1
Wykład 3.
Teorie motywacji I
Emocje i motywacje
Dr Mariusz Zięba, SWPS
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
2
Procesy motywacyjne
Procesy motywacyjne są to procesy
organizujące
,
ukierunkowujące
i
pobudzające
czynności systemu nerwowego
(w tym procesy psychiczne) tak, aby sterowana
przez te czynności aktywność osiągała cele
określone
treścią motywów
.
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
3
Motywy
Motywy to czynniki które:
skłaniają do ukierunkowanej aktywności
określonego rodzaju (
stymulatory
)
powstrzymują pewne kierunki aktywności
(
inhibitory
)
Aktywność człowieka jest najczęściej
polimotywacyjna
2
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
4
Teorie motywacji
w głównych systemach teoretycznych
Teorie instynktów – motywacja jako gotowość do
wykonania utrwalonych wzorców zachowania
Psychodynamiczna teoria motywacji – popędy,
redukcja napięcia jako mechanizm motywacyjny
Behawiorystyczna teoria motywacji – zależność
między wzmocnieniem a gotowością do podjęcia
zachowania
Psychologia humanistyczna – potrzeby niedoboru
i potrzeby wzrostu
Psychologia poznawcza – źródłem motywacji jest
przetwarzanie informacji
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
5
Teorie motywacji
Ewolucyjne podejście do motywacji
Teorie instynktów – motywacja jako gotowość do
wykonania utrwalonych wzorców zachowania
Podstawowe pojęcia:
Instynkt (popęd)
– biologicznie ukształtowany
stereotypowy wzorzec postępowania
Instynkt rodzicielski, rozrodczy, migracji itp.
Wrodzony mechanizm wyzwalania
– nie wymagający
uczenia się bodziec lub zespół bodźców stanowiący
konieczny i wystarczający warunek wystąpienia zachowania
instynktowego
Bodźce wyzwalające: kształt, barwa, zapach, kierunek
ruchu itp.
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
6
Teorie motywacji
Ewolucyjne podejście do motywacji
Nawet silny instynkt sam w sobie nie uruchamia zachowania –
konieczny jest bodziec wyzwalający
Zasada podwójnej kwantyfikacji: uruchomienie
zachowania jest efektem interakcji siły działania popędu i siły
działania bodźca wyzwalającego, a zatem:
Przy silnym popędzie wystarcza słaby bodziec wyzwalający,
aby uruchomić zachowanie
Przy słabym popędzie do uruchomienia zachowania
konieczny jest silny bodziec wyzwalający
3
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
7
Teorie motywacji
Psychodynamiczna teoria motywacji
Podstawowe założenia:
Źródłem wszelkich zachowań jest energia psychiczna
Mechanizmem motywacyjnym jest redukcja napięcia
Zachowania są ukierunkowane przez wrodzone popędy:
popęd życia (czyli popęd seksualny) oraz popęd przeżycia
(np. głód)
Motywy ludzkiego zachowania mają charakter nieświadomy
Konflikt – id, ego i superego pozostają w nieustannym
konflikcie, bo konfliktowe są ich motywy i cele.
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
8
Teorie motywacji
Psychodynamiczna teoria motywacji
Konflikt toczący się między ego, id i superego „wewnątrz”
osobowości wywołuje lęk neurotyczny lub lęk moralny oraz
motywację do podejmowania działań broniących przed lękiem
Lęk obiektywny – powstaje w wyniku niebezpieczeństwa
lub zagrożenia w otoczeniu zewnętrznym.
Lęk neurotyczny – rodzi się z opozycji celów id i ego.
lęk nieokreślony
– stała obawa, że przydarzy się coś
strasznego
fobia
– intensywny, irracjonalny strach
reakcja paniki
Lęk moralny (przeżywany jako wstyd lub poczucie winy) –
rezultat konfliktu między impulsami id a superego.
