Technik_analityk_311[02]_Z1.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Izabela Kocieniewska

Zastosowanie technik komputerowych do obliczeń
chemicznych 311[02].Z1.02

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Edycja tekstów chemicznych

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Tworzenie schematów i rysunków technicznych

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Zastosowane arkuszy kalkulacyjnych w analityce i technologii chemicznej

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy dotyczącej zastosowania technik

komputerowych do obliczeń chemicznych. PomoŜe Ci wykorzystać edytor teksu do tworzenia
dokumentów  chemicznych,  jak  równieŜ  stosować  arkusze  kalkulacyjne  w  analityce
i technologii chemicznej. Poradnik pomoŜe Ci zastosować program graficzny do sporządzania
rysunków  technicznych,  rozwiązań  technicznych.  Ponadto  w sposób przystępny zapozna Cię
z bazami  danych  stosowanymi  do  gromadzenia  informacji  dotyczących  analiz,  jak  równieŜ
z moŜliwościami korzystania z informacji dostępnych w globalnej sieci Internet.

W poradniku zamieszczono:

−

wykaz umiejętności, jakie powinieneś opanować, abyś bez problemów mógł korzystać
z poradnika,

−

wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z podręcznikiem,

−

wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki modułowej,

−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś podane treści,

−

propozycje ćwiczeń, które pomogą Ci ukształtować umiejętności praktyczne oraz
zweryfikować wiedzę teoretyczną,

−

sprawdzian postępów, za pomocą którego sam sprawdzisz zakres poznanej wiedzy,

−

test osiągnięć, którego celem jest potwierdzenie opanowania materiału całej jednostki
modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

wybrać i zastosować program komputerowy do realizacji określonych zadań
obliczeniowych,

−

wykorzystać arkusz kalkulacyjny do obliczeń technologicznych,

zastosować specjalistyczne programy komputerowe do sporządzania rysunków
technicznych,

przygotować proste programy obliczeniowe do celów analitycznych,

wykorzystać bazy danych zawierające wyniki analiz,

przygotować sprawozdanie z badań analitycznych, opis analizy zawierający tekst,
rysunki, tablice z danymi, wzory chemiczne i matematyczne,

wykonać obliczenia analityczne i technologiczne z wykorzystaniem programów
komputerowych,

sporządzić i wypełnić karty kontrolne,

sporządzić wykresy i diagramy ilustrujące wyniki obliczeń,

odczytać i sporządzić rysunki techniczne i schematy technologiczne,

dokonać analizy graficznego przedstawienia koncepcji procesowej określonych procesów
technologicznych,

przedstawić wyniki analiz w formie schematów blokowych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Edycja tekstów chemicznych

4.1.1. Materiał nauczania

Ogólny opis programu do edycji tekstu

Obecnie dostępne edytory tekstu to inteligentne aplikacje o wszechstronnych

moŜliwościach.  Oprócz  podstawowych  własności  edycyjnych,  jak  pisanie  róŜnymi
czcionkami,  kopiowanie  i  przenoszenie  tekstu  w  dokumencie,  oferują  dodatkowe  narzędzia
umoŜliwiające  tworzenie  tabel,  rysunków,  wzorów  i  wykresów.  Dostępne  funkcje
automatycznego  formatowanie  dokumentu,  sprawdzania  poprawności  pisowni  sprawiają,  Ŝe
redagowanie tekstu stało się przyjemne i efektywne.

Na rynku jest dostępnych kilka liczących się aplikacji, pracujących pod systemem

operacyjnym Windows XP, najpopularniejszym wśród uŜytkowników komputerów jest
obecnie program Microsoft Word. Zapoznamy się dokładniej z obsługą tego edytora tekstu na
przykładzie wersji programu Microsoft Word 2003 z pakietu Microsoft Office 2003.

Pracując z nowoczesną aplikacją naleŜy poznać kilka charakterystycznych pojęć:

Dokument – utworzony za pomocą edytora tekstu, który moŜe być wzbogacony grafiką,
tabelami, wykresami, przechowywany w postaci pliku dyskowego z rozszerzeniem *.doc.

Margines – odległość tekstu od górnej, dolnej, prawej i lewej krawędzi strony.

Akapit – podstawowy element w strukturze edytowanego tekstu. Akapity oddziela się przez
wciśnięcie klawisza Enter.

Interlinia – odstęp pomiędzy wierszami tekstu w obrębie danego akapitu.

Wcięcie tekstu – odległość danego akapitu od lewego lub prawego marginesu strony. Bardzo
często stosuje się tzw. wcięcie akapitowe, polegające na wcięciu pierwszego wiersza akapitu.

Nagłówek – obszar w górnej części strony, który zawiera tekst, numer strony, nazwę rozdziału
itp. Informacje zawarte w nagłówku mogą powtarzać się w kolejnych stronach dokumentu.

Stopka – obszar w dolnej części strony zawierający informacje, które mogą się powtarzać
u dołu kolejnych stron w dokumencie.

Czcionka – znak graficzny uŜywany do wyświetlania i drukowania liter, cyfr, znaków
interpunkcyjnych, symboli i innych.

Styl czcionki – określa, czy czcionka jest pogrubiona, podkreślona, pochylona czy napisana
wersalikami.

Krój czcionki – określa kształt i konstrukcję znaku.

Punkt typograficzny – podstawowa jednostka określająca rozmiar czcionki. W zaleŜności od
standardu jako 1 punkt (1pt) przyjmuje się 0,351 mm w standardzie amerykańskim lub 0,375
w standardzie europejskim.

Szablon dokumentu – zawiera definicje ustawień marginesów, akapitów, nagłówka, stopki,
informacje o uŜywanej czcionce, itp. Dokumenty w edytorze tekstu mogą być tworzone
w oparciu o wcześniej przygotowane szablony.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Standardowy sposób uruchamiania programu MS Word polega na wybraniu opcji menu

Start/Wszystkie Programy/MS Word, innym sposobem jest uŜycie skrótu utworzonego
wcześniej na pulpicie.

Rys. 1. Budowa okna programu MS Word 2003

Pasek tytułu – wyświetla nazwę aktualnie otwartego dokumentu. Nowy dokument ma

domyślna nazwę Dokument1.

Linia podziału –słuŜy do dzielenia tego samego dokumentu na dwie części, dzięki czemu

moŜemy równocześnie pracować z dwoma róŜnymi fragmentami tego samego dokumentu.

Menu główne – umoŜliwia wybór odpowiedniej opcji, a następnie podopcji realizujących

poszczególne polecenia.

Pasek narzędzi do formatowania – umoŜliwia szybki wybór czcionki, jej rozmiaru, stylu,

a takŜe sposobu wyrównywania tekstu, numerowania, itp.

Pasek narzędzi standardowych – zawiera przyciski słuŜące do wywoływania najczęściej

wykonywanych pleceń Worda.

Suwaki przewijania – słuŜą do przewijania zawartości okna dokumentu w poziomie

i pionie.

Przyciski przełączania widoków dokumentu – umoŜliwiają przełączanie widoku

dokumentu na: normalny, układ on-line, układ strony, konspekt.

Pasek stanu – wyświetla informacje o aktualnym połoŜeniu punktu wstawiania, stanie

klawiszy funkcyjnych i trybie pracy edytora.

Linijka pozioma – umoŜliwia ustawianie wcięć, zmianę marginesów, ustawianie

tabulatorów oraz szerokości kolumn w tabelach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Linijka pionowa – pojawia się tylko w widoku: Układ Strony i Podgląd Wydruku

Dokumentu. UmoŜliwia zmianę wysokości ramek tekstowych, wierszy w tabelach
i marginesów.

Rys. 2. Budowa pasków narzędzi – Standardowy i Formatowanie

Edycja i formatowanie tekstu

Wpisanie tekstu i sprawdzenie go pod kątem poprawności pisowni to jedynie część naszej

pracy  z  dokumentem.  O  tym,  jak  będzie  się  on  prezentował,  decydujemy  wykonując  wiele
czynności.  Formatowanie  tekstu  wpływa  na  jego  estetyczny  i  czytelny  wygląd.  Polega  ono
między  innymi  na  zmianie  kroju  i  stylu  czcionki,  rozmieszczeniu  poszczególnych  akapitów,
ustaleniu  wielkości  interlinii,  wyrównaniu  tekstu,  ustawieniu  marginesów  oraz  wykonaniu
szeregu  dodatkowych  operacji.  Przed  przystąpieniem  do  formatowania  czcionki  naleŜy
zaznaczyć  odpowiedni  blok  tekstu,  natomiast  w  przypadku  formatowania  akapitu  wystarczy
umieścić w nim punkt wstawiania (kursor).

Automatyczne wypunktowanie i wyliczanie

Funkcja ta polega na wstawianiu do dokumentu elementów formatu w postaci numerów

listy  przy  wyliczaniu  oraz  znaków  punktów  (kropek,  kwadracików  itp.)  w  przypadku
wypunktowywania  listy.  Program  Word  2003  polega  szereg  opcji,  które  umoŜliwiają
automatyczne  wypunktowanie  i  wyliczanie  tekstu  w  edytowanym  dokumencie.  Są  one
dostępne  w  oknie  Punktory  i  numeracja,  wywoływanym  za  pomocą  menu  Format/Punktory
i numeracja.  Wyliczanie  listy  jest  takŜe  moŜliwe  za  pomocą  przycisków  punktowania
i numerowania na pasku narzędziowym.

Tworzenie tabel

Tabele zbudowane są z wierszy i kolumn, które wyznaczają na ich przecięciu pola zwane

komórkami. Komórki mogą zawierać tekst, grafikę lub wzory matematyczne.

Tworzenie tabeli polega na wybraniu opcji menu Tabela\Wstaw\Tabela i wpisaniu

w oknie dialogowym Wstawianie tabeli liczby kolumn i wierszy, z których ma się składać
tworzona tabela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Budowa okna Wstawianie tabeli

Innym sposobem tworzenia tabeli jest jej rysowanie, w tym celu naleŜy wyświetlić na

ekranie pasek narzędzi Tabele i krawędzie moŜna tego dokonać przez wybranie z menu
Tabela\Rysuj tabelę. Za pomocą paska narzędzi Tabele i krawędzie moŜna w prosty sposób
tworzyć złoŜone tabele. Czynność ta jest zbliŜona do kreślenia krawędzi za pomocą ołówka.

Rys. 4. Pasek narzędzi Tabele i krawędzie

Tabelę lub jej wybrane wiersze i kolumny moŜemy w dowolny sposób obramować.

W tym celu naleŜy zaznaczyć odpowiedni obszar tabeli i wybrać z menu opcję
Format\Obramowanie i cieniowanie. Następnie w wyświetlonym oknie dialogowym
Obramowanie i cieniowanie na karcie Krawędzie dokonujemy ustaleń rodzaju linii, jej koloru
i grubości. Na karcie Cieniowanie moŜemy wybrać kolor tła komórek tabeli.

Rys. 5. Okno dialogowe Obramowanie i cieniowanie

Poruszanie się po tabeli jest bardzo wygodne przy uŜyciu myszki. Aby ustawić się

w dowolnej komórce w celu jej edycji, wystarczy kliknąć w jej obrębie lewym klawiszem
myszy. Przemieszczenie się w obrębie tabeli jest takŜe moŜliwe za pomocą klawiatury.
W tabeli podano skróty klawiszowe które ułatwiają poruszanie się w obrębie tabeli.

