| 613

141.

Skałki Piekło pod Niekłaniem

The Piekło Rocks at Niekłań

Fantazyjne formy skalne wyrzeźbione w płytkomorskich osadach sztormowych

Fanciful tors incised in shallow-marine tempestite

Waloryzacja poznawcza 

|

 

Cognitive valorization:

 



Waloryzacja turystyczna 

|

 

Tourism valorization:

 



      Lokalizacja:

województwo świętokrzyskie

powiat  konecki

gmina Stąporków

Region geograficzny:

Wyżyna Kielecka

Garb Gielniowski

Jednostka geologiczna:

antyklinorium środkowopolskie

permsko-mezozoiczne obrzeżenie 

Gór Świętokrzyskich

      Location: 

District: Holy Cross

County: Końskie

Commune: Stąporków

Geographical regionalization: 

Kielce Upland

Gielniów Ridge

Geological unit: 

Mid-Poland Anticlinorium

Permo-Mesozoic cover of the Holy 

Cross Mountains

Niekłań Wielki

2km

1mile

Wólka Zychowa

Wąglów

Majdanki

Budki

GPS: 51°11′14.76″N 20°39′53.78″E

S

kałki Piekło pod Niekłaniem stanowią jedną 

z największych atrakcji geologicznych regionu 

świętokrzyskiego i sztandarową grupę skałek północnej 

części województwa. Popularyzacji tego miejsca sprzyjają 

wysokie walory estetyczne i krajobrazowe oraz dobre 

zagospodarowanie turystyczne, na które składają się tablice 

informacyjne oraz przyrodnicza 

ścieżka dydaktyczna, prowadząca 

do rezerwatu.

Rezerwat  geologiczny 

Skałki pod Niekłaniem poło-

żony  jest  na  obszarze  6,3  ha                       

w gminie Stąporków, niedaleko 

miejscowości Niekłań Wielki. 

Zajmuje przyszczytową strefę 

wzniesienia Piekło, będącego 

fragmentem zachodniej części 

pasma Wzgórz Niekłańsko – Bli-

żyńskich. Rezerwat w całości leży 

w obrębie Konecko-Łopuszań-

skiego Obszaru Chronionego 

Krajobrazu.

Przedmiotem  ochrony 

rezerwatowej są naturalne skał-

ki zbudowane z dolnojurajskich 

(200-170  mln  lat  temu)  pia-

skowców kwarcowych. Praw-

nej ochronie podlega również 

T

he Piekło Rocks at Niekłań represent one of the 

greatest geological attractions of the Holy Cross 

Mts. region and the most spectacular group of  rocks of  

the northern part of  this district. Attractivity of  this place 

is additionally enhanced by its high aesthetic and landscape 

values as well, as by proper tourist infrastructure, consisting 

photo  Sławomir Bębenek

Fig. 1. Sztandarowa grupa skałek w rezerwacie

Fig. 1. Leading tor group in the reserve

614 |

stanowisko rzadkiego gatunku paproci – zanokcicy pół-

nocnej, stanowiącej relikt polodowcowy. Spośród zróż-

nicowanych form skalnych, najczęściej występują grzyby 

skalne, baszty, ambony, stoły i progi o zróżnicowanych 

wysokościach, wahających się od 2 do około 8 m. W obrę-

bie skałek występują ponadto trzy jaskinie pseudokrasowe 

– Jama Agi, Tomkowa Dziura i Schronisko Sympozjalne.

Naturalne formy skałkowe skupione są w dwóch gru-

pach – zachodniej i wschodniej. Długość całego kompleksu 

nie przekracza 600 m. Część zachodnia tworzy zwartą 

grupę z dobrze wyeksponowanymi skałkami. Przeważają 

tu ambony i grzyby skalne o fantazyjnych kształtach oraz 

zróżnicowanych barwach, wynikających z obecności związ-

ków żelaza. W grupie tej występują dwie spośród trzech 

jaskiń całego kompleksu. Grupa wschodnia jest nieco 

niższa i bardziej rozczłonkowana. Poszczególne skałki nie 

przekraczają 6 m. U ich podnóża zalegają przemieszczone 

niewielkie bloki skalne. Grupa wschodnia jest bardziej 

zróżnicowana morfologicznie. Prócz grzybów i ambon 

występują tu baszty skalne, stoły i progi. 

Osady budujące skałki wchodzą w skład permsko 

-mezozoicznego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich. Są to 

jasnobeżowe i żółte piaskowce kwarcowe, drobno- i śred-

nioziarniste, o spoiwie krzemionkowo-ilastym, należące 

in placing information plates and establishing a educational 

natual trail leading to the reserve. 

The Piekło Rocks at Niekłań geological reserve covers 

an area of  6,3 hectares in the Stąporków commune, not 

far from the Niekłań Wielki village. It is situated in the 

summit part of the Piekło (Hell) hill, placed in the western 

part of  the Niekłań-Bliżyn Range. The reserve is located 

within the limits of  the Końskie-Łopuszno Landscape 

Protected Area. 