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
9
Mechanizmy obronne – sposoby
radzenia sobie z lękiem
Wyparcie
Zaprzeczenie
Reakcja upozorowana
Projekcja
Przemieszczanie
Sublimacja
Izolacja
Intelektualizacja
Racjonalizacja
Anulowanie
Regresja
Identyfikacja z
agresorem
Teorie motywacji
Psychodynamiczna teoria motywacji
4
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
10
Teorie motywacji
Behawiorystyczna teoria motywacji
Podstawowe pojęcia:
popęd
– wielkość deficytu jakiegoś ważnego dla organizmu
czynnika pozytywnego lub siła oddziaływania czynnika
negatywnego
popędy pierwotne – nie wymagają uczenia się (np. głód)
popędy wtórne – wymagają uczenia się (np. głód nikotynowy)
pobudka
(przynęta) – to obiekt lub stan mający zdolność
redukowania lub zmniejszania wielkości popędu
wzmocnienie
– każdy obiekt lub stan rzeczy, który
zwiększa prawdopodobieństwo powtórzenia reakcji
wywołanej działaniem danego bodźca (popędu i/lub
pobudki)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
11
Teorie motywacji
Behawiorystyczna teoria motywacji
Prawdopodobieństwo wykonania reakcji (gotowość do
podjęcia określonego zachowania) zależy od:
wielkości wzmocnienia
(nagrody)
funkcję nagrody spełnia też brak kary, czyli wzmocnienia
negatywnego
odstępu czasowego
między reakcją a wzmocnieniem
częstości wzmocnień
im większa częstość nagrody (jej prawdopodobieństwo), tym większa
gotowość do zachowania
jednak w miarę ponawiania tej samej nagrody jej wartość
motywacyjna maleje
regularności wzmocnień
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
12
Teorie motywacji
Teoria potrzeb i psychologia humanistyczna
Podstawowe założenia:
wszystkie ludzkie działania można wyjaśnić przy pomocy
ograniczonej ilości potrzeb:
niedoboru (np. podstawowe potrzeby fizjologiczne)
wzrostu (rozwoju)
ludzie są z natury dobrzy i mają wrodzoną (biologiczną)
skłonność do rozwoju i dojrzewania
ludzie dążąc do zaspokojenia swoich potrzeb i rozwoju
potrafią ocenić, co jest dla nich dobre, a co złe – a zatem
to, do czego dążymy, zależy od naszej oceny korzyści
5
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
13
Motywacja homeostatyczna – motywacja braku:
Gdy potrzeby są niezaspokojone, rodzi się napięcie
energetyczne wywołujące negatywne emocje, co
prowadzi do podjęcia działań prowadzących do
odzyskania równowagi wewnętrznej (homeostazy)
Motywacja heterostatyczna – motywacja wzrostu:
Dotyczy takich motywów, jak dążenie do sensu życia,
potrzeba samorealizacji, czy żądza władzy. Nie
podlegają one prawom „napięcie-ulga”, ale działają
według zasady „apetyt rośnie w miarę jedzenia”.
Rodzaje motywacji
Motywacja braku vs. motywacja wzrostu
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
14
Potrzeba to konstrukt odpowiadający pewnej sile w mózgu,
która organizuje percepcję, myślenie i dążenia w taki sposób,
by przekształcić w pewnym kierunku istniejącą
niesatysfakcjonującą sytuację.
Potrzeby:
mogą być wzbudzane przez bodźce zewnętrzne
i wewnętrzne
wiążą się ze stanami napięcia w organizmie – ich
zaspokojenie redukuje to napięcie
mogą się wzajemnie wspierać lub wchodzić ze sobą w
konflikt (gdy są sprzeczne)
Teorie potrzeb
Teoria Henry’ego Murraya
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
15
Rodzaje potrzeb
Podział ze względu na różne kryteria:
ze względu na genezę – potrzeby pierwotne
(wiscerogenne) i wtórne
ze względu na możliwość ujawniania – jawne i ukryte
(w wyniku samokontroli)
ze względu na źródło napięcia – proaktywne (uruchamiane
przez osobę) i reaktywne (wzbudzane jako odpowiedź na
zdarzenia zewnętrzne)
Osoba może sama wzbudzać napięcie motywacyjne, na
przykład wzbudzając chęć osiągnięcia jakiegoś celu (potrzeba
osiągnięć), a następnie dążyć do redukcji tego napięcia w
wyniku osiągnięcia celu
Teorie potrzeb
Teoria Henry’ego Murraya
6
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
16
Potrzeby podstawowe (wybrane):
Osiągnięć
– pokonywanie przeszkód i osiąganie wysokich standardów.
Rywalizacja z innymi, wygrywanie. Dążenie do czegoś. Doskonalenie.