Tabela 1. Skróty klawiszowe ułatwiające poruszanie się w obrębie tabeli

klawisz

Opis działania

Tab

Przeskok do pierwszej komórki

Shift + Tab

Przeskok do poprzedniej komórki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Alt + Home

Przeskok do pierwszej komórki w danym wierszu

Alt + End

Przeskok do ostatniej komórki w danym wierszu

Alt + PageUp

Przeskok do pierwszej komórki w danej kolumnie

Alt + PageDown

Przeskok do ostatniej komórki w danej kolumnie

PoniŜej w tabeli podano wybrane metody wykonywania podstawowych operacji w tabelach.

Tabela 2. Metody wykonywania podstawowych operacji w tabelach

Co chcesz zrobić?

Sposób wykonania

Zaznaczyć kolumnę

Wstawić kursor w obrębie tej kolumny i wybrać opcję menu
Tabela\Wybierz\Kolumna

Zaznaczyć wiersz

Wstawić kursor w obrębie tej kolumny i wybrać opcję menu
Tabela\Wybierz\Wiersz

Zaznaczyć całą tabelę

Wstawić kursor w obrębie tej kolumny i wybrać opcję menu
Tabela\Wybierz\Tabela

Zmienić rozmiar kolumny

Zaznaczyć tę kolumnę i wybrać opcję menu Tabela\Właściwości tabeli,
a następnie ustawić szerokość kolumny na karcie Kolumna

Zmienić rozmiar wiersza

Zaznaczyć tę kolumnę i wybrać opcję menu Tabela\Właściwości tabeli,
a następnie ustawić szerokość kolumny na karcie Wiersz

Dodać kolumnę do tabeli

Zaznaczyć dowolną kolumnę i wybrać opcję menu Tabela\Wstaw i wybrać
odpowiednio kolumny w lewo lub kolumny do prawej

Dodać wiersz do tabeli

Zaznaczyć dowolny wiersz i wybrać opcję menu Tabela\Wstaw i wybrać
odpowiednio wiersze powyŜej lub wiersze poniŜej

Usunąć kolumnę

Zaznaczyć tę kolumnę i wybrać opcję menu Tabela\Usuń\Kolumny

Usunąć wiersz

Zaznaczyć tę kolumnę i wybrać opcję menu Tabela\Usuń\Wiersze

Usunąć tabelę

Zaznaczyć całą tabelę i wybrać opcję menu Tabela\Usuń\Tabela

Edycja wzorów matematycznych i chemicznych

W edytorze moŜliwa jest edycja skomplikowanych wzorów. Oprócz zwykłych

operatorów  zawierają  one,  takŜe  nietypowe  symbole  i  znaki.  Jest  to  moŜliwe  dzięki
dodatkowemu  programowi  o  nazwie  Microsoft  Equation  3.0,  który  jest  instalowany  razem
z pakietem  Office 2003. Utworzone za jego pomocą równanie wstawiane jest do dokumentu
jako  obiekt  OLE,  który    moŜemy  skalować  lub  otaczać  tekstem.  Aby  uruchomić  edytor
równań,  umieszczamy  kursor  w  miejscu,  w  którym  ma  być  umieszczony  wzór,  po  czym
wybieramy opcję menu Wstaw\Obiekt. W wyświetlonym oknie wybieramy - na karcie Utwórz
nowy - z listy pozycję Microsoft Equation.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 6. Okno dialogowe Obiekt

Kliknięcie w tym oknie OK spowoduje uruchomienie edytora równań Equation. PokaŜe się
odpowiedni pasek narzędzi o nazwie Równanie oraz pole edycyjne.

Rys. 7. Pasek narzędziowy Równanie i pole edycyjne

Konstruowanie wzoru odbywa się w polu edycyjnym za pomocą klawiatury oraz

odpowiednich narzędzi ze wspomnianego paska narzędzi. Pasek narzędziowy Równanie jest
rozwijalny.

Rys. 8. Pasek narzędziowy Równanie z rozwiniętą opcją Nawiasy

Po zakończeniu edycji wzoru, aby powrócić do dokumentu klikamy myszką w obszarze

poza polem edycyjnym.

Drukowanie dokumentu

Zanim przystąpimy do drukowania dokumentu, warto sprawdzić, jak utworzony

i sformatowany dokument będzie wyglądał na wydruku. Przełączanie się do tego trybu
odbywa się za pomocą menu Plik\Podgląd wydruku lub za pomocą przycisku podgląd
wydruku na standardowym pasku narzędzi. W tym trybie korzystając z linijki poziomej.

Jeśli jesteśmy pewni, Ŝe nasz dokument jest gotowy, to moŜemy przystąpić do

drukowania. Najprostszym sposobem wydrukowania dokumentu jest kliknięcie przycisku

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Drukuj  na  pasku  narzędzi  standardowych.  Jednak  w  tym  przypadku  program  automatycznie
prześle  na  drukarkę  wszystkie  strony  dokumentu.  Bardziej  elastyczny  jest  kontrolowany
sposób drukowania, polegający na wybraniu z menu opcji Plik\Drukuj. Po wybraniu tej opcji
wyświetlone  zostanie  okno  Drukowanie  na  którym  moŜemy  dokonywać  ustawień
przewidzianych do wydruku: liczbę kopii, ilość stron itp.

Rys. 9. Okno dialogowe Drukowanie

Klikając na przycisk Opcje moŜemy wybrać szereg ustawień dotyczących drukowania.

Rys. 10. Okno dialogowe Drukowanie opcje

Klikając z kolei na przycisk właściwości moŜemy dokonać wyboru ustawień dla wybranej
drukarki.

Rys. 11. Okno dialogowe Drukowanie właściwości

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kliknięcie przycisku OK rozpoczyna przesyłanie danych na drukarkę. JeŜeli system

Windows wykryje błąd drukarki uŜytkownik zostanie o tym poinformowany za pomocą okna
komunikatu systemowego.

Edycja wzorów chemicznych za pomocą aplikacji ISIS Draw

Edytor tekstu Word nie uwzględnia niestety edycji wzorów kreskowych związków

chemicznych. Wada ta znacznie utrudnia jego wykorzystanie do edycji tekstów chemicznych.
Szczęśliwie  się  składa,  Ŝe  istnieje  przynajmniej  kilka  profesjonalnych  edytorów  wzorów
i równań chemicznych, z których ISIS Draw (pracujący w systemie Windows) jest bezpłatnie
rozpowszechniany  w  Internecie.  Program  ten  wyróŜnia  się  bogactwem  moŜliwości
graficznych,  sporą  biblioteką  wzorów  kreskowych  i  prostym  systemem  obsługi.  Utworzone
schematy  i  wzory  moŜna  w  łatwy  sposób  przenosić  do  edytora  tekstu  Word  za  pomocą
pamięci podręcznej.

Instalacja programu ISIS Draw

Po pobraniu programu naleŜy go uruchomić poprzez podwójne kliknięcie w

Po  automatycznym  rozpakowaniu  pliku  ukaŜe  się  powitalne  okno  instalatora  naleŜy  wybrać
Next,  następnie  pojawi  się  okno  z  licencją,  którą  naleŜy  przeczytać  i  zaakceptować.
Dalej  pojawi  się  okno  umoŜliwiające  wybór  katalogu  w  którym  ma  być  zainstalowany
program  naleŜy  wybrać  Next,  a  następnie  pojawi  się  okno,  w  którym  będzie  moŜna  wybrać
elementy programu, które mają być zainstalowane. Dalej pojawi się zapytanie gdzie ma zostać
dodany  skrót  do  programu.  Najwygodniej  jest  akceptować  wszelkie  sugestie  instalatora
wybierając  kaŜdorazowo  Next.  W  rezultacie  instalacja  powinna  zakończyć  się  pomyślnie.
Pora zobaczyć co program sobą reprezentuje.

Budowa okna programu

Uruchomiony program otwiera okno.

Rys. 12. Okno programu ISIS Draw

Okno programu składa się z białej, początkowo czystej powierzchni, na której stworzymy

rysunek, z poziomego paska menu, na który składają się podmenu: File, Edit, Options,
Objects, Text, Templates, Chemistry, Windows, Help. PoniŜej znajduje się równieŜ poziomy
pasek z ikonami często uŜywanych szkieletów wzorów cząsteczek.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 13. Pasek narzędziowy poziomy

Natomiast z lewej strony wzdłuŜ całego okna programu znajduje się pionowy pasek

narzędzi i elementów struktury i reakcji. Część ikon narzędzi tego paska moŜna rozwinąć do
podmenu, które zawierają więcej narzędzi podobnego typu do wyboru. Ikony narzędzi, które
moŜna  rozwinąć  do  podmenu  mają  mały  czarny  trójkąt  w  jej  prawym  dolnym  rogu  danej
ikony.  Rozwinięcie  podmenu  moŜna  uzyskać  poprzez  dłuŜsze  przytrzymanie  prawego
klawisza  myszki  w  momencie  gdy  wskaźnik  kursora  znajduje  się  nad  ikoną,  którą  chcemy
rozwinąć  do  podmenu.  Wybór  narzędzia  podmenu  odbywa  się  przez  dalsze  przytrzymanie
prawego  klawisza  myszki  i  przesuniecie  wskaźnika  kursora  nad  narzędzie  podmenu,  które
chcemy  wybrać.  Dodatkowo  pod  narzędziem  rozwiniętego  podmenu  ukazuje  się  opis
narzędzia w języku angielskim.

Rys. 14. Pasek narzędziowy pionowy z rozwiniętym podmenu

Podstawy rysowania wzorów kreskowych

Zanim stworzymy nasz pierwszy wzór cząsteczki chemicznej, musimy zdać sobie sprawę,

iŜ  program  ISIS/Draw  został  napisany  do  tworzenia  wzorów  i  reakcji  chemicznych  dla
chemików,  którzy  posługują  się  pewnymi  uproszczeniami:  pierwsze  uproszczenie  które
napotkamy  przy  rysowaniu  jakiegokolwiek  wzoru  chemicznego  cząsteczki  organicznej,  to
brak  oznaczenia  literowego dla atomów węgla i wodoru. Co to oznacza? Atomy węgla będą
znajdować się na końcach „kresek” symbolizujących wiązania między nimi, chociaŜ atomy te
nie będą oznaczone literą „C”, natomiast atomy wodoru nie będą w ogóle oznaczone ani nie
będą  reprezentowane  przez  Ŝaden  obiekt,  poniewaŜ  zakładamy,  iŜ  atom  węgla  jest
czterowartościowy,  czyli  dysponuje  czterema  „kreskami”  symbolizującymi  wiązania
chemiczne. Jeśli zatem we wzorze strukturalnym atom węgla będzie połączony taką „kreską”
tylko  z  jednym  innym  atomem  węgla,  to  domyślamy  się  iŜ  jego  trzy  pozostałe  nie
wykorzystane  „kreski”  -  wiązania  zostały  „zuŜyte”  na  połączenie  z  wodorami,  czyli  ten
przykład,  to  grupa  -CH

. Dla części uŜytkowników moŜe to być oczywiste, jednak

początkujący chemicy mogą dziwić się, iŜ „-” to uproszczony wzór strukturalny etanu, a „=”
symbolizuje eten (etylen).

