plik

Charakterystyka rozwoju psychofizycznego dziecka w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym

 okres średniego dzieciństwa, wiek przedszkolny (4-6 r.ż.)

1) rozwój fizyczny: wzrost ok. 22 cm., waga: 6 kg, szybciej rosną kończyny, wydłuża się sylwetka, zanika

sterczący brzuszek, zmiany w układzie nerwowym (mielinizacja włókien nerwowych; wzrasta liczba
synaps; większa rola fali theta; synchronizacja aktywności i koordynacja między płatami – kontrola
zachowania, przewidywanie i tworzenie planu, rozwiązywanie problemów logiczno-matematycznych)

początek



powoli rośnie i przybiera na wadze



ma wszystkie zęby mleczne



w funkcjonowaniu mózgu większą rolę odgrywają fale theta (charakterystyczne dla snu)

koniec



ma proporcje ciała zbliżone do dorosłego, ciało wydłuża się, zwiększa się część twarzowa

głowy



stopniowo traci zęby mleczne, pojawiają się pierwsze zęby stałe



w funkcjonowaniu mózgu wyrównuje się udział fal theta i alpha (charakterystyczne dla

zaangażowanej uwagi)

2) rozwój motoryczny: swobodne poruszanie się, samodzielność w zakresie samoobsługi, doskonalenie

opanowanych umiejętności, łączenie prostych ruchów w złożone kombinacje, opanowywanie kilku
czynności jednocześnie, ruchy są płynne, rytmiczne, harmonijne, wzmożona potrzeba ruchu, stopniowo
zwraca uwagę na efekt wł. działań. Dziewczynki: czynności wymagające równowagi i rytmiczności oraz
precyzji, chłopcy: czynności wymagające energii i siły

początek



biega, skacze, rzuca i chwyta piłkę w sposób skoordynowany



galopuje, skacze na 1 nodze



jeździ na 3-kołowym rowerku



jego ruchy narzędziowe (posługiwanie się np. ołówkiem) wskazują na usprawnienie

koordynacji w-r

koniec



jego ruchy są szybsze, bardziej wytrzymałe, płynne i harmonijne



wykonuje wymagające precyzji ruchy narzędziowe (wiąże tasiemki, nawleka igłę, szyje,

używa kredek)

3) rozwój poznawczy: okres przejściowy między poznaniem mimowolnym i zewn. ukierunkowanym a

dowolnym i świadomie kierowanym, lepsza integracja sensoryczna, rozpoznawanie kształtów, pisma od
nie  pisma,  3  –  koło,  krzyżyk;  5-6  –  kwadrat,  szyny;  6-7  –  trójkąt,  spirala,  wrażliwość  słuchowa  (słuch
muzyczny  i  fonemowy),  rozwój  funkcji  zarządzających  (wyższe  funkcje  poznawcze,  umożliwiających
planowanie,  inicjowanie  i  kierowanie  nastawionym  na  cel  działaniem  w  sposób  zorganizowany  i
przemyślany, ujawniają się w sytuacjach uczenia się nowych sprawności), zakres pamięci bezpośredniej
zwiększa  się  wraz  z  wiekiem  (o  ilu rzeczach jesteśmy  w  stanie  myśleć na raz, ile  zmiennych  możemy
uwzględnić, ile strategii pamięciowych), tempo zapamiętywania wzrasta z wiekiem, u 4-latków pojawiają
się  już  szczegółowe  wspomnienia  (czynności,  ludzie,  miejsca,  zdarzenia;  rzadziej  czas  i  uczucia);  do
końca  tego  okresu  pamięć  ma  charakter  mimowolny  –  deficyt  strategii  pamięciowych  (powtarzanie,
grupowanie,  elaboracja),  porządkowanie  zapamiętywanych  informacji  poprzez  tworzenie  kategorii
pamięciowych, materiałem umysłowym są obrazy umysłowe (Piaget: forma kopii  rzeczywistości, która
wywodzi  się  z  naśladowania  odróżnicowanego,  tzn.  pod  nieobecność  wzoru;  charakter  zarysowy  i
symboliczny),  które  można  podzielić  na  reprodukcyjne  i  antycypacyjne,  statyczne,  kinestetyczne  i
transformacyjne; porównywanie, szeregowanie (empiryczne i semantyczne) i klasyfikowanie, dziecięcy
egocentryzm, zmiany w rozumowaniu przyczynowo-skutkowym w wieku 3-4 r.ż.; źródłem reprezentacji
wewnętrznych są relacje między jednostką a otoczeniem (Piaget: symbole i znaki); zasób wiedzy polega
na redeskrypcji (wielokrotne zapisywanie tej samej informacji w różnych formatach, ciągłe dokonywanie
re-reprezentacji);  *  teoria  umysłu  –  zdolność  do  wnioskowania  o  stanach  wew.  innych  osób  na  podst.
obserwowalnych zachowań i traktowania ich jako przejaw stanów nieobserwowalnych (3-latki posiadają
kopiującą  teorię  reprezentacji  –  przewidują  odpowiednie  reakcje  dorosłych  na  dane  zachowanie;  nie
rozróżniają świata realnego od świata w umyśle, między swoimi przekonaniami a przekonaniami innych,
uważają, że można wiedzieć wszystko albo nic; 4 r.ż. przełomowy okres, gdy dziecko uświadamia sobie
różnicę  między  przekonaniami  na  temat  rzeczywistości  a  samą  rzeczywistością,  dostrzega  też,  że

przekonania  mogą  być  prawdziwe  bądź  fałszywe,  rozumie  kłamstwa,  metafory,  żarty,  wew.  świat
bohaterów  fikcyjnych);  reprezentacja:  pierwotna  (reprezentacja  rzeczywistości)  i  wtórna  (powstaje
poprzez  połączenie  jakiegoś  obiektu  z  reprezentacją  innego  obiektu  nie  naruszając  reprezentacji
pierwotnej, np. miotła udaje konia)

początek



różnicuje podstawowe barwy, rozpoznaje melodie, kopiuje koło



dominują wyobrażenia odtwórcze stanów, ruchów i transformacji obiektów



rozumie przyczynowość w sytuacjach znanych



klasyfikuje znane obiekty, tworząc kolekcje ????