Upokorzeń
– uległość, czerpanie przyjemności z obrażeń ciała,
poczucia winy, krytyki, kary. Samoponiżanie.
Agresji
– bicie innych, zadawanie im ran. Walka. Gwałtowny sprzeciw.
Poniżanie, obwinianie, krzywdzenie, oskarżanie. Mszczenie się.
Autonomii
– przeciwstawianie się naciskom. Przekraczanie zakazów.
Niezależność i wolność działania zgodnie z własną wolą.
Przeciwdziałania
– podejmowanie kolejnych prób mimo doznanej
przykrości. Przezwyciężanie słabości. Zachowanie dumy i honoru.
Obrony
– bronienie się przed oskarżeniem, krytyką, poniżaniem.
Tłumaczenie się i usprawiedliwianie.
Okazywania szacunku
– podziwianie osoby dominującej w swojej
grupie, podążanie za nią. Współpraca z liderem. Chwalenie kogoś.
Teorie potrzeb
Teoria Henry’ego Murraya
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
17
potrzeba
brak lub
obawa braku
poszukiwanie
sposobów
zaspokojenia
potrzeby
zachowanie
służące
zaspokojeniu
potrzeby
ocena stopnia zaspokojenia potrzeby
Teorie potrzeb
Proces zaspokajania potrzeb
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
18
Zasada algohedonizmu
– afektywna sygnalizacja potrzeb
polega na tym, że
sygnałom o niezaspokojeniu potrzeby towarzyszy ujemny
znak walencji (przykrość)
sygnałom o uzyskanym zaspokojeniu potrzeby towarzyszy
dodatni znak walencji (przyjemność)
Dążymy do stanów z walencją dodatnią i unikamy stanów
z walencją ujemną.
Teorie potrzeb
Afektywna sygnalizacja potrzeb
7
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
19
Podstawowe pojęcie w teorii Abrahama Maslowa to
potrzeba
, rozumiana w podwójnym znaczeniu:
Potrzeba jako dyspozycja – organizm stale potrzebuje
czegoś do prawidłowego funkcjonowania
Nawet jeszcze nie ujawnione potrzeby podstawowe
stanowią potencjalny składnik osobowości.
Znaczenie motywacyjne posiadają jedynie potrzeby
zaktualizowane, aktualne stany braku czegoś.
Teorie potrzeb
Teoria Abrahama Maslowa
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
20
Potrzeby podstawowe:
Stałość przejawiana się u różnych jednostek
Mają szczególne znaczenie dla funkcjonowania człowieka – ich
niezaspokojenie prowadzi do patologii
Są wrodzone, a jedynie ich sposób przejawiania się jest warunkowany
kulturowo
Ułożone są w naturalną hierarchię, od potrzeb o większym znaczeniu
biologicznym, do potrzeb „wyższych” – specyficznie ludzkich
Potrzeby niższe dysponują większą siłą motywacyjną – potrzeby mniej
podstawowe biologicznie dochodzą do głosu tylko wtedy, gdy nie są
„zagłuszane” przez bardziej podstawowe.
Przy niewystarczającym zaspokojeniu potrzeba nie blokuje pojawienia
się potrzeby wyższej, lecz nadal pozostaje aktywnym wyznacznikiem
zachowania.
Teorie potrzeb
Teoria Abrahama Maslowa
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
21
Potrzeby podstawowe:
fizjologiczne
bezpieczeństwa
przynależności i miłości
osiągnięć
i
uznania
samorealizacji,
wiedzy i rozumienia,
estetyczne
Teorie potrzeb
Teoria Abrahama Maslowa
8
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
22
Głód i jedzenie
Skąd wiemy, czego nie jeść?
Mechanizmy obrony przed toksynami:
Zmysły smaku i zapachu – emocja wstrętu
Reakcje krztuszenia się, wypluwania, wymiotowania –
reakcje automatyczne
mdłości odczuwane przez kobiety ciężarne
Warunkowanie – uczenie się związku między zjedzeniem
czegoś, a chorobą
mdłości wobec pokarmów spożywanych w trakcie chemio- lub
radioterapii
Współczesnym problemem jest brak naturalnych
mechanizmów przed konsekwencjami odkładania się w
organizmie małych dawek trujących substancji
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
23
Głód i jedzenie
Skąd wiemy, co jeść?