Edycja cząsteczki z oznaczonymi literowo atomami węgla i wodoru jest równieŜ

moŜliwe, chociaŜ moŜe wymagać trochę więcej pracy.

Do kaŜdego ze wzorów moŜna dodać podpisy za pomocą narzędzia Text.

Jeśli w którymkolwiek momencie nastąpi pomyłka w edycji wzoru lub naleŜałoby coś

powtórzyć, istnieje moŜliwość skorzysta z narzędzia do gumowania - Eraser poprzez
wybranie ikony na pasku narzędzi. Wskaźnik kursora równieŜ ulegnie zmianie (co jest
widoczne na rysunku).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 15. Narzędzie do gumowanie - Eraser

Naciśnięcie lewego klawisza myszy podczas gdy wskaźnik kursora narzędzia do

gumowanie będzie znajdował się nad jakimś obiektem spowoduje jego usunięcie.

MoŜna ułatwić i przyspieszyć swoją pracę korzystając z biblioteki struktur, aby ją

wyświetlić naleŜy wybrać z paska menu opcję Templates\Open, a następnie wybrać grupę
związków do której naleŜy poszukiwana struktura. Pojawi się nowe okno zawierające
struktury wielu związków danej grupy.

Rys. 16. Otwieranie biblioteki struktur

Rys. 17. Biblioteka struktur grupy Amino Acids

UŜytkownik programu posiada równieŜ moŜliwość samodzielnego wzbogacania

biblioteki o struktury narysowane samodzielnie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jaka jest róŜnica pomiędzy nagłówkiem a stopką?

Jaka będzie wysokość czcionki o rozmiarze 14 punktów?

Co to jest interlinia?

Jaka jest budowa okna programu Word?

W jaki sposób tworzy się równania matematyczne w edytorze?

W jaki sposób tworzy się tabele w edytorze?

Wyjaśnij róŜnicę pomiędzy wyliczaniem a punktowaniem?

Do czego słuŜy aplikacja ISIS Draw?

Jakie są zasady tworzenia wzorów w programie ISIS Draw?

10.

Jakie zalety posiada edytorów ISIS Draw?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Utwórz tabelę pokazaną poniŜej:

Ośrodek

rozpraszający

Substancja

rozproszona

Rodzaj

koloidu

Przykłady

Nazwa

szczegółowa

koloidu

Gaz



Nie istnieje

Ciecz

Mgła, chmury

Aerozole

ciekłe (mgły)

Gaz

Ciało stałe

Aerozole

Dym, kurz

Aerozole stałe

(dymy)

Gaz

Piana

Piany

Ciecz

Mleko, białko

Lizole, emulsje

Ciecz

Ciało stałe

Zole, roztwory

koloidalne

Zole tlenków

metali,

wodorotlenków

Zawiesiny

koloidalne

Gaz

Pumeks

Piany stałe

Ciecz

Kwarc

mleczny

Piany stałe

(emulsje stałe)

Ciało stałe

Dirozole

Szkło rubinowe,

perły fosforowe

Zole stałe

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

otworzyć nowy dokument w programie MS Word 2003 i zapisać go pod nazwą
Tabela.doc. Dokument powinien być wyświetlany w widoku Układ strony,

wyświetlić okno Wstawianie tabeli za pomocą menu Tabela/Wstaw/Tabela,

określić liczbę kolumn na 5 oraz liczbę wierszy na10. kliknij przycisk OK,

zaznaczyć całą tabelę (opcja Tabela/Wybierz/Tabela),

wybrać opcję Tabela/Właściwości tabeli,

w oknie Właściwości tabeli przejść na kartę Wiersz i określić wysokość wiersza na 1 cm,
a następnie przejść na kartę Kolumna i określić jej szerokość na 3 cm wybrane ustawienia
potwierdzić klikając przycisk OK,

zaznaczyć trzy komórki tabeli, w których ma pojawić się tekst gaz (poprzez obrysowanie
ich myszką z naciśniętym lewym klawiszem), a następnie wybrać opcję Tabela/Scal
komórki, analogicznie naleŜy postąpić z komórkami tabeli w których mają się pojawić
napisy: ciecz; ciało stałe; aerozole; zole, roztwory koloidalne; dirozole,

zaznaczyć cała tabelę i wybierać opcję Format/Obramowanie i cieniowanie,

w oknie dialogowym Obramowanie i cieniowanie na karcie Obramowanie i wybrać styl
obramowania – linia ciągła a jej szerokość dla ramki 1,5 pkt natomiast dla linii
wewnętrznych 0,5 pkt, ustawienia potwierdzić przyciskiem OK,

10)

zaznaczyć pierwszy wiersz tabeli i wybierz opcję Format/Obramowanie i cieniowanie,

11)

w oknie dialogowym Obramowanie i cieniowanie na karcie Cieniowanie wybrać
wypełnienie 15% szary, natomiast na karcie Obramowanie ustaw grubość linii dolnej
krawędzi na 1,5 pkt, zatwierdzić ustawienia przyciskiem OK,

12)

ustawić szerokość krawędzi linii oddzielających wiersze scalone na szerokość 1,5 pkt,

13)

zaznaczyć całą tabelę i ustawić czcionkę: Times New Roman, rozmiar 12 pt,

14)

wybrać na zaznaczonej tabeli opcję Tabela/Właściwości tabeli w wyświetlonym oknie
dialogowym na karcie Komórka wybierać Wyrównanie w pionie - Do środka, potwierdzić
klikając OK,

15)

wpisać w odpowiednie komórki tabeli tekst tak jak na rysunku,

16)

zapisać zmiany wprowadzone do dokumentu Tabela.doc poprzez wybór opcji
Plik/Zapisz.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie MS Word 2003.

Ćwiczenie 2

Utwórz dokument przedstawiony poniŜej:

STAŁA DYSOCJACJI

JeŜeli podczas rozpuszczania substancja ulega dysocjacji według reakcji:

+ B

To stała równowagi nosi wówczas nazwę – stała dysocjacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

[ ] [ ]

[ ]

−

⋅

jeŜeli:

[AB] + [A

] = c

[AB] +[B

] = c

wówczas:

[ ]

−

wyznaczając [A

] otrzymujemy:

[ ]

−















⋅

stopień przereagowania rozwaŜanej substancji zwany jest stopniem dysocjacji i wyraŜa się wzorem:

[ ]

−

ze wzoru tego moŜna obliczyć:

[ ]

(

)

−

(*)

zatem

[ ] [ ]

−

(**)

podstawiając równanie (*) i (**)do równania na stałą dysocjacji otrzymuje się:

(

)

−

⋅

Strona 1

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

otworzyć nowy dokument w programie MS Word 2003 i zapisać go pod nazwą
Wzory.doc. Dokument powinien być wyświetlany w widoku Układ strony,

wybrać menu Widok/Nagłówek i stopka, wyświetli się pasek narzędziowy,

w nagłówku strony wpisać tekst: STAŁA DYSOCJACJI i podkreślić linią,

wybrać przycisk

na pasku narzędziowym co spowoduje przejście do stopki strony,

wpisać tekst: Strona 1 w stopce, a następnie kliknąć myszką w obszar poza polem
edycyjnym, aby powrócić do dokumentu,

wpisać przedstawiony w ćwiczeniu tekst,

kliknąć na ikonkę na pasku narzędziowym

co uruchomi edytor równań,

wpisać wzór, a następnie kliknąć myszka w obszar poza polem edycyjnym aby powrócić
do dokumentu,

zaznaczyć tekst i wykonać następujące czynności formatujące:

−

wyrównać tekst do lewej,

−

otworzyć okno czcionka w menu Format/Czcionka i w oknie dialogowym na karcie
czcionka ustawić: czcionka – Times New Roman; styl – normalny; rozmiar – 12,

10)

sformatować obiekty z wzorami wybierając: Wyśrodkuj tekst,

11)

zapisać zmiany wprowadzone do dokumentu Tabela.doc poprzez wybór opcji
Plik/Zapisz.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

R e a k c ja e s try fik a c ji

H 2S O 4

+ H 2

C H

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie MS Word 2003.

Ćwiczenie 3

Przygotuj wzory strukturalne: cząsteczek aspiryny, witaminy C i kofeiny; równanie

reakcji estryfikacji; schemat ze wzorem strukturalnym tłuszczu. Korzystając z aplikacji ISIS
Draw.

H CH

witamina C

kofeina

aspiryna

COOH

O C

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

otworzyć nowy dokument w programie ISIS Draw i zapisać go pod nazwą Wzory.skc,

wybrać ze zbioru narzędzi wskaźnikiem myszy symbol

reprezentujący rysowanie

pierścienia aromatycznego i nacisnąć lewy klawisz myszy,

naprowadzić wskaźnik na środek ekranu, nacisnąć lewy klawisz myszy i trzymając go
naciśniętym przesunąć wskaźnik w prawo i w dół, aby rozwinąć strukturę pierścienia,

Schemat wzoru strukturalnego tłuszczu

Reakcja estryfikacji

aspiryna

witamina C

kofeina

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wtedy zwolnić klawisz myszy. Przesuwając wskaźnik wokół punktu startowego uzyskuje
się róŜne ustawienia pierścienia,

wybrać ze zbioru narzędzi symbol reprezentujący rysowanie wiązań

i naprowadzić

wskaźnik  na  naroŜnik  pierścienia  aromatycznego,  do  którego  ma  być  dołączony
podstawnik  (w  tym  miejscu  pojawi  się  mały  czarny  kwadracik).  Nacisnąć  lewy  klawisz
myszy  i  trzymając  go  naciśniętym  wskazać  punkt  na  ekranie,  w  którym  ma  być
umieszczony podstawnik,

narysować linię wiązania do drugiego podstawnika,

utworzyć łańcuch wiązań dorysowując kolejne wiązania do wiązania narysowanego
uprzednio,

utworzyć wiązanie podwójne poprzez danego wiązania po raz drugi,

umieścić wskaźnik na początku linii znajdującej się pod paskiem menu i naciśnij lewy
klawisz myszy. W linii tej napisz „COOH”, spowoduje to pojawienie się wzoru
podstawnika,

wybrać ze zbioru narzędzi symbol

reprezentujący dodawanie symboli do szkieletu

i wskazać wskaźnikiem miejsce, w którym ma być dopisana grupa,

10)

dopisać symbole „O” i „C”,

11)

wpisać „CH3”, cyfra „3” automatycznie umieszczona zostanie w indeksie dolnym,

12)

wybrać ze zbioru narzędzi symbol

reprezentujący dopisywanie tekstu do rysunku

poza szkieletem wiązań. WskaŜ odpowiednie miejsce na ekranie i wpisać „aspiryna”,

13)

powtórzyć odpowiednie operacje dla struktury witamin C, rysując pierścień

pięcioczłonowy z pomocą opcji

, oraz dla struktury kofeiny z pomocą narzędzi

rysowania pierścieni sześcio i pięcioczłonowych:

14)

wybrać z menu File opcję Save As... ukaŜe się wtedy okno dialogowe,

15)

wpisać nazwę „Wzory” zamiast domyślnego „*.cw 2” i wybrać przycisk OK

−

reakcja estryfikacji,

16)

narysować szkielet wiązań dla cząsteczki alkoholu i kwasu,

17)

dodać opisy symboli atomów lub wzorów grup,

18)

wybrać ze zbioru narzędzi symbol

reprezentujący dodawanie do rysunku strzałki

i umieść strzałkę w odpowiednim miejscu na rysunku,

19)

narysować wzór estru,

20)

wpisać nad strzałką tekst „H

” korzystając z opcji

, oraz „+ H

O”, a takŜe znak

„+”. Indeksy dolne wpisać korzystając z opcji Style/Subscript,

21)

dopisać tytuł rysunku,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

22)

wybrać narzędzie

naciśnąć lewy klawisz myszy i trzymając go naciśnięty przesuwać

wskaźnik do pierwszej opcji z lewej strony przedstawionego zbioru. Narysować dwie
nachodzące na siebie ramki,

23)

narysować na tle narysowanych ramek wzór strukturalny cząsteczki tłuszczu,

24)

przesunąć elementy rysunku wskazując je tak, aby wzajemnie się uzupełniały,

25)

dodać strzałki i litery schematu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie specjalistyczne ISIS Draw.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

rozróŜnić elementy budowy okna programu MS Word 2003?

stworzyć i sformatować tekst w edytorze tekstu?

zdefiniować pojęcie interlinia?

zdefiniować pojęcie nagłówek?

zdefiniować pojęcie stopka?

określić zadania związane z tworzeniem i formatowaniem tabeli
w edytorze?

określić zadania związane z tworzeniem równania w edytorze?

rozróŜnić elementy budowy okna programu ISIS Draw?

określić zadania związane z tworzeniem wzoru chemicznego
w programie ISIS Draw?