Protected are natural rocks, built up of Lower Jurassic 

(Liassic) quarzitic sandstones. Legal protection concerns 

as well the site of  the rare species of  northern spleenwort 

(Asplenium septentrionale) fern, a postglacial relict. Among 

different rocky landforms, the most frequent are rock 

mushrooms, towers, pulpits, tables and rock steps of  vari-

able heights changing between 2 and ca. 8 m. In addition, 

three pseudokarst caves: Jama Agi, Tomkowa Dziura and 

Schronisko Sympozjalne, occur within the rocks. 

Natural rock forms compose two clusters: the west-

ern and eastern one. The length of  the entire com-

plex does not exceed 600 m. The western cluster forms 

a compact group bearing well-exposed rocks dominated 

by pulpits and rock mushrooms of  fanciful shapes and 

variable colours, resulting from the presence of  iron 

compounds. This group contains two from the three caves 

occurring in the entire complex. The eastern cluster is 

a little bit less high and more dismembered. Individual 

rock forms do not exceed 6 m in height, and their feet 

are covered by displaced small rock blocks. This group 

is also more differentiated morphologically: apart from 

rock mushrooms and pulpits, there are rock towers, tables 

and rock steps. 

Rock-building strata belong to the Permo-Mesozoic 

cover of  the Holy Cross Mts. These are light-beige and 

yellow, fine- to medium-grained quartz sandstones of  

siliceous-clayey cement, and are assigned to the lower 

part of  the Ostrowiec Formation (Sinemurian stage). 

These sediments represent a brackish environment and 

photo  Sławomir Bębenek

photo  Sławomir Bębenek

Fig. 2. Struktury arkadowe zachowane na kolumnach jaskini Tomkowa 

Dziura

Fig. 2. Arcade structures preserved in columns of the Tomkowa Dziura 

cave

Fig. 3. Mikrorzeźba na powierzchniach skałek – struktury komórkowe

Fig. 3. Microrelief at the surfaces of tors - cellular structures

| 615

are indicative of a slowly prograding marine transgression. 

Strata are arranged sub-horizontally or dip at small angles 

to the northeast. Their thickness does not exceed a few 

meters. The entire sequence is cut by an irregular system 

of  subvertical joints. 

The rocks are built of  platy and bedded sandstone 

complexes of  differentiated thicknesses. The lower com-

plex is composed of  thick-bedded, parallel or cross-lam-

inated sandstones and thin-bedded sandstones showing 

dome-like, hummocky-type cross-stratification. This part 

of the sequence refers to the upper near-shore zone domi-

nated by strong currents and storms. The part showing 

hummocky-type cross-stratification, in turn, represents 

a slightly shallower shore zone, wherein – following storm 

periods – small ridges originate, which form a characteristic 

structure when migrating towards the shoreline.  

The upper part is composed of  vary-grained sand-

stones, showing inferior sorting measures, and typified by 

large-scale tabular cross stratification. The origin of  this 

part of  the sequence relates to a shallower barrier zone, 

typified by high energy of  waves and currents. 

 Spectacular rock landforms are also typified by unique 

and original microrelief. Irregular microforms, such as 

niches or groves, are chaotically oriented, particularly 

in lower parts of  the rocks. Fissility surfaces are usually 

accompanied by furrows or arcade structures, passing 

sometimes into chain structures. In places, honeycomb and 

– not infrequently – cellular structures can be found. Of  

interest are single hollows developed on fissility surfaces, 

representing remnants left after tree trunks drifting in the 

near-shore zone. Limonitic cementation crusts, sometimes 

large-scale ones, are also common. 

Original shapes of the rocks result from intensive Pleisto-

cene weathering, initiated after 

the Middle-Polish glaciations, 

as  well  as  from  corrasion-

deflational aeolian activity of  

predominantly westerly winds 

during accumulation of  the 

younger loesses in the Holy 

Cross Mts. area. Both subter-

raneous and surface erosion, 

leading to the formation of  

caves,  have  also  played  an 

important relief-forming role. 

Three  small  caves  are 

developed horizontally and 

their relief  does not exceed 

1 m. The Aga’s Hole (Jama 

Agi) cave has originated itself 

along  joints  at  the  base  of  

a rock pulpit. Its shape resem-

bles a small corridor, ca. 8 m 

long, tapering towards the end. 

do  niższej części formacji ostrowieckiej (piętro synemur, 

195-190 mln lat temu). Osady te reprezentują środowisko 

brakiczne i dokumentują powolną transgresję morską. War-

stwy zalegają poziomo lub wychylone są pod niewielkim 

kątem ku NE. Miąższość nie przekracza kilku metrów. 

Całość przecina nieregularny system niemal pionowych 

spękań ciosowych.