Jemy po to, by:
Uzyskać energię – tłuszcze, węglowodany, białka
Uzyskać materiał do budowania komórek oraz tworzenia
potrzebnych substancji chemicznych (np.
neuroprzekaźników) – aminokwasy, minerały, witaminy,
pierwiastki śladowe
Dobór pokarmów:
Wrodzone preferencje smakowe (np. wobec słodkich i
słonych pokarmów)
Wyuczone preferencje smakowe
Modelowanie społeczne
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
24
Głód i jedzenie
Anoreksja
Anoreksja:
Jadłowstręt psychiczny (z grec.
an
- brak,
pozbawienie,
orexis
- apetyt Anorexia nervosa) - choroba
cywilizacyjna polegająca na utracie wagi wywołanej przez
osobę chorą, z objawami dysmorfofobii, w której odczuwa
ona
lęk
, ponieważ nie spełnia wymogów współczesnego
świata co do własnego wyglądu oraz w sposób zaburzony
spostrzega własne ciało. Lęk przybiera postać uporczywej
idei nadwartościowej
, w związku z czym pacjent wyznacza
sobie niski limit wagi.
Dwa typy anoreksji:
anoreksja restrykcyjna
anoreksja bulimiczna
9
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
25
Głód i jedzenie
Anoreksja
Biochemiczne podłoże anoreksji:
Uszkodzenie części bocznej podwzgórza – zwierzęta z takim
uszkodzeniem zaprzestają jedzenia / jedzą dużo mniej.
Hipoteza „serotoninowa” – badania przeprowadzone przez
dr Ursulę Bailer sugerują, że u większości badanych
pacjentek chorych na anoreksję niektóre obszary mózgu
produkowały i zużywały kilkakrotnie więcej serotoniny, niż
u zdrowego człowieka. Anoreksja może być zjawiskiem
wtórnym – reakcją na nieustanny, paraliżujący lęk
spowodowany nadmiarem neuroprzekaźnika
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
26
Głód i jedzenie
Anoreksja
Anoreksja psychiczna (możliwe źródła / funkcje)
Utrata poczucia bezpieczeństwa w dzieciństwie i chroniczny
stres (funkcjonowanie w poczuciu zagrożenia).
Dla perfekcjonistów kontrola jedzenia to dobry sposób na
poczucie kontroli nad swoim życiem i innymi osobami
(„karanie” rodziców)
Ciało jako zagrożenie (np. w rezultacie molestowania
seksualnego w dzieciństwie)
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
27
Głód i jedzenie
Anoreksja
Kryteria diagnostyczne:
przeżywa silny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością, nawet jeśli ma
niedowagę;
nie chce utrzymać wagi w granicach normy dla swojego wieku i wzrostu, co nie
jest spowodowane żadnym schorzeniem fizycznym ani psychicznym;
jej BMI jest równy lub mniejszy od 17,5;
nieprawidłowo ocenia wagę własnego ciała, wymiary i sylwetkę;
lekceważy skutki nagłego spadku wagi;
w okresie dojrzałości płciowej (po okresie pokwitania) cierpi na wtórny brak
miesiączki w ciągu co najmniej 3 miesięcy;
spożywa posiłki w samotności (ze wstydu przed innymi);
gotuje dla innych tzw. "zdrowe posiłki";
uprawia intensywne ćwiczenia fizyczne;
kłamie o ilości zjedzonych posiłków;
główny temat rozmów z osobą chorą to jedzenie, kalorie, zawartość tłuszczu w
produktach i diety.