10)

korzystać z biblioteki wzorów kreskowych programu ISIS Draw?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Tworzenie schematów i rysunków technicznych

4.2.1. Materiał nauczania

Grafika w dokumencie tekstowym

Edytor Word 2003 posiada moŜliwość wstawiania gotowych rysunków do tworzonego

dokumentu. Mogą one być wykonane za pomocą programów graficznych, wstawiane z galerii
ClipArt,  wstawione  z  innego  pliku.  Istnieje  takŜe  moŜliwość  tworzenia  rysunków
bezpośrednio  w  dokumencie  za  pomocą  dostępnych  w  pakiecie  narzędzi  graficznych.  Aby
wstawić  grafikę  naleŜy  ustawić  kursor  w  odpowiednim  miejscu  i  wybrać  opcję  menu
Wstaw\Obraz  a  następnie  wybrać  rodzaj  źródła,  z  którego  ją  pobieramy  –  ClipArt…;
Z pliku…; Ze skanera; czy teŜ chcemy samodzielnie wykonać rysunek.

Edycja rysunków w edytorze tekstu

Edycja rysunku (np. schematu) jest moŜliwa dzięki narzędziom dostępnym na pasku

Rysowanie. MoŜemy go wywołać wybierając opcję Widok/Paski narzędzi/Rysowanie
lub przez kliknięcie na pasku narzędziowym odpowiedniej ikony ( ).

Rys. 18. Pasek narzędziowy Rysowanie

Za pomocą narzędzi które są dostępne pasku (Rys. 18), tworzymy rysunek

z pojedynczych elementów (okręgów, linii, prostokątów). Po zakończeniu tworzenia rysunku
moŜemy zgrupować elementy rysunku w jedną całość, która da się jednak w kaŜdej chwili
rozgrupować. W tym celu naleŜy oznaczyć wszystkie elementy rysunku poprzez kliknięcie
w kaŜdy z nich z jednocześnie wciśniętym klawiszem Ctrl. Następnie klikając prawy klawisz
myszy naleŜy wybrać w menu podręcznym opcję Grupowanie/Grupuj. W celu rozgrupowania
elementów rysunku naleŜy z menu podręcznego wybrać opcję Grupowanie/Rozgrupuj.

KaŜdy rysunek w dokumencie jest w nim osadzony jako tzw. obiekt. Klikając na rysunek

w dokumencie lewym przyciskiem myszki, zaznaczmy go, co jest sygnalizowane niewidoczną
prostokątną  ranką  z  widocznymi  ośmioma  uchwytami  (w  kształcie małych okręgów). Za ich
pomocą  moŜemy  przy  naciśniętym  lewym  klawiszu  myszy  skalować  rysunki  (powiększać,
pomniejszać,  obracać).  Klikając  prawym  przyciskiem  myszy  na  rysunku,  moŜemy  wybrać
z  menu  podręcznego  opcję  Formatuj  obiekt.  W  wywołanym  oknie  dialogowym  moŜemy
dokonać wielu ustawień, które dotyczą danego rysunku, wybierając kolejno dostępne karty.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 19. Okno dialogowe Formatowanie obiektu, karta Układ

Na karcie Układ (Rys. 19) moŜemy wskazać odpowiedni styl otaczania rysunku tekstem.

Na innych karach tego okna dialogowego moŜemy określić rozmiary rysunku, połoŜenie na
stronie, kolory i grubość krawędzi rysunku, kolor wypełnienia itp.

W edytorze tekstu Word za pomocą opcji rysowania moŜna tworzyć proste rysunki

(diagramy,  schematy  blokowe).  Natomiast,  aby  przedstawić  bardziej  złoŜone  schematy  (np.
schemat  zestawu  do  sączenia)  naleŜy  skorzystać  z  specjalistycznego  oprogramowania  które
dysponuje biblioteką zawierającą podstawowe szkło laboratoryjne. Jednym z programów tego
typu  jest  program  ChemSketch  Windows.  Program  ten  w  wersji  nieco  okrojonej,  ale
zdecydowanie wystarczającej dla początkującego uŜytkownika pracy moŜna pobrać bezpłatnie
z Internetu.

Ogólny opis programu ChemSketch

Jest to program, który umoŜliwia między innymi tworzenie dwu i trójwymiarowych

wzorów, wyposaŜony jest równieŜ w bardzo bogate bazy wzorów oraz grup funkcyjnych. Za
pomocą  programu  ChemSketch  moŜna  przygotować  równieŜ  atrakcyjnie  wyglądające
animowane  modele  3D  wzorów  strukturalnych.  Program  ten  zawiera  dosyć  pokaźną
bibliotekę  naczyń  laboratoryjnych,  za  pomocą  których  moŜna  tworzyć  schematy  zestawów
laboratoryjnych.  W  programie  dostępnych  jest  równieŜ  kilka  gotowych  zestawów
laboratoryjnych.

Rys. 20. Budowa okna programu ChemSketch

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 23. Budowa okna programu AutoCAD 2000

Wszystkie ikony są bardzo czytelne i zebrane są w bardzo dobrze zorganizowane grupy.

Rys. 23 przedstawia pole robocze programu wraz z opisem poszczególnych grup.

Uruchamiając program, naleŜy otworzyć nowy rysunek z uŜyciem standardu. Jest to
najprostsza metoda.

Opcja ta pozwala na praktycznie natychmiastowe przejście do rysowania

w programie; jedyną rzeczą, którą naleŜy zrobić, jest wybranie jednostek rysunkowych:
metryczne (milimetry, centymetry, metry) lub angielskie (stopy, cale).

Najprostszy obiekt AutoCAD-a posiadającym szereg właściwości jest linia. Ogólne cechy

linii to: kaŜda linia ma początek i koniec; rysowanie linii zaczynamy od podania jej punktu
początkowego, następnie wstawiamy kolejne punkty końcowe do czasu naciśnięcia klawisza
Esc lub Enter; kaŜda narysowana linia jest samodzielnym obiektem, który moŜemy oddzielnie

edytować. Po naciśnięciu na ikonę

naleŜy przeczytać tekst, który pojawi się na pasku

stanu.

Rys. 24. Pasek stanu – rysowanie linii

Następnie trzeba kliknąć raz w dowolnym miejscu ekranu i znów zobaczyć, co jest napisane
na pasku stanu. KaŜda kolejna linia ma początek w miejscu zakończenia poprzedniej. Aby
zakończyć rysowanie linii, naleŜy nacisnąć klawisz Esc lub Enter.

Rys. 25. Rysowanie linii w programie AutoCAD

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kolejną umiejętnością niezbędną do tworzenia rysunku technicznego jest rysowanie

prostej. Z matematyki wiemy, Ŝe prosta przechodzi przez dwa punkty i ma nieograniczoną
długość. Tak samo wygląda prosta w AutoCAD-zie. Rysowanie prostej rozpoczynamy od

kliknięcia w ikonę

a następnie w pasku stanu programu podajemy dwa punkty przez które

dana prosta ma przechodzić.

Innym obiektem w AutoCAD-zie jest okrąg, który rysujemy wybierając ikonkę

Na pasku stanu podajemy środek okręgu i długość promienia.

Narzędzie Wielobok pozwala na szybkie narysowanie zamkniętej figury geometrycznej

o równych bokach. Wielokątem moŜe być zarówno trójkąt równoboczny, jak i ośmiokąt -
limitem jest 1024 równych boków. Narzędzie to uruchamiamy przez kliknięcia na ikonkę

Wielobok

natomiast na pasku stanu określamy ilość boków. Rysowanie czworoboku -

prostokąta jest jeszcze prostsze poniewaŜ moŜna skorzystać z gotowej opcji rysowania

prostokąta klikając na ikonkę

Innego typu narzędzia pozwalają na pozbycie się elementów zbędnych z rysunku. Metod

usuwania  elementów  z  rysunku  jest  wiele.  Selekcja  pojedynczego  elementu  nie  nastręcza
większych  problemów,  poniewaŜ  wystarczy  kliknąć  krawędź  interesującego  nas  elementu
i  AutoCAD  zmienia  jego  wygląd  tak,  aby  odróŜnić  go  od  pozostałych.  Element  zaznaczony
jest  pokazywany  w  taki  sposób,  Ŝe  jego  krawędzie  oraz  wypełnienie  są  rysowane  linią
przerywaną  oraz  na  zaznaczonym  elemencie  automatycznie  są  umieszczane  niebieskie
kwadraciki, zwane uchwytami. Uchwyty są umieszczane w miejscach charakterystycznych dla
danego obiektu -- dla okręgu będą to kwadranty, dla prostokąta naroŜniki, dla linii jej końce
oraz środek.

