicza sie tez  naboje wyborowe, które  wyposazone sa najczesciej w pociski 
zwykle, rzadziej przeciwpancerne lub o dzialaniu polaczonym.  Amunicja ta charakteryzuje sie 
bardzo dokladnym wykonaniem wszystkich  czesci skladowych, pozyskanych metoda selekcji  z 

produkcji  elementów standardowych  lub  wykonanych oddzielnie przy zastosowaniu 

zaostrzonych rezimów technologicznych. Precyzyjne wykonanie umozliwia uzyskanie lepszego 
skupienia i celnosci na wiekszych, niz w przypadku amunicji standardowej, odleglosciach.  

 

Amunicja  cwiczebna  –  to taki rodzaj  naboi, który  zapewniajac realizm szkolenia 

jednoczesnie  znaczaco  zmniejsza lub wrecz likwiduje niebezpieczenstwa zwiazane z 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 3 / 48

 

poslugiwaniem sie amunicja bojowa, a szczególnie z jej duza zdolnoscia razenia na  wiekszych 
odleglosciach. W przypadku stosowania w szkoleniu strzeleckim amunicji cwiczebnej wielkosc 

niezbednych stref bezpieczenstwa  wyznaczanych  wokól strzelnicy (placu cwiczen) moze byc 
wielokrotnie mniejsza niz  stref  dla analogicznej amunicji bojowej.  Zasadnicza rola pocisków 
cwiczebnych jest oddzialywanie na tarcze przy mniejszej, niz w amunicji bojowej, energii 

kinetycznej.  Dlatego  charakteryzuja sie one oryginalnymi i unikatowymi konstrukcjami, w 

których niekiedy stosuje sie dodatkowo smugacze. 
 

Amunicja pozoracyjna  –  przeznaczona jest do pozorowania strzelania i zapoznania sie 

strzelajacego z przebiegiem i charakterystyka zjawiska strzalu. W broni strzeleckiej stosuje sie 
przede wszystkim tzw. naboje „slepe”, które pozbawione sa pocisku, lub których pocisk ulega 
rozerwaniu podczas jego ruchu w lufie. Zagrozenia zwiazane z poslugiwaniem sie ta amunicja 

sprowadzaja sie do  niewielkiej, co najwyzej kilkudziesieciometrowej, wielkosci strefy 
niebezpiecznej, zwiazanej z  wyplywem z lufy produktów gazowych lub wylotem  fragmentów 

pocisku fikcyjnego. 

 

Amunicja szkolna – wykorzystywana jest w procesie szkolenia do nauki budowy, dzialania, 

poslugiwania sie nia i obslugiwania jej. Moze wystepowac w postaci naboi lub ich przekrojów. 
Amunicja tego typu bezwzglednie pozbawiona  jest  jakichkolwiek materialów wybuchowych i 

dlatego w toku calego procesu eksploatacji nie stanowi zagrozenia dla zycia i mienia. 
 

Amunicja treningowa – przeznaczona jest do  nauki ladowania, omawiania wspóldzialania 

mechanizmów, wykonywania rzutów itp. Podobnie jak amunicja szkolna pozbawiona jest 

materialów niebezpiecznych. Elementy naboju, które szybciej sie zuzywaja  lub oddzialywuja 
niszczaco na bron  moga byc wykonane z innych materialów lub moga miec  nieco  zmieniona  
konstrukcje. 

 

Amunicja do badan – stosowana jest do kontroli wlasciwego dzialania mechanizmów broni 

i sprawdzania wytrzymalosci luf.  Naboje tego typu maja klasyczna konstrukcje, z tym, ze 

uzyskuje sie dzieki nim np. wieksze cisnienia maksymalne. Oddanie strzalu z broni przy 

cisnieniu wyzszym o kilkadziesiat procent (w stosunku do nominalnego cisnienia maksymalnego 
dla danego naboju) powoduje, ze moga sie ujawnic wady konstrukcyjne i materialowe w lufie lub 

w mechanizmach broni.   Tak, wiec strzelanie amunicja do badan praktycznie weryfikuje 
wytrzymalosciowo caly uklad miotajacy i funkcjonujace w jego obrebie mechanizmy. 
 

Amunicja  kontrolno-pomiarowa   – przeznaczona jest do  okreslania stanu zuzycia 

elementów broni, okreslania wielkosci luzów, pomiarów ich wielkosci itp.  Pozbawiona jest 
elementów niebezpiecznych i najczesciej wystepuje w postaci metalowych atrap, które ksztaltem 
i wygladem przypominaja naboje bojowe. 

 
 

 

1.2. Budowa i dzialanie naboi strzeleckich 

 

 

Zasadniczym przeznaczeniem naboi strzeleckich jest razenie sily zywej i, w mniejszym 

stopniu, nieopancerzonej lub lekkoopancerzonej techniki bojowej. W zdecydowanej wiekszosci 
przypadków jest to oddzialywanie na cel energia kinetyczna pocisku. Aby uzyskac wymagany 

stopien porazenia celu od broni strzeleckiej wymaga sie m.in. prostoty eksploatacji, odpowiedniej 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 4 / 48

 

szybkostrzelnosci i celnosci. By sprostac tym wymaganiom naboje strzeleckie charakteryzuja sie 
powtarzalna konstrukcja i zwarta budowa. Wszystkie elementy wchodzace w ich sklad do chwili 

strzalu polaczone sa w jedna calosc tworzac tzw. nabój zespolo ny (scalony). Róznice w 
konstrukcji  nabojów wynikaja przede wszystkim z typu broni, do jakiej sa stosowane, rodzaju i 
sposobu oddzialywania na cel oraz zastosowanych technologii. 

 

 

 

1.2.1. Amunicja bojowa 

 

 

W typowym bojowym naboju strzeleckim mozemy wyróznic nastepujace, przedstawione na 

rys. 1. elementy. Pocisk (1) jest miotanym elementem razacym, który oddzialywuje bezposrednio 
na cel. Sposób razenia uzalezniony jest od jego konstrukcji.  Ladunek miotajacy (2) sklada sie ze 

scisle okreslonej nawazki prochu o odpowiednich wlasciwosciach fizyko-chemicznych i 
geometrii ziaren.  Elementem odpowiedzialnym za pobudzenie ladunku miotajacego jest splonka 
zapalajaca (3), która jest osadzona w znajdujacym sie w dnie luski gniezdzie. Luska (4)  jest 

elementem laczacym poszczególne czesci naboju w jedna calosc.  

 

Odpalenie naboju nastepuje na skutek 

mechanicznego oddzialywania iglicy broni na splonke 

zapalajaca, która pobudza impulsem ogniowym 
(plomien, temperatura, gorace czastki stale) ladunek 
miotajacy. 

Oprócz splonek naklóciowych 

(uderzeniowych) mozliwe jest stosowanie splonek 
elektrycznych, o lepszych charakterystykach dzialania. 
Jednakze w amunicji wojskowej znalazly one 

zastosowania, zas w konstrukcjach cywilnych (do celów 
wyczynowych) sa bardzo rzadkie.  Spalajac y sie proch 
dostarcza duze ilosci gazów, które znajdujac sie w 

ograniczonej objetosci powoduja powstanie duzego 

cisnienia w lusce.  To cisnienie oddzialywujac na dno 
luski przyczynia sie do powstania odrzutu broni, 

dzialajac zas na dno pocisku powoduje jego ruch w 
przewodzie lufy.  Podczas spalania ladunku miotajacego 

nastepuje wiec zamiana energii chemicznej prochu na energie kinetyczna pocisku. Zjawisku temu 

towarzysza znaczne straty energii.  Typowa sprawnosc ukladu  oscyluje w granicach 20 %  – tj. 

tylko taki procent energii uzyskanej z reakcji spalania jest efektywnie wykorzystany do 
napedzania pocisku.  

 

1.2.1.1. Budowa pocisków 

 
 

Pocisk jest najwazniejszym elementem naboju, decydujacym o skutecznosci razenia celu. Ze 

wzgledu na róznorodne sposoby oddzialywa nia na przegrode  w ramach jednego wzoru naboju 

wystepuje czesto kilka pocisków  rózniacych sie konstrukcja (ksztaltem, rozlozeniem masy w 
jego obrebie) i gabarytami. W zwiazku z tym, ze  przy urzadzeniach celowniczych broni 

Rys. 1. Budowa  

naboju strzeleckiego  

 
1 – pocisk;  
2 – ladunek mio tajacy;  
3 – luska;  
4 – splonka zapalajaca; 

  

 

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 5 / 48

 

strzeleckiej najczesciej brak jest mozliwosci wprowadzania poprawek na inny typ pocisku, 
oprócz wymaganego skupienia,  zasiegu i skutecznosci razenia konstrukcja wszystkich pocisków 

stosowanych w jednym naboju powinna zapewniac  zadowalajaca zgodnosc ksztaltu toru lotu 
(celnosc). Umozliwia to prowadzenie skutecznego  strzelania z wykorzystaniem jednego 
celownika cala gama amunicji o róznym przeznaczeniu bojowym.  

W typowym pocisku strzeleckim mozna wyróznic 

nastepujace, przedstawione na rys. 2. elementy. 
Wierzcholek  pocisku  (1), to jego eleme nt, na który 

najczesciej nanoszone jest malowanie odrózniajace, 
które stosuje sie w celu szybkiej identyfikacji rodzaju 
pocisku.  Wierzcholek pocisku przechodzi w  czesc 

ostrolukowa (2), która razem z  nim tworzy tzw.  czesc 
glowicowa pocisku. 

Pociski wystrzeliwane z 

predkoscia naddzwiekowa charakteryzuja sie mala 

srednica wierzcholka i duza dlugoscia czesci 
glowicowej. Podyktowane jest to checia uzyskania jak 
najmniejszej wartosci oporu czolowego, który decyduje 

o zasiegu maksymalnym, a tym samym o wartosci 

predkosci (energii kinetycznej) pocisku na  poszczególnych odcinkach toru lotu.   W takich 

pociskach  zarys  ostroluk u najczesciej stanowi wycinek  okregu o promieniu równym kilku 

srednicom pocisku. Ogólnie im bardziej smukla jest czesc glowicowa pocisku, tym mniejszy jest 
jego opór czolowy (rys. 3).  Wydluzanie tej czesci jest jednak ograniczone koniecznoscia 
wlasciwego prowadzenia pocisku w przewodzie lufy.  Elementem za to odpowiedzialnym jest 

czesc prowadzaca (4), która ma ksztalt walcowy.  Odpowiednio dobrane jej wymiary i tolerancje 
wykonania umozliwiaja takie prowadzenie pocisku w lufie, które eliminuja wplyw 

towarzyszacych ruchowi postepowemu i obrotowemu pocisku  wahan na jego celnosc i skupienie. 

W pociskach amunicji stosowanej do broni automatycznej czesto na  czesci prowadzacej 
wykonuje sie pierscieniowy  rowek (3). Spelnia on kilka istotnych funkcji:  

•

 

dzieki obcisnieciu w tym miejscu luski  ustala w pewnym okreslonym przedziale wartosc 
sily (cisnienia gazów prochowych) potrzebnej do rozcalenia naboju; ma to duze znaczenie 
we wstepnym okresie strzalu (tzw. pirostatycznym), poniewaz wplywa bezposrednio na 

wielkosc cisnienia maksymalnego i predkosc wylotowa pocisku  – tym samym na 
powtarzalnosc warunków strzalu; 

•

 

podczas dynamicznego dosylania obcisnieta w tym miejscu krawedz luski uniemozliwia 

wsuniecie sie poddanego dzialaniu duzej sily bezwladnosci pocisku do luski; dzieki temu 
nie ulegaja uszkodzeniu ziarna prochowe i nie zmniejsza sie objetosc, w której spala sie 
ladunek miotajacy; 

•

 

przy wyhamowaniu doslanego do komory nabojowej naboju polaczenie z luska zapobiega 

jego rozcaleniu i wcieciu sie pocisku w bruzdy przewodu lufy; skutkowaloby to 
zwiekszeniem objetosci spalania, zmiana poczatkowych warunków palenia sie prochu i w 

konsekwencji brakiem powtarzalnosci warunków strzalu. 

Rys. 2. Elementy zarysu 

typowego pocisku 

strzeleckiego 

 
1 – wierzcholek;  
2 – czesc ostrolukowa 

(ostroluk);  

3 – rowek;  
4 – czesc prowadzaca 

(wiodaca); 

5 – czesc denna (dno); 

 

 

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 6 / 48

 

 

W czesci  naprzeciwleglej wierzcholkowi  znajduje sie  dno pocisku (5). W zaleznosci od 

odleglosci strzelania  i predkosci pocisku  dno moze miec ksztalt walcowy lub stozkowy. 

Walcowy ksztalt czesc denna przyjmuje najczesciej wtedy, gdy pocisk por usza sie z 
predkosciami poddzwiekowymi lub, przy wiekszych predkosciach ruchu,  gdy zasieg jego 
skutecznego razenia jest stosunkowo krótki.  Nachylenie pobocznicy stozka w czesci dennej 

najczesciej zawiera sie w przedziale 5÷9º.  Jak widac na rys. 3.  wspólczynnik sily oporu 

powietrza  przyjmuje wartosci najwieksze  dla predkosci powyzej 1 Ma. Dlatego tez  stosowanie 

stozkowej czesci dennej (zmniejsza 

wartosc tego wspólczynnika)  ma 
uzasadnienie konstrukcyjne przede 
wszystkim wtedy,  gdy dla pocisku 

poruszajacego sie z predkoscia 
naddzwiekowa chcemy uzyskac 

zadowalajaca celnosc i skupienie 

równiez ponizej 1 Ma (na duzych 
predkosciach). 
 

Konstrukcja pocisków 

strzeleckich uzalezniona jest od 
sposobu ich oddzialywania na cel. W 

przewazajacej czesci pocisków 

strzeleckic h dzialanie razace 
sprowadza sie do przekazania celowi 
okreslonej energii kine tycznej, 

uzyskanej podczas strzalu.  Energia 
kinetyczna na torze lotu jest 

systematycznie tracona na 

pokonanie sil oporu osrodka ruchu i, 
w mniejszym stopniu, na pokonanie 

sil grawitacyjnych. Dlatego tez 
oprócz kalibru, masy pocisku i jego 
predkosci, istotna charakterystyka 

pocisku jest wartosc wspólczynnika balistycznego, która okresla podatnosc pocisku na utrate 
predkosci (energii) na torze lotu. Pewna niewielka grupa pocisków strzeleckich oddzialywuje na 
cel wykorzystujac inne rodzaje energii np. energie chemiczna. 

 

Przykladowa budowa  podstawowych wzorów pocisków strzeleckich przedstawiona jest na 

rys. 4, a opis i sposób dzialania podano ponizej. 
 

 

Pociski zwykle – ich podstawowym  przeznaczeniem jest zwalczanie sily zywej lub, rzadziej, 

nieopancerzonej techniki bojowej.  Z uwagi na swoja budowe i charakterystyki taktyczno-
techniczne ich efektywnosc w zwalczaniu  innych celów moze byc  jednak  niewystarczajaca. 

Mozna wyróznic trzy podstawowe typy pocisków zwyklych: lekki (rys. 4a), ciezki (rys. 4b) i z 
rdzeniem stalowym (rys. 4c). Pocisk zwykly sklada sie z plaszcza (2) i rdzenia olowianego (1). 

 

 

 

Rys. 3. Udzial poszczególnych czesci pocisku w wielkosci 

wspólczynnika sily oporu powietrza dla typowego pocisku 

strzeleckiego (powyzej) i widok strugi powietrza oplywajacej 

taki pocisk (ponizej) 

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 7 / 48

 

 

Plaszcz ma za zadanie  scalic wszystkie elementy w jeden  zespól,  zapewnic odpowiednia 

predkosc postepowa (jego energia kinetyczna) i obrotowa  pocisku  (stabilizacja momentem 

zyroskopowym)  oraz nadac mu jednakowy ksztalt i wymiary (wazne z punktu widzenia balistyki 
zewnetrznej).  W tym celu plaszcze wykonuje sie jako elementy tloczone na prasach  w 
precyzyjnych matrycach, które zapewniaja wymagana powtarzalnosc ksztaltów i precyzje 

wymiarów. Czesc prowadzaca w plaszczu odpowiedzialna jest za wlasciwa wspólprace z 

bruzdami przewodu lufy. Dlatego musi  umozliwiac wciecie sie pocisku w bruzdy (uszczelnienie 
przestrzeni zapociskowej i zapobieganie przerywaniu sie gazów prochowych przed pocisk) i 

przeniesienie momentu obrotowego (nadanie pociskowi rotacji niezbednej do jego stabilizacji  na 
torze  lotu). W tym celu plaszcze wykonuje sie z materialów  plastycznych  o niezbyt duzej 
twardosci i odpowiedniej wytrzymalosci. Najczesciej sa to stopy na bazie miedzi (np. tombak, 

mosiadz M90)  lub miekkie stale platerowane takimi stopami (np. BW8).  Materialy  te 
umozliwiaja  wypelnienie podstawowych funkcji plaszcza  przy  jednoczesnie umiarkowanym 

wplywie swych charakterystyk  na zuzywanie sie przewodu lufy oraz  umozliwiaja skuteczne 

zabezpieczenie pocisku przed korozja. 
 

Rdzen jest elementem odpowiedzialnym za nadanie masy pociskowi, a po uderzeniu w cel  – 

za przekazanie energii kinetycznej.  Wykonany jest ze stopu na bazie olowiu z niewielkim 

dodatkiem antymonu (najczesciej ponizej 2 %). Pierwiastek ten wplywa na  zmniejszenie 
przyczepnosci olowiu do narzedzi (ulatwienie technologiczne), jego  utwardzanie i mniejsza 

podatnosc  na odksztalcenie po uderzeniu w cel. Im wiecej antymonu, tym stop staje sie twardszy. 

Juz jego kilkuprocentowy dodatek powoduje, ze tak uzyskany material staje sie trudnoobrabialny 
metodami obróbki plastycznej. Obecnie coraz czesciej w miejsce wysoce toksycznego olowiu 
zaczyna sie  wprowadzac jego substytuty. Sa to najczesciej kompozyty na bazie wolframu, które 

przy analogicznej gestosci materialu rdzenia nie zmieniaja charakterystyk masowo-
bezwladnosciowych dotychczasowych pocisków,  nieco  poprawiajac zdolno sci penetracyjne 

takiej amunicji.  

 

W przypadku pocisków zwyklych z rdzeniem stalowym zamiast wykonanego z olowiu 

rdzenia stosuje sie  koszulke olowiana (3).  Jest ona odpowiedzialna za  osiowosymetryczne 

ulozenie rdzenia stalowego (4) i zwiekszenie masy pocisku w obrebie jego wierzcholka. Z uwagi 
na swoja plastycznosc przejmuje tez czesc odksztalcen wcinajacego sie w bruzdy lufy plaszcza. 
Rdzenie wykonuje sie najczesciej ze stali weglowych zwyklej jakosci, rzadko kiedy 

wprowadzajac ich obróbke cieplno-chemiczna (np. hartowanie). 
 

Pociski lekkie przeznaczone sa do zwalczania celów na stosunkowo krótkich odleglosciach, 

gdzie, pomimo mniejszej masy,  dysponuja jeszcze  znaczna energia kinetyczna oraz zachowuja 

wymagana celnosc i skupienie.  Pociski ciezkie stosuje sie przede wszystkim do strzelan na 
wieksze odleglosci z broni pokladowej lub z broni umieszczonej na podstawach. Ciezki pocisk ze 
stozkowa czescia denna jest mniej podatny na podmuchy wiatru i moze skutecznie razic cele na 

znacznie wiekszych odleglosciach  niz pocisk lekki. Na analogicznych odleglosciach dysponuje 

tez wieksza od poprzednika energia kinetyczna  i uzyskuje wiekszy o kilkadziesiat procent zasieg 
maksymalny. Uniwersalnymi  cechami charakteryzuja sie natomiast  pociski z rdzeniem 

stalowym.  Zastosowanie takiego rdzenia spowodowalo pewne zmniejszenie masy  i zasiegu 
pocisku, w stosunku do pocisku ciezkiego, ale twardszy rdzen poprawil jego  skutecznosc 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 8 / 48

 

oddzialywania na technike bojowa. Dzieki duzej predkosci na poczatkowym odcinku toru lotu 
uzyskuje sie jego plaska trajektorie, co sprzyja poprawie celnosci i umozliwia  zwalczanie nawet 

niewielkich celów.  Dzialanie na sile zywa jest zblizone do pocisków z rdzeniem olowianym, z 
tym, ze w tamtych  konstrukcjach przy uderzeniu czesto  wystepuje  zjawisko  rozwiniecie  sie 
czesci wierzcholkowej  pocisku  (tzw. grzybkowanie).   Dzieki  temu zwieksza sie powierzchnia 

oddzialywania na cel i nastepuje przekazanie mu w tym samym czasie  wiekszej ilosci energii. 