10
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
28
„Nigdy nie zrozumiemy ludzkiego życia, jeśli
nie weźmiemy pod uwagę jego najwyższych
dążeń. Rozwój, samorealizacja, dążenie do
zdrowia i autonomii, tęsknota za doskonałością
(wyrażając się inaczej, dążenie ‘ku górze’)
muszą być teraz przyjęte jako szeroko
rozpowszechnione, a być może powszechne,
dążenia ludzkie”
Abraham Maslow
Motywacja w psychologii humanistycznej
Teoria Abrahama Maslowa
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
29
Cechy osób samorealizujących się:
Sprawniejsza percepcja rzeczywistości i bardziej zadowalające relacje
z nią
Dystans wobec rzeczywistości, potrzeba prywatności
Autonomia, niezależność od kultury i otoczenia, wola, aktywność
Ciągła świeżość ocen
Doświadczenia mistyczne, doświadczenia szczytowe
Gemeinschaftsgefühl (poczucie wspólnoty z innymi ludźmi)
Związki interpersonalne
Demokratyczna struktura charakteru
Rozróżnianie środków i celów, dobra i zła
Filozoficzne, niezłośliwe poczucie humoru
Twórczość
Opór wobec inkulturacji, transcendowanie każdej konkretnej kultury
Motywacja w psychologii humanistycznej
Teoria Abrahama Maslowa
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
30
Jedynym motywem działania człowieka jest
tendencja do samoaktualizacji.
Tendencja do samoaktualizacji
(
self-actualizing tendency) –
dążenie do rozwijania własnych zdolności i możliwości w sposób
który służy zarówno zachowaniu, jak i ulepszeniu organizmu.
Wartościowanie organizmalne
– organizm sam „wie” co jest
dla niego dobre i służy samoaktualizacji, a co złe i zagraża
samoaktualizacji.
Zasada zgodności z doświadczeniem
– uświadamiane są
tylko doświadczenia zgodne z pojęciem Ja.
Człowiek poszukuje lub unika pewnych doświadczeń nie dlatego,
że polepszają jego funkcjonowanie, ale dlatego że realizują jego
potrzebę samoakceptacji
.
Motywacja w psychologii humanistycznej
Teoria Carla Rogersa
11
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
31
Transgresje
– czyny i akty myślenia
polegające na przekraczaniu granic
dotychczasowych możliwości i osiągnięć
materialnych, społecznych czy
intelektualnych, wykroczeniu poza to czym
sprawca jest i co posiada.
(Józef Kozielecki, Psychotransgresjonizm, 2001)
Motywacja w psychologii humanistycznej
Psychotransgresjonizm
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
32
Założenia transgresyjnej koncepcji człowieka:
Człowiek obdarzony jest
wolnością wyboru
Człowiek-sprawca jest główną przyczyną swojego
zachowania się, stanowi układ
względnie
wewnątrzsterowny
Głównym motywatorem wewnętrznym jest
potrzeba
potwierdzania własnej wartości
(hubrystyczna)
Człowiek jest sprawcą nastawionym na
rozwój
wewnętrzny
i zewnętrzny
Człowiek-sprawca posiada
ograniczoną świadomość i
samoświadomość
Działania człowieka, głównie jego myśli i czyny
transgresyjne,
kształtują jego sumienie
Motywacja w psychologii humanistycznej
Psychotransgresjonizm
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
33
Koncepcje
doświadczeń optymalnych
oraz
uczucia
przepływu (
flow
)
.
Człowiek robi coś, choć nie odnosi z tego żadnych
korzyści w tradycyjnym rozumieniu tego słowa
Przyczyną jego działalności jest czysta przyjemność,
jak muzyka który gra dla samej radości grania, albo
naukowca zafascynowanego samym procesem
odkrywania – stan „natchnienia”.
Motywacja w psychologii humanistycznej
Mihaly Csikszentmihalyi
12
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
34
Teorie motywacji
Motywacja w psychologii poznawczej
Podstawowe poznawcze mechanizmy motywacyjne to:
Ciekawość poznawcza
– ciekawość i uruchamiane przez
nią dążenia często mają większe oddziaływanie
motywacyjne niż podstawowe potrzeby
Oczekiwania
– im wyższe oczekiwania, tym wyższa
motywacja i lepsze osiągane wyniki
Niezgodność poznawcza
– sytuacja, w której następuje
niezgodność poznawcza, jest przykra. Wielkość dysonansu
poznawczego zależy od:
wielkości różnicy między danymi poznawczymi
stopnia ważności niezgodnych danych
stopnia usuwalności niezgodności
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
35
3 podstawowe sposoby tłumaczenia przyczyn zdarzeń:
Wymiar umiejscowienia przyczyny
wewnętrzna (w człowieku)
zewnętrzna (poza nim)
Wymiar stabilności
stała przyczyna
zmienna przyczyna
Wymiar wpływu na wydarzenia
czy możemy zapanować nad sytuacją, gdy włożymy
dodatkowy wysiłek
Motywacja w psychologii poznawczej
Atrybucyjny model Weinera
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
36
Możliwe atrybucje źródeł sukcesu i porażki
zewnętrzna
wewnętrzna
przyczyna
szczęście lub
przypadek
włożona
praca
zmienna
stopień
trudności
zadania
zdolności
stała
Motywacja w psychologii poznawczej
Atrybucyjny model Weinera
13
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
37
2 style reakcji dzieci na niepowodzenia szkolne:
Reakcja bezradności
Atrybucja:
„jestem słaby”, „to moja wina”
Cel:
sprawne funkcjonowanie („dobrze wypaść”)
Reakcja zorientowana na doskonalenie się
Atrybucja:
„przedtem to zrobiłem, to teraz też mogę”
Cel:
postępy w nauce, doskonalenie („uczyć się”)
Ukryta teoria na temat Ja i świata
Ukryta teoria na temat Ja i świata
Motywacja w psychologii poznawczej
Koncepcja Carol Dweck
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
38
Ja realne
– koncepcja siebie formułowana wokół pytania
„jaki jestem?”