Klikając kolejno narysowane obiekty moŜemy wyselekcjonować cały rysunek, lecz biorąc

pod  uwagę  złoŜoność  niektórych  projektów  nie  jest  to  najszczęśliwsza  metoda.  Innym
sposobem selekcjonowania obiektów na rysunku jest metoda selekcji z "prawa na lewo", czyli
kończymy działanie aktualnej funkcji i umieszczając kursor z prawej strony ekranu wciskamy
lewy  klawisz  myszy.  Trzymając  go  stale  wciśnięty  przeciągamy  w  kierunku  lewego  brzegu
ekranu  -  po  obrysowaniu  interesującego  nas  miejsca  puszczamy  lewy  klawisz  myszy.  W  ten
sposób  wybraliśmy  wszystkie  obiekty,  które  zostały  przecięte  przez  nasz  prostokąt  wyboru
oraz wchodziły w jego skład. Jeśli wykonamy odwrotne działanie, czyli przeciągniemy myszą
z  "lewa  na  prawo",  zostaną  wyselekcjonowane  wyłącznie  obiekty  zawierające  się
w rozciąganym  przez  nas  prostokącie.  Wyselekcjonowane  elementy  usuwamy  przez

naciśnięcie klawisz Delete lub uŜycie narzędzia gumki – ikona

W celu skopiowania interesującego nas fragmentu rysunku, naleŜy kliknąć na poniŜszą

ikonkę

. Następnie dokonujemy selekcji interesujących nas obiektów na rysunku - po

wybraniu przyciskamy Enter lub prawy klawisz myszy. Wskazujemy punkt charakterystyczny
- zwany bazowym - który będzie punktem odniesienia dla kopiowania czy później
przesuwania lub obracania rysunku. Program pyta równieŜ o to, czy chcemy wykonać więcej
niŜ jedną kopię danego elementu. Jeśli wciśniemy W i następnie Enter, program poprosi
o wskazanie punktu bazowego i będziemy mogli wykonać wiele kopii wskazanego elementu.
Po wskazaniu punktu bazowego AutoCAD poprosi o przesunięcie wskazanych obiektów oraz
w miejscu kliknięcia wstawi jedną lub wiele kopii wybranego elementu rysunkowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Narzędzie lustra ma wiele zastosowań. Jednym z nich jest np. wykonanie zarysu jednej

połowy bryły obrotowej i odbicie jej względem środka. Narzędzie lustra ukrywające się pod

ikoną

. Wybieramy przygotowany wcześniej kształt i naciskamy Enter. W tej chwili

program  pyta  o  podanie  pierwszego  punktu  linii  odbicia,  czyli  linii,  względem  której  będzie
wykonane  polecenie  lustra  -linia  odbicia  nie  musi  fizycznie  być  linią  przez  nas  narysowaną,
komputer  aproksymuje  linię  pomiędzy  wskazanymi  przez  nas  punktami.  Po  wskazaniu
pierwszego punktu padnie pytanie o drugi punkt linii odbicia, który wskazujemy na rysunku.
Ostatnie  pytanie  zadane  nam  przez  program  dotyczy  zostawienia  na  rysunku  pierwotnego
kształtu  lub  usunięcie  go  z  rysunku.  Po  wybraniu  odpowiedniej  opcji  narzędzie  przestaje
działać, ukazując odpowiedni kształt.

To tylko podstawowe narzędzia programu AutoCAD jednakŜe wystarczające

początkującemu uŜytkownikowi do stworzenia prostego rysunku technicznego czy schematu
technologicznego na płaszczyźnie.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jak wywołać pasek Rysowania w edytorze MS Word?

Jakie narzędzia są dostępne na pasku Rysowanie?

W jaki sposób moŜna zgrupować i rozgrupować elementy na rysunku?

Jak moŜna sformatować obiekt?

Do czego słuŜy program ChemLab?

Do czego słuŜy program AutoCAD?

W jaki sposób w programie AutoCAD moŜna narysować linię?

W jaki sposób w programie AutoCAD moŜna narysować koło?

W jaki sposób w programie AutoCAD moŜna narysować wielobok?

10. W jaki sposób w programie AutoCAD moŜna zaznaczać elementy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Utwórz przedstawiony poniŜej schemat blokowy produkcji sody kalcynowanej metodą

Solvaya korzystając z programu MS Word 2003.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

otworzyć nowy dokument w programie MS Word 2003 i zapisać go pod nazwą
Schemat.doc,

wywołać pasek Rysowanie przez kliknięcie w ikonę

, która jest dostępna na pasku

narzędziowym standartowym lub wybierając opcję Widok/Paski narzędzi/Rysowanie,

rozpocząć tworzenie rysunku od narysowania prostokąta wybierając z paska narzędzi

rysowania ikonę

wybrać strzałkę – ikona

i narysować ją w odpowiednim miejscu na rysunku,

Absorpcja

Karbonizacja

Wypalanie

wapienia

CaO

Gaszenie

Regeneracja NH

CaCl

NaHCO

Kalcynacja

Oczyszczanie

solanki

Ca(OH)

NaCl

(solanka)

Schemat blokowy produkcji sody kalcynowanej metodą Solvaya

Filtracja

Ca(OH)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wybrać ikonę

w celu narysowania linii,

rysować kolejny prostokąty odrębnie lub skopiować ten prostokąt, który został juŜ
narysowany (zaznaczyć narysowany prostokąt wybierać opcję kopiuj, a następnie wklej
i przenieś element we właściwe miejsce),

wybierać z paska Rysowanie ikonę

i narysować koło,

zaznaczyć linię w celu zmiany stylu linii z linii prostej na przerywaną, a następnie wybrać
z paska narzędziowego Rysowanie odpowiedni rodzaj kreskowania - jak na rysunku
poniŜej,

wstawić  tekst  do  poszczególnych  elementów  schematu  –  wybierać  odpowiedni  element,
a  następnie  kliknąć  na  nim  prawym  klawiszem  myszy,  z  menu  podręcznego  wybierać
opcję  Dodaj  tekst  i  wpisać  właściwy  dla  elementu  tekst  –  czcionką  Times  New  Roman,
rozmiar 10,

10)

wpisać tekst nad lub obok strzałek uŜywając pola tekstowego – ikona

11)

sformatować pole tekstowe: bez wypełnienia i bez linii,

12)

wpisać polem tekstowym równieŜ tytuł rysunku,

13)

zapisać zmiany wprowadzone do dokumentu Schemat.doc poprzez wybór opcji
Plik/Zapisz.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie MS Word 2003.

Ćwiczenie 2

Korzystając z programu ChemSketch utwórz schematy następujących zestawów

laboratoryjnych: sączenia pod zmniejszonym ciśnieniem; destylacji prostej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

otworzyć nowy dokument w programie ChemSketch i zapisać go pod nazwą Zestawy.sk2,

wyświetlić okno dialogowe programu za pomocą menu Templates/Template Windows,

wybrać w wyświetlonym oknie z listy Lab Kit a następnie kliknąć w kolbę stoŜkową - jak
na rysunku poniŜej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wybrać w wyświetlonym oknie – klikając – zestaw do destylacji prostej i umieść go
w odpowiednim miejscu w polu roboczym programu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie specjalistyczne ChemSketch.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

rozróŜnić elementy budowy okna programu ChemSketch?

stworzyć schemat blokowy w programie MS Word?

stworzyć schemat zestawu laboratoryjnego?

korzystać z biblioteki sprzętu laboratoryjnego programu
ChemSketch?

przedstawić główne zadania programu AutoCAD?

rozróŜnić elementy budowy okna programu AutoCAD?

określić zadania związane z tworzeniem rysunku technicznego
w programie AutoCAD?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zastosowane arkuszy kalkulacyjnych w analityce

i technologii chemicznej

4.3.1. Materiał nauczania

Przeznaczenie i budowa arkusza kalkulacyjnego

Arkusze

kalkulacyjne

naleŜą

najczęściej

wykorzystywanych

programów

komputerowych.  Popularność  tych  aplikacji  spowodowana  jest  ich  wszechstronnością
zastosowania. Funkcje wewnętrzne dostępne w arkuszu umoŜliwiają dokonywanie wszelkiego
rodzaju  obliczeń.  Arkusze  kalkulacyjne  są  takŜe  bardzo  pomocne  przy  tworzeniu  róŜnego
typu  wykresów.  Kolejną  z  oferowanych  przez  arkusze  moŜliwości  jest  obsługa  danych.
MoŜemy  arkusza  uŜyć  do  obsługi  prostej  bazy  danych.  Wszechstronność  tych  aplikacji
sprawia,  Ŝe  są  one  wykorzystywane  z  powodzeniem  do  wielu  pracochłonnych  obliczeń
wyników  pomiarów  przeprowadzonych  w  czasie  ćwiczeń  w  pracowniach  lub  laboratoriach
chemicznych. Na rynku istnieje kilka arkuszy kalkulacyjnych, tworzenie arkuszy i ich obsługa
w  kaŜdym  programie  jest  podobna.  My  zapoznamy  się  bliŜej  z  obsługą  i  zasadą  działania
programu Microsoft Excel 2003 z pakietu Microsoft Office 2003. JeŜeli jednak nauczymy się
posługiwać  aplikacją  Excel  2003,  to  z  całą  pewnością  poradzimy  sobie  takŜe  z  obsługą
arkuszy w innym programie.

Arkusz kalkulacyjny jest elektroniczną wersją arkusza papieru zajmującego obszar

o bardzo duŜej powierzchni. Dlatego nie jest moŜliwe przedstawienie go w całości na ekranie
monitora.  Stąd  teŜ  powierzchnia  ta  została  podzielona  na  kolumny  i  wiersze.  Arkusze
przypominają  duŜe  tabele,  są  jednak  od  nich  znacznie  bardziej  funkcjonalne.  Kolumny
posiadają  oznaczenia  literowe  przyjmując  kolejne  litery  alfabetu  łacińskiego  od  A  do  Z,
a następnie  pojawiają  się  pary  liter  AA;  AB,  AC…  itd.  Natomiast  wiersze  oznaczone  się
kolejnymi numery zaczynając od liczby jeden. W miejscu przecięcia się kolumny z wierszem
wyznaczone  są  komórki  arkusza.  To  za  ich  pomocą  wpisujemy  dane,  pobieramy  wyniki
obliczeń,  umieszczamy  formuły  i  działania.  W  celu  jednoznacznej  identyfikacji  komórek
w arkuszu,  kaŜda  z  nich  posiada  adres. Składa się on z oznaczenia literowego kolumny oraz
numeru wiersza, na przecięciu których dana komórka się znajduje.

Rys. 26. Arkusz programu Excel 2003 – adres komórki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obsługa programu MS Excel 2003

Standardowy sposób uruchamiania programu polega na wybraniu opcji menu Start/Wszystkie
programy/Excel. JeŜeli na pulpicie dostępny jest skrót do programu to uruchomienie moŜliwe

jest przez wybranie ikony

Po uruchomieniu programu wyświetli się okno główne programu. Przedstawia ono

jedynie fragment arkusza z widoczną siatką linii kolumn i wierszy. W oknie programu otwarty
zostaje zbiór arkuszy zwany skoroszytem. Jeden skoroszyt moŜe zawierać maksymalne 255
arkuszy. Zakładki arkuszy wyświetlane są u dołu ekranu.

Rys. 27. Budowa okna programu Excel 2003

Przypisaną do arkusza nazwę Arkusz1 moŜemy zmienić na inną. W tym celu naleŜy

kliknąć prawym klawiszem myszki na zakładce danego arkusza i wybrać z menu podręcznego
opcję  Zmień  nazwę  i  za  pomocą  klawiatury  wpisać  nową  nazwę.  W  skoroszycie  moŜemy
przełączać  się  pomiędzy  arkuszami.  Wystarczy  kliknąć  myszka  na  zakładkę,  a  jej  arkusz
ukaŜe  się  na  ekranie.  Najbardziej  charakterystyczne  elementy  okna  programu  przedstawione
na Rys. 27 to:

Pasek menu – umoŜliwia wybór odpowiedniej opcji, a następnie pod opcji realizujących
poszczególne polecenia programu Excel.

Pasek tytułu – wyświetla nazwę aktualnie aktywnego (otwartego) skoroszytu (domyślnie jest
to nazwa Zeszyt1).

Pasek formuły – umoŜliwia wpisywanie i edytowanie danych i formuł.