Pociski z rdzeniem stalowym szczególnie skuteczne sa przy zwalczaniu  sily zywej oslonietej 
indywidualnymi oslonami balistycznymi (helmy, kamizelki kuloodporne). Po spenetrowaniu 

takiej przegrody czesciowo odksztalcone pociski skuteczniej przekazuja swoja energie 
kinetyczna na sile zywa doprowadzajac do jej obezwladnienia. Do pocisków zwyklych zaliczyc 
mozna równiez pociski wyborowe. Oprócz adoptowanych do tego celu typowych, omówionych 

powyzej wzorów, mozna tu wyróznic odmiany pocisków ciezkich z wglebieniem 
wierzcholkowym. W tym przypadku plaszcz zakladany jest od strony  dna i zwezany na 

wierzcholku, gdzie tworzy charakterystyczne niewielkie zaglebienie. Dzieki temu uzyskuje sie 

jednolita, plaska powierzchnie dna i precyzyjny ksztalt wierzcholka pocisku. Taka konstrukcja 
sprzyja poprawie skupienia. Zarówno gazy prochowe (dno pocisku), jak i oplywajaca pocisk na 
torze lotu struga powietrza (wierzcholek i dno pocisku) bardziej symetrycznie oddzialywuja na 

niego , zmniejszajac wartosc momentów sil zaklócajacych jego ruch. 

 

Rys. 4. Przykladowa budowa podstawowych typów pocisków strzeleckich: a – pocisk zwykly lekki,  

b – pocisk zwykly ciezki, c – pocisk zwykly z rdzeniem stalowym, d – pocisk smugowy, e – pocisk 

przeciwpancerny, f – pocisk zapalajaco-smugowy, g – pocisk przeciwpancerno-zapalajacy, h – pocisk 

przeciwpancerno-zapalajaco-smugowy, i – wskaznikowo-zapalajacy, j – pocisk odlamkowo-zapalajacy; 

1 – rdzen olowiany, 2  – plaszcz, 3 – koszulka olowiana, 4 – rdzen stalowy, 5 – tulejka, 6 – masa smugowa, 

7 – masa zaplonowa, 8 – miseczka, 9 – rdzen przeciwpancerny, 10 – masa zapalajaca, 11 – splonka 

zapalajaca, 12 – bezpiecznik, 13  – iglica, 14 – podkladka, 15 – czepiec balistyczny, 16 – tulejka 

przebijajaca, 17 – obsada splonki pobudzajacej, 18 – splonka pobudzajaca,  

19  – material wybuchowy  

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 9 / 48

 

 

Pociski smugowe  (rys. 4d) – sluza do wskazywania celów dla innych srodków ogniowych, 

jak równiez do korygowania  strzelania (wstrzeliwania sie).  Ich konstrukcja umozliwia 

obserwowanie toru lotu pocisku, poniewaz w czasie lotu emituje on promieniowanie swietlne. 
Mozliwe jest to dzieki obecnosci w czesci dennej pocisku smugacza tj.  zaprasowanej w stalowej 
tulejce (5)  pirotechnicznej  masy  smugowej  (6). Podczas strzalu wysoka temperatura i cisnienie  

gazów prochowych oddzialywujac na mase zaplonowa (7) powoduja jej zapalenie. Ta  z kolei 

zapala  wlasciwa mase smugowa, która spalajac sie kolejnymi warstwami emituje 
promieniowanie tworzac charakterystyczna „smuge” swietlna  (dym, ogien).  Zastosowanie masy 

zaplonowej wynika z checi zwiekszenia pewnosci zapalenia smugacza.  W zaleznosci od skladu 
chemicznego moze ona miec kolor od niebieskiego do czerwonego. Smugacze wykonywane sa z 
mas pirotechnicznych, w sklad których wchodza skladniki palne (np.  proszki magnezu,  glinu, 

stopy  tych pierwiastków, zywice syntetyczne ), utleniacze (np.  azotany, chlorany i tlenk i baru, 
olowiu, potasu  lub  strontu),  lepiszcza  (np. szelak, pokost, zywice syntetyczne )  oraz 

flegmatyzatory (parafina, wazelina, niektóre zywice). Paliwa  w smugaczach musza spalac sie w 

obecnosci  utleniaczy, poniewaz intensywnosc tego zjawiska przy wykorzystaniu tlenu z 
otoczenia  jest zbyt mala.  Spoiwa maja za zadanie zlaczenie w jedna calosc wszystkich 
skladników  masy oraz zapewnienie jej odpowiedniej wytrzymalosci, zas rola flegmatyzatorów 

jest spowolnienie procesu palenia sie masy pirotechnicznej i tym samym wydluzenie czasu 
dzialania smugacza. Predkosc jego palenia sie  zalezna jest od skladu chemicznego masy, stopnia 

jej zaprasowania (cisnienia rzedu kilkuset MPa) i od rodzaju zastosowanego flegmatyzatora. W 

niektórych konstrukcjach pocisków smugowych stosuje sie masy pirotechniczne, które daja 
efekty swietlne tylko w zakresie podczerwieni. Obserwacji torów lotu takich pocisków mozna 
dokonac tylko przy uzyciu nocnych urzadzen obserwacyjnych (nokto - lub termowizyjnych). Ma 

to na celu  ograniczenie liczby osób, które moglyby obserwowac tor lotu pocisku (najczesciej do 
uzytkownika takiego typu amunicji) i które moglyby  okreslic miejsce skad padl strzal.  W celu 

utrudnienia lokalizacji stanowiska strzeleckiego, z którego strzela sie klasyczna amunicja 

smugowa stosuje sie opóznione zapalenie smugacza. Mozna to zrealizowac poprzez zastosowanie 
kilku warstw mas pirotechnicznych (zaplono wa, posrednia i zasadnicza) lub przez zastosowanie 

miseczki, która oddziela mase pirotechniczna od gazów prochowych. W pierwszym przypadku 
dwie pierwsze warstwy  przez krótki czas palenia sie nie daja efektów swietlnych, w drugim  – 
nagrzana przez gazy prochowe miseczka z opóznieniem zapala smugacz. W obu przypadkach 

efekt swietlny ze spalania zasadniczej masy smugowej uzyskuje sie dopiero na odleglosci 
kilkudziesieciu ÷ stukilkudziesieciu metrów od wylotu pocisku z lufy.  
 

W przypadku stosowania plaszczy stalowych, platerowanych masy pirotechniczne  

najczesciej prasuje sie bezposrednio do plaszcza (wieksza wytrzymalosc plaszcza i odpornosc na 
wysoka temperature), przy plaszczach mosieznych zas czesciej stosuje sie masy smugowe 
prasowane w tulejki stalowe. 

 

Z uwagi na to, ze pociski smugowe  czesto maja  mase mniejsza od pocisków zwyklych, a 

spalajacy sie smugacz  pomniejsza  ja  na torze lotu  (zmieniajac równoczesnie charakterystyki 
masowo-bezwladnosciowe) porównywalnosc torów lotu obu typów pocisków wystepuje tylko na 

niewielkim odcinku toru lotu. Dla amunicji karabinowej  jest to  zwykle  nie wiecej niz kilkaset 
metrów, dla naboi wielkokalibrowych jest to odleglosc  nieco wieksza. 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 10 / 48

 

 

Amunicje smugowa stosuje sie najczesciej w polaczeniu z nabojami zwyklymi. Zeby mozna 

bylo wstrzeliwac sie w cel do magazynka (tasmy) laduje sie naprzemiennie amunicje 

podstawowa i smugowa.  Najczesciej stosuje sie  sekwenc je:  5 naboi zwyklych,  1 smugowy,  
5 naboi zwyklych, 1 smugowy itd. 
 

Pociski przeciwpancerne  (rys. 4e)  –  przeznaczone sa  przede wszystkim  do  zwalczania 

celów opancerzonych  (np. wozy bojowe,  smiglowce), niszczenia innego sprzetu bojowego oraz 

infrastruktury  technicznej.  Dzialanie niszczace strzeleckich pocisków przeciwpancernych 
sprowadza sie do  bezposredniego  uszkadzania  wrazliwych  czesci i mechanizmów  (np.  silnik, 

zawieszenie)  oraz, po spenetrowaniu pancerza, dzialania razacego  na oslonieta  nim  sile zywa i 
istotne element y wyposazenia  (np. urzadzenia celownicze). Swoja budowa przypominaja pociski 
zwykle z rdzeniem stalowym, z ta róznica, ze  rdzenie przeciwpancerne (9) wykonywane sa  z 

odpowiednio obrobionych cieplno-chemicznie stali narzedziowych lub stopów (spieków) na 
bazie wolframu. Takie rdzenie (penetratory) charakteryzuja sie tez  najczesciej wieksza dlugoscia 

i innym ksztaltem wierzcholka (bardziej „zaostrzonym”). Dzialanie przeciwpancerne polega tu na 

oddzialywaniu pocisku swoja energia kinetyczna  (sila bezwladnosci)  na przegrode, która 
wykonana jest najczesciej z materialu o twardosci mniejszej niz ta, jaka charakteryzuje sie rdzen 
przeciwpancerny. Podczas uderzenia w cel nastepuje przebijanie koszulki i plaszcza przez 

penetrator, dzieki czemu amortyzuja one skokowy wzrost naprezen towarzyszacych zderzeniu z 
przegroda. Taka konstrukcja, pomimo niewielkiej strat y energii kinetycznej, umozliwia w chwili 

zderzenia z celem ochrone rdzenia przed rozbiciem.  W procesie penetracji pancerza najczesciej 

bierze udzial tylko sam penetrator  – koszulka z plaszczem pozostaja na zewnatrz przebijanej 
przegrody. Sprzyja to osiagnieciu wiekszego energetycznego obciazenia przekroju (wartosci 
energii kinetycznej odniesionej do wielkosci powierzchni oddzialywania) i poprawie zdolnosci 

penetracyjnych. 
 

Niektóre konstrukcje pocisków przeciwpancernych pozbawione sa koszulki olowianej  – w 

takim przypadku odksztalcenia towarzyszace wcinaniu sie w bruzdy przewodu lufy przejmuje w 

calosci mosiezny (najczesciej) plaszcz, który musi miec wtedy wieksza grubosc.  W amunicji 
strzeleckiej rzadziej  wykorzystuje sie pociski przeciwpancerne z odkrytym wierzcholkiem. 

Zamiast zakladanego od wierzcholka pelnego plaszcza stosuje sie wtedy pólplaszcz montowany 
od strony dna pocisku, który obciskany jest na rdzeniu przeciwpancernym. Coraz czesciej jednak, 
z uwagi na znaczaco lepsze zdolnosci penetracyjne, zaczyna wykorzystywac sie strzeleckie 

podkalibrowe pociski przeciwpancerne z odrzucanym sabotem. W amunicji wielkokalibrowej i 
(rzadziej) karabinowej do napedzania przeciwpancernych penetratorów stosuje sie  plastikowe 
odmiany pólplaszczy (saboty), których zadaniem jest nadanie rdzeniom predkosci postepowej i 

obrotowej, a po wylocie z lufy  – rozdzielenie sie z nimi. Zastosowanie lekkich sabotów  w 
polaczeniu z podkalibrowymi rdzeniami  pozwala na uzyskanie duzych predkosci penetratorów 
(poprawa przebijalnosci, zwiekszenie zasiegu skutecznego razenia,  skrócenie czasu dolotu do 

celu), plaskich trajektorii  lotu  (poprawa celnosci) oraz  zmniejszenie wplywu wiatru i opadów na 

ksztalt toru lotu (poprawa celnosci i skupienia). Zastosowanie tego typu amunicji wymaga jednak 
stosowania innych niz standardowe przyrzadów celowniczych. 

 

Pociski zapalajaco-smugowe  (rys. 4f)  – sa to pociski przeznaczone do zapalania celów 

latwopalnych (np. paliwa ciekle, gazy)  i wzniecania  pozarów, w których, dzieki obecnosci 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 11 / 48

 

smugacza, mozemy obserwowac tor ich lotu i miejsce upadku.  Taka konstrukcja umozliwia 
natychmiastowe  sprawdzenie skutecznosci  prowadzonego  ognia i ewentualna jego korekcje. 

Oprócz omówionego powyzej smugacza w wierzcholku takiego pocisku znajduje sie 
pirotechniczna  masa zapalajaca (10), która jest wrazliwa na pobudzenie poprzez jej zgniecenie. 
Przy uderzeniu w cel nastepuje odksztalcenie plaszcza, gwaltowne scisniecie  tej  masy 

(towarzyszy mu równiez wydzielanie ciepla) i jej zapalenie sie. Oprócz pojawiajacego sie 

intensywnego plomienia  nastepuje dodatkowe dzialanie razace od znajdujacego sie w pocisku 
rdzenia (oddzialywanie energia kinetyczna) i palacego sie smugacza (dodatkowy efekt 

zapalajacy). W zaleznosci od konstrukcji tego typu pocisku mozemy spotkac sie z rdzeniem 
olowianym, lub stalowym (rzadziej). 
 

W masach zapalajacych obecnie stosuje sie  jako skladnik palny glin lub magnez, zas w 

charakterze utleniacza nadchlo ran lub chloran strontu. Zastosowanie mieszaniny glinu z termitem 
i skladnikami pochodzenia organicznego  powoduje przy pobudzeniu masy zwiekszenie 

wydzielanego przez nia plomienia. Dawniej w charakterze substancji zapalajacej stosowano bialy 

fosfor, ale z  uwagi na jego nietrwalosc i toksycznosc obecnie nie jest on juz stosowany. 

Pociski przeciwpancerno-zapalajace (rys. 4g)  – wykorzystywane sa  do niszczenia 

urzadzen technicznych poprzez oddzialywanie energia kinetyczna  penetratora  (dzialanie 

przebijajace) i  dzialanie zapalajace.  Budowa takiego pocisku zblizona jest do pocisku 
przeciwpancernego, z tym, ze w czesci wierzcholkowej znajduje sie zaprasowana pirotechniczna 

masa zapalajaca. Na skutek towarzyszacemu zderzeniu z celem zgnieceniu masy zapalajacej 

nastepuje jej zaplon i oddzialywanie energia cieplna na cel (np. zapalenie  ladunku  w cysternie). 
W celu poprawy skutecznosci dzialania zapalajacego w niektórych wzorach pocisków 
zastosowano elaboracje masa pirotechniczna równiez w  ich czesci dennej. Wynika to z faktu, ze 

w przypadku  uderzeniu bocznego lub  gruby pancerz oddzialywanie  zapalajace na cel ladunku 
wierzcholkowego  czesto okazywalo sie nieskuteczne. Aby zabezpieczyc od oddzialywania 

wysokiego cisnienia i temperatury gazów prochowych zlokalizowana w dnie pocisku mase 

zapalajaca nalezy zastosowac w nim  miseczke  (8). Pociski tego typu nadaja sie szczególnie do 
zapalania materialów latwopalnych znajdujacych sie w zbiornikach. 

Pociski przeciwpancerno -zapalajaco-smugowe (rys. 4h) – maja przeznaczenie analogiczne 

jak pociski przeciwpancerno- zapalajace, lecz w celu obserwacji  ich toru lotu,  mozliwosci 
korekcji ognia oraz natychmiastowej oceny skutków razenia stosuje sie w ich konstrukcji 

smugacze.  Obecnosc smugacza zmniejsza wymiary i mase rdzenia, a przez to i zdolnosc 
penetracji pancerza. 
 

Pociski wskaznikowo-zapalajace (rys. 4i)  – przeznaczone sa do wskazywania celów, 

wstrzeliwania sie z broni podwieszanej pod niektóre typy granatników (dzial bezodrzutowych) 
oraz do strzelan sprawdzajacych.  Z uwagi na wysoki ko szt i silne dzialanie razace  takich 
pocisków ta ostatnia funkcja pelniona jest niezwykle rzadko.  Czesciej wykorzystuje sie te pociski 

do wskazywania celów dla innych srodków ogniowych lub do oznaczania miejsc upadku 

pocisków, gdyz przy podobnej balistyce nie jest konieczne wstrzeliwanie sie  znacznie drozszym, 
zasadniczym typem pocisku wystrzeliwanego z granatnika (dziala bezodrzutowego). 

Wskazywanie miejsca upadku pocisku jest mozliwe dzieki zastosowaniu  w jego wierzcholku 
materialu wybuchowego o dzialaniu  blyskowo-dymno-zapalajacym. Aby uzyskac pewne 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 12 / 48

 

pobudzenie pocisku mozna zastosowac  splonke zapalajaca (11), która pobudzona  w momencie 
uderzenia w cel  przez  iglice (13) spowoduje zadzialanie pocisku, przejawiajace sie pojawieniem 

dobrze widocznego, jasnego  blysku ognia i obloku intensywnego dymu. Pobudzanie 
bezwladnosciowe wrazliwej splonki  zapalajacej wymaga zastosowania zabezpieczenia w postaci 
bezpiecznika  sztywnego (12) oraz elementu odpowiedzialnego za  wlasciwe  ustalenie iglicy i 

zamortyzowanie jej ruchu podczas strzalu (14).  Koszulka (3) i  znajdujacy sie w czesci dennej 

pocisku  rdzen olowiany stanowia tylko wypelniacz, który nadaje  mu  mase i ewentualnie bierze 
udzial w razeniu celu energia kinetyczna pocisku. Wykorzystywanie przeciwko sile zywej tego 

typu amunicji wybuchajacej stanowi naruszenie miedzynarodowych konwencji i stanowi 
przestepstwo wojenne !!! 
 

Pociski odlamkowo -zapalajace (rys. 4j)  – stosuje sie do zapalania  materialów 

latwopalnych, obiektów wykonanych z drewna  i innych urzadzen technicznych.  Zastosowanie w 
tych konstrukcjach  znacznej ilosc kruszacego materialu wybuchowego (np. pentrytu)  powoduje 

zwiekszenie skutecznego promienia razenia odlamkami, fala detonacyjna i produktami detonacji. 

Natomiast uwrazliwienie materialu wybuchowego proszkie m glinu wzmacnia jego dzialanie 
zapalajace. Wykorzystanie silnego  materialu wybuchowego (19) wymusilo jego umieszczenie w 
tulejce (5), która ulegajac fragmentacji dostarcza wymagana liczbe odlamków. Jednoczesnie do 

zainicjowania  tego materialu nalezy zasto sowac  odpowiednia  splonke pobudzajaca (18) 
umieszczona w takiej obsadzie (17), która umozliwialaby  zabezpieczonej czepcem balistycznym 

(15) tulejce przebijajacej  (16) pewne jego pobudzenie. 

 

1.2.1.2. Ladunek miotajacy 

 

 

Ladunek miotajacy  to element naboju,  który  jest  zródlem energii do nadania pociskowi 

odpowiedniej predkosci (energii kinetycznej).  Proces ten sprowadza sie do spalania ladunku w 

poczatkowo zamknietej objetosci, dzieki czemu nastepuje doplyw duzej  objetosci gazów 

prochowych. Sprezone w ten sposób gazy oddzialywujac duzym cisnieniem na dno 
umieszczonego w lusce pocisku powoduja jego odlaczenie sie od reszty naboju i ruch w 

przewodzie lufy.  Im dluzej i im wieksze cisnienie oddzialywuje na pocisk, tym uzyskuje on 
wieksza predkosc wylotowa. 
 

Ladunki miotajace skladaja sie z okreslonej nawazki (masy) prochu, który wystepuje w 

postaci ziaren o  okreslonej geometrii (ksztalcie i wymiarach) .  To wlasnie  geometria ziarna 
(rys. 5), oprócz skladu chemicznego, ma zasadniczy wplyw na proces doplywu gazów w czasie 
spalania ladunku miotajacego i, w konsekwencji, na wartosc cisnienia maksymalnego 

(wytrzymalosc lufy) oraz  na  predkosc wylotowa pocisku.  W zaleznosci od sposobu spalania 
rozrózniamy ziarna o stalej powierzchni spalania (rys. 5a) tzw. neutralne, ziarna  o rosnacej 
powierzchni spalania (rys. 5b) tzw. progresywne i ziarna o malejacej powierzchni spalania (rys. 5 

c ÷ g) tzw. degresywne.  W przypadku ziaren wykonanych z materialu  jednorodnego, 

izotropowego, spalajacego sie przy  stalym cisnieniu ziarna neutralne podczas spalania 
dostarczaja  w  kolejnych chwilach czasowych jednakowej objetosci gazów prochowych. Przy 

spalaniu ziaren  degresywnych ta objetosc w kazdej chwili czasowej zmniejsza  sie  natomiast w 
przypadku ziaren progresywnych objetosc ta w kolejnych chwilach zwieksza sie (tylko do chwili 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 13 / 48

 

rozpadu ziarna – dalej spala ja sie degresywnie). 
Dobór ksztaltu ziarna prochowego  uzalezniony 

jest od uzyskania wymaganego cisnienia 
maksymalnego gazów prochowych, 

masy 

ladunku miotajacego i objetosci w jakiej zaczyna 

sie palic, dlugosci i srednicy przewodu lufy oraz 

masy pocisku. 
 