Ja idealne
– koncepcja Ja formułowana wokół pytania
„jaki chciałbym być?”. Zawiera pożądane standardy
idealne formułowane z perspektywy osobistej lub „cudzej”
– zinternalizowanych standardów
osób znaczących
Ja powinnościowe
– koncepcja siebie wokół pytania
„jaki powinienem być?”. Zawiera pożądane standardy
powinnościowe formułowane z perspektywy osobistej lub
„cudzej” – zinternalizowanych standardów pochodzących
od
zewnętrznego autorytetu
.
Teoria ukierunkowań Ja (E.T. Higginsa)
Schematy Ja
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
39
Teoria ukierunkowań Ja (E.T. Higginsa)
Rozbieżności w systemie Ja
JA
POWINNO-
ŚCIOWE
JA
IDEALNE
JA
REALNE
Uczucia smutku,
niezadowolenia,
zawodu, straty
depresja
Uczucia strachu,
obawy przed karą,
napięcia, p. winy
lęk
14
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
40
Człowiek stara się minimalizować uczucia negatywne (np.
depresji lub lęku) oraz dąży do uczuć pozytywnych, dlatego
też podejmuje działania zmierzające do redukowania
rozbieżności w systemie Ja
Zmniejszanie rozbieżności w systemie Ja powoduje
pojawienie się pozytywnych uczuć:
radości, satysfakcji, zapału, triumfu, dumy – w przypadku
zmniejszania rozbieżności między Ja realnym a Ja idealnym
spokoju, ulgi, ukojenia, swobody – w przypadku zmniejszania
rozbieżności między Ja realnym a Ja powinnościowym
Mniejsze rozbieżności w systemie Ja wiążą się z większą
odpornością na stres i silniejszym działaniem systemu
immunologicznego
Teoria ukierunkowań Ja (E.T. Higginsa)
Rozbieżności w systemie Ja
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
41
Teoria ukierunkowań Ja
a procesy dążenia i unikania
(Ch. S. Carver i M.F. Scheier)
JA
POWINNO-
ŚCIOWE
JA
IDEALNE
JA
REALNE
Skupienie się
na dążeniu do
celów pozytywnych
dążenie
Skupienie się na
unikaniu negatywnych
skutków działań
unikanie
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
42
Teoria ukierunkowań Ja
a procesy dążenia i unikania
(Ch.S. Carver i M.F. Scheier)
działanie
dobre
działanie
kiepskie
działanie
dobre
działanie
kiepskie
procesy UNIKANIA
procesy DĄŻENIA
uczucia pozytywne:
• zapał,
• radość,
• duma
stan neutralny
uczucia negatywne:
• smutek
• niezadowolenia
• depresja
uczucia pozytywne:
• ulga,
• spokój
stan neutralny
uczucia negatywne:
• strach
• lęk
15
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
43
Modelowanie społeczne
– ludzie uczą się przez obserwację,
aktywnie poszukując wiedzy o zachowaniach innych ludzi i
powtarzając w swoim zachowaniu to, co widzieli u innych, albo
słyszeli.
Niezbędne elementy modelowania to:
Zaobserwowanie wzorca
– w polu uwagi pojawiają się zwłaszcza
zachowania zauważane u osób bliskich lub te, które nam
imponują.