Pasek narzędzi standardowych – zawiera przyciski słuŜące do wykonywania najczęściej
wybieranych poleceń programu Excel.

Pasek narzędzi do formatowania – umoŜliwia formatowanie zawartości komórek pod
względem czcionki, jej rozmiaru itp. Za pomocą narzędzi na tym pasku moŜna tworzyć teŜ
obramowanie komórek i ich wypełnienie.

Nagłówek kolumny – zawiera oznaczenie literowe danej kolumny.

Pole z numerem wiersza – zawiera nazwę danego wiersza.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Aktywna komórka – aktualnie wybrana za pomocą myszki lub klawiatury komórka
w arkuszu. Jest ona otoczona prostokątna ramka.

Karty arkuszy – umoŜliwiają przełączanie się pomiędzy dostępnymi w danym skoroszycie
arkuszami.

Suwaki przewijania – słuŜą do przewijania zawartości arkusza w pionie i poziomie.

Na paskach narzędziowych programu Excel umieszczone zostały przyciski słuŜące

do wybierania najczęściej wykonywanych poleceń. Budowa pasków narzędziowych jest nieco
zbliŜona d pasków narzędziowych programu MS Word 2003. Dokładną budowę pasków
narzędziowych Standardowego i Formatowania przedstawia Rys. 28.

Rys. 28. Budowa pasków narzędziowych: Standardowego i Formatowania

Najłatwiej po komórkach arkusza moŜemy się poruszać korzystając z myszki. Gdy

komórka,  którą  chcemy  wybrać  nie  jest  widoczna  na  ekranie,  to  moŜemy  uŜyć  opcji  menu
Edycja/Przejdź  do.  W wyświetlonym oknie dialogowym wpisujemy adres komórki, po czym
klikamy OK. Poruszanie się po arkuszu jest takŜe moŜliwe przy wykorzystaniu klawiatury.

Tabela 4. Poruszanie się po arkuszu za pomocą klawiatury

Klawisz

Opis działania

↑

Przesunięcie o jedną komórkę do góry

↓

Przesunięcie o jedną komórkę w dół

←

Przesunięcie o jedną komórkę w lewo

→

Przesunięcie o jedną komórkę w prawo

Home

Przesunięcie do pierwszej komórki w danym wierszu

Ctrl +

↑

Przesunięcie do pierwszej komórki aktualnej kolumny

Ctrl +

↓

Przesunięcie do ostatniej komórki aktualnej kolumny

Ctrl +

←

Przesunięcie do pierwszej komórki aktualnego wiersza

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ctrl +

→

Przesunięcie do ostatniej komórki aktualnego wiersza

Ctrl + Home

Przesunięcie do pierwszej komórki w arkuszu

Ctrl + End

Przesunięcie do ostatniej komórki w arkuszu, zawierającej dane

Bardzo często pracując z arkuszem kalkulacyjnym, wykonujemy określone operacje na

zakresach komórek. Zakres oznaczamy, podając adres lewej górnej i prawej dolnej komórki,
która  go  tworzy.  Podane  adresy  muszą  być  oddzielone  od  siebie  dwukropkiem.  Prostszym
sposobem  jest  przeciągnięcie  myszką  z  naciśniętym  lewym  klawiszem  od  pierwszej  do
ostatniej  komórki  zakresu.  Zaznaczanie  zakresów  jest  przydatne  wtedy,  gdy  wykonywana
czynność  odnosi  się  równocześnie  do  wielu  komórek  w  arkuszu  np.  formatowanie.  JeŜeli
często  korzystamy  z  danych  zawartych  w  jakimś  zakresie  komórek  to  wygodniej  jest  nadać
mu  jakąś  nazwę.  Przypisywanie  nazwy  do  zakresu  rozpoczynamy  od  jego  zaznaczenia,  po
czym  klikamy  lewym  przysiekiem  myszki  w  pole  nazwy  i  wpisać  nazwę  zakresu.  Nazwy
moŜna takŜe przypisywać pojedynczym komórką  działając w identyczny sposób.

Wprowadzanie danych do komórki polega na jej zaznaczeniu i wpisaniu bezpośrednio do

niej danych. Wprowadzane dane są widoczne w edytowanej komórce oraz na Pasku formuły.
W arkuszu mamy do czynienia z trzema typami danych:

−

etykietki – wszelkiego rodzaju wpisywane tytuły nagłówków kolumn i wierszy, teksty
pomocniczych itp.,

−

liczb – informacje w postaci wartości liczbowych, na którym mogą być wykonywane
operacje matematyczne,

−

formuł – wzory składające się z wbudowanych funkcji, adresów komórek, operatorów
matematycznych, itp. Wpisując formułę poprzedzamy ją znakiem =.

Dla danych liczbowych moŜemy zdefiniować format ich wyświetlania. Aby tego dokonać

naleŜy wybrać opcje Format/Komórki i na karcie Liczby moŜemy ustalić format danych
w danej komórce. Najczęściej stosowane formaty dostępne na karcie Liczby:

−

ogólne – komórki nie maja określonego formatu liczbowego,

−

liczbowe – komórki z tym formatem zawierają liczby z określoną przez uŜytkownika
liczbą miejsc dziesiętnych,

−

walutowe – format tego typu uŜywany jest dla wartości pienięŜnych,

−

data – format umoŜliwiający wyświetlanie danych w postaci dat, według ustalonego typu,

−

czas – format umoŜliwiający wyświetlanie danych w postaci czasu, zgodnie z określonym
typem,

−

procentowe – format powodujący podzielenie danych liczbowych przez 100
i wyświetlanie ich ze znakiem %,

−

ułamek – umoŜliwia wyświetlenie danej liczby w postaci ułamka,

−

tekstowe – dowolne dane wyświetlane jako tekst,

Program Excel ułatwia wprowadzanie danych poprzez wypełnianie komórek seriami

danych. Są to następujące po sobie kolejne dane w sąsiadujących komórkach. Aby wypełnić
komórki seria danych naleŜy wybrać z menu opcje Edycja/Wypełnij/Serie danych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 29. Okno dialogowe Serie

Wprowadzając w wyświetlonym oknie dialogowym dane ustalamy czy serie maja

pojawiać się w wierszach czy w kolumnach; czy seria ma narastać liniowo czy wzrastająco;
czy ma dotyczyć daty; o jaką wartość ma wzrastać oraz do jakiej wartości.

W programie Excel mamy do czynienia z trzema sposobami adresowania komórek:

−

adresowanie względne – najczęściej występujący sposób adresowania komórek w arkuszu
kalkulacyjnym. Adres względny komórki zaleŜy od jej połoŜenia w arkuszu. Adresowanie
względne umoŜliwia automatyczną zamianę adresów w formule przy jej kopiowaniu,
dzięki moŜliwości zmiany wskaźników wierszy lub kolumn,

−

adresowanie  bezwzględne  –  ten  sposób  adresowania  komórek  jest  stosowany  w  celu
odwoływania się w formule do tego samego miejsca w arkuszu, bez względu na aktualne
połoŜenia  kopii  formuły.  Adresowanie  bezwzględne  blokuje  automatyczną  zmianę
adresów  w  formule  przy  jej  kopiowaniu.  Wskaźnik  kolumny  i  wiersza  komórki  jest  nie
zmienny. Przykładem adresowania bezwzględnego jest adres $D$10. O tym, Ŝe adres lub
jego część nie zmieni się podczas kopiowania ustalamy wprowadzeniem znaku dolara ($)
przed oznaczeniem kolumny lub wiersza,

−

adresowanie mieszane – adresowanie tego typu stosujemy wówczas, gdy chcemy, aby
przy kopiowaniu formuły zmieniał się jedynie nr wiersza komórki ($D15) lub tylko
wskaźnik kolumny (D$15).

Sposób adresowania komórek moŜna łatwo zmienić za pomocą klawisza F4 w trybie

edycji komórki. KaŜdorazowe naciśniecie klawisza F4 spowoduje kolejne zmiany
w adresowaniu komórek (kolejno: adres względny, adres bezwzględny, adres mieszany
z unieruchomieniem wiersza, adres mieszany z unieruchomieniem kolumny).

Dane liczbowe i tekstowe w komórkach mogą być formatowane między innymi pod

względem rodzaju czcionki, jej rozmiaru, koloru. Formatowanie czcionki odbywa się na
kartach Czcionka w oknie dialogowym Formatowanie komórek wyświetlonym poprzez wybór
opcji Format/Komórki. Natomiast na karcie wyrównanie w tym samym oknie dialogowym
moŜemy miedzy innymi dokonać ustawień:

−

połoŜenie danych w komórce względem jej krawędzi – Wyrównanie tekstu,

−

orientację zawartości komórki, np. pod kątem 45

względem jej normalnego połoŜenia,

−

zwijanie tekstu, czyli moŜliwość wyświetlania danych w komórce w kilku wierszach,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

scalanie komórek, czyli moŜliwość łączenia kilku komórek w jedną, przy czym adresem
nowej komórki będzie kaŜdy z adresów z których została ona utworzona.

Wiadomości ogólne o formułach i funkcjach

DuŜa funkcjonalność arkuszy kalkulacyjnych tkwi w moŜliwości przetwarzania danych
za pomocą dostępnych funkcji oraz budowanych w oparciu o nie formuły. Formuły w arkuszu
mogą operować na:

−

stałych – liczby, znaki i wartości logiczne uŜyte bezpośrednio w formule,

−

zmiennych – adresy komórek które mogą posiadać róŜne dane,

−

funkcjach  –  w  formułach  moŜna  uŜywać  jednej  funkcji  jak  i  wielu  równocześnie.
Argumentami  funkcji  mogą  być  zarówno  stałe,  adresy  komórek,  jak  i  inne  funkcje.
W kaŜdym  przypadku  argumenty  umieszczamy  w  nawiasach,  a  liczba  nawiasów
otwieranych musi być równa zamykającym.

Operatory stosowane w formułach programu wskazują jaka operacja ma być wykonana na
danych. Mamy do czynienia z czterema rodzajami operatorów:

−

operatory

arytmetyczne

–

umoŜliwiają

wykonanie

podstawowych

działań

matematycznych (dodawanie, odejmowanie, mnoŜenie, dzielenie, potęgowanie,
pierwiastkowanie),

−

operatory porównania – są niezbędne w przypadku gdy porównujemy ze sobą wartości
(równe, większe niŜ, mniejsze niŜ, mniejsze lub równe, większe lub równe, róŜne),

−

operatory tekstowe – za pomocą tego operatora moŜliwe jest łączenie tekstów lub liczb
(ampersandem &),

−

operatory odwołania – istnieją trzy operatory tego typu: dwukropek (:) operator zakresu;
ś

rednik (;) operator umoŜliwiający odwołanie się do kilku zakresów równocześnie;

Spacja operator przecięcia.

Najprostszym sposobem utworzenia formuły jest jej wpisanie bezpośrednio do komórki.