Ladunki miotajace stosowane w nabojach 

strzeleckich wykonywane sa najczesciej z prochu 
nitrocelulozowego, rzadziej stosuje sie proch 
nitroglicerynowy. Wynika to z nizszej ceny 

prochu nitrocelulozowego, jego mniejszego 

erozyjnego oddzialywania na przewód lufy oraz, lokalnie, z wiekszej dostepnosci surowców i 

opanowania technologii produkcji okreslonego rodzaju prochu.  Podstawowym skladnikiem obu 

typów prochów jest azotan celulozy (nitroceluloza , przestarzale: bawelna strzelnicza). W 
zaleznosci od rodzaju zastosowanego w procesie jej zelatynizacji (uplastyczniania) 
rozpuszczalnika mozna uzyskac proch nitrocelulozowy (rozpuszczalniki lotne np. eter, alkohol 

etylowy) lub nitroglicerynowy (rozpuszczalniki trudnolotne np.  nitrogliceryna, nitroguanidyna, 
dwunitrodwuglikol).  Te pierwsze rozpuszczalniki  w procesie produkcyjnym ulatniaja sie z masy 

prochowej, natomiast te drugie czesciowo w niej pozostaja. W sklad tzw. ciasta prochowego w 

niewielkich ilosciach (rzedu kilku procent) moga wchodzic  róznego typu dodatki. Ich dzialanie 
moze byc zwiazane z poprawa technologii produkcji (tzw. dodatki technologiczne), 
zwiekszeniem trwalosci chemicznej prochu (mozliwosc dluzszego  skladowania), poprawie jego 

wlasciwosci mechanicznych (odpornosc na warunki eksploatacji), zmiana wrazliwosci na 
okreslone bodzce zewnetrzne (np. pewniejsze pobudzenie od splonki, niepobudzenie od bodzców 

wystepujacych w czasie eksploatacji), zmiana predkosci palenia sie (optymalizacja procesu 

doplywu gazów prochowych) , obnizeniem temperatury produktów spalania (zmniejszenie efektu 
swietlnego towarzyszacego strzalowi), zmniejszeniem erozyjnego oddzialywania na lufe 

(zwiekszenie trwalosci lufy).  Ziarna prochów nitrocelulozowych  czesto  pokrywane sa na 
zewnetrznych powierzchniach cienka warstwa grafitu (tzw. grafityzowanie prochu). Ma to na 
celu zmniejszenie ich chropowatosci (zwiekszenie gestosci usypowej), uodpornienia na 

elektryzowanie sie ziaren (lepsze  zabezpieczenie przed przypadkowym zaplonem)  i zmniejszenie 
wspólczynnika tarcia (poprawienie ulozenia prochu w lusce). Dzieki temu zabiegowi otrzymuje 
sie duza gestosc ladowania (duza mase prochu pomieszczona w malej objetosci).  Najczesciej 

spotyka sie ziarna prochowe o  ksztalcie  walców, rurek, splaszczonych kulek lub plytek.  Sa to 
ziarna o ksztaltu degresywnym (oprócz rurek). W celu zlagodzenia przebiegu degresywnosci 
procesu spalania ziarna prochowe poddaje sie procesowi flegmatyzacji. Polega on na nasycaniu 

ziarna substancja  spowalniajaca proces spalania.  Flegmatyzacja pozwala  uzyskac  charakter 

spalania progresywnego  w  ziarnach o ksztalcie degresyw nym. Dzieki temu mozemy zastosowac 
wiekszy ladunek, który napedzi pocisk do wiekszej predkosci wylotowej bez obawy osiagniecia 

zbyt duzej wartosci cisnienia maksymalnego. Ziarna o ksztalcie progresywnym 
(wielokanaliwowe) stosowane sa rzadko, np. w nabojach wielkokalibrowych. 

 

Rys. 5. Przykladowe ksztalty ziaren prochowych: 

a – ziarno jednokanalikowe (rurka), b – ziarno 

wielokanalikowe, c – plytka, d – wstega,  

e – kulka, f – walec, g – krazek  

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 14 / 48

 

 

Prochy charakteryzuja sie  ta szczególna cecha,  ze sa w stanie  spalac sie z wydzieleniem 

ciepla  bez pobierania tlenu z otoczenia.  Jest to mozliwe dzieki temu, ze w najwazniejszych 

skladnikach prochu zawarte sa substancje palne i utleniacz. Tak wiec reakcja ta moze zachodzic 
bez zaklócen w przestrzeni zamknietej, wyizolowanej od wplywów czynników zewnetrznych 
(np. pod woda, w kosmosie itp.). Produktami tej  reakcji chemicznej rozkladu sa  gazy (CO, CO

2

, 

N

2

, H

2

, NO,CH

4

), woda (w postaci pary) i niewielka ilosc frakcji stalych (najczesciej ponizej 0,5 

%). 
 

Prochom (ziarnom prochowym)  stosowanym w ladunkach nabojów strzeleckich  stawia sie 

szereg specyficznych wymagan. Aby je spelnic, powinny sie one charakteryzowac: 

•

  odpowiednio wysokimi wlasciwosciami energetycznymi, które by zapewnily napedzanie 

pocisków do jak najwiekszej predkosci przy jak najmniejszej masie ladunku; 

•

  wymagana czuloscia, która  z jednej strony zapewni pewnosc pobudzenia, a z drugiej 

odpowiedni poziom bezpieczenstwa; 

•

  dostatecznie  duza staloscia chemiczna, która umozliwi dlugoletnia eksploatacje  w 

róznych warunkach bez zmiany  ich wlasciwosci fizyko-chemicznych i balistycznych; 

•

  okreslona wytrzymaloscia mechaniczna, która uniemozliwi ich kruszenie sie i zmiane 

geometrii (ksztaltu i wymiarów) ziaren, przez co zmienilby sie charakter ich spalania; 

•

  odpornoscia na wplyw czynników zewnetrznych, lub ten wplyw powinien byc powaznie 

ograniczony  (np. powinny byc jak najmniej higroskopijne); 

•

  jak najmniejszym wplywem erozyjnego i korozyjnego oddzialywania na przewód lufy i 

inne elementy broni; 

•

  jak najmniejszym efektem swietlnym i dymnym podczas strzalu; 

•

  regularnym bezdetonacyjnym procesem spalania, które mozna opisac okreslonymi 

zaleznosciami matematycznymi (tzw. prawem spalania); 

•

  jedno litymi wlasciwosci  fizyko-chemicznymi i balistycznymi w calej partii prochu; 

•

  prostym i niedeficytowym skladem surowcowym oraz tania i bezpieczna technologia 

produkcji ziaren o powtarzalnych charakterystykach geometrycznych. 

 

1.2.1.3. Luska 

 

 

Luska jest jednym z  wazniejszych elementów naboju strzeleckiego. Mimo, ze nie jest ona w 

nim niezbedna, znaczaco upraszcza budowe oraz eksploatacje broni i amunicji.  Spelnia kilka 

istotnych, z punktu widzenia eksploatacyjnego i jakosci charakterystyk strzalu, funkcji: 

−

  stanowi pojemnik na ladunek miotajacy i  laczy w jedna calosc wszystkie  pozostale 

elementy naboju; 

−

  ustala jednakowa objetosc poczatkowa, w której spala sie ladunek miotajacy a sila jaka 

obciska pocisk ustala wartosc sily (cisnienia) rozcalania naboju; 

−

  umozliwia jednoznaczne ustalenie polozenia naboju w komorze nabojowej; 

−

  zabezpiecza ladunek miotajacy przed wplywem czynników zewnetrznych (wilgoc, 

uszkodzenia mechaniczne itp.); 

−

  uszczelnia komore nabojowa podczas strzalu; 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 15 / 48

 

−

  zabezpiecza ladunek miotajacy przed samozaplonem od rozgrzanej scianki komory 

nabojowej. 

 

Luski poszczególnych naboi moga róznic sie budowa na kilka sposobów.  W zaleznosci od 

ksztaltu mozna wyróznic luski o ksztalcie walcowym (rys. 6b), stosowane np. w amunicji 
pistoletowej i rewolwerowej oraz luski o ksztalcie butelkowym  (rys. 6a), najczesciej 

wykorzystywane w pozostalych typach amunicji. Luski walcowe stosuje sie w nabojach srednich 
i duzych kalibrów, które nie zawieraja zbyt duzego ladunku miotajacego. Charakteryzuja sie 
prosta konstrukcja i technologia wykonania. Naboje, które chcemy zaelaborowac (napelnic) 

wieksza nawazka prochu przy zachowaniu umiarkowane  ich  dlugosci maja luski o ksztalcie 
butelkowym. W takich luskach pocisk umieszcza sie i obciska w  szyjce (1), zas ladunek 
miotajacy znajduje sie w komorze (4) tulowia (3), które ma srednice wieksza niz szyjka. Róznica 

srednic przyczynia sie do zwiekszenia objetosci w której mozna  pomiescic proch, przez co nabój 

moze uzyskac zwarta konstrukcje i jednoczesnie wymagane charakterystyki energetyczne.  Tulów 
luski przyjmuje najczesciej ksztalt stozka o niewielkiej zbieznosci tak, aby podczas ekstrakcji w 

warunkach dzialania wysokiego cisnienia gazów  prochowych nie nastepowalo zakleszczenie sie 
luski w  komorze nabojowej a przy zasilaniu tasmowym istniala mozliwosc bezposredniego 
wyluskiwania z tasmy. W dnie luski (8) znajduje sie gniazdo splonki (5), w które wprasowuje sie 

splonke zapalajaca.  Wykonanie w  dnie  wtoku (6) powoduje, ze uzyskuje sie  kryze (7), która 

wspólpracujac z pazurem wyciagu broni dokonuje ekstrakcji (usuniecia) luski z komory 
nabojowej. 

 

Z uwagi na konstrukcje  dennej czesci  luski  mozna 

wyróznic luski z  kryza wystajaca (rys. 7b) i z  kryza 
niewystajaca (rys. rys. 7a i 7c).  Niewystajaca kryza w broni 

maszynowej upraszcza konstrukcje mechanizmów zasilania, 

zas zastosowanie wystajacej kryzy zwiazane jest  ze sposobem 
ustalania naboju w komorze nabojowej. W zaleznosci od tego 

sposobu mozemy  wyróznic ustalanie na  stozku przejsciowym 
luski (rys. 7a),  na wystajacej kryzie luski (rys. 7b) i  na 
przedniej krawedzi luski (rys. 7c).  Wada naboi bazujacych na 

stozku przejsciowym jest to, ze wymaga sie  od nich 
precyzyjnego wykonania lusek, co podnosi koszty ich 

produkcji. Natomiast konstrukcja broni zasilanej taka amunicja 

moze byc stosunkowo prosta.  W przypadku naboi z wystajaca 
kryza luski zarówno sama luska, jak i mechanizmy ryglowe nie 

wymagaja tak precyzyjnego wykonania, co wplywa na prostote 
produk cji amunicji i broni oraz na duza niezawodnosc jej 
dzialania. Jednak wada takiego rozwiazania jest  komplikacja 

ukladów zasilania broni automatycznej, zwlaszcza  zasilanej z 
tasmy nabojowej.  Sposobem  ustalenia naboju w komorze 
nabojowej, który posiada zalety dwóch poprzednich i 

jednoczesnie pozbawiony jest ich wad jest ustalanie na 
przedniej krawedzi luski. W takim przypadku mamy do 

 

Rys. 6. Elementy typowej luski: 

 a – luska o ksztalcie butelkowym, 

b – luska o ksztalcie walcowym;  

1 – szyjka, 2 – stozek przejsciowy, 

3 – tulów, 4 – komora, 5 – gniazdo 

splonki, 6 – wtok (wrab, rowek 
pod pazur wyciagu), 7 – kryza,  

8 – dno luski 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 16 / 48

 

czynienia z prosta i tania konstrukcja broni i 
amunicji.  Taki sposób ustalania stosuje sie w 

przypadku lusek walcowych (np. pistoletowych). 
Jedynym ograniczeniem stosowania tego 
rozwiazania wydaje sie byc niewielka objetosc 

ladunku miotajacego, jaka mozna zaelaborowac do 

luski przy zachowaniu rozsadnych jej wymiarów. 
 

Luski nabojów strzeleckich wykonywane sa 

najczesciej z mosiadzu (tzw. mosiadzu lus kowego 
np. M70), stali platerowanej mosiadzem lub 
tombakiem  lub  ze stali  fosforanowanej, czesto tez 

lakierowanej (np. lakierem piecowym). 
Zastosowanie takich materialów wynika z 

koniecznosci zapewnienia przy niewielkiej jej 

masie odpowiedniej wytrzymalosci luski, jej 
sztywnosci oraz niewielkiego wspólczynnika tarcia. 

W warunkach zwiekszonego tarcia (duza temperatura komory nabojowej, jej zapylenie, zaleganie 

niespalonych czesci  prochu itp.)  podczas ekstrakcji luski, na która dziala jeszcze wysokie 
cisnienie gazów prochowych moze dojsc do  zniszczenia luski. Pekniecie wzdluzne nastepuje 

najczesciej na skutek wad produkcyjnych (np.  niewlasciwe wymiary, wtracenia w metalu) lub 

dlugoletniego przechowywania  (starzenie materialu i wystepujace dodatkowe naprezenia). 
Urwanie luski zwiazane jest z przekroczeniem wytrzymalosci jej materialu  na rozciaganie 
podczas ekstrakcji, co jest bezposrednio zwiazane ze zwiekszeniem sie tarcia pomiedzy luska a 

komora nabojowa. Przekrój krytyczny, w którym nastepuje zniszczenie znajduje sie mniej wiecej 
na 1/3 wysokosci luski liczac od jej dna.  W tym miejscu  sumaryczna powierzchnia przylegania 

luski do komory nabojowej jest juz na tyle duza, ze przy niewielkiej grubosci scianki powstajaca 

sila tarcia, która przeciwd ziala ekstrakcji,  powoduje przekroczenie naprezen dopuszczalnych i 
obwodowa propagacje pekniecia. Znamiennym jest to, ze w takich przypadkach, pomimo duzych 

sil potrzebnych do ekstrakcji (wiekszych od sily tarcia), nie dochodzi do zniszczenia kryzy luski 
przez pazur wyciagu. 
 

1.2.1.4. Splonka zapalajaca 

 
 

Splonka zapalajaca jest najmniejszym i najbardziej wrazliwym na pobudzenie elementem 

skladowym naboju strzeleckiego. W zaleznosci od konstrukcji splonki i  gniazda splonki w lusce 
w nabojach strzeleckich wyrózniamy dwa zasadnicze typy splonek: splonke typu Berdan (rys. 8a) 
i  splonke typu  Boxer (rys. 8b). Splonki typu Berdan  maja prostsza budowe, ale  wymagaja 

obecnosci kowadelka (2) w dnie luski. Splonka typu Boxer oprócz miseczki (3), w której znajduje 

sie przykryta  krazkiem folii (5) i zabezpieczona  lakierem (4)  masa inicjujaca (6) w swej 
konstrukcji posiada integralne  kowadelko (2). Proces pobudzenia splonek w obu typach jest 

analogiczny. W chwili uderzenia iglicy w splonke nastepuje sciskanie masy inicjujacej pomiedzy 
odksztalcanym przez iglice  dnem miseczki a kowadelkiem. Zgniecenie wrazliwej na bodzce 

 

Rys. 7. Sposoby ustalania nabojów strzeleckich 

w komorze nabojowej: 

 a – na stozku przejsciowym, b – na wystajacej 

kryzie luski, c – na przedniej krawedzi luski 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 17 / 48

 

mechaniczne pirotechnicznej masy inicjujacej 
powoduje jej pobudzenie i wytworzenie silnego 

strumienia goracych gazów i czastek stalych, które 
przedostajac sie przez  kanaly ogniowe (1) do srodka 
luski zapalaja la dunek miotajacy.  

 

W przypadku stosowania splonki typu Berdan 

mamy do czynienia z prosta konstrukcja splonki, lecz 
równiez z trudniejsza do wykonania luska. Zeby 

kowadelko moglo spelniac swoja funkcje wlasciwie 
musi byc precyzyjnie  wykonane. Zbyt mala jego 
wysokosc moze bowiem spowodowac powstanie 

niewypalu (nieodpalenie splonki i tym samym cale go 
naboju), kowadelko za wysokie moze byc przyczyna 

zadzialania splonki w procesie jej osadzania w 

gniezdzie luski (tzw. splonkowania luski). Uzyskanie w 
procesie obróbki plastycznej  odpowiednich wymiarów 

kowadelka wzgledem dna luski nie jest proste ani tanie. W takiej konstrukcji równiez wielkosc 

kanalów ogniowych, które sluza do przekazania impulsu ogniowego na ladunek miotajacy,  jest 
ograniczona. Dlatego najczesciej w gniezdzie luski pod splonke typu Berdan wystepuja dwa 

kanaly ogniowe. 

 

Zastosowanie splonki typu Boxer upraszcza znaczaco technologie produkcji luski, poniewaz 

w jej dnie nalezy wykonac tylko walcowe gniazdo z jednym duzym, centralnym kanalem 
ogniowym.  Mozliwosc pobudzenia splonki w zasadzie wystepuje tylko w fazie jej kompletacji z 

kowadelkiem, poniewaz przy  inicjowaniu nie wspólpracuje ona z zadnymi elementami luski. 
 

Miseczki splonek wykonuje sie najczesciej z cienkosciennych blach mosieznych (np. M58), 

tombakowych lub miedzianych. W zaleznosci od zastosowanego skladu masy inicjujacej czesto 

wykonuje sie tez proces niklowania, cynowania lub lakierowania  takiej miseczki. Grubosc 
(podatnosc na odks ztalcenie) zastosowanych na miseczki blach powinna zapewniac, przy 

wspólpracy z mechanizmami odpalajacymi broni, pewne zadzialanie splonki i jednoczesnie pelne 
bezpieczenstwo przy strzelaniu z zamka zamknietego (nieodpalac splonki pod dzialaniem  sily  
bezwladnosci iglicy). Krazek folii (najczesciej cynowej) ma za zadanie zabezpieczyc  mase 

inicjujaca  przed  jej  przemieszczaniem sie, a dodatkowe  jego hermetyzowanie lakierem  (np. 
szelakowym, 15 %) na krawedziach styku z miseczka  stosuje sie w celu  usztywnienia krazka i 
zabezpieczenia  masy inicjujacej  przed wplywem czynników zewnetrznych.  W sklad mas 

inicjujacych wchodza  mieszaniny  róznych zwiazków chemicznych, wrazliwych na pobudzenie 
poprzez zgniecenie. Najczesciej stosuje sie  kompozycje: piorunianu rteci, azydk u olowiu i 
trójnitrorezorcynianu olowiu lub piorunianu rteci, chlorku potasu i trójsiarczku antymonu. Z 

uwagi na to, ze  zarówno olów jak i rtec sa pierwiastkami trujacymi i tworza zwiazki trujace 

(toksyczne) obecnie coraz czesciej do produkcji mas inicjujacych stosuje sie tez inne substancje. 
Dodatkowa korzyscia z  ich  wprowadzania  jest zmniejszenie korozyjnego i erozyjnego 

oddzialywania na lufe gazów powstalych ze spalania tych mas. 

 

Rys. 8. Typy splonek zapalajacych 

wprasowane w gniazdach lusek:  

a – splonka typu Berdan,  

b – splonka typu Boxer;  

1 – kanal ogniowy, 2 – kowadelko,  

3 – miseczka, 4 – lakier, 5 – krazek folii,  

6 – masa inicjujaca 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 18 / 48

 

 

Oprócz zdecydowanej wiekszosci wystepujacych  i 

omówionych powyzej  nabojów z zaplonem centralnym 

(rys. 9a), gdzie splonka zapalajaca zlokalizowana jest 
osiowosymetrycznie w dnie luski, wystepuja równiez naboje 
o zaplonie bocznym (rys. 9b).  W takiej konstrukcji masa 

inicjujaca zaprasowana jest bezposrednio w cienkosciennym 

faldzie dna luski, który spelnia funkcje wystajacej kryzy.  
Pobudzenie ladunku miotajacego polega tu na scisnieciu 

masy inicjujacej pomiedzy odksztalcanym dnem luski, a 
scianka faldu, która oparta jest o plask wlotowy lufy. 
Pobudzona w ten sposób masa zapala bezposrednio 

znajdujacy sie powyzej ladunek miotajacy.  Naboje bocznego 
zaplonu maja prosta konstrukcje, lecz  zawarte w nich masy 

inicjujace  nie sa w stanie pobudzic wiekszych nawazek 

ladunku miotajacego. Takie rozwiazania konstrukcyjne 
stosuje sie przede wszystkim w malokalibrowej amunicji 
sportowej i w ostatnim czasie w nabojach mysliwski 

przeznaczonych do polowan na drobna zwierzyne lowna. Istnieja nawet wzory mysliwskiej broni 
automatycznej, przystosowanej do strzelania amunicja bocznego zaplonu. 

 

W przypadk u wyspecjalizowanej broni pokladowej (wozy bojowe, smiglowce itp.) mozliwe 

jest stosowanie elektrycznych splonek zapalajacych.  Takie splonki typu iskrowego pozwalaja 
precyzyjnie okreslic czas  ich  zadzialania i ujednolicic w calej serii dlugosc tzw. balistycznego 
czasu strzalu (czas od chwili uderzenia iglicy w splonke do momentu wylotu pocisku z lufy). Ich 

pobudzenie nastepuje na skutek przeskoku iskry miedzy biegunami  elektrycznymi  splonki, 
pomiedzy którymi umieszczona jest masa inicjujaca wrazliwa na taki bodziec.  W przypadku 

zastosowania tego typu splonek wystepuje koniecznosc stosowania izolowanych biegunów 

elektrycznych w obrebie naboju (splonki), a w broni elektrycznego ukladu odpalania z 
odpowiednim zródlem lub generatorem pradu. 