Przechowanie
– aby wzorzec został właściwie zapamiętany, dane
zachowanie musi zostać zrozumiane.
Zdolność do powtórzenia czynności
– przez modelowanie uczymy
się zachowań, których możliwościami wykonania dysponujemy
Motywacja
– chęć powtórzenia danego zachowania (gdy nie ma
takiej chęci, zachowanie nie zostanie zapamiętane, lub stanie się
„biernym wzorcem kognitywnym”)
Społeczno-poznawcza teoria A. Bandury
Modelowanie społeczne
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
44
Przekonanie o własnej skuteczności
(self-efficacy)
– to
przekonanie o możliwości prowadzenia skutecznego działania
w nowych, niejednoznacznych, nieprzewidywalnych, a nawet
stresujących sytuacjach.
Przekonanie o własnej skuteczności: „dobrze sobie radzę w
życiu” (dotyczy różnych sfer aktywności, jest ogólne)
Oczekiwanie własnej skuteczności: „potrafię dobrze
przygotować się do egzaminu” (dotyczy konkretnego
działania)
Oczekiwanie sukcesu: „uzyskam dobrą ocenę na
egzaminie” (dotyczy rezultatu konkretnego działania)
Społeczno-poznawcza teoria A. Bandury
Przekonanie o własnej skuteczności
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
45
Przekonanie o własnej skuteczności wiąże się z:
mobilizacją do działania, gotowością do inwestowania
energii i wytrwałością
myślami i uczuciami towarzyszącymi działaniom celowym
dobrym nastrojem (optymizm, nadzieja)
większym wysiłkiem wkładanym w realizację zadania
mobilizacją układu immunologicznego
wysoką motywacją, w tym motywacją do zwiększania
wysiłku w sytuacji, gdy poziom wykonania zadania okazuje
się być poniżej standardu osobistego
Społeczno-poznawcza teoria A. Bandury
Przekonanie o własnej skuteczności
16
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
46
„Przyszłe wydarzenia nie mogą stanowić przyczyn aktualnej
motywacji lub działania inaczej, jak przez
poznawcze
reprezentacje
obecne w teraźniejszości; przyszłe, wyobrażone
wydarzenia zostają przekształcone w aktualne czynniki
motywujące i regulujące zachowanie”
„W poznawczej motywacji opartej na intencjach celowych
pośredniczą trzy typy wpływu na samego siebie:
afektywna ewaluacja samego siebie
spostrzegana własna skuteczność w osiąganiu celu
bieżące przystosowanie do standardów osobistych”
Albert Bandura, 1991
Społeczno-poznawcza teoria A. Bandury
Motywacyjna funkcja celu
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
47
Rdzenne właściwości aktywności ludzkiej:
intencjonalność
– zdolność podejmowania działań
wypływających z wewnętrznej aktywności poznawczej
dalekowzroczne przewidywanie
– obejmuje nie tylko
przewidywanie bliskich i odległych skutków danego zachowania,
ale też ocenę ich różnorodnych konsekwencji
samoregulacja
– kierowanie własnym działaniem za
pośrednictwem standardów osobistych, autorefleksja, cele
zakorzenione w systemie wartości i poczuciu tożsamości
osobistej
autorefleksyjność
– jednostka nie tylko wie, że coś może
zrobić, ale też ile wysiłku włożyła w daną aktywność i jakich (czy
właściwych?) środków użyła
Intencjonalność i dalekowzroczne przewidywanie
nadają życiu cel i sens.
Społeczno-poznawcza teoria A. Bandury
Właściwości aktywności człowieka
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
48
Plan życiowy
– stworzony lub dowolnie wybrany rzez
jednostkę ważny cel główny powiązany z szeregiem celów
pomocniczych (instrumentalnych) i ogólnych zasad realizacji
tych celów.
Plany życiowe:
dotyczą spraw bardzo ważnych dla jednostki
są realizowane przez dłuższy czas
obejmują znaczną część codziennej aktywności życiowej
jednostki
odzwierciedlają jej potrzeby, wartości, pogląd na świat
Plany życiowe
Charakterystyka planów życiowych
17
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
49
Główną funkcją osobowości jest zaspokajanie potrzeb i
planowanie sposobów osiągania celów (H. Murray)
Plany życiowe stanowią
czynnik motywujący długoterminową
aktywność człowieka
. Pojedyncze działania służyć mogą
urzeczywistnianiu celów pośrednich lub prowadzić do
realizacji planu życiowego.