Tworząc formułę w oparciu o wbudowane funkcje programu moŜemy to zrobić: ręcznie, czyli
wpisać nazwę funkcji do formuły i podać w nawiasach argumenty na których ta funkcja ma
działać lub korzystając z Kreatora funkcji. W drugim przypadku ustawiamy kursor w komórce
w której ma być wstawiona funkcja i wybieramy polecenie Wstaw/Funkcja (lub na pasku

narzędziowym klikamy w ikonę

). Wyświetlone zostanie okno dialogowe Wstawianie

funkcji, w którym na liście Kategorie wybieramy odpowiednią grupę, natomiast na liście
nazwa zaznaczamy jej nazwę.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 30. Okno dialogowe Wstawianie funkcji

Po kliknięciu przycisku OK uruchomiony zostaje Pasek formuły. Posiada on róŜny

wygląd w zaleŜności od rodzaju wybranej funkcji. Jest to spowodowane tym, Ŝe określona
funkcja działa na określonych argumentach.

Rys. 31. Pasek formuły z funkcją pierwiastek

Wprowadzanie argumentów moŜe odbywać się przez wpisanie adresów komórek lub

przez wskazanie ich myszą w arkuszu. Wskazanie argumentu przez wskazanie myszą jest

moŜliwe po kliknięciu przycisku

natomiast powrót do Paska formuły jest moŜliwe

po kliknięciu przycisku

Tworzenie wykresów w programie MS Excel

Arkusz kalkulacyjny oferuje takŜe wszechstronne narzędzie umoŜliwiające graficzną

prezentację danych, czyli tworzenie wykresów. Tworzone w arkuszu wykresy oparte są na
seriach danych i ich kategoriach. Serie danych to ciąg wartości, które chcemy przedstawić na
wykresie, natomiast kategorie to typy na jakie podzielono dane w wykresie.

Najprostszą metodą tworzenia wykresu jest uŜycie kreatora wykresów. W pierwszej

kolejności musimy zaznaczyć zakres danych, w oparciu o które ma zostać utworzony wykres.

Następnie na pasku narzędzi wybieramy ikonkę

lub wybieramy w menu opcję

Wstaw/Wykres.  Wyświetlone  zostanie  okno  dialogowe  Kreatora  wykresów  które  posiada
cztery  kroki.  W  pierwszym  kroku  ustalamy  typ  wykresu  oraz  jego  podtyp.  W  przypadku
tworzenia  wykresów  związanych  z  chemią  najczęściej  będą  to  wykresy  liniowe  lub
kolumnowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 32. Okno dialogowe kreatora wykresów – Krok 1

W kolejnym kroku tworzenia wykresu wyznaczamy zakres danych na podstawie, których

będzie tworzony wykres, w kolejnym kroku ustalamy Opcje wykresu, czyli wpisujemy tytuł,
określmy osie, linie siatki, połoŜenie legendy. Natomiast w ostatnim kroku określmy
lokalizację utworzonego wykresu, mamy do wyboru bieŜący arkuszu lub nowy arkusz.

Po utworzeniu wykresu moŜna go modyfikować stosownie do potrzeb. Praktycznie

wszystkie wymagane operacje moŜemy wykonać klikając na poszczególnych elementach
wykresu prawym klawiszem myszy. Wyświetli się wówczas menu podręczne z odpowiednimi
opcjami.

Klikając myszką na wykresie osadzonym w arkuszu roboczym, spowodujemy jego

zaznaczenie.  Zaznaczony  wykres  moŜemy  przesuwać  myszką  w  inne  miejsce  arkusza,
przeprowadzić  jego  skalowanie  (zmienić  rozmiar),  usunąć.  Poszczególne  elementy  wykresu
moŜna  poddać  edycji.  W  tym  celu,  naleŜy  kliknąć  na  wybrany  element  i  gdy  zostanie
otoczony ramką z uchwytami moŜemy go formatować (zmienić kolor, grubość, styl, itp.).

Wykres jest połączony z tabelą zawierającą dane, na podstawie których został

on utworzony. W związku z tym zmiana danych w tabeli spowoduje zmianę danych na
wykresie.

Arkusz kalkulacyjny jako baza danych

Do tworzenia i obsługi baz danych istnieje na rynku cały szereg specjalistycznych

programów.  W  większości  przypadków  są  to  duŜe  aplikacje,  przeznaczone  do  tworzenia
profesjonalnych baz danych. Tymczasem program MS Excel takŜe oferuje spore moŜliwości
w  tym  zakresie.  Utworzoną  w  odpowiedni    sposób  tabelę  w  arkuszu  danych  moŜemy
wykorzystać jako źródło danych dla bazy. W przypadku baz danych, wiersze tabeli nazywane
są  rekordami,  a  kolumny  tworzą  tzw.  pola  rekordu.  Rekord  tabeli  przechowuje  informacje
o jednej pozycji w bazie danych. Tabelę moŜemy obsługiwać z poziomu samego arkusza lub
za  pomocą  typowego  dla  baz  danych  formularza.  W  kaŜdym  przypadku  dodawać  i  usuwać
z bazy poszczególne rekordy, moŜemy sortować jej zawartość, a takŜe wyszukiwać informacje
według określonych kryteriów.

Rekordy w tabeli mogą zostać posortowane względem dowolnego pola. Chcąc

posortować dane w tabeli naleŜy ją zaznaczyć i wybrać opcję Dane/Sortuj. W oknie
dialogowym Sortowanie ustalamy, według których pól rekordu ma się odbyć sortowanie bazy.
Następnie wybieramy opcję Rosnąco lub Malejąco.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 33. Okno dialogowe Sortowanie

Dane w tabeli mogą być filtrowane. Opcja ta jest bardzo przydatna, w sytuacji gdy

chcemy  z  pośród  wszystkich  rekordów  w  tabeli  wyświetlić  tylko  te,  które  zawierają
interesujące  nas  informacje.  W  celu  załoŜenia  filtru  na  tabeli  danych,  zaznaczamy  ją.
Następnie  wybieramy  opcję  menu  Dane/Filtr  po  czym  zaznaczamy  opcję  Autofiltr.  Z chwilą
uruchomienia opcji filtrowania tabeli, przy kaŜdej nazwie pola pojawi się lista. MoŜemy z niej
wybrać odpowiednią opcję filtrowania naszej tabeli klikając strzałkę z jej prawej strony.

W oparciu o dowolnie utworzoną tabelę moŜna utworzyć formularz. PoniewaŜ formularz

musi  posiadać  połączenie  z  odpowiednimi  komórkami  tabeli  (polami  rekordów),  tworząc
go  naleŜy  wskazać,  w  oparciu  o  które  pola  tabeli  ma  zostać  utworzony.  W  celu  stworzenia
formularza  na  podstawie  tabeli  danych  naleŜy  ją  zaznaczyć,  a  następnie  wybrać  opcję
Dane/Formularz. Wyświetlone zostanie okno formularza dla danej tabeli.

Rys. 34. Okno Formularza

Za pomocą widocznego na formularzu przycisku Nowy, moŜliwe jest dodanie do tabeli

bazowej kolejnego rekordu. Z poziomu formularza istnieje takŜe moŜliwość wyszukiwania
określonych rekordów w bazie, do tego celu słuŜy przycisk Kryteria. Po kliknięciu na nim
istnieje moŜliwość wpisania do formularza kryteriów poszukiwania rekordów.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Do czego słuŜy arkusz kalkulacyjny?

Jaka jest budowa arkusza kalkulacyjnego?

Jaka jest budowa okna programu Excel?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jakie są rodzaje danych w arkuszu?

Jakie znasz formaty danych liczbowych?

Do czego słuŜy opcja wypełniania serią danych?

Jakie znasz sposoby adresowania komórek?

Co to są formuły?

Na czym mogą operować formuły w arkuszu?

10.

Jakie operatory są stosowane w formułach?

11.

Jakie znasz sposoby stawiania funkcji?

12.

W jaki sposób w arkuszu moŜna utworzyć wykres?

13.

Jakie typy wykresów znalazły zastosowanie do opracowania wyników doświadczeń
chemicznych?

14.

Jakie są zasady tworzenia bazy danych w programie Excel?

15.

Jakich operacji moŜna dokonywać na bazach danych w programie Excel?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie danych zawartych w poniŜszej tabelce oblicz stęŜenia molowe roztworu

NaOH (M

=23; M

=16; M

=1).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

otworzyć nowy dokument w programie MS Excel 2003 i zapisać go pod nazwą
Wzory.xls. Dokument powinien być wyświetlany w widoku Układ strony, jako arkusz
roboczy wybierz Arkusz1,

wpisać w komórkach z zakresu A1 do G8 odpowiednie wartości,

scalić komórki A1 i A2; B1 i B2, C1 i C2, D1 i D2, E1 i E2, F1 i F2 oraz G1 i G2
poprzez zaznaczenie kaŜdej pary komórek oddzielnie a następnie wybór opcji
Format/Komórki na karcie Wyrównanie ustawić sterowanie tekstem na scal komórki,

sformatować  tekst  w  scalonych komórkach wybierając opcję Format/Komórki i w oknie
dialogowym  Formatowanie  komórek  dokonać  następujących  ustawień:  wyrównanie
tekstu do środka w pionie i poziomie, sterowanie tekstem ustawić na opcji zawijaj tekst,
czcionka Times New Roman, rozmiar 12, pogrubiona,

ustawić indeksy górne lub dolne w oknie dialogowym Formatowanie komórek na karcie
czcionka w polu Efekty,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ustawić w kolumnie D w oknie dialogowym Formatowanie komórek na karcie Liczby
kategorie Liczbowe z dwoma miejscami dziesiętnymi,

zaznaczyć cały obszar od A1 do G8 i wybierać opcję Format/ Komórki, na karcie
obramowanie wybrać zarówno kontur jaki linie wewnętrzne oraz styl linii ustawić na linię
ciągłą, a kolor ustalić na automatyczny,

wpisać odpowiednie formuły, aby arkusz kalkulacyjny obliczył puste miejsca w tabelce,

ustawić się w komórce B3 i wpisać formułę w oparciu o wzór na ilość moli

(wartość m

znajduje się w komórce A3, a wartość m

w komórce C3) formuła będzie

miała następującą postać =A3/C3,

10)

kliknąć Enter po wpisaniu formuły,

11)

ustawić  się  w  prawym  dolnym  rogu  komórki  w  wynikiem  i  gdy  kursor  przyjmie  kształt
czarnego  krzyŜyka  przeciągnąć  go  myszką  w  dół  z  naciśniętym  prawym  klawiszem
w celu ukazania się wyników w poniŜszych komórkach,

12)

ustawić się w komórce E3 i w oparciu o wzór V=m/d wpisać formułę, która będzie miała
postać =C3/D3, a następnie nacisnąć Enter i przeciągnąć wyniki do poniŜszych komórek,

13)

ustawić się w komórce F3 i w oparciu o dane z treści zadania obliczyć masę molową
NaOH według formuły =23+16+1 następnie nacisnąć Enter i przeciągnąć wynik niŜej,

14)

ustawić się w komórce G3 i w oparciu o wzór na stęŜenie molowe C

= n/V wpisać

formułę =B3/E3 nacisnąć Enter i przeciągnąć wynik niŜej.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie MS Excel 2003.