 

 

 

1.2.2. Amunicja cwiczebna 

 
 

W cwiczebnej amunicji strzeleckiej mozna wyróznic kilka zasadniczych kierunków, w jakich 

rozwijaja sie te konstrukcje. W ramach kazdej z grup mozna wyodrebnic odmienne rozwiazania 

konstrukcyjne determinujace uzyskanie wlasciwego funkcjonowania broni i wymaganych 
charakterystyk taktyczno-technicznych. Poszczególne rozwiazania sa wynikiem róznych 

doswiadczen producentów, innych wymagan taktyczno-technicznych postawionych przez sily 
zbrojne lub sa rezultatem optymalizacji konstrukcji wystepujacej dotychczas na uzbrojeniu. 

 

1.2.2.1. Naboje cwiczebne z plastikowym, polaczonym ukladem „pocisk-luska” 

 

 

Naboje cwiczebne tego typu  (rys. 10)  zbudowane sa z  korpusu (5), wykonanego metoda 

wtryskiwania do formy cieklego polietylenu, ladunku miotajacego (6) i splonki zapalajacej (8). 

 

Rys. 9. Rodzaje nabojów ze wzgledu 

na sposób zaplonu: 

a – nabój z zaplonem centralnym,  

b – nabój z zaplonem bocznym 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 19 / 48

 

Korpus takiego naboju, którego integralna czesc stanowi  plastikowy pocisk (1), na koncu szyjki 
luski ma  przewezenie (3), ulatwiajace podczas strzalu oddzielenie sie pocisku od pozostalej 

czesci naboju. Ze wzgledów wytrzymalosciowych  w czesci dennej luski zastosowano 
wzmocnienie w postaci  metalowej wkladki (7) polaczonej ze sztucznym tworzywem korpusu. 
Niektórzy producenci stosuja w takich nabojach dodatkowo wewnetrzny zasobnik (4), w którym 

znajduje sie ladunek miotajacy i który jest nastepnie wciskany do komory luski. Technologia ta 

zapewnia bardziej stabilne warunki palenia sie ladunku miotajacego, a w procesie produkcyjnym 
– wieksze bezpieczenstwo wykonawców. Oprócz naboi z pociskiem jednolitym (rys. 10a) 

wystepuje równiez amunicja smugowa (rys. 10b). W takim przypadku w gniazdo pocisku wciska 
sie  smugacz (2). Nabój taki wykonany jest z niebieskiego polietylenu (w NATO kolor ten 
oznacza amunicje cwiczebna), który okresla jego przeznaczenie, nie jest wiec konieczne przy 

tego typu amunicji dodatkowe jej znakowanie.  
 

Amunicja tego typu umozliwia szkolenie strzeleckie na znacznie skróconych, w porównaniu 

do amunicji bojowej, odleglosciach, przy jednoczesnie ograniczonej strefie niebezpiecznej, w 

której moze nastapic razenie odbitym 
(zrykoszetowanym) pociskiem. Odleglosc, na 
jakiej tory lotów takiej konstrukcji pocisków 

plastikowych sa porównywalne z trajektoriami 
pocisków bojowych, ograniczona jest do 

kilkudziesieciu metrów (zalezy od kalibru i 

rodzaju broni) i rzadko przekracza 100 m (dla 
amunicji wielkokalibrowej). 
 

Ze wzgledu na zmniejszony ladunek 

miotajacy (mniejszy doplyw gazowych produktów 
spalania) i mala mase plastikowych pocisków 

(szybsze zwiekszanie przestrzeni zapociskowej), a 

w konsekwencji mniejszy, niz w przypadku 
amunicji  bojowej, calkowity impuls cisnienia 

gazów prochowych w lufie, niezbedne jest 
stosowanie urzadzen wspomagajacych 
funkcjonowanie automatyki broni. Dlatego 

podczas strzelania z broni samopowtarzalnej, w 
celu oddania kolejnego strzalu, konieczne jest 
przeladowanie broni. Strzelajac  ogniem ciaglym 

niezbedne jest stosowanie specjalnych luf lub tez 
lzejszych zamków i sprezyn o zmniejszonej 
sztywnosci.

 

 

Plastikowe pociski, charakteryzujace sie znaczaco zwiekszonym oporem czolowym oraz 

przecietnie kilkunastokrotnie, w porównaniu do amunicji bojowej, mniejsza masa, nie sa 
predysponowane do osiagania duzych donosnosci. Poczatkowy odcinek toru ich lotu (do okolo 

10 % ich zasiegu maksymalnego) cechuje sie duza predkoscia pocisku i plaska trajektoria. Jednak 
na skutek duzego oporu aerodynamicznego i niewielkiej masy pociski te szybko wytracaja 

 

Rys. 10. Budowa naboi cwiczebnych 

 z plastikowym, polaczonym ukladem   

„pocisk -luska”( Dynamit-Nobel): a – nabój z 

jednolitym pociskiem i zasobnikiem ladunku 

miotajacego, b – nabój z pociskiem smugowym 

 i ladunkiem w komorze luski; 1 – plastikowy 

pocisk, 2 – smugacz, 3 – przewezenie szyjki 

luski, 4 – plastikowy zasobnik ladunku 

miotajacego, 5 – plastikowa luska, 6  – ladunek 

miotajacy, 7 – metalowe dno luski, 8 – splonka 

zapalajaca 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 20 / 48

 

predkosc i opadaja na ziemie, charakteryzujac sie mala energia kinetyczna na calym odcinku toru 
lotu. Energia wylotowa pocisku jest kilka do kilkunastu razy mniejsza niz w przypadku amunicji 

bojowej. Uksztaltowanie czesci ostrolukowej pocisku powoduje, ze po uderzeniu w cel 
przekazywanie energii odbywa sie od razu niemal na calej czesci wierzcholkowej, co zmniejsza 
energetyczne obciazenie przekroju oddzialywujacego na cel i najczescie j nie powoduje jego 

penetracji. Po uderzeniu prostopadlym w twarda przegrode pocisk ze sztucznego tworzywa peka 

lub „rozplaszcza” sie i przekazujac cala energie, nie odbija sie. Takie zachowanie pocisku jest 
szczególnie wazne w przypadku strzelan na strzelnicach o zmniejszonych wymiarach lub 

strzelnicach zlokalizowanych w budynkach, gdzie nie ma potrzeby naprawiania kulochwytów i 
uzupelniania tynków. Pewne oszczednosci uzyskuje sie tez przy strzelaniu do metalowych figur 
bojowych, gdyz najczesciej nie nastepuje ich penetracja (wieksza zywotnosc wyposazenia 

strzelnic), a energia uderzenia jest wystarczajaca do uruchomienia czujnika trafienia. Z uwagi na 
opisane cechy pocisku amunicja tego typu jest przydatna szczególnie podczas treningu w czasie 

strzelan przeciwlotniczych. 

1.2.2.2. Naboje o skróconym zasiegu pocisku 

 
 

Naboje tego typu przeznaczone sa do strzelania na skróconych strzelnicach, na placach 

cwiczen z ograniczonymi strefami strzelania lub tez zlokalizowanych w bezposredniej bliskosci 
siedzib ludzkich. Prawidlowe funkcjonowanie automatyki broni przy strzelaniu tego typu 

amunicja nie wymaga specjalnego jej dostosowywania. Przy mniejszych masach i nieco 

wiekszych predkosciach wylotowych pocisków uzyskuje sie okolo dwa do pieciu razy krótsze 
zasiegi maksymalne niz w przypadku amunicji bojowej. 

W tej grupie amunicji wyróznia sie kilka typów, w których w rózny sposób realizowane jest 

wymaganie zmniejszenia zasiegu pocisku. Jednym z ciekawszych rozwiazan jest nabój 
cwiczebny z rozdzielajacym sie pociskiem (rys. 11). Czesc glowicowa pocisku wysuwajac sie z 

czesci walcowej opuszcza lufe znacznie wczesniej i na skutek malej masy oraz duzego oporu 

aerodynamicznego szybko opada na ziemie. Po wylocie z lufy zasadnicza czesc pocisku (korpus) 

 

 

Rys. 11. Amunicja cwiczebna o skróconym zasiegu pocisku (Dynamit-Nobel): a – nabój z rozdzielajacym 

sie pociskiem, b – nabój z rozdzielajacym sie pociskiem i ze smugaczem,  

c – wspóldzialanie elementów rozdzielajacego sie pocisku podczas strzalu;

 

1 – czepiec balistyczny,  

2 – korpus pocisku, 3 – smugacz, 4 – ladunek miotajacy, 5 – luska, 6 – splonka zapalajaca

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 21 / 48

 

dzieki wiekszej masie i wewnetrznemu otworowi, który zmniejsza nieco opór powietrza, porusza 
sie bardziej stabilnie i na dosyc duzej odleglosci (srednio okolo 1/6 zasiegu maksymalnego) tor 

lotu pocisku zblizony jest do trajektorii pocisku bojowego. Amunicja tego typu bywa 
wyposazana równiez w smugacz, który umozliwia obserwacje toru lotu pocisku.   

Inne rozwiazania stosowane w nabojach o skróconym zasiegu pocisku polegaja  na takim 

dobraniu aerodynamicznego ksztaltu pocisku, by po wylocie z lufy, przy okreslonej jego masie, 

wytracanie predkosci odbywalo sie znacznie szybciej niz w przypadku amunicji bojowej. Jednym 
z kluczowych, koniecznych do rozstrzygniecia problemów jest  takie dopasowanie zarysu 

zewnetrznego pocisku, by oprócz zadanych charakterystyk balistycznych wlasciwie 
wspólpracowal z ukladem zasilania broni i nie powodowal zaciec lub odksztalcania pocisków. 
Rozwiazania takie znaczaco ograniczaja wielkosc strefy niebezpiecznej  – zasieg maksymalny 

pocisków cwiczebnych naboju 7,62x51 mm najczesciej przekracza nieznacznie dwu-, trzykrotnie 
dlugosc strzelnicy. Jest to jednak mozliwe tylko przy strzelaniu pod duzymi katami, stosowanymi 

przy zwalczaniu celów powietrznych. Podczas 

strzelania w zakresie typowych dla strzelnicy 
katów rzutu, odbity od przegrody 
(przechwytywacza) pocisk z reguly nie opusci 

jej terenu. Zastosowanie takich rozwiazan 
oprócz zwiekszania bezpieczenstwa, pociaga 

jednak za soba równiez zmniejszenie 

odleglosci, na jakiej tory lotów pocisków 
bojowego i cwiczebnego sa porównywalne. 
 

Typowym przykladem takiego  

rozwiazanie konstrukcyjnego jest 
jugoslowianski 7,62x39 mm  nabój  M76 

(rys. 12). W 

tym 

naboju posrednim 

zastosowano aluminiowy rdzen, który 
osadzony jest w mosieznym plaszczu 

prowadzacym go w przewodzie lufy. 

 

1.2.2.3. Naboje z fragmentujacym sie pociskiem 

 

 

 

Naboje z fragmentujacym pociskiem uzywane sa jako substytut amunicji bojowej do 

prowadzenia strzelan treningowych lub dzialan w warunkach, gdzie ewentualne rykoszety 
pocisków moga spowodowac bezposrednie zagrozenie dla osób lub mienia. Pociski te posiadaja z 

reguly takie same (lub na przewazajacym odcinku toru lotu zblizone) charakterystyki balistyczne 
jak pociski bojowe. Oznacza to, ze do strzelania  ta amunicja nie trzeba korygowac przyrzadów 
celowniczych. Równiez automatyka broni funkcjonuje prawidlowo i nie zachodzi potrzeba 

dostosowywania broni do nowego typu amunicji.    Pociski fragmentujace sie po uderzeniu 
wykonywane sa najczesciej na osnowie miedzi, z metaliczna (np. cyna) lub polimerowa 
(sztuczne tworzywo, zywice) faza wiazaca. Metalowe opilki (proszki) w pocisku maja zapewnic 

mu odpowiednia mase, laczace je spoiwo ma za zadanie wytrzymac naprezenia towarzyszace 

 

Rys. 12. Porównanie naboi bojowego i cwiczebnych 

7,62x39 mm: a – nabój z pociskiem zwyklym z 

rdzeniem stalowym (PS), b – jugoslowianski nabój 

cwiczebny M76; 1 – rdzen stalowy, 2 – rdzen 

aluminiowy, 3 – plaszcz, 4 – koszulka olowiana,  

5 – luska, 6  – ladunek miotajacy, 7 – splonka 

zapalajaca

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 22 / 48

 

strzalowi, a po uderzeniu w cel spowodowac rozwarstwienie struktury wewnetrznej pocisku i 
jego fragmentacje (rys. 13).  

 

Typowa przegroda, na której nastepuje fragmentacja pocisku, to stalowa blacha o grubosci 

0,5÷2,5 mm lub nieco grubszy arkusz blachy aluminiowej. W zaleznosci od charakterystyki 
przegrody pocisk fragmentuje po uderzeniu w nia bez penetracji, lub w przypadku cienkiej, 

miekkiej i plastycznej przegrody – po jej spenetrowaniu. Amunicja tego typu charakteryzuje sie 

ograniczona strefa razenia. Rozpadajacy sie po uderzeniu w ce l pocisk rozprasza swa energie 
kinetyczna na poszczególne, drobne czesci, które szybko wytracajac predkosc (energie), 

minimalizuja oddzialywanie pocisku na kolejny cel. Dzieki temu moze byc on stosowany na 
strzelnicach posiadajacych gorsze zabezpieczenia balistyczne, bez obawy nadmiernego 
zniszczenia infrastruktury technicznej strzelnicy. W tym przypadku, dzieki mniejszym strefom 

bezpieczenstwa, jakie sa wymagane przy strzelaniu amunicja bojowa, mozliwe jest równiez 
strzelanie amunicja dysponujaca duza energia na mniejszych, a tym samym tanszych 

strzelnicach. Wielkosc tych stref moze byc zmniejszona w stosunku do amunicji bojowej nawet o 

75 % tak, ze strzelanie amunicja z fragmentujacym sie pociskiem na strzelnicach 

zlokalizowanych w terenie zurbanizowanym stwarza 
mniejsze zagrozenie, niz uzycie typowej amunicji 

bojowej, nawet o mniejszym kalibrze. 
 

W pociskach tego typu po uderzeniu w cel brak jest 

efektu tzw. grzybkowania, co w przypadku amunicji 

bojowej, po odbiciu pocisku i razeniu kolejnego celu, 
bywa czesto przyczyna znacznych i trudnych do 
przewidzenia zniszczen. Co do ewentualnego 

rykoszetowania takiego pocisku, to wystepuje ono tylko 
przy niewielkich predkosciach lotu lub przy malych i 

bardzo malych katach uderzenia  – w pozostalych 

przypadkach nastepuje fragmentacja (rys. 13). Inna zaleta 
fragmentujacych sie pocisków jest ich ekologiczny 

charakter  – nie zawieraja one bowiem toksycznego 
olowiu. 

 

1.2.2.4. Naboje z pociskami o zmniejszonej podatnosci na rykoszetowanie 

 
 

  Amunicja  z pociskami o zmniejszonej podatnosci na rykoszetowanie wystepuje przede 

wszystkim w postaci naboi pistoletowych i rewolwerowych wykorzystywanych przez specjalne 
oddzialy policji i sluzby bezpieczenstwa. Dzieki zastosowaniu w czesci wierzcholkowej pocisku 
rozwiazan konstrukcyjnych, umozliwiajacych znaczace i latwe odksztalcenie sie pocisku przy 

uderzeniu w przegrode, zapewniono kontrolowane odksztalcanie sie pocisku i zmiane jego 

charakterystyk balistycznych po uderzeniu. Wierzcholek pocisku ma najczesciej ksztalt scietego 
stozka zakonczonego plastikowa kulka (rys. 14a)  lub wewnetrzna kawerne powietrzna (rys. 14b). 

Skrócenie zasiegu pocisku uzyskano dzieki wydluzeniu w czasie procesu odksztalcania sie czesci 
wierzcholkowej pocisku i nadaniu jej po odksztalceniu niekorzystnego pod wzgledem 

 

Rys. 13. Widok fragmentujacego sie 

pocisku pistoletowego i efekt jego 

uderzenia w cel

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 23 / 48

 

aerodynamicznym ksztaltu. W 
czasie odksztalcania sie 

pocisku znaczna czesc jego 
energii przekazywana jest na 
cel i w razie powstania 

rykoszetu odbity pocisk 

dysponuje na tyle mala 
energia, ze upadnie w 

niewielkiej odleglosci od 
razonego celu. Czynnikiem 
dodatkowo skracajacym lot 

zrykoszetowanego pocisku 
jest zwiekszony, na skutek 

kontaktu z przegroda i znacznego odksztalcenia czesci wierzcholkowej, opór czolowy pocisku.  

 

Amunicja tego typu cechuje sie duza skutecznoscia, lecz stosowanie jej w broni 

automatycznej niesie ze soba tez pewne niedogodnosci. Chodzi o mozliwosc odksztalcania sie 
pocisku podczas dosylania do komory nabojowej. Dotyczy to szczególnie broni, przy której w 

procesie dosylania wystepuja duze przyspieszenia a nabój dosylany jest pod duzym katem. 
Odksztalcony w sposób niesymetryczny pocisk nie pozwala uzyskac zadowalajacej celnosci i 

wymaganego skupienia u celu, nawet na bliskich odleglosciach.  

 

Balistyka zewnetrzna pocisku o zmniejszonej podatnosci na rykoszetowanie jest zblizona do 

balistyki pocisku z naboju bojowego, nie zachodzi tu tez potrzeba jakiegokolwiek 
dostosowywania broni do amunicji. 

 

1.2.2.5. Podsumowanie 

 

 

Analiza rozwiazan konstrukcyjnych cwiczebnej amunicji strzeleckiej  pozwala  wyróznic 

glówne trendy w dziedzinie jej rozwoju. W zaleznosci od przyjetych rozwiazan konstrukcyjnych 

mozna je sprowadzic do nastepujacych kierunków: 

−

 

uzyskanie precyzyjnie kontrolowanych wielkosci stref bezpieczenstwa; 

−

 

zapewnienie zasad realizmu szkolenia; 

−

 

zmniejszenie energochlonnosci produkcji i redukcja kosztów jednostkowych  
w porównaniu do amunicji bojowej; 

−

 

poprawa technologicznosci konstrukcji pocisków i naboi; 

−

 

eliminowanie materialów szkodliwych dla srodowiska naturalnego i zastepowanie ich 
substytutami. 

 

Oprócz wymagan taktycznych, jakie  musi spelniac amunicja cwiczebna, nie mniej wazne sa 

równiez jej uwarunkowania techniczne. Do najwazniejszych z nich, koniecznych do spelnienia w 

kazdym typie naboju, mozna zaliczyc: 

•

  nie przekraczanie maksymalnego cisnienia gazów prochowych w lufie  – warunek 

wytrzymalosci lufy; 

•

  zapewnienie niezbednego impulsu cisnienia gazów prochowych (energii nadawanej 

 

 

Rys. 14. Naboje pistoletowe z pociskiem o zmniejszonej podatnosci na 

rykoszetowanie: a - z kulka (MEN),  

b – kawerna powietrzna (Lapua); 1 – kulka, 2 – kawerna powietrzna, 

3 – pocisk monoblokowy, 4 – ladunek miotajacy, 5  – luska, 6 – 

splonka zapalajaca, 7 – rdzen olowiany, 8 – plaszcz pocisku

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 24 / 48

 

ruchomym elementom broni) – warunek poprawnego dzialania automatyki broni; 

•

  dostosowanie konstrukcji naboju do wspólpracy z istniejacymi w broni ukladami zasilania – 

warunek wlasciwego funkcjonowania broni (nie powstawanie zaciec). 

Z kolei pociski cwiczebne powinny cechowac sie m.in.: 

•

  charakterystykami masowo-bezwladnosciowymi, zapewniajacymi 

im 

stabilizacje i 

porównywalny tor lotu do trajektorii pocisków bojowych na odleglosci strzelan cwiczebnych; 

•

  ksztaltem umozliwiajacym odpowiednie oddzialywanie na tarcze zlokalizowane  

w strefie strzelan i zapewniajacym minimalne dzialanie razace na cel znajdujacy sie poza 

obszarem strzelnicy; 

•

  konstrukcja uniemozliwiajaca powstawanie odksztalcen podczas dosylania  

(co pogarsza celnosc i skupienie), ale zapewniajaca po uderzeniu w przegrode taka 

deformacja pocisku, która w sposób znaczacy zwiekszy wspólczynnik balistyczny, skracajac 
istotnie zasieg pocisku; 

•

  zastosowaniem w  procesie wytwórczym ekologicznych (nietoksycznych) materialów 

konstrukcyjnych (rezygnacja z olowiu i zastapienie go jego substytutami). 

 
 

Przeglad  wybranych  wzorów amunicji cwiczebnej umozliwil dokonanie zestawienia 

niektórych ich charakterystyk. Ich wartosci odniesione do charakterystyk wybranych wzorów 
amunicji bojowej zestawiono w tabeli 1. 
 