Tworzenie planów życiowych jest
powiązane ze świadomym
funkcjonowaniem
.
Wyznacznikami planów życiowych są:
przyszłościowa perspektywa czasowa
i odpowiednia
jej długość
zdolność do
odraczania gratyfikacji
Plany życiowe
Wyznaczniki planów życiowych
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
50
Liczba planów
– zwykle od 1 do kilkunastu
Treść planów
– (praca, rodzina, studia, podróże itp.)
Wielkość planu
– określana przez liczbę celów cząstkowych
i czas realizacji planu
Różnorodność
– plany mogą dotyczyć jednej lub wielu sfer
życia
Stopień ważności
Zgodność dróg dojścia do celu z normami
społecznymi
(cele a środki)
Stopień trudności
Plany życiowe
Cechy planów życiowych
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
51
Realistyczność
– prawdopodobieństwo realizacji planu
Szczegółowość
– zwykle wyższa w przypadku planów
krótkoterminowych, a niższa w planach długoterminowych
Elastyczność
– możliwość modyfikowania planu w trakcie
jego realizacji
Rozpiętość czasowa
– wiąże się z długością przyszłościowej
perspektywy czasowej
Stopień integracji planów
– zintegrowane plany życiowe są
ułożone hierarchicznie i nie są ze sobą wzajemnie
sprzeczne
Plany życiowe
Cechy planów życiowych (cd.)
18
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
52
Rodzaje motywacji
Model Kristena Madsena
Model homeostatyczny
– źródłem motywacji jest
zaburzenie homeostazy organizmu, a celem zachowania jej
przywrócenie
Model podnietowy
– źródłem motywacji jest bodziec,
który uruchamia odpowiednie procesy energetyczne i
zachowanie
Model poznawczy
– źródłem motywacji jest przetwarzanie
informacji, bodźce uruchamiają procesy poznawcze, te zaś
procesy energetyczne i reakcję
Model humanistyczny
– źródło zachowań jest
wewnętrzne (zachowanie bez bodźców).
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
53
wzrostowo-transgresyjne
obronno-adaptacyjne
afektywno-
automatyczne
poznawczo-
celowe
Rodzaje motywacji
Dr Mariusz Zięba, "Emocje i motywacje", WYKŁAD 3
54
Bibliografia
Literatura obowiązkowa (do egzaminu):
Doliński, D. i Łukaszewski, W. (2000). Typy motywacji. W: J. Strelau (red.), Psychologia.
Podręcznik akademicki, tom II (469-478). Gdańsk: GWP.
Łukaszewski, W. (2000). Motywacja w najważniejszych systemach teoretycznych. W: J.
Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, tom II. Gdańsk: GWP. (s. 427-440)
Łukaszewski, W. i Doliński, D. (2000). Mechanizmy leżące u podstaw motywacji. W: J.
Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki, tom II. Gdańsk: GWP. (s. 441-468).
Niektóre pozycje, z których korzystałem przygotowując wykład:
Franken, R.E. (2005). Psychologia motywacji. Gdańsk: GWP
Kocowski T. (1987) Geneza i funkcje procesów motywacyjnych człowieka. Przegląd
Psychologiczny, t. XXX, nr 1, s. 81-115
Kozielecki, J. (2001). Psychotransgresjonizm. Nowy kierunek psychologii. Warszawa:
Wydawnictwo Akademickie „Żak” (s. 205-222)
Little, B.R. (1983). Personal projects. A Rationale and Method for Investigation. Environment
and Behavior, Vol. 15 No. 3, 273-309
Maslow, A. (1964). Teoria hierarchii potrzeb. W: Reykowski, J. (red.) Problemy osobowości i
motywacji w psychologii amerykańskiej. Warszawa: PWN (s.135-164).
Mądrzycki, T. (1996). Osobowość jako system tworzący i realizujący plany. Gdańsk: GWP
Oleś, P. (2003). Wprowadzenie do psychologii osobowości. Warszawa: Wydawnictwo
Naukowe „Scholar” (s. 101-107, 210-263, 291-311)