Ćwiczenie 2

W oparciu o poniŜsze dane sporządź w arkuszu kalkulacyjnym krzywą miareczkowania

mocnego kwasu mocną zasadą.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

otworzyć nowy dokument w programie MS Excel 2003 i zapisać go pod nazwą
Wykres.xls. Dokument powinien być wyświetlany w widoku Układ strony, jako arkusz
roboczy wybierz Arkusz1,

wpisać w komórkach z zakresu A1 do AD2 odpowiednie wartości,

zaznaczyć cały obszar od A1 do AD2 i wybierać z paska narzędziowego ikonę

uruchomi się kreator wykresów,

wybrać w nim z listy Typ wykresu pozycję Liniowy,

w grupie Podtyp równieŜ wybierać Liniowy,

kliknąć Dalej,

zwrócić uwagę na karcie Zakres danych na to, Ŝe program domyślnie wpisał zaznaczony
zakres oraz zaznaczył, Ŝe serie znajdują się w wierszach,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kliknąć na karcie Serie danych w pole dotyczące Etykiet Osi kategorii (X) i zaznaczyć
w tabelce wartości V

NaOH

- według rysunku poniŜej,

usunąć serię VNaOH (róŜową) przez kliknięcie w nią, a następnie kliknięcie w przycisk
Usuń,

10)

przejść do następnego kroku klikając Dalej,

11)

wpisać w następnym kroku w oknie dialogowym kreatora na karcie Tytuły odpowiednie
dane - jak na rysunku poniŜej,

12)

pozostawić ustawienia domyślne na kartach Osie, Linie siatki, Etykiety danych, Tabela
danych,

13)

wyłączyć PokaŜ legendę na karcie Legenda,

14)

wybrać OK – nastąpi zamknięcie kreatora tworzenia wykresów i wykres pojawi się
w Arkuszu1 - jak na rysunku poniŜej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15)

kliknąć dwukrotnie w oś Y pojawi się okno dialogowe na karcie Skala ustawić
maksimum na 14, jednostkę główną na 2, a pomocniczą na 0,5; na Karcie czcionka
ustawić rozmiar czcionki na 8, pozostałe karty przejrzeć,

16)

kliknąć dwukrotnie w oś X pojawi się okno dialogowe, karty: Desenie, Liczby, Skala
i Wyrównanie przejrzeć i pozostawić bez zmian, natomiast na Karcie Czcionka ustawić
rozmiar czcionki na 8,

17)

kliknąć dwukrotnie w pole kreślenia w oknie dialogowym zaznaczyć: brak obramowania i
brak wypełnienia,

18)

kliknąć dwukrotnie w linię wykresu w oknie dialogowym na karcie Desenie ustawić kolor
linii na czerwony, zwiększyć grubość linii oraz zaznaczyć opcję Wygładzone linie,
pozostałe karty przejrzeć i pozostawić bez zmian,

19)

kliknąć dwukrotnie w tytuł wykresu w oknie dialogowym na karcie czcionka ustawić
opcję podkreślenie jednokrotne,

20)

kliknąć dwukrotnie w opis osi Y w oknie dialogowym na karcie Czcionka ustawić
rozmiar na 12 oraz pogrubienie, na karcie Wyrównanie ustawić opis w poziomie,

21)

kliknąć  dwukrotnie  w  opis  osi  X  w  oknie  dialogowym  na  karcie  Czcionka  ustawić
rozmiar  na  12  oraz  pogrubienie  wybierać  OK,  następnie  edytować  opis  umieszczając
3  w  indeksie  górnym (zaznaczyć 3 i wywołać menu podręczne, wybierać Formatuj tytuł
osi i na karcie czcionka ustawić indeks górny),

22)

otrzymać po formatowaniu wykres jak niŜej:

23)

zapisać zmiany wprowadzone do dokumentu Wykres.xls poprzez wybór opcji
Plik/Zapisz.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie MS Excel 2003.

Ćwiczenie 3

Utwórz bazę danych zawierającą dane o pierwiastkach chemicznych. Baza ma zawierać:

nazwę pierwiastka jego temperaturę topnienia, temperaturę wrzenia oraz gęstość. Na gotowej
bazie dokonaj następujących operacji:

−

sortuj pierwiastki według: wzrastającej temperatury wrzenia, według malejącej gęstości,

−

filtruj pierwiastki w ten sposób, aby wyświetliły się tylko informacje dotyczące
następujących pierwiastków: krzemu, cynku, tytanu.

W oparciu o utworzoną tabelę utwórz formularz.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wybrać opcję Dane/Sortuj w oknie dialogowym Sortuj zaznaczyć pozycję Ma wiersz
nagłówka, ustalić według, których danych ma odbyć się sortowanie, a następnie wybierać
opcję odpowiednio: Rosnąco lub Malejąco:

−

wybrać w oknie dialogowym Sortuj z listy: (2) Temperatura zaznaczyć opcję
Rosnąco, aby sortować według wzrastającej temperatury wrzenia - jak na rysunku
poniŜej,

−

wybrać sortowanie według Gęstość i zaznacz opcję Malejąco, aby sortować według
malejącej gęstości,

wybrać opcję Dane/Filtr/Autofiltr,

wybrać odpowiednią opcję filtrowania przez kliknięcie w strzałkę przy nazwie pola z jej
prawej strony,

−

kliknąć w strzałkę z prawej strony komórki Nazwa pierwiastka i wybierać z listy
Krzem, aby wyświetlić właściwości tylko krzemy - jak na rysunku poniŜej,

wykonać identyczne czynności filtrowania dla cynku i tytanu,

wyłączyć filtr wybierając opcję identyczną jak przy włączaniu go – Dane/Filtr/Autofiltr,

utworzyć formularz wybierz opcję Dane/Formularz - automatycznie wyświetli się okno
formularza z pierwszym pierwiastkiem tabeli - jak na rysunku poniŜej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10)

przejrzeć właściwości innych pierwiastków klikając w odpowiednie przyciski na oknie
dialogowym.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

zestaw komputerowy (komputer, monitor, klawiatura, mysz),

−

system operacyjny Windows XP,

−

oprogramowanie MS Excel 2003.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

rozróŜnić elementy budowy okna programu MS Excel 2003?

rozróŜnić elementy budowy arkusza kalkulacyjnego?

stworzyć i sformatować tekst w arkuszu kalkulacyjnym?

zdefiniować pojęcie adresowanie komórki?

zdefiniować pojęcie formuła?

zdefiniować pojęcie funkcja?

określić zadania związane z tworzeniem i formatowaniem tabeli
w arkuszu?

określić zadania związane z tworzeniem wykresu w arkuszu?

określić zasady związane z tworzeniem baz danych w programie
MS Excel?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi.
Test zawiera 20 zadań.

Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwe odpowiedzi. Tylko jedna jest prawdziwa.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Na rozwiązanie testu masz 40 minut.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Dokumenty utworzone w programie MS Word posiadają rozszerzenie

*.xls.

*.txt.

*.doc.

*.jpg.

Margines w dokumencie tekstowym jest to
a)

odległość tekstu od górnej i dolnej krawędzi strony.

odległość tekstu od prawej krawędzi strony.

odległość tekstu od lewej krawędzi strony.

odległość tekstu od górnej, dolnej, lewej i prawej krawędzi strony.

Stopka w dokumencie tekstowym jest to
a)

obszar w górnej części strony zawierający tekst, powtarzający się na kaŜdej stronie.

obszar w dolnej części strony zawierający tekst, powtarzający się na kaŜdej stronie.

obszar w części roboczej programu zawierający tekst.

obszar w części roboczej programu zawierający grafikę.

Punkt topograficzny jest to
a)

podstawowa jednostka określająca rozmiar czcionki.

podstawowa jednostka określająca rozmiar linii.

podstawowa jednostka określająca wielkość tabeli.

podstawowa jednostka określająca rozmiar akapitu.

Czcionka o rozmiarze 10 pt w standardzie amerykańskim będzie miała wysokości
a)

3,75 mm.

2,75 mm.

3,51 mm.

5,51 mm.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dodatkowym programem słuŜącym do edycji wzorów matematycznych w programie
MS Word jest program

Excel.

Equation.

ISIS.

ClipArt.

Program ChemSketch posiada moŜliwości
a)

tylko tworzenia dwu i trójwymiarowych wzorów.

tylko tworzenia modeli 3D wzorów strukturalnych.

tylko tworzenia schematów zestawów laboratoryjnych.

tworzenia dwu i trójwymiarowych wzorów, modeli 3D wzorów strukturalnych oraz
schematów zestawów laboratoryjnych.

Program AutoCAD słuŜy do
a)

tworzenia grafiki.

edycji wzorów i równań chemicznych.

tworzenia modeli cząsteczek.

komputerowego wspomagania projektowania.

Do tworzenia schematu zestawu laboratoryjnego uŜyjesz programu
a)

ChemSketch.

ISIS Draw.

AutoCAD.

ISIS Draw, AutoCAD.

10.

Arkusz kalkulacyjny zbudowany jest z
a)

zeszytów.

skoroszytów.

arkuszy.

kart.

11.

Dokumenty utworzone w programie MS Excel posiadają rozszerzenie
a)

*.xls.

*.doc.

*.sck.

*.txt.

12.

Adresowanie względne komórek w arkuszu to
a)

sposób adresowania, który umoŜliwia automatyczną zmianę adresów w formule.

sposób adresowania, który blokuje automatyczną zmianę adresów w formule.

sposób adresowania, który blokuje automatyczną zmianę adresów jedynie co do
wiersza.

sposób adresowania, który blokuje automatyczną zmianę adresów jedynie co do
kolumny.

13.

W arkuszu kalkulacyjnym adres D$10 to przykład adresowania
a)

zwykłego.

względnego.

bezwzględnego.

mieszanego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14.

W arkuszu kalkulacyjnym adres $D$10 to przykład adresowania

bezwzględnego.

zwykłego.

mieszanego.

względnego.

15.

Sposób adresowania komórek moŜna łatwo zmienić uŜywając klawisza
a)

F2.

F3.

F4.

F5.

16.

Podczas tworzenia formuł w arkuszu mamy do czynienia z
a)

2 rodzajami operatorów.

3 rodzajami operatorów.

4 rodzajami operatorów.

5 rodzajami operatorów.

17.

Ikona

znajdująca się na pasku narzędziowym programu Excel uruchamia

kreatora wykresów.

malarza formatów.

kreatora funkcji.

autosumowanie.

18.

W przypadku baz danych wiersze to

pola rekordów.

formularze.

formuły.

rekordy.

19.

Do graficznej interpretacji danych zastosujesz program

Word.

Excel.

AutoCAD.

ChemSketch.

20.

Do tworzenia baz danych zastosujesz program

Word.

AutoCAD.

ISIS Draw.

Excel.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Zastosowanie technik komputerowych do obliczeń chemicznych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Eilmes A.: Ćwiczenia z... Word dla chemików. MIKOM, Warszawa 2001

Groszek M.: Excel 2003 PL. Kurs. Helion S.A., Gliwice 2003

Kowalczyk G.: Word 2003 PL. Kurs. Helion S.A., Gliwice 2003

Kula A.: ABC Word 2003 PL. Helion S.A., Gliwice 2004

Langer M.: Po prostu Word 2003 PL. Helion S.A., Gliwice 2004

Langer M.: Po prostu Excel 2003 PL. Helion S.A., Gliwice 2004

Masłowski M.: Excel 2003 PL. 161 praktycznych porad. Helion S.A., Gliwice 2004

Pilch M.: Ćwiczenia z... Excel dla chemików. MIKOM, Warszawa 2001

Pikoń A.: AutoCAD 2000i PL. Helion S.A., Gliwice 2001