Tabela  1. Dane taktyczno-techniczne wybranej cwiczebnej amunicji strzeleckiej i bojowej  

masa pocisku

 

predkosc 

poczatkowa

 

wspólczynnik 

balistyczny

 

zasieg

 

skuteczny*

)

 

kat rzutu dla 

zasiegu 

maksymalnego 

wierzcholkowa 

 

toru lotu

 

zasieg 

maksymalny

 

 L

max

 

predkosc 

uderzeni

a 

 na L

max

 

energia na L

max

  

Nabój 

[g] 

[m/s]  [m

2

/kg] 

[m] 

[º ’] 

[m] 

[m] 

[m/s] 

[J] 

9x19 mm 

0,4 

410 

197,0 

12 

25

°

 00’ 

35 

125 

20 

0,1 

5,56x45 mm 

0,2 

1000 

108,0 

30 

23

°

 30’ 

65 

255 

25 

0,1 

7,62x51 mm 

0,7 

1100 

89,6 

50 

23

°

 30’ 

77 

305 

30 

0,3 

naboje cwiczebne  

z plastikowym, 

polaczonym 

ukladem  

„pocisk – luska” 

12,7x99 mm 

3,2 

1070 

33,8 

150 

26

°

 30’  195 

705 

45 

3,2 

9x19 mm 

6,4 

350 

77,0 

50 

26

°

 00’ 

80 

305 

30 

2,9 

5,56x45 mm 

1,8 

1050 

31,0 

180 

26

°

 00’  190 

760 

45 

1,8 

7,62x39 mm 

1,7 

700 

41,0 

100 

27

°

 00’  157 

565 

40 

1,4 

7,62x51 mm 

5,6 

870 

18,7 

150 

28

°

 00’  305 

1105 

60 

10,1 

naboje cwiczebne 

o skróconym 

zasiegu pocisku 

12,7x99 mm 

38,0 

900 

4,25 

600 

34

°

 00’  1070 

3525 

120 

273,6 

9x19 mm 

8,0 

350 

8,1 

- 

34

°

 00’  510 

1750 

85 

28,9 

5,56x45 mm 

4,0 

915 

5,1 

- 

37

°

 00’  1065 

3075 

110 

24,2 

7,62x39 mm 

7,9 

715 

4,8 

- 

34

°

 30’  920 

3035 

110 

47,8 

7,62x51 mm 

9,5 

855 

3,4 

- 

36

°

 00’  1295 

4095 

130 

82,0 

naboje bojowe  

12,7x99 mm 

43,0 

890 

1,6 

- 

37

°

 00’  2145 

7030 

185 

735,8 

*

)

   odleglosc, na której tor lotu pocisku cwiczebnego z zadowalajacym przyblizeniem pokrywa sie  

 

z trajektoria pocisku bojowego  

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 25 / 48

 

 

 

1.2.3. Amunicja pozoracyjna 

 
 

Naboje pozoracyjne wykorzystywane sa we wstepnym okresie szkolenia strzeleckiego, gdzie 

maja za zadanie zapoznac szkolonych ze zjawiskiem strzalu i efektami jakie  mu towarzysza (huk 
wystrzalu, odrzut broni, podrzut broni i zejscie jej z linii celowania,  przeladowanie broni, 

wyrzucenie luski itp.).  Z uwagi na nie wielkie wymiary stref niebezpiecznego oddzialywania 
podczas strzelania z tego typu amunicji jest ona wykorzystywana równiez do prowadzenia zajec 
praktycznych w terenie (na poligonie lub przykoszarowym placu cwiczen taktycznych). Podczas 

pozorowania strzaló w  przy zachowaniu regulaminowych odstepów pomiedzy cwiczacymi 
amunicja ta nie stwarza zagrozenia dla wspólcwiczacych.  W zaleznosci od  zastosowanego 
rozwiazania konstrukcyjnego mozna wyróznic naboje pozoracyjne bezpociskowe  z luska 

plastikowa (rys. 15a) i metalowa (rys. 15b) oraz  naboje z plastikowym plaszczem pocisku (w tym 
tzw. fikcyjne). Istota dzialania tych dwóch pierwszych sprowadza sie do pobudzenia za 
posrednictwem  splonki zapalajacej (5)  ladunku miotajacego (3), a nastepnie, po osiagnieciu 

odpowiedniego cisnienia  rozwinieciu czesci górnej luski  (2)  uformowanej  najczesciej na ksztalt 
ostroluku pocisku. Specjalna konstrukcja luski, dzieki zastosowaniu rolowania (luski metalowe) 
lub  w przypadku lusek plastikowych  karbów oslabiajacych (1), ulatwia  swobod ny wyplyw 

gazów prochowych do lufy. Zastosowanie na jej  wylocie urzadzen dlawiacych przeplyw  gazów 
prochowych  (tzw. odrzutników) pozwala uzyskac dzialanie automatyki broni.  Wyplywajace z 
lufy gazy prochowe tworza, w zaleznosci od kalibru pocisku strefe niebezpieczna rzedu kilku ÷ 

kilkunastu metrów. W przypadku naboju z plastikowym plaszczem pocisku mechanizm ten, przy 

analogicznym pobudzeniu ladunku 
miotajacego, sprowadza sie do 

napedzenia  plastikowego plaszcza 
(6).  W czasie jego  napedzania 
nastepuje fragmentacja plaszcza, a 

wylatujace z lufy jego elementy 

tworza 

nieco wieksza 

strefe 

niebezpieczna niz w dwóch 

poprzednich, omawianych powyzej 
wzorach amunicji pozoracyjnej. 
Plastikowy plaszcz moze byc 

wypelniony np. opilkami metalu 

(dla zwiekszenia masy) i twor zy 
tzw. pocisk fikcyjny. Podczas 

strzelania taka amunicja nie stosuje 
sie wtedy w broni odrzutników. 

 

 

Rys. 15. Rózne konstrukcje naboi pozoracyjnych:  

a – nabój bezpociskowy z plastikowa luska, b – nabój 

bezpociskowy z metalowa luska,  

c – nabój z plastikowym plaszczem pocisku; 

1 – karb oslabiajacy, 2 – luska, 3 – ladunek miotajacy,  

4 – metalowe dno luski, 5 – splonka zapalajaca, 6 – plastikowy 

plaszcz pocisku

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 26 / 48

 

 

1.3. Znakowanie naboi strzeleckich 

 

 

W  celu odróznienia  w ramach jednego wzoru amunicji strzeleckiej poszczególnych typów 

naboi  i sposobów ich oddzialywania na cel,  na  nabojach  i  ich  opakowaniach  stosuje sie 
malowanie odrózniajace i znakowanie. Z uwagi na róznice w znakowaniu wystepujace w róznych 

panstwach (armiach) ponizej przedstawiono system znakowania stosowany w Wojsku Polskim. 
 

Amunicja szkolna, jako niezawierajaca zadnych materialów wybuchowych jest calkowicie 

bezpieczna we wszystkich etapach eksploatacji. W nabojach strzeleckich wyróznikiem 

przynaleznosci do tej grupy amunicji jest, w zaleznosci od wielkosci luski, 3 ÷ 6 wzdluznych 

wglebien umieszczonych symetrycznie na tulowiu luski,  zbita splonka zapalajaca i lub 
wywiercenie otworu w tulowiu luski. Na opakowania z amunicja szkolna nanosi sie analogiczne 

znakowania jak na opakowania z amunicja bojowa, dodatkowo uzupelnia sie je napisem 
„SZKOLNY”,  umieszczonym obok nazwy wzory naboju oraz wzdluz dolnej krawedzi scianki 
czolowej opakowania nanosi sie pasek koloru bialego. 

 

Amunicja treningowa, podobnie jak amunicja szkolna, nie zawiera zadnych materialów 

wybuchowych i jest calkowicie bezpieczna we ws zystkich etapach uzytkowania. Jej znakowanie 

tez jest analogiczne jak amunicji szkolnej, z ta jednak róznica, ze na opakowaniach zamiast 

napisu „SZKOLNY” nanosi sie napis „TRENINGOWY”. 
 

Z uwagi na brak na wyposazeniu Wojska Polskiego strzeleckiej  amunicji  cwiczebnej, ale 

uwzgledniajac pilna koniecznosc jej wprowadzenia nalezy spodziewac sie wprowadzenia  

sposobu znakowania stosowanego w NATO. Oprócz samej odmiennej konstrukcji pocisku, która 
pozwala natychmiast i jednoznacznie zidentyfikowac przeznaczenie naboju do oznaczania tego 

typu amunicji stosuje sie tam kolor niebieski. 

 

W strzeleckiej amunicji bojowe j wystepuje najszersza gama rodzajów amunicji (z uwagi na 

sposób oddzialywania  na cel), dlatego system znakowania jest tu najbardziej rozwiniety. Ponizej, 
w tabeli 2., podano sposób malowania odrózniajacego stosowany na wierzcholkach pocisków 

naboi stosowanych w Wojsku Polskim.  Znakowanie to w postaci  pasków odpowiedniej barwy 
powiela sie równiez na opakowaniach, oprócz pelnej nazwy naboju. Przedstawione w  tabeli 

oznaczenie naboju zawiera kaliber broni, do jakiej stosuje sie dana amunicje (np. 7,62 mm, 

12,7 mm) oraz, po znaku „x”, dlugosc luski wyrazona w milimetrach (np. 39 mm, 51 mm). W 
przypadku naboju kalibru 7,62x54R mm w jego oznaczeniu znajduje sie dodatkowo litera „R”, 
bedaca angielskim skrótem slowa rimmed oznaczajacego wystajaca luske. W kolejnych 

komórkach tabeli podano symbole poszczególnych typów pocisków i odpowiadajace im kolory 
pierscieni malowania odrózniajacego podane w kolejnosci od wierzcholka pocisku. 

 

 
 
 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 27 / 48

 

Tabela 2. Sposoby malowania odrózniajacego pocisków naboi strzeleckich stosowanych  

w Wojsku Polskim 

Nabój 

pocisk zwykly leki

 

pocisk zwykly ciezki

 

pocisk zwykly z 

rdzeniem stalowym

 

pocisk smugowy

 

pocisk zapalajacy

 

pocisk 

przeciwpancerny

 

pocisk wskaznikowo

-

zapalajacy

 

pocisk 

przeciwpancerno

-

zapalajacy

 

pocisk 

przeciwpancerno

-

zapalajaco

-smugowy

 

pocisk odlamkowo

-

zapalajacy

 

7,62x25 mm 

P/ - 

 

PS/- 

PT/ 

zielony 

 

 

 

P41/ 

czarny i 

czerwony  

 

 

9x18 mm 

P/ - 

 

PS/- 

 

 

 

 

 

 

 

9x19 mm 

P/ - 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5,45x39 mm 

 

 

PS/- 

7T3 /  

zielony 

 

 

 

 

 

 

5,56x45 mm 

/- 

 

RS/ -* 

/czerwony 

 

 

 

 

 

 

7,62x39 mm 

 

 

PS/- 

T-45 / 

zielony 

Z   /  

czerwony  

 

 

B Z   /  

czarny i 

czerwony  

 

 

7,62x51 mm 

/- 

 

 

/czerwony 

 

/czarny 

 

/srebrny 

 

 

7,62x54R mm 

L / - 

C/zólty 

LPS/ 

srebrny** 

T-46/ 

zielony 

 

 

PZ/ 

czerwony 

B -32/ 

czarny i 

czerwony  

BZT/ 

fioletowy i 

czerwony 

 

12,7x108 mm 

 

 

 

 

 

 

 

B -32/ 

czarny i 

czerwony  

BZT/ 

fioletowy i 

czerwony 

M D Z /  

czerwony 

pocisk***

14,5x114 mm 

 

 

 

 

 

 

 

B -32/ 

czarny i 

czerwony  

BZT/ 

fioletowy i 

czerwony 

M D Z /  

czerwony 

pocisk***

„-” oznacza brak malowania, puste pole oznacza brak tego typu pocisku  
* - w wielu armiach amunicja tego typu ma wierzcholek malowany na zielno; 
** - od chwili zaprzestania produkcji pocisków lekkich nie stosuje sie malowania wierzcholka;  
*** - stosuje sie malowanie calego pocisku. 

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 28 / 48

 

2. GRANATY RECZNE 

 

 

Granaty sa  srodkiem bojowym miotanym za pomoca miesni zolnierza. Ich glównym 

przeznaczeniem jest razenie sily zywej, wzniecania pozarów, zadymiania terenu, niszczenie 
umocnien i srodków opancerzonych. Charakterystyczna ich  cecha jest niewielka odleglosc, na 

jakiej to razenie moze wystapic i stosunkowo duza sila tego razenia. Granaty reczne sa wiec 
tanim i efektywnym srodkiem bojowym do walki na krótkich odleglosciach, umozliwiaja 
bowiem skuteczne zwalczanie przeciwnika, nawet niewidocznego, przebywajacego w ukryciu. 

 

 

2.1. Budowa i dzialanie granatów recznych 

 

 

Z uwagi na zastosowanie taktyczne mozemy wyróznic granaty zasadniczego przeznaczenia 

(przeciwpiechotne, przeciwpancerne) i pomocniczego przeznaczenia (zapalajace, chemiczne, 
blyskowo- hukowe). Te pierwsze sluza do bezposredniego zwalczania (obezwladniania) celów 

przeciwko którym sa uzywane, te drugie przeznaczone sa do razenia posredniego, przy czym 
rzadko jest to razenie obezwladniajace. Spelniaja one najczesciej funkcje pomocnicza wobec 
innych srodków bojowych oddzialywujacych na cel lub utrudniaja dzialanie razace przeciwnika. 

Ponizej omówiono na podstawie wybranych konstrukcji podstawowe typy granatów recznych. 

 

 

 

2.1.1. Granaty przeciwpiechotne 

 
 

W zaleznosci od formy, jaka przybiera walka wykorzystuje sie rózne konstrukcje granatów 

recznych oddzialywujacych na sile zywa. Uzycie tego srodka bojowego w obronie stawia przed 

nim inne wymagania niz w natarciu. Stad tez na przestrzeni lat uksztaltowal sie podzial na 
granaty zaczepne (rys. 16a) i granaty obronne (rys. 16b). Konstrukcja  granatów zaczepnych 
zoptymalizowana jest przede wszystkim na oddzialywanie fala detonacyjna, produktami 

detonacji i, w mniejszym stopniu, odlamkami. Wynika to z taktyki uzycia tego typu granatów na 

  

 

 

Rys. 16. Granaty 

przeciwpiechotne: 

a – zaczepny (RG-42),  

b – obronny (F-1); 

1 – zapalnik,  

2 – korpus,  

3 – tulejka na zapalnik,  

4 – material wybuchowy, 

5 – wkladka odlamkowa 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 29 / 48

 

polu walki. Rzucajac granat zaczepny w natarciu zolnierz biegnie nadal oslaniajac jedynie 
wrazliwe czesci ciala (twarz, a szczególnie oczy). Uwzgledniajac odleglosc rzutu granatem 

(rzedu 30 ÷ 40 m) i czas zwloki w jego dzialaniu (okolo 3,2 s) maksymalny promien razenia tego 
typu granatu nie powinien wynosic wiecej niz 20 m. Najczesciej ksztaltuje sie on w przedziale 
kilku ÷ kilkunastu metrów. W swojej konstrukcji granat zaczepny (rys. 16a) ma najczesciej 

cienkoscienny metalowy korpus (2), w którym zaelaborowany jest kruszacy material wybuchowy 

(4). Dla ulatwienia procesu elaboracji w korpusie znajduje sie  tulejka (3), która stanowi 
przedluzenie gniazda  zapalnika (1) i stanowi jego oslone. W celu wzmocnienia efektu 

odlamkowego w korpusie granatu czesto montuje sie wkladke odlamkowa (5). Ma ona najczesciej 
wstepnie naciete elementy, które pod wplywem oddzialywania fali detonacyjnej ksztaltuja sie w 
odlamki o wymaganej masie i ksztalcie. Odpowiednio dobrana do wielkosci odlamków masa 

ladunku kruszacego pozwala uzyskac zadana wielkosc strefy razenia takich granatów.  W 
nowszych konstrukcjach coraz czesciej spotyka sie korpusy nieco grubsze, wykonane z tworzyw 

sztucznych. Wkladka odlamkowa jest tam najczesciej zatapiana w materiale korpusu.  

 

Uzycie i przebieg dzialania granatu zaczepnego mozna przedstawic sekwencja nastepujacych 

czynnosci. W celu przygotowania granatu do dzialania wykrecamy znajdujacy sie w jego 
gniezdzie korek zabezpieczajacy, a w to miejsce wkrecamy zapalnik (rys. 17). Jest to mozliwe, 

poniewaz tuleja laczaca  korpus zapalnika (1) z  tulejka opózniacza (7) jest nagwintowana. Po 
wkreceniu zapalnika dysponujemy juz granatem uzbrojonym i gotowym do dzialania. Jedynie 

zapalnik, jako urzadzenie odpowiedzialne za pobudzenie kruszacego materialu wybuchowego w 

granacie, wyposazony jest w mechaniczne zabezpieczenie. Polega ono na blokowaniu  
zawleczka (5)  dzwigni spustowej (8), która wycieciem w swojej górnej czesci przytrzymuje w 
górnym polozeniu  iglice (4). Iglica poddawana jest oddzialywaniu sily  wstepnie napietej 

sprezyny iglicy (3), która stara sie wymusic jej ruch w kierunku  splonki zapalajacej (6).  Po 
odgieciu ramion zawleczki i jej wyjeciu mechaniczna blokada przemieszczania sie  dzwigni 

spustowej  (8) wzgledem  korpusu zapalnika (1) zostaje zdjeta. Jest to najniebezpieczniejszy 

moment poslugiwania sie zapalnikiem, 
poniewaz oddzialywujaca na górne 

wyciecie dzwigni spustowej, podparta 
sprezyna iglica moze spowodowac jej 

ruch do takiego polozenia, ze wyzebi sie z 

nia i umozliwi naklucie 

splonki 

zapalajacej (6). Dlatego  wyjmowanie 
zawleczki powinno miec miejsce tylko i 

wylacznie  bezposrednio przed rzutem 
przy  jedniczesnym  pewnym chwycie 
dlonia dzwigni spustowej, 

uniemozliwiajacym jej jakikolwiek 

ruch! Dopiero w czasie rzutu na torze 
lotu oddzialywujaca na dzwignie 

spustowa, dzieki scisnietej sprezynie, 
iglica spowoduje jej ruch, który zakonczy 

   

 

 

Rys. 17. Zapalnik  

do granatu recznego 

(UZRGM): 

1 – korpus zapalnika,  

2 – kólko zawleczki,  

3 – sprezyna iglicy,  

4 – iglica,  

5 – zawleczka,  

6 – splonka zapalajaca,  

7 – tulejka opózniacza,  

8 – dzwignia spustowa ,  

9 – opózniacz 

pirotechniczny,  

10 – splonka 
pobudzajaca

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 30 / 48

 

sie zwolnieniem blokady iglicy i zbiciem przez nia splonki zapalajacej. Powstaly w ten sposób 
impuls ogniowy zapala opózniacz pirotechniczny (9), którego czas pa lenia umozliwia granatowi 

dolot do celu. Standardowo stosuje sie czasy opóznienia w przedziale 3,0 ÷ 4,5 sekundy, rzadziej 
czasy dluzsze. W Wojsku Polskim minimalny, niezbedny czas zwloki zapalników do granatów 
recznych wynosi 3,2 s. Odpowiada on niemalze  dokladnie czasowi potrzebnemu na lot do celu 

tak, ze po upadku czas na podjecie jakiejkolwiek skutecznej reakcji obronnej jest juz zbyt krótki. 

Po wypaleniu sie opózniacza impuls ogniowy przekazywany jest na  splonke pobudzajaca (10). 
Zawarty w niej silny material wybuchowy powoduje pobudzenie materialu kruszacego 

znajdujacego sie w korpusie granatu. Z uwagi na niewielki opór, jaki stawiaja materialowi 
wybuchowemu scianki granatu, jego odlamki nie napedzaja sie do duzych predkosci i szybko 
opadaja na ziemie. W przypadku starszych wersji zapalników  wykonanych z metalu  

(np. UZRGM) powazniejsze rany moga powstac z odlamków pochodzacych z ich fragmentacji. 
Odlamki z korpusu i z wkladki sa w stanie uszkodzic umundurowanie i moga zadac drobne rany 

– najczesciej ciete, pochodzace od ostrych krawedzi odlamków. Równiez fala detonacyjna 

szybko rozprasza swoja energie i tylko w stosunkowo niewielkiej odleglosci od miejsca upadku 
moze wystapic razenie smiertelne. Oprócz niewielkiego dzialania podmuchowego  
i odlamkowego  bardzo istotnym oddzialywaniem na sile zywa jest dzialanie ogluszajace  

i psychologiczne. Liczne drobne rany w polaczeniu z ogluszajacym dzialaniem fali detonacyjnej 
(moze wystapic np. chwilowa utrata sluchu i widzenia) moga prowadzic do szoku pourazowego, 

a w konsekwencji do skutecznego obezwladnienia. 

 

Inny sposób oddzialywania na cel prezentuja  granaty obronne . Maja wprawdzie 

(najczesciej) nieco mniejszy ladunek materialu wybuchowego, jednak ich korpusy wykonane sa 
jako gruboscienne, co w warunkach obciazenia fala detonacyjna pozwala napedzic powstaly z ich 

fragmentacji odlamek do duzych predkosci. Oprócz korpusów z tzw. fragmentacja przypadkowa 
(rys. 16b) stosuje sie granaty z wymuszona fragmentacja. Sa to konstrukcje z zatopionymi w 

korpusie prefabrykowanymi elementami razacymi, lub majace na wewnetrznych powierzchniach 

plytkie naciecia, które ulatwiaja fragmentacje. Nalezy tu wyraznie zaznaczyc, ze tylko naciecia 
wykonane od strony oddzialywania obciazenia (fali detonacyjnej) skutkuja zamierzona 

propagacja pekniec. Naciecia zewnetrzne nie maja wiekszego wplywu na przebieg fragmentacji, 
poniewaz pekniecia w materiale propaguja sie przez znaczna czesc grubosci korpusu niezaleznie 
od uksztaltowania powierzchni zewnetrznej. Zastosowanie fragmentacji wymuszonej znaczaco 

podnosi skutecznosc oddzialywania, mimo ze predkosc odlamka jest w takim przypadku nieco 
mniejsza (~ 10 %). Zwiazane jest to z faktem, ze kazdy taki odlamek moze byc skuteczny (tzn. 
po trafieniu w cel nalezy oczekiwac razenia obezwladniajacego), co przy niewielkich masach 

czesci odlamków powstalych w trakcie fragmentacji przypadkowej nie musi miec miejsca. 
 