W budowie skałek zaznaczają się zróżnicowanej 

miąższości kompleksy piaskowców, płytowych i uławi-

conych. Kompleks niższy złożony jest z gruboławico-

wych piaskowców, laminowanych równolegle lub prze-

kątnie, oraz cienkopłytowych piaskowców z kopułowym 

warstwowaniem przekątnym typu hummocky. Część ta 

odpowiada strefie wyższego przybrzeża, zdominowanego 

przez silne prądy i sztormy. Część warstwowana przekąt-

nie o typie hummocky odpowiada nieco płytszej strefie 

brzegowej, w której po okresach sztormów powstają 

grzbieciki, które migrując ku brzegowi tworzą charak-

terystyczną strukturę.

Górną część budują średnioziarniste piaskowce, sła-

biej wysortowane, z wielkoskalowym warstwowaniem 

przekątnym typu tabularnego. Powstanie tej części wiąże 

się z płytszą strefą barierową, w której panuje wysoka 

energia fal i prądów. 

 Efektowne formy skałkowe podkreśla unikalna i ory-

ginalna mikrorzeźba. Nieregularne mikroformy, takie jak 

nisze czy żłobki występują chaotycznie, szczególnie w niż-

szych partiach skałek. Wzdłuż powierzchni oddzielności 

rozwinięte są najczęściej bruzdy lub struktury arkadowe, 

przechodzące niekiedy w struktury łańcuchowe. Gdzienie-

gdzie występują struktury plastrowe, a nierzadko komór-

kowe. Ciekawostką są pojedyncze zagłębienia na grani-

cy oddzielności, będące pozostałością po pniach drzew 

photo  Sławomir Bębenek

Fig. 4. Jaskinia Jama Agi wypreparowana w ambonie skalnej

Fig. 4. The Aga Cave dissected in a pulpit rock

616 |

The cave bears three natural entrance holes, and its height 

is nearly 2 m. The Tomek’s Hole cave (Tomkowa Dziura) 

comprises three small halls developed within a large rock 

pulpit. Larger halls bear two entrance holes, and the small-

est hall is linked with the other ones by a short narrow. 

The third cave is situated in the southeastern part of  the 

complex. It is composed of  niches separated by a void, 

developed within a large-scale rock table.  

In the vicinity of this nature reserve, historical monu-

ments are located, causing the region to attract tourists.  

Most famous are the neogothic church of  St. Lawrence 

in Niekłań Wielki, Malachowski Palace and Saint Nicolas 

church in Końskie and neoromanesque – neogothic church 

of St.Louis in Bliżyn. Most interesting is the world biggest 

heaer located in Stąporków. 

dryfujących w strefie przybrzeża. Powszechne są, często 

znacznych rozmiarów, limonityczne skorupy cementacyjne.

Oryginalne kształty skałek są wynikiem zapoczątko-

wanego po zlodowaceniu środkowopolskim intensywne-

go działania plejstoceńskich procesów wietrzeniowych, 

jak również korazyjno-deflacyjnej działalności eolicznej, 

szczególnie działaniu wiatrów zachodnich podczas aku-

mulacji lessów młodszych w obszarze świętokrzyskim. 

Dużą rolę rzeźbotwórczą odegrała i nadal odgrywa erozja 

podziemna i naziemna, dzięki której doszło do powstania 

form jaskiniowych.

Trzy niewielkie jaskinie rozwinięte są w poziomie, 

a ich deniwelacja nie przekracza 1m. Jama Agi powsta-

ła w podstawie ambony, wzdłuż spękań ciosowych. Ma 

kształt niewielkiego korytarza, którego długość dochodzi 

do około 8 m, zwężającego się ku końcowi.  Prowadzą 

do niej trzy naturalne otwory wejściowe, a maksymalna 

wysokość wynosi blisko 2m. Tomkową Dziurę tworzą 

3 niewielkie sale rozwinięte w znacznej wielkości ambonie. 

Do większych salek prowadzą dwa otwory wejściowe. 

Kolejna, najmniejsza salka połączona jest z nimi krótkim 

zwężeniem. Trzecia jaskinia znajduje się w południowo-

-wschodniej części kompleksu. Tworzą ją oddzielone pustką 

nisze, rozwinięte w dużych rozmiarów stole skalnym. 

W sąsiedztwie rezerwatu znajdują się obiekty antropo-

geniczne, wpływające na atrakcyjność turystyczną regionu. 

Należą do nich neogotycki kościół pw św. Wawrzyńca 

z 1835 roku w Niekłaniu Wielkim, pałac Małachowskich 

i kościół św. Mikołaja w Końskich czy neoromańsko – 

neogotycki kościół św. Ludwika w Bliżynie. Ciekawostką 

jest również największy grzejnik świata zlokalizowany 

w Stąporkowie.

photo  Sławomir Bębenek

Fig. 5. Ślady po pniach drzew

Fig. 5. Traces of tree trunks

Wybrane pozycje literatury 

| Random bibliography: 

241, 265, 320, 321, 322, 

326

Autorzy 

| Authors:

 Sławomir Bębenek, Krzysztof Miśkiewicz