Postepowanie z zapalnikiem i sposób zainicjowania dzialania granatu obronnego sa 

analogiczne jak opisane dla granatu zaczepnego. Po pobudzeniu ladunku kruszacego wysokie 

cisnienie wystepujace na czole fali detonacyjnej (rzedu kilkudziesieciu GPa) powoduje 

rozerwanie struktury materialu korpusu i napedzenie powstalych w ten sposób odlamków do 
predkosci rzedu kilkuset metrów na sekunde. W przypadku tego typu granatów dzialanie 

podmuchowe ma pomijalnie male znaczenie  – uzyskuje sie natomiast efektywne dzialania 
odlamkowe. Odleglosc skutecznego razenia sily zywej dla granatów obronnych czesto przekracza 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 31 / 48

 

nawet 200 m. Z tym, ze na takiej odleglosci gestosc odlamków w jednostce przestrzeni jest 
znikoma. Pomimo mozliwosci uzyskania razenia obezwladniajacego na tak duzych odleglosciach 

praktyczny promien, na jakim mozna efektywnie zwalczac sile zywa jest kilkakrotnie mniejszy. 
Z uwagi na znaczna sile razenia  wykorzystanie bojowe granatów obronnych powinno miec 
miejsce tylko z ukryc, które zabezpiecza ja przed  jego dzialaniem razacym.  

 

Z uwagi na rózne rozwiazania konstrukcyjne granatów recznych stosowane przez 

producentów i rózne sposoby razenia poszczegó lnych rodzajów granatów istnieje potrzeba 
rozrózniania ich typów. W szerszej skali nie ma jakichs precyzyjnych unormowan, lecz w 

znacznej czesci armii uksztaltowala sie zasada, ze granty zaczepne maja ksztalt zblizony do 
walcowego, zas granaty obronne wygladem swoim przypominaja kule mniej lub bardziej 
splaszczona. Nawet przy opracowywaniu granatów uniwersalnych wzieto te niepisana umowe 

pod uwage. Skonstruowanie  granatów uniwersalnych wyniknelo z checi poslugiwania sie 
jednym typem granatu zamiast koniecznoscia dysponowania dwoma rózniacymi sie w dzialaniu 

na cel ich rodzajami. Istota konstrukcji takiego granatu sprowadza sie do opracowania takiej 

czesci „zaczepnej”, na zewnatrz której w razie potrzeby mozna byloby przylaczyc ciezka 
wkladke odlamkowa. Przy  zastosowaniu czesci granatu z materialem wybuchowym uzyskujemy 
klasyczne dzialanie granatu zaczepnego, wyposazenie jej dodatkowo we wkladke z duzymi 

prefabrykowanymi odlamkami pozwala uzyskac skuteczny granat obronny. Zastosowanie 
specjalnych zlaczy w niektórych granatach uniwersalnych pozwala zmontowac ze soba razem 

kilka elementów wyposazonych tylko w material wybuchowy. W takiej formie moga one 

stanowic improwizowany ladunek wydluzony, który mozna wykorzystac np. w pracach 
saperskich. 
 

 

 

2.1.2. Granaty przeciwpancerne 

 
 

Z uwagi na szybki rozwój nowych srodków walki granaty przeciwpancerne wypierane sa z 

uzytku przez bardziej skuteczne srodki bojowe. Duza masa, koniecznosc bardzo bliskiego 

podejscia pod cel oraz niewysoka skutecznosc oddzialywania na pancerz to glówne czynniki 
decydujace o schylkowym okresie stosowania tego typu uzbrojenia. Jednak z uwagi na 

stosunkowo duza efektywnosc tego typu srodków w terenie zurbanizowanym nie wszedzie 
zostaly one wycofane z uzbrojenia. 
 

Wspólczesne granaty przeciwpancerne wystepuja jako konstrukcje oddzialywujace na cel 

strumieniem kumulacyjnym. Granatów o dzialaniu podmuchowym (burzacym), z uwagi na ich 

niewielka skutecznosc, juz sie nie stosuje. Typowym przykladem granatu przeciwpancernego jest 
RPG-43 (rys. 18). W toku codziennej eksploatacji jest on wyposazony w dwa zabezpieczenia 

mechaniczne, które stanowia o jego bezpiecznym uzytkowaniu. Pierwszym zabezpieczeniem jest 
zawleczka z kólkiem, która uniemozliwia dzwigni zabezpieczajacej (2) zsuniecie sie z rekojesci 

(1) i uwolnienie stabilizatora (4). Drugie zabezpieczenie sklada sie z  przetyczki zabezpieczajacej 
(5), która uniemozliwia przesuwanie sie  obsady splonki pobudzajacej  (6) wraz ze  splonka 

pobudzajaca (7) w kierunku iglicy (9). Przygotowanie granatu i jego dzialanie na cel przedstawia 

sie nastepujaco. Po wyjeciu zawleczki i rozlaczeniu dzwigni zabezpieczajacej (2) z rekojescia (1) 
mozna rzucac granatem. Podczas jego lotu dzwignia odpada, a  sprezyna stabilizatora (3) 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 32 / 48

 

oddzialywujac na stabilizator (4) powoduje 
jego zsuniecie sie z rekojesci i 

wyciagniecie zwinietej pod nim  tasmy 
stabilizujacej (8). W tym czasie przez nic 
nie blokowana  przetyczka zabezpieczajaca 

(5) wypada pod wlasnym ciezarem i 

uwalnia obsade  splonki pobudzajacej (6). 
W tym momencie  splonka (7) izolowana 

jest od  iglicy (9) tylko za posrednictwem 
sprezyny. Granat jest uzbrojony i gotowy 
do dzialania razacego. W cel  powinna 

uderzyc  glowica pod katem zblizonym do 
prostego. Takiemu jej ulozeniu sluzy 

zastosowanie stabilizatora wraz z tasmami 

stabilizujacymi. Podczas lotu w powietrzu 
stanowia one dodatkowy, duzy opór, dzieki 

któremu ciezki granat jest hamowany. Ciagnac za soba taki stabilizator powinien on leciec 

zawsze glowica z materialem wybuchowym do przodu. Po uderzeniu w cel obsada splonki 
pobudza jacej (6) ugina sprezyne i powoduje naklucie sie splonki pobudzajacej (7) na iglice (9). 

Splonka pobudza kruszacy  material wybuchowy (10), który osloniety  korpusem  (11) umozliwia 

uzyskanie takich parametrów fali detonacyjnej, które pozwalaja uformowac z  wkladki 
kumulacyjnej  (12) strumien kumulacyjny. Rozpedzone w ten sposób do predkosci kilku km/s 
czasteczki strumienia oddzialywuja swoja energia kinetyczna na pancerz. 

 

Przebijalnosc ladunków kumulacyjnych granatów przeciwpancernych dochodzi do 200 mm. 

W przypadku celnego trafienia taki granat jest nawet w stanie wyeliminowac z walki 

wspólczesny czolg, ale wymaga to bliskiego podejscia do celu i tym samym wystawienia sie na 

wykrycie lub oddzialywanie odlamków powstalych podczas zadzialania granatu.  
 

 

 

2.1.3. Granaty chemiczne  

 
 

Podczas wykonywania zadania bojowego czasami istnieje koniecznosc obezwladnienia 

przeciwnika bez uzyskania jego skutecznego porazenia (np. uwalnianie jenców, pozyskiwanie 

osobowych zródel informacji wywiadowczych itp.). Do tego celu slu za m.in. granaty z róznymi 

srodkami chemicznymi. Najczesciej wykorzystywanymi granatami chemicznymi sa  granaty 
dymne. Przeznaczone sa one do maskowania dzialan wlasnych poprzez stawianie krótkotrwalych 

zaslon dymnych, do dawania sygnalów, dezorientowania przeciwnika itp. Spotyka sie tutaj caly 
szereg rozwiazan konstrukcyjnych, pozwalajacych uzyskac natychmiastowy efekt dymny 

(granaty o dzialaniu wybuchowym) lub emitujace zaslone dymna z pewnym opóznieniem, ale w 
dluzszym czasie (granaty o dzialaniu emisyjnym). Przykladem prostej konstrukcji  emisyjnego 

granatu dymnego jest RDG-2 (rys. 19a). Lekki tekturowy  korpus (5) wypelniony jest  masa 

dymotwórcza (3), a w osi granatu umieszczono lont prochowy z glówka zapalcza – spelniajace 
funkcje  elementu zaplonowego (2) i  rurke emisyjna (4). Energiczne potarcie glówki zapalczej 

 

 

 

 

Rys. 18. Granat 

przeciwpancerny  

(RPG-43): 

1 – rekojesc, 2 – dzwignia 

zabezpieczajaca,  

3 – sprezyna stabilizatora,  

4 – stabilizator,  

5 – przetyczka 

zabezpieczajaca,  

6 – obsada splonki 

pobudzajacej, 7 – splonka 

pobudzajaca, 8 – tasma 

stabilizujaca, 9 – iglica,  

10 – ladunek kruszacy,  

11  – korpus, 12 – wkladka 

kumulacyjna  

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 33 / 48

 

znajdujaca sie w  pokrywie (1) potarka 
powoduje jej zaplon i poczatek palenia sie 

lontu prochowego. Spelnia on tu funkcje 
opózniacza pirotechnicznego o czasie 
zadzialania okolo 10 s. Po tym czasie 

nastepuje zapalenie masy dymotwórczej, 

która sukcesywnie sie spalajac (50÷80 s) 
emituje przez rurke emisyjna intensywny 

oblok dymu. W celu zabezpieczenia masy 
pirotechnicznej przed oddzialywaniem 
czynników atmosferycznych zarówno 

pokrywe górna, jak i  dno  (6) zabezpiecza 
sie przeciwwilgociowo. 

 

W przypadku konstrukcji 

wybuchowych granatów dymnych, 
przeznaczonych do natychmiastowego 

zadymiania (rys. 19b) najczesciej mamy do czynienia z klasycznym zapalnikiem  (7) do granatów 

recznych. W wykonanym z plastiku lub stopu lekkiego  korpusie (5) znajduje sie  masa 
dymotwórcza (3), która poddana dzialaniu fali detonacyjnej ulega szybkiemu spaleniu dajac 

natychmiast oblok gestego dymu. Z uwagi na to, ze powstaly dym najczesciej jest 

nieprzezroczysty tylko w zakresie wid zialnym, granaty takie wykorzystuje sie np. do 
dezorientowania i ogluszania zalóg punktów oporu. Ulatwiaja one wykonanie zadania bojowego 
wyposazonym w maski przeciwgazowe i nocne urzadzenia obserwacyjne atakujacym. Podobne 

zastosowanie bojowe maja inne typy granatów chemicznych np.  granaty blyskowo-hukowe . 
Maja one konstrukcje zblizona do granatu dymnego wybuchowego, lecz zamiast masy 

dymotwórczej znajduje sie tam substancja chemiczna dajaca wiekszy efekt blyskowy i reagujaca 

z wieksza predkoscia, dzieki czemu pojawia sie znaczacy efekt dzwiekowy. Dzialanie hukowe 
(~ 170 dB) i jednoczesny oslepiajacy blysk (~ 2 Mcd) pozwalaja przez dluzsza chwile uzyskac 

efekt obezwladniajacy bez uzyskania bezposredniego porazenia energia kinetyczna pocisku. 
Podobny efekt mozna osiagnac stosujac granaty lzawiace. Ich budowa zblizona jest do dymnych 
granatów o dzialaniu emisyjnym, z tym, ze substancja dymotwórcza zastapiona jest najczesciej 

mieszanina oddzialywujacym drazniaco na blony sluzowe. W przypadku sily zywej, 
nieposiadajacej zabezpieczen w postaci masek przeciwgazowych, dzialanie obezwladniajace tego 
granatu jest skuteczniejsze niz granatu blyskowo-hukowego. W tamtym przypadku, po 

chwilowym ogluszeniu, ustaje oddzialywanie czynnika obezwladniajacego, tu  natomiast na 
skutek ciaglej emisji i osiadania na okryciach, wyposazeniu itp. wystepuje, mimo ze czesto 
oslabione, ale permanentne jego oddzialywanie. 

 

W zaleznosci od zapotrzebowania produkowane sa tez innego typu granaty. Moga one byc 

wypelnione substancjami chemicznymi o innym sposobie oddzialywania na cel lub sile zywa np. 
granaty zapalajace . Ich budowa zblizona jest do granatu dymnego wybuchowego, ale 

zaelaborowane sa one inna substancja chemiczna, np. czerwonym fosforem lub mieszaninami z 
jego udzialem. Oprócz dzialania zapalajacego uzyskuje sie tu równiez efekt dymny. Moga tez 

 

Rys. 19. Granaty chemiczne: 

a- dymny emisyjny (RDG-2), b – dymny wybuchowy 

1 – pokrywa z potarka, 2 – element zaplonowy, 3 – masa 

dymotwórcza, 4 – rurka emisyjna, 5  – korpus granatu,  

6 – dno, 7 – zapalnik, 8 – masa lzawiaca 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 34 / 48

 

wystepowac granaty sluzace do rozpraszania skupisk agresywnie zachowywujacych sie osób, 
razace odlamkami w postaci gumowych kulek. Jest to typ amunicji obezwladniajacej, 

niepenetrujacej, szczególnie przydatnej w dzialaniach stabilizacyjnych i pokojowych.  
 

 

 

2.1.4. Granaty cwiczebne  

 
 

Potencjalne zagrozenie, jakie dla uzytkownika wynika ze stosowania granatów recznych 

mozna zniwelowac prowadzac intensywne szkolenie. Do tego celu wykorzystuje sie granaty 

cwiczebne, które imitujac dzialanie razace sa jednoczesnie bezpieczne w poslugiwaniu sie. 
Przykladem recznego granatu cwiczebnego jest granat CRG-42 (rys. 20). Sklada sie on z korpusu 
(2), w którym znajduje sie komora akustyczna wzmacniajaca efekt dzwiekowy zwiazany z 

odpaleniem znajdujacego sie w komorze (4)  naboju blyskowo-dymnego (3). Jego pobudzenie 

nastepuje na skutek zadzialania  zapalnika cwiczebnego (1), który 
zamiast ladunku pobudzajacego ma ladunek miotajacy 

umiejscowiony w tulejce uformowanej na ksztalt iglicy. 
Przygotowanie granatu do dzialania polega na wlozeniu naboju do 
znajdujacej sie w dnie korpusu komory i przylaczeniu zapalnika 

cwiczebnego. Uzbrojenie granatu i zadzialanie tego zapalnika jest 
analogiczne jak zapalnika UZRGM tylko do chwili konca palenia sie 
opózniacza pirotechnicznego. W zapalniku cwiczebnym nastepuje 

wtedy pobudzenie ladunku miotajacego, który napedza tulejke- iglice. 
Jej uderzenie w splonke zapalajaca naboju blyskowo-dymnego 
powoduje jego zadzialanie, przejawiajace sie efektem blyskowym, 

hukiem i wydzieleniem pewnej ilosci dymu. Komora akustyczna w 
korpusie wzmacnia efekt dzwiekowy naboju, a znajdujace sie w 
granacie kanaly ukierunkowuja strumien dymu i innych produktów 

spalania. W celu wyeliminowania mozliwosci wkrecenia zapalnika 

bojowego, którego zadzialanie zniszczyloby granat, zastosowano 
skrócona dlugosc zapalnika cwiczebnego, co uniemozliwia 

wkrecenie innego typu zapalnika. 

 

Oprócz zapalnika i naboju blyskowo-dymnego wszystkie elementy granatu sa wielokrotne go 

uzytku. Jednak przed kazdym kolejnym jego uzyciem nalezy starannie go oczyscic i dokonac 

przegladu pod katem mozliwosci wystapienia jakichs ewentualnych jego defektów. Uszkodzenia 

komory naboju i korpusu granatu, mogace przyczynic sie do ich fragmentacji przy zadzialaniu, 
dyskwalifikuja go z dalszej eksploatacji. 

 

Rys. 20. Przyklad budowy 

granatu cwiczebnego 

(CRG-42): 

1 – zapalnik cwiczebny,  

2 – korpus, 3 – nabój 

blyskowo-dymny,  

4 – komora naboju 

blyskowo-dymnego 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 35 / 48

 

3. GRANATY NASADKOWE 

 

 

Duza efektywnosc i prosta budowa granatów recznych przyczynila sie do ich masowego 

stosowania w wiekszosci konfliktów zbrojnych XX wieku. Jednak ich podstawowa wada byla 
zbyt mala celnosc i krótki zasieg rzutu. Czesciowe rozwiazanie tych kwestii przynioslo 

skonstruowanie granatów nasadkowych. Zastosowanie wyposazonego w prosty celownik 
nadkalibrowego pocisku miotanego z broni indywidualnej przyczynilo sie do zwiekszenia sily 
oraz precyzji ognia na najnizszym szczeblu dzialania. Wprowadzenie wiekszej liczby glowic 

montowanych na jednym uniwersalnym nosniku przyczynilo sie do poszerzenia spektrum celów, 

jakie mozna bylo zwalczac bez koniecznosci uzycia innych srodków ogniowych. 
 

W zaleznosci od sposobu miotania granaty nasadkowe mozna podzielic na miotane energia 

gazów prochowych i z wykorzystaniem tzw. pulapki kulowej. Dla obu tych sposobów miotania 
niepisanym, przyjetym przez zdecydowana wiekszosc producentów standardem jest zewnetrzna 
srednica nasadki do miotania wynoszaca 22 mm. Budowa i dzialanie obu tych konstrukcji 

przedstawiono ponizej. 
 

 

3.1.  Budowa i dzialanie  granatów nasadkowych miotanych nabojem 

miotajacym 

 
 

Starsze wersje granatów nasadkowych miotane sa z wykorzystaniem specjalnie 

opracowanych naboi miotajacych. Konstrukcja takiego naboju zblizona jest do strzeleckiego 

naboju pozoracyjnego, z tym, ze zastosowano w nim wiekszy ladunek miotajacy. Z tego tez 
powodu nie sa to naboje zamienne i dlatego wymaga sie od naboi miotajacych specjalnego 
malowania odrózniajacego. Najczesciej jest to malowanie w okreslonym kolorze zawinietego 

kranca luski takiego naboju. W przypadku polskiego uniwersalnego  naboju miotajacego UNM 
wz. 1943/60, przeznaczonego do miotania granatów na sadkowych z karabinka granatnika wz. 60 

wierzcholek takiego naboju jest malowany na bialo. Czynnosci przygotowawcze i dzialanie tego 
typu granatów nasadkowych sa nastepujace. Przed strzalem nalezy granat (rys. 21a) nalozyc na 

urzadzenie wylotowe zamontowane na koncu lufy a do komory nabojowej wprowadzic nabój 

miotajacy. Zeby przez pomylke nie zaladowac naboju bojowego stosowane sa specjalne 
magazynki, które konstrukcyjnie uniemozliwiaja ich zaladowanie. Po odpaleniu naboju nastepuje 
spalanie ladunku miotajacego i ruch mieszaniny gazowo-prochowej w kierunku wylotu lufy, 

który zamkniety jest znajdujacym sie na urzadzeniu wylotowym granatem nasadkowym.  Ped tej 
mieszaniny i wysokie cisnienie gazów prochowych oddzialywujace na wewnetrzna czesc trzonu 

stabilizatora (7) oraz na dno zapalnika (6) przyczyniaja sie do nadania granatowi predkosci rzedu 

kilkudziesieciu metrów na sekunde. W tym czasie rozpoczyna sie tez proces uzbrajania zapalnika 
(zdjecia zabezpieczen niezbednych w toku codziennej eksploatacji), który ko nczy sie w 
niewielkiej odleglosci od zejscia granatu z nasadki. Po zejsciu z niej granat porusza sie po torze 

balistycznym, a jego donosnosc uwarunkowana jest katem, pod jakim zostal wystrzelony. Jego 
stabilnemu zachowaniu sie podczas lotu sluza skrzydelka stabilizatora (8) umieszczone w dolnej 

czesci spelniajacego funkcje prowadnicy  trzonu stabilizatora. Oplywajaca granat struga 

powietrza po pojawieniu sie zaklócajacego momentu sily powoduje powstanie aerodynamicznego 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 36 / 48

 

momentu sily korygujacej, 
dzieki czemu porusza sie on 

zawsze glowica (1) do przodu, 
wykonujac niewielkie 
korygujace ruchy oscylacyjne. 

Zapalnik, za posrednictwem 

lacznika (5), polaczony jest z 
pobudzaczem (3) i w chwili 

uderzenia w cel nastepuje jego 
bezwladnosciowe zadzialanie. 
Pobudzony za posrednictwem 

pobudzacza  material kruszacy 
(4) przyczynia sie do 

fragmentacji  glowicy, w której 

zatopione sa prefabrykowane 
elementy razace (2), 
przyczyniajace sie do poprawy 

efektywnosci razenia sily 
zywej. 

 

Oprócz nasadkowych 

granatów przeciwpiechotnych 
(z glowica odlamkowa) na 

uniwersalnym trzonie stabilizatora mozna zamontowac inne typy glowic, uzyskujac odpowiednio 

dzialanie przeciwpancerne kumulacyjne (rys. 21 b) lub dymne (rys. 21 c). Dzialanie granatu 
przeciwpancernego jest analogiczne do odlamkowego do chwili pobudzenia ladunku kruszacego. 

W tym przypadku fala detonacyjna obciazajac wkladka ksztaltuje strumien kumulacyjny, który 

oddzialywuje na opancerzony cel. Nasadkowy granat dymny pozbawiony jest zapalnika, jego 
dzialanie rozpoczyna sie z chwila,  gdy zaczyna on schodzic z nasadki broni. Wysokie cisnienie 

gazów prochowych napedzajac go przedostaje sie jednoczesnie przez kanal w laczniku i zapala 
glówke zapalcza granatu recznego RDG-2, który umieszczony jest w przymocowanej do trzonu 
stabilizatora komorze. Po wypaleniu sie lontu prochowego rozpoczyna sie proces emisji dymu. 

 

Oprócz typowych konstrukcji specjalizowanych istnieja tez wzory granatów nasadkowych 

adoptowanych z istniejacych granatów recznych. Przykladem jest polski granat nasadkowy F-1N, 
którego glowica pochodzi z granatu obronnego F-1, a proces dostosowania do miotania na 

wieksze odleglosci polegal na dokreceniu trzonu stabilizatora (bez brzechw) i zainstalowaniu 
innego zapalnika. Innym przykladem jest specjalny trzon stabilizatora z adaptatorem (rys. 21d), 
który umozliwia miotanie standardowych granatów recznych. Po zamontowaniu w nim granatu 

wyjmuje sie zawleczke zabezpieczajaca zapalnik i odpala uzyskany w ten sposób granat 

nasadkowy. Podczas dzialania sily bezwladnosci, od cisnienia gazów prochowych z naboju 
miotajacego, nastepuje zsuniecie sie obejmy zabezpieczajacej dzwignie spustowa i uruchomienie 

lancucha ogniowego zapalnika. Pomimo stosunkowo krótkiej zwloki czasowej nie nastapi jego 

Rys. 21. Granaty nasadkowe: 

a – budowa (granat odlamkowy KGN), b – granat przeciwpancerny 

(PGN-60, c – granat dymny (DGN); 1 – glowica, 2 – element razacy, 

3 – pobudzacz, 4  – kruszacy material wybuchowy, 5 – lacznik,  

6 – zapalnik, 7 – trzon stabilizatora, 8 – skrzydelka stabilizatora 

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 37 / 48

 

zadzialanie na torze lotu  – wynika to z wiekszej, niz mozliwa do uzyskania sila miesni, predkosci 
miotania i tym samym szybszego dolotu do celu.  

 

Nalezy pamietac, ze  do miotania tego typu granatów nasadkowych  nie wolno 

wykorzystywac amunicji bojowej!  Kazdorazowe uzycie naboju bojowego wobec granatu 
wyposazonego w zapalnik moze sie skonczyc jego zadzialaniem i pobudzeniem kruszacego 

materialu wybuchowego zawartego w glowicy!  Wobec znacznej sily razenia glowic takich 

granatów moze  sie to skonczyc smiercia wystrzeliwujacego granat i ewentualnych innych 
osób z jego bezposredniego otoczenia! 

 

 

3.2.  Budowa i dzialanie  granatów nasadkowych miotanych z 

wykorzystaniem pulapki kulowej 

 

 

Mozliwosc spowodowania wypadku przy odpalaniu poprzedniego typu granatu 

nasadkowego z wykorzystaniem amunicji bojowej a takze koniecznosc produkcji i posiadania 

przy granacie innego typu nabojów (magazynków) przyczynila sie do opracowania granatów 
miotanych z wykorzystaniem urzadzenia zwanego pulapka kulowa. Podobnie jak w przypadku 
poprzednika istnieje tu równiez mozliwosc montowania na uniwersalnym nosniku calego szeregu 

glowic, które przeznaczone sa do razenia róznych grup celów w rózny sposób. Istota budowy i 

dzialania granatów nasadkowych wyposazonych w pulapke kulowa zostanie wyjasniona na 
przykladzie polskiego granatu NGO (rys . 22). W trzonie stabilizatora (13) wyposazonym w stale 

skrzydelka (14) znajduje sie wprasowana przed lacznikiem (9) pulapka kulowa (11). W granatach 
rodziny NGO montuje sie jeszcze dodatkowo  wkladk e redukcyjna (12), która oprócz 
standardowej 22 mm srednicy nasadki (srednica wewnetrzna wkladki) umozliwia miotanie 

granatu z nasadki o wiekszej srednicy, odpowiadajacej srednicy wewnetrznej trzonu stabilizatora.  
Aby wystrzelic granat nalezy zalozyc go do oporu na specjalna nasadke lub uniwersalne 

urzadzenie  wylotowe i zaladowac bron nabojem bojowym. Odpalenie naboju bojowego 

spowoduje sprezenie powietrza przed 
pociskiem i poczatek schodzenia granatu z 
lufy. Jednak zasadniczy naped uzyska on po 

uderzeniu pocisku w pulapke kulowa, która 
jest grubosciennym, stalowym cylindrem. 

Jego grubosc jest wystarczajaca, by nie zostal 

on spenetrowany przez pocisk, który 
przekazuje granatowi cala swoja energie 
kinetyczna. Dodatkowo rozprezajace sie gazy 

prochowe wnosza tez swój udzial w 
napedzaniu granatu. Odksztalcona 

uderzeniem pocisku pulapka powoduje ruch 

iglicy (10), która uginajac sprezyne nakluwa 
splonke zapalajaca (8). Ta z kolei zapala 
opózniacz pirotechniczny (7), który pali sie do 

chwili, gdy granat osiagnie wierzcholkowa 

 

Rys. 22. Granat nasadkowy 

miotany z wykorzystaniem 

pulapki kulowej (NGO): 

1 – spadochron, 2 – linki 

spadochronu, 3 – ladunek 

oswietlajacy, 4 – oslona 
ladunku oswietlajacego,  

5 – wyrzutnik, 6 – ladunek 

wyrzucajacy, 7 – opózniacz 
pirotechniczny, 8 – splonka 

zapalajaca, 9 – lacznik,  

10 – iglica, 11 – pulapka 

kulowa, 12 – wkladka 

redukcyjna, 13 – trzon 

stabilizatora,  

14 – skrzydelka 

stabilizato ra 

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 38 / 48

 

toru lotu. W miedzyczasie bedace pod wysokim cisnieniem gazy prochowe, które znajduja sie 
pomiedzy pulapka kulowa a wkladka redukcyjna dokonuja jej gazodynamicznego wyrzucenia z 

trzonu stabilizatora. W okolicach wierzcholka toru lotu opózniacz zapala  ladunek wyrzucajacy 
(6), który oddzialywujac na  wyrzutnik  (5) powoduje wyrzucenie z glowicy granatu  ladunku 
oswietlajacego (3) umieszczonego w oslonie (4). Nastepuje równoczesne zapalenie masy 

podpalowej, która nastepnie zapala zasadnicza pirotechniczna mase oswietlajaca. W tej masie 

zaprasowany jest lancuszek laczacy ja za posrednictwem  linek  (2) ze spadochronem (1). Po 
wyrzuceniu z granatu spadochron otwiera sie i opadajac z predkoscia kilku metrów na sekunde 

umozliwia palacemu sie ladunkowi oswietlajacemu iluminacje terenu przez dluzszy okres czasu. 
 

W przypadku granatów nasadkowych celowanie moze odbywac sie w dwojaki sposób. 

Pierwszy z nich polega na wyposazeniu broni, z której wystrzeliwuje sie granaty, w skalowany 

celownik, który umozliwia w miare precyzyjne trafienie w cel. Drugi sposób sprowadza sie do 
zgrania oznaczonych elementów na granacie, które spelniaja funkcje celownika z linia celowania. 

Moga to byc odpadajace podczas strzalu ramki zgrywane z górna krawedzia granatu lub innym 

oznaczonym jego punktem, albo tez specjalnie naniesione skalowane ukosne linie. Zgranie takiej 
linii z linia celowania pozwala osiagnac taki zasieg, jaki jest obok niej opisany. 
 

Zaleznie od masy granatu, jego ksztaltu, kalibru broni za jakiej jest on wystrzeliwany mozna 

uzyskac zasieg maksymalny ponad 400 m. Jest to maksymalna odleglosc dolotu, na której jednak 
nie uzyskuje sie wymaganej precyzji trafienia – ta jest nawet o kilkadziesiat, a nawet ponad sto 

metrów mniejsza. 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 39 / 48

 

4. NABOJE DO GRANATNIKÓW 

 

 

Zastosowanie granatów nasadkowych poprawilo znaczaco zasieg razenia granatami, ale 

precyzja trafienia pozostala nadal niezadowalajaca. W zwiazku z tym opracowano szereg 
konstrukcji granatników i dostosowanych do nich naboi, które niwelowaly te niedomagania i 

poszerzaly zdolnosci razenia róznych grup celów. Zarówno, jezeli chodzi o skutecznosc 
oddzialywania, jak i z punktu widzenia zasiegu. 
 

 

4.1. Podzial naboi do granatników 

 
 

Pomimo, ze nastapila daleko idaca specjalizacja w poszczególnych rozwiazaniach 

konstrukcyjnych granatników i stosowanych w nich naboi, to postepujaca  od pewnego czasu 

uniwersalizacja zaciera wyraznie dotad istniejace granice. Dotyczy to szczególnie konstrukcji 
nowych, wprowadzanych na wyposazenie lub oferowanych jako uzbrojenie przyszlosciowe. 

Jezeli chodzi o sposób dzialania naboje do granatników mozna podzielic wedlug stosowanych w 
nich ukladów miotajacych na: bezodrzutowe, rakietowe,  bezodrzutowo-rakietowe i 
dwukomorowe. Te ostatnie stosuje sie w amunicji do granatników samodzielnych i 

podwieszanych pod bron oraz do granatników automatycznych. Trzy pierwsze uklady miotajace 

wykorzystywane sa w granatnikach przeciwpancernych. W kazdym rodzaju amunicji stosuje sie 
pociski/glowice o róznej konstrukcji i sposobie oddzialywania na cel. Stad tez w granatnikach 

przeciwpancernych, oprócz typowych glowic do zwa lczania celów opancerzonych stosuje sie 
glowice odlamkowe, dymne, zapalajace i inne. Stad tez funkcjonujacy od szeregu lat podzial 
granatników nie jest w pelni scisly. 

 

 

4.2. Budowa i dzialanie naboi do granatników 

 

 

Mimo róznorodnosci stosowanych w granatnikach rozwiazan konstrukcyjnych mozna 

znalezc kilka cech charakterystycznych, wspólnych dla okreslonych grup naboi granatnikowych. 

Ponizej przestawiono budowe i opisano dzialanie typowych przedstawicieli tej amunicji w 

poszczególnych grupach.  
 

 

 

4.2.1. Naboje do granatników z dwukomorowym ukladem miotajacym 

 

 

Miotanie ciezkich granatów nasadkowych wiazalo sie z pojawieniem sie znacznych sil 

zwiazanych z odrzutem broni. Dlatego bron byla wyposazana w specjalne amortyzatory odrzutu 

lub miotanie granatów odbywalo sie po oparciu broni o podloze (grunt). Aby umozliwic 

napedzanie pocisków naboi stosowanych w lekkich granatnikach samodzielnych i 
podwieszanych w ich konstrukcji wykorzystano dwukomorowy uklad miotajacy. Umozliwia on 

dla duzego kalibru pocisku uzyskanie lekkiej konstrukcji broni i stosunkowo niewielkiego 
odrzutu. Najczesciej spotykane kalibry tego typu naboi to 40 mm, rzadziej wystepuje kaliber 30, 
35 lub 38. Przy czym ten ostatni ma najczesciej zastosowanie w granatnikach wykorzystywanych 

przez sluzby porzadkowe a asortyment stosowanej w nim amunicji obejmuje przede wszystkim 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 40 / 48

 

obezwladniajace srodki bojowe. W zasadzie poza jednym przypadkiem (rosyjski 40 mm nabój 
WOG-25) nie stosuje sie amunicji bezluskowej.  

 

Najpowszechniej na swiecie wykorzystuje sie amunicje granatnikowa kalibru 40x46 mm, 

wzorowana na amerykanskich konstrukcjach do granatnika M79 (rys. 23). Naboje te oprócz 
oznaczenia kalibru (40 mm) i dlugosci luski (46 mm) w swoim symbolu czasami maja równiez 

oznaczenie SR, które mówi o tym, ze ic h luska ma kryze pólwystajaca (Semi-R immed). Polskie 

odpowiedniki tych naboi (np. NGO -74) wprawdzie sa niezamienne z amerykanskim 
odpowiednikiem (maja dluzsza luske i inna srednice luski oraz pocisku – kaliber 40x47 mm), ale 

charakteryzuje sie podobna kons trukcja i analogicznym dzialaniem razacym.  

 

W dnie  luski (4) takiego naboju znajduje sie  wkretka (7), 

która zamyka od dolu gruboscienna jej czesc, tworzac tzw. 

komore  wysokiego cisnienia (6). We wkretce zamocowana jest 
splonka zapalajaca (15), a znajdujacy sie w tej komorze ladunek 

miotajacy (13) zabezpieczony jest przed przedostawaniem sie 

kanalami laczacymi (14) do komory  niskiego cisnienia (5) 
przepona (12). Po zbiciu splonki nastepuje zapalenie sie ladunku 
miotajacego, który znajdujac sie w malej, zamknietej przestrzeni 

spala sie szybko i stabilnie. Przy wzroscie cisnienia do wartosci 
granicy wytrzymalosci materialu przepony (12) nastepuje jej 

perforacja i gazy prochowe, majace wysokie cisnienie 

(kilkadziesiat ÷ stokilkadziesiat MPa), przedostaja sie kanalami 
laczacymi (14) do komory niskiego cisnienia (5). Tu w 
warunkach znacznie wiekszej objetosci tej komory nastepuje ich 

rozprezanie (kilkanascie ÷ dwadziesciakilka MPa) i napedzanie 
pocisku. Nalozony na korpus pocisku (2) pierscien wiodacy (3) 

wcina sie w bruzdy przewodu lufy i pocisk rozpoczyna ruch w 

przewodzie lufy. W tym czasie rozpoczyna sie równiez proces 
uzbrajania sie zapalnika. Pierscien wiodacy ma za zadanie 

uszczelnic przestrzen zapociskowa, aby pocisk uzyskal jak 
najwieksza predkosc, oraz wspólpracujac z bruzdami przewodu 
lufy przeniesc na niego moment obrotowy niezbedny do 

stabilizacji na torze lotu. W pewnej odleglosci od wylotu z lufy 
nastepuje uzbrojenie zapalnika i pocisk jest juz gotowy do 
razenia celu. Nastepuje to z chwila, gdy odpowiedzialny za 

zmniejszenie oporu czolowego  czepiec balistyczny (1) uderzy w przegrode, a  zapalnik (8)  – 
najczesciej o dzialaniu bezwladnosciowym  – spowoduje pobudzenie  pobudzacza (9). W tym 
momencie znajdujacy sie w pocisku kruszacy  material wybuchowy (10)  oddzialywujac fala 

detonacyjna na elementy pocisku powoduje ich fragmentacje. Najwiecej skutecznych odlamków 

pochodzi ze specjalnie uksztaltowanej  wkladki odlamkowej (11), charakteryzujacej sie 
fragmentacja wymuszona. Oprócz pocisków odlamkowych czesto stosuje sie pociski 

kumulacyjno-odlamkowe, zapalajace, dymne, oswietlajace, sygnalizacyjne i róznego typu 
obezwladniajace (np. z gazem lzawiacym, z gumowym pociskiem, z gumowym srutem itp.). 

  

Rys. 23. Nabój do granatnika  

z dwukomorowym ukladem 

miotajacym (NGO-74): 

1 – czepiec balistyczny,  

2 – korpus pocisku, 3 – pierscien 

wiodacy, 4 – luska, 5 – komora 

niskiego cisnienia, 6 – komora 

wysokiego cisnienia, 7 – wkretka 

luski, 8 – zapalnik,  

9 – pobudzacz, 10 – material 

wybuchowy, 11 – wkladka 

odlamkowa, 12 – przepona,  

13 – ladunek miotajacy,  

14 – kanal laczacy, 15 – splonka 

zapalajaca  

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 41 / 48

 

 

Pociski naboi 40x46 mm przy stosunkowo niewielkim odrzucie broni i  predkosci wylotowej 

~ 78 m/s sa w stanie uzyskac maksymalny zasieg przekraczajacy nieraz 400 m. Jednak 

zadowalajaca celnosc zachowuja na ok. 2/3 tego dystansu. Wysoka skutecznosc tego typu naboi 
przyczynila sie do opracowania ich wersji „wzmocnionej”, przeznaczonej do granatników 
automatycznych. Zastosowanie wiekszego ladunku miotajacego i wiekszej komory wysokiego 

cisnienia skutkowalo koniecznoscia zwiekszenia dlugosci luski. W takim naboju (40x53 mm) 

energia odrzutu broni jest na tyle duza, ze celne strzelanie mozliwe jest tylko z broni 
zamocowanej na podstawach. Przy nieco wiekszej masie pocisku (ze srednio okolo 180 g dla 

naboju 40x46 mm do blisko 245 g dla 40x53 mm) uzyskano zwiekszenie predkosci do ponad 
240 m/s, co przelozylo sie na zdecydowane zwieks zenie zasiegu maksymalnego do przeszlo 2200 
metrów.  

 

Uwzgledniajac wielkosc promienia razenia sily zywej przez pojedynczy pocisk (5÷7 m), 

zdolnosc zwalczania celów opancerzonych (przebijalnosc 40 ÷ 60 mm) oraz mozliwosc 

skutecznego razenia tych celów na odleglosciach przekraczajacych 1500 m nalezy stwierdzic, ze 

jest to obecnie jeden z najefektywniejszych rodzajów srodków ogniowych wystepujacych na 
najnizszym szczeblu taktycznym. Dlatego ciagle trwaja badania nowych, efektywniejszych 
wzorów amunicji granat nikowej (np. kalibru 25 mm) oraz prace nad poprawa charakterystyk 

uzytkowych dotychczas stosowanej tego typu amunicji. 
 

 

 

4.2.2. Naboje do granatników przeciwpancernych 

 
 

Radykalne zmiany koncepcji prowadzenia dzialan z wykorzystaniem broni pancernej oraz 

filozofii konstrukcji i zabezpieczania pojazdów opancerzonych zwiazane byly z masowym 

wprowadzeniem na wyposazenie piechoty granatników przeciwpancernych. Zastosowanie 
relatywnie taniej amunicji, która pozwalala zwalczac znajdujace sie w ruchu czolgi na 
odleglosciach do kilkuset metrów przyczynilo sie do gwaltownego rozwoju tego typu amunicji. 

Brak w drugiej polowie XX wieku symetrycznych konfliktów o charakterze wojny masowej 

przyczynil sie do rozwoju tego typu srodków ogniowych w innym kierunku. Dysponujacy 
granatnikiem przeciwpancernym pododdzial musial posiadac szereg dodatkowych srodków 

walki, które byly przeznaczone do zwalczania innego typu celów. Postepujacy w duchu 
uniwersalizacji rozwój broni i przeznaczonej do niej amunicji przyczynil sie do opracowania 
wiekszej gamy glowic, jakie mozna miotac z wykorzystywanych dotychczas tylko do razenia 

celów opancerzonych granatników. Równiez coraz czestsze prowadzenie wojny asymetrycznej, 

gdzie brak bylo klasycznych celów pancernych, spowodowalo poszerzenie spektrum celów, jakie 
mogly byc razone amunicja wystrzeliwana z takiego granatnika. Jednak nabój przeznaczony do 

razenia celów opancerzonych nadal pozostaje zasadniczym typem naboju wystrzeliwanego z 
granatników przeciwpancernych. 

Z uwagi na stosunkowo nieskomplikowana konstrukcje zarówno granatników 

przeciwpancernych, jak i przeznaczonej do niej amunicji na swiecie wystepuje dosc szeroki 

asortyment rozwiazan konstrukcyjnych. W zwiazku z tym budowa i zasada dzialania takiego 

naboju zostanie przedstawiona w oparciu o jeden z najpowszechniej wystepujacych na swiecie 
naboi przeciwpancernych (w tym i w Wojsku Polskim) – nabój PG-7 – tu w wersji WM (rys. 24). 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 42 / 48

 

 

Rys. 24. Nabój do granatnika przeciwpancernego (PG-7WM): 

a – pocisk, b – ladunek miotajacy ze stabilizatorem, I – glowica bojowa, II  – silnik rakietowy;  

1 – glowicowa czesc zapalnika, 2 – wkladka izolujaca, 3 – czepiec, 4 – przewodnik, 5 – pierscien 

dociskowy wkladki, 6 – pierscien izolujacy, 7 – korpus glowicy, 8 – wkladka kumulacyjna, 9 – kruszacy 

material wybuchowy, 10 – przeslona kumulacyjna, 11 – czesc denna zapalnika, 12 – zespól dysz,  

13 – ruszt, 14 – przepona, 15 – wkret ustalajacy, 16 – komora spalania silnika rakietowego, 17 – ladunek 

napedowy, 18 – opózniacz zaplonu, 19 – opora, 20  – zaplonnik, 21 – kompensator, 22 – dno silnika 

rakietowego, 23 – splonka zapalajaca, 24 – kanal ogniowy, 25 – tekturowy korpus, 26 – podsypka 

prochowa, 27 – skrzydelko stabilizatora, 28 – trzon stabilizatora , 29 – ladunek prochowy, 30 – turbinka, 

 31 – smugacz, 32 – przybitka

 

 

 

Nabój sklada sie z przenoszonych rozlacznie dwóch zasadniczych elementów:  pocisku (a) i 

ladunku miotajacego  ze stabilizatorem(b). Sam zas pocisk zlozony jest z  glowicy bojowej (I) i 

silnika rakietowego (II). Zeby oddac strzal nalezy z  dna silnika  (22) odkrecic korek 
zabezpieczajacy i w to miejsce wkrecic wyjety z pakowania transportowego ladunek miotajacy 
ze stabilizatorem, który znajduje sie w  tekturowym korpusie (25). Przy wkladaniu tak 

zmontowanego naboju do lufy nalezy zwrócic uwage, aby wkret ustalajacy (15) znalazl sie w jej 

wycieciu. Pozwoli to jednoznacznie ustalic polozenie naboju w lufie, gdzie  splonka 
zapalajaca (23) znajdzie sie bezposrednio nad iglica granatnika. Po wyjeciu zawleczki i zdjeciu 

kapturka z glowicowej czesci zapalnika (1) nabój jest juz gotowy do odpalenia. Nastepuje on w 
chwili zabicia splonki zapalajacej (23), która  kanalem  (24) przekazuje impuls ogniowy na 
podsypke prochowa (26). Ta z kolei, umieszczona w wydrazeniu  trzonu  stabilizatora (28), po 

sperforowaniu przepony zapala  ladunek miotajacy (29). Gdy cisnienie gazów prochowych 

wzrosnie, nastepuje wypchniecie przez dysze granatnika przybitki (32), która spelnia tu funkcje 
masy przeciwbieznej. Dalszy wzrost cisnienia powoduje poczatek ruchu pocisku, i jednoczesnie 

wyplyw gazów prochowych przez dysze granatnika. Pojawiajacy sie odrzut broni kompensowany 
jest przez ciag powstaly na skutek naddzwiekowego wyplywu gazów prochowych dysza 
granatnika. Oplywajace turbinke (30) gazy oddzialywuja na jej skosnie ustawione skrzydelka i 

wymuszaja niewielki ruch obrotowy calego pocisku. W tym tez czasie nastepuje zapalenie sie 
smugacza (31), zaczyna sie proces uzbrajania  dennej czesci zapalnika (11) i uaktywnia sie 

pirotechniczny  opózniacz zaplonu (18). Po pewnym czasie pocisk wylatuje z  lufy i wtedy to, na 

skutek dzialania m.in. sily odsrodkowej, samoczynnie rozkladaja sie 

skrzydelka 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 43 / 48

 

stabilizatora (27). Na krawedziach natarcia tych brzechw,  przeciwnych do kierunku obrotu 
pocisku, wykonane sa sciecia, na które oddzialywuje oplywajaca je struga powietrza 

podtrzymujac uzyskany w lufie ruch wirowy. W tym momencie pocisk dysponuje predkoscia 
okolo 120 m/s. Po pokonaniu kilku metrów od wylotu z lufy konczy sie palic opózniacz zaplonu i 
przekazuje impuls ogniowy na zaplonnik (20), który zapala  ladunek napedowy silnika (17). Jest 

to pojedyncze ziarno prochu nitroglicerynowego o ksztalcie rurki, które utrzymywane jest w 

komorze silnika (16) za posrednictwem  rusztu (13) i opory (19) opartej na kompensatorze (21). 
Podatny kompensator ma za zadanie w toku eksploatacji utrzymac ladunek pomiedzy rusztem i 

opora w stanie nieuszkodzonym tak, aby charakterystyki jego spalania nie ulegly zmianie. Ruszt 
natomiast w czasie dzialania silnika ma zapobiegac przedostawaniu sie elementów ziaren 
prochowych do dysz i  w konsekwencji ich zatykaniu (nierównomiernosci ciagu i wzrostom 

cisnienia). Zapalone zaplonnikiem ziarno prochowe zaczyna sie palic, a cisnienie w silniku 
wzrastac. Ma to miejsce do chwili, gdy osiagnie ono wartosc umozliwiajaca perforacje przepon 

(14), które znajduja sie w kazdej z szesciu dysz zespolu dysz (12). Cisnienie (sila) potrzebne do 

perforacji przepon jest tak dobrane, aby gwaltowny wyplyw gazów nie spowodowal zaklócen w 
dzialalnosci silnika (jego „zgaszenie” lub „zakaszlania”) i zbyt duze cisnienie nie spowodowalo 
jego rozerwania. W tym momencie (na odleglosci 10 ÷15 m od wylotu z lufy) nastepuje wyplyw 

gazów prochowych przez dysze i rozpoczyna swe dzialanie silnik marszowy. Z uwagi na to, ze 
dysze znajduja sie niemalze w srodku dlugosci pocisku, aby nie oddzialywaly one wysoka 

temperatura i cisnieniem gazów prochowych na silnik os ich dzialania jest odchylona 

promieniowo. Niewielki wychylenie styczne tej osi podyktowane jest checia dodatkowego 
gazodynamicznego podtrzymania predkosci obrotowej calego pocisku. Ten ruch nie jest 
potrzebny do stabilizowania pocisku na torze lotu, ale do zmniejszenia rozrzutu u celu. W 

przypadku asymetrii masowej (na pasywnym odcinku toru lotu) i/lub asymetrii ciagu (na 
aktywnym odcinku toru lotu) nieobracajacy sie pocisk mialby tendencje do zbaczania w 

kierunku, w jakim odchylil sie od osi podluznej pocisku srodek jego masy lub wektor ciagu. Gdy 

pocisk wykonuje niewielka rotacje skladowe boczne od tych asymetrii przy pelnym obrocie 
znosza sie, tak wiec obracajacy sie pocisk oscyluje wokól pewnego sredniego toru. 

 

Przez krótki czas dzialania silnika pocisk przyspiesza do predkosci ok. 300 m/s, a potem 

porusza sie po torze balistycznym. W poczatkowym okresie pracy silnika nastepuje tez 
uzbrojenie czesci dennej zapalnika  i od tej chwili pocisk jest juz gotowy do dzialania razacego na 

cel. Niewielkie spadki predkosci, wymagana celnosc i rozrzut uzyskuje sie m.in. dzieki 
aerodynamicznemu ksztaltowi  czepca (3), którego  dlugosc oprócz zmniejszenia oporu czolowego 
decyduje o uzyskaniu przez uklad kumulacyjny jego tzw. ogniskowej (odleglosc dna wkladki 

kumulacyjnej do celu). Uzyskanie dokladnej dlugosci ogniskowej w sposób istotny wplywa na 
zwiekszenie glebokosci przebicia pancerza. Po uderzeniu pocisku w cel czescia glowicowa 
zapalnika nastepuje przekazanie impulsu elektrycznego na czesc denna i zadzialanie zapalnika. 

Biegunami elektrycznymi z jednej strony sa  przewodnik (4) i  wkladka kumulacyjna (8), a z 

drugiej czepiec i  korpus glowicy (7). Oba bieguny izolowane sa od siebie  wkladka (2) i 
pierscieniem (6). W pobudzonym przez zapalnik  kruszacym materiale wybuchowym (9) zaczyna 

przemieszczac sie czolo fali detonacyjnej, które przechodzac przez  przeslone kumulacyjna (10) 
przyjmuje optymalny, z punktu widzenia glebokosci penetracji, kat podejscia do wkladki 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 44 / 48

 

kumulacyjnej. Obciazajac kolejne jej przekroje fala detonacyjna ksztaltuje z jej materialu 
strumien kumulacyjny, którego charakterystyki (masa ~ 25 % masy wkladki, predkosc 8÷9 km/s) 

decyduja o przebijalnosci. Istotnym elementem jest tu tez osiowe pobudzenie materialu 
wybuchowego i osiowosymetryczne zamocowanie wkladki. Jest to mozliwe dzieki zastosowaniu 
specjalnego  pierscienia dociskowego wkladki  (5), który jednoznacznie ustala jej polozenie w 

glowicy pocisku. 

 

Wspólczesna amunicja do granatników przeciwpancernych jest w stanie spenetrowac 

pancerz odpowiadajacy srednio 6 srednicom wkladki. Precyzyjne ladunki moga przebijac pancerz 

o grubosci odpowiadajacej 8 srednicom, zas uklady laboratoryjne uzyskuja glebokosc przebicia 
przekraczajace nawet 10 srednic wkladki. 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 45 / 48

 

5. AMUNICJA SYGNALOWA I OSWIETLAJACA 

 

 

Naboje sygnalowe przeznaczone sa do dawania i odwolywania umownych sygnalów oraz 

powiadamiania o wykonaniu okreslonych zadan. Sygnaly te realizowane sa za posrednictwem 
kolorowych dymów  – sygnaly dzienne, lub kolorowych flar swietlnych (gwiazdek)  – sygnaly 

dawane noca. Nieco inne zastosowanie ma amunicja oswietlajaca, która jest wykorzystywana do 
oswietlania terenu oraz oswietlania i wskazywania celów. W pierwszej polowie XX wieku do 
miotania amunicji sygnalowej i oswietlajacej na najnizszym szczeblu taktycznym sluzyly 

pistolety sygnalowe. Mialy one kaliber w granicach 20 ÷ 30 mm, z tym, ze czesto bylo to 26 mm. 

Z biegiem czasu, gdy system amunicji strzeleckiej ewoluowal ku zwiekszeniu  zdolnosci razenia 
róznych grup celów przy jednoczesnym ograniczeniu liczby wykorzystywanych w tym celu 

wzorów broni coraz czesciej funkcje te zaczely przejmowac granatniki podwieszane lub 
samodzielne. Poszerzony asortyment stosowanej w nich amunicji umozliwial zrezygnowanie z 
pistoletów sygnalowych, przy jednoczesnym zwiekszeniu zdolnosci oddzialywania tego typu 

amunicji wystrzelonej z granatnika. 
 

 

5.1. Naboje sygnalowe  

 

 

Miotanie naboi sygnalowych z granatnika jest analogiczne jak tych wyposazonych w pociski 

odlamkowe. Nieco inne jest natomiast dzialanie u celu tzn. w powietrzu. To oddzialywanie z 

kolei jest analogiczne jak w przypadku amunicji sygnalowej wystrzelonej z pistoletu 
sygnalowego. Z uwagi na to, ze w Wojsku Polskim wykorzystuje sie 26 mm amunicje 
sygnalowa, to opis budowy i dzialania bedzie przeprowadzony w oparciu o ten typ amunicji. 

Ogólna budowe naboi sygnalizacyjnych nocnych przestawia rys. 25a, zas naboi dziennych 
rys. 25b. Naboje przeznaczone do odpalania w warunkach braku widzialnosci wyposazone sa w 

 

 

 

 

Rys. 25. Naboje sygnalizacyjne do 26 mm 

pistoletu sygnalowego:  

a – nocny (jednogwiazdkowy),  

b – dzienny (kolorowy dym),  

1 – krazek rozpoznawczy, 2 – pokrywka,  

3 – cylinder ustalajacy, 4 – korpus luski,  

5 – krazek ustalajacy, 6 – masa 

pirotechniczna swietlna, 7 – masa 

zapalajaca, 8 – przybitka, 9 – krazek 

tekturowy z otworem, 10 – ladunek 

miotajacy, 11 – tekturowe dno luski,  

12  – splonka zapalajaca, 13 – metalowe 

okucie luski, 14 – papierowa oslona 

woreczka, 15 – woreczek plócienny,  

16  – substancja dymotwórcza,  

17 – opózniacz pirotechniczny, 18 – krazek 

drewniany, 19 – drut zaciskowy

 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 46 / 48

 

specjalne krazki rozpoznawcze (1), które umozliwiaja poprzez dotyk szybka identyfikacje rodzaju 
naboju. W nabojach dziennych kolor dymu rozpoznawany jest po barwie paska naniesionego na 

korpus luski (4) i/lub  pokrywke (2). Naboje dzienne róznia sie od nocnych wieksza dlugoscia 
luski. 
 

W tekturowym dnie luski (11), które wzmocnione jest metalowym okuciem (13) znajduje sie 

splonka zapalajaca (12) typu Gevelot. Jej konstrukcja jest zblizona do splonki typu Boxer, z tym, 

ze jest ona duzo wieksza  i tym samym dysponuje znacznie wiekszym ladunkiem masy 
inicjujacej. Po zbiciu przez iglice splonki w nabojach sygnalizacyjnych nocnych impuls ogniowy 

przekazywany jest na ladunek miotajacy (10), który oddzialywujac poprzez krazek z otworem (9) 
i  przybitke  (8) napedza w lufie mase pirotechniczna gwiazdki. Oprócz przekazywania ruchu 
postepowego rola krazka z przymocowana w otworze gaza jest zabezpieczanie ladunku 

miotajacego przed przemieszczaniem, a w czasie palenia sie go, dlawienie przeplywajacych na 
mase  zapalajaca (7) gazów prochowych. Zapalenie tej masy podpalowej powoduje, ze po 

wylocie z lufy na wysokosci kilkudziesieciu metrów nastapi zaplon zasadniczej  masy 

pirotechnicznej  (6), która da odpowiedni efekt swietlny. Trwajace kilka sekund swiecenie 
gwiazdki w warunkach dobrej widocznosci jest obserwowalne w nocy z odleglosci kilku 
kilometrów. W przypadku odpalenia ladunku miotajacego naboju dziennego gazy prochowe 

zapala opózniacz pirotechniczny (17) i oddzialywujac na krazek drewniany (18) beda napedzaly 
znajdujaca sie w woreczku (15) i oslonieta oslona (14) mase dymotwórcza (16). Tak uformowany 

„pocisk” utrzymuje hermetycznosc dzieki obcisnieciu go na drewnianym krazku  drutem (19). 

Sztywnosc i nieprzemieszczanie sie elementów naboju uzyskuje sie stosujac odpowiednia 
wielkosc przybitki (spelnia ona równiez funkcje amortyzujaca gwaltowne oddzialywanie gazów 
prochowych na mase pirotechniczna) i elementy ustalajace w postaci  cylindrów (3) i krazków (5). 

Zadzialanie (zaplon) masy dymotwórczej, rozerwanie worec zka i utworzenie obloku kolorowego 
dymu nastepuje po wypaleniu sie opózniacza na wysokosci okolo 50 m. W bezwietrzna pogode 

sygnal ten jest widoczny z odleglosci do 2 km. 

 

W zwiazku z intensywnym rozwojem lacznosci, w tym i utajonej, znaczenie amunicji 

sygnalowej w dotychczasowym jej ksztalcie we wspólczesnych realnych konfliktach bedzie 

malalo. Amunicja ta bedzie miala coraz bardziej marginalne znaczenie, czesciej bedzie sie z niej 
korzystac jedynie w warunkach szkolenia i cwiczen. 
 

 

5.2. Naboje oswietlajace 

 
 

Na indywidualnym wyposazeniu zolnierzy, oprócz amunicji oswietlajacej wystrzeliwanej z 

pistoletów sygnalowych (rys.  rys. 26a i 26b), znajduja sie niewielkie wyrzutnie rakietowych 

pocisków oswietlajacych (rys. 26c). Pomimo nasycenia wspólczesnego pola  walki technicznymi 
srodkami do obserwacji nocnej, w dalszym ciagu wykorzystuje sie, choc w nieco mniejszym 
stopniu, amunicje oswietlajaca. Budowa i dzialanie naboju oswietlajacego, wystrzeliwanego z 26 

mm pistoletu sygnalowego jest analogiczne do naboju sygnalizacyjnego nocnego (rys. 25a). 
Róznica tkwi w wielkosci swiatlosci, jaka jest emitowana przez ladunek oswietlajacy tego naboju 
– nabój oswietlajacy jest w stanie przez kilka sekund oswietlic teren w promieniu ponad 100 m. Z 

kolei dzialanie naboju oswietlajacego ze spadochronem (rys. 26b) jest analogiczne do naboju 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 47 / 48

 

 

Rys. 26. Naboje oswietlajace: a – 26 mm nabój oswietlajacy, b – 26 mm nabój oswietlajacy ze 

spadochronem, c – nabój rakietowy; 1 – krazek rozpoznawczy, 2 – pokrywka,  – cylinder ustalajacy,  

4 – korpus luski, 5 – krazek ustalajacy, 6 – masa pirotechniczna swietlna, 7 – masa zapalajaca,  

8 – przybitka, 9 – krazek tekturowy z otworem, 10 – ladunek miotajacy, 11 – tekturowe dno luski,  

12  – splonka zapalajaca, 13 – metalowe okucie luski, 17 – opózniacz pirotechniczny,  20 – spadochron,  

21  – lancuszek, 22 – ladunek oswietlajacy (gwiazdka), 23 – oslona gwiazdki, 24 – korpus wewnetrzny,  

25  – ladunek wyrzucajacy, 26  – prowadnica rurowa  (wyrzutnia), 27 – czepiec, 28 – wskaznik katowy,  

29  – masa zapalajaca, 30 – przekaznik pirotechniczny, 31 – ladunek napedowy, 32 – tarciowa splonka 

zapalajaca, 33 – drut tarciowy, 34 – podkladka uszczelniajaca, 35  – nakretka

 

 

sygnalowego dziennego (rys. 25b), ale tylko do chwili konca palenia  opózniacza 

pirotechnicznego  (17). W naboju oswietlajacym opózniacz ten pobudza  ladunek wyrzucajacy 
(25), który zapalajac mase podpalowa wyrzuca z  wewnetrznego korpusu  (24)  ladunek 
oswietlajacy (22) wraz z jego oslona (23) i przymocowanym do niej za posrednictwem  lancuszka 

Copy right by Maj. PhD Eng. Wojciech FURMANEK

   

str. 48 / 48

 

(21)  spadochronem  (20). Po wyhamowaniu i ustabilizowaniu przez spadochron ruchu masa 
podpalowa zapala zasadnicza pirotechniczna mase oswietlajaca, która opadajac z predkoscia 

okolo 5 m/s, przez co najmniej 20 s oswietla ona teren w promieniu 100 m. 
 

Amunicja oswietlajaca, która do wystrzelenia nie wymaga osobnej broni sa rakietowe naboje 

oswietlajace (rys. 26c). Jest to bron jednorazowego uzytku, odpalana z wykonanej z tworzywa 

sztucznego prowadnicy rurowej (26), która jest jednoczesnie pojemnikiem transportowym. Nabój 

hermetyzowany jest poprzez lakierowanie górnej  pokrywy  (2) i stosowanie pod  nakretke  (35) 
gumowej podkladki  (34). Nakretka ta spelnia równiez pomocnica funkcje w procesie odpalania 

naboju. Przymocowany do niej koniec drutu tarciowego (33) zamocowany jest drugim koncem w 
masie pirotechnicznej wrazliwej na potarcie, która spelnia funkcje  tarciowej splonki 
zapalajacej (32). W celu odpalenia naboju nalezy odkrecic nakretke i energicznie pociagnac ja w 

kierunku od wyrzutni. Rozprostowujacy sie w splonce drut spowoduje jej pobudzenie i 
przekazanie impulsu ogniowego na znajdujacy sie powyzej  opózniacz pirotechniczny (17). Jest 

on stosowany w tym celu, zeby gazy prochowe z zapalonego  ladunku napedowego (31) nie 

poparzyly uzytkownika. Przy strzelaniu zaleca sie  wiec pewne trzymanie wyrzutni, aby 
szarpniecie podczas zaplonu, jak i udar zwiazany ze startem pocisku nie spowodowaly 
skierowania strumienia gazów prochowych na dokonujacego odpalenia naboju. Po zapaleniu 

przez opózniacz ladunku napedowego rozpoczyna sie  ruch znajdujacego sie w  korpusie 
wewnetrznym  (24) pocisku. Po wypaleniu sie silnika, impuls ogniowy za posrednictwem 

przekaznika (30) przekazywany jest na opózniacz (17), który po pewnym czasie zapala ladunek 

wyrzucajacy  (25). Powstale z jego spalania gazy prochowe wyrzucaja mase zapalajaca (22), 
przymocowany do niej za posrednictwem lancuszka (21) spadochron  (20) i zamykajacy korpus 
od góry  czepiec (27). Po rozwinieciu spadochronu  masa zapalajaca  (29) powoduje zapalenie 

pirotechnicznej masy oswietlajacej i przez czas okolo 30 s oswietlanie terenu w promieniu  
250 ÷ 300 m. 

 

W celu ulatwienia oddania strzalu pod odpowiednim katem na wyrzutniach znajduja sie 

proste wskazniki katowe (28). Zgrywajac odpowiednie znaczniki na wskazniku i wyrzutni mozna 
dokonac odpalenia pocisku oswietlajacego przy optymalnym, z punktu widzenia efektywnosci 

oswietlania, kacie podniesienia wyrzutni.