zapamiętuje doświadczenia związane z podobnymi sytuacjami, tworząc skrypty (model

wewnętrzny typowej sekwencji działań i zdarzeń w jakimś znanym kontekście)



odróżnia przekonania na temat rzeczywistości od niej samej

koniec



precyzyjnie różnicuje drobne formy (litery, odcienie barw, imituje melodie zachowując

intonację i rytm, kopiuje trójkąt i litery – pismo lustrzane)



potrafi ocenić stosunki przestrzenne z perspektywy własnej i innych osób



jest wytrwałe i systematyczne w rozwiązywaniu zadań, potrafi hamować reakcje i

planować działania



w zapamiętywaniu stosuje strategię powtarzania



liczy wprost i wspak, rozumie powiązanie liter i dźwięków



szereguje systematycznie i klasyfikuje hierarchicznie, stosuje zasady semantyczne w

grupowaniu



w zabawach tematycznych wykorzystuje wyobrażenia reproduktywne i antycypacyjne



odróżnia przekonania własne od cudzych i rozumie, że przekonania mogą być prawdziwe

lub fałszywe



odróżnia rzeczywistość od fikcji w sytuacjach znanych, bliskich własnemu

doświadczeniu

4) sprawność językowa: doskonalenie

percepcji mowy, opanowywanie reguł gramatycznych,

doskonalenie językowej produkcji, rozumienia wypowiedzi oraz pragmatyki (posługiwanie się językiem
w  różnym  celu),  doskonali  się  słuch  fonematyczny  (identyfikowanie  i  rozróżnianie  dźwięków  mowy  i
słów),  trudności  z  wymawianiem  wyrazów  ze  zlepkami  spółgłoskowymi;  w  wieku  przedszkolnym
opanowuje 8-10 słów dziennie, zwiększa się liczba rzeczowników i jednocześnie zmniejsza się częstość
ich  używania,  nazwy  odnoszą  się  do  przedmiotów  i  zjawisk  z  najbliższego  otoczenia,  przyrost
czasowników i zwiększenie częstości ich użycia, najpierw opanowują określenia o znaczeniach ogólnych,
a następnie określające cechy coraz bardziej precyzyjnie, najwcześniej pojawiają się przymiotniki ogólnie
wartościujące  (zły,  grzeczny)  a  następnie  wyrażające  cechy  funkcjonalne  (potrzebny)  i  oceny
psychologiczne  (kochany,  głupi),  między  4  a  5  r.ż.  rośnie  zasób  przymiotników  określających  cechy
pośrednie  (własność,  przynależność,  struktura),  w  3  r.ż.  dziecko  opanowuje  przyimki  i  przysłówki  –
słowa oznaczające stosunki, dziecko tworzy wiele neologizmów korzystając z reguł gramatyki. Do 5 r.ż.
dzieci przechowują słowa w pamięci na zasadzie tematycznej i fonologicznej, po tym okresie na zasadzie
semantycznej,  dzieci  w  wieku  3  lat  opanowują  większość  reguł  gramatycznych  i  stosują  je  także  do
wyjątków  (hiperregularyzacja),  tworzą  bardziej  złożone  formy  gramatyczne  i  popełniają  wiele  błędów,
między 4 a 5 r.ż. tworzą zdania złożone, w tym okresie pojawia się też świadomość językowa (zwracają
uwagę  na  formę  gramatyczną  słowa  i  jej  związek  ze  znaczeniem,  dostrzegają  błędy  w  wypowiedziach
innych, rozumieją lepiej czym jest słowo), pod koniec 3 r.ż. można zaobserwować początki dziecięcych
narracji  w  formie  komentowania  działań  w  czasie  zabawy  oraz  monologów  przed  zaśnięciem  –
przetwarzanie  dziecięcych  doświadczeń  zanim  zostaną  one  zapisane  w  pamięci,  powstają  struktury
poznawcze zwane skryptami (zachowują aspekty struktury doświadczanych zdarzeń tj. czas, przestrzeń,
ruch, przyczynowość), doskonali się i bogaci struktura opowiadania – rośnie liczba epizodów wiązanych
w sposób przyczynowo-skutowy, obejmują wszystkie elementy strukturalne (wprowadzenie, streszczenie,
charakterystyki  przestrzenne,  czasowe, społeczne,  psychologiczne,  zakończenia i  morał)  oraz  posiadają
wyraźną  kompozycję,  kompetencja  narracyjna  jest  sposobem  na  zrozumienie  własnego  doświadczenia,
odkrycie  jego  sensu  oraz  stanowi  środek  porozumiewania  się  z  innymi,  tworzenie  właściwych  narracji
staje  się  możliwe  dopiero  u  progu  rozwoju  pojęciowego,  doskonali  się  umiejętność  prowadzenia
konwersacji  wraz  z  uwzględnianiem  punktu  widzenia  odbiorcy  (wypowiedzi  egocentryczne  są
zastępowane  przez  społeczne  formy  wypowiedzi),  poznaje  zwroty  językowe  służące  nawiązaniu  i
podtrzymaniu  interakcji,  dzieci  młodsze  rozmawiają  o  aktualnych  działaniach,  starsze  rozmawiają  na

temat wspólnego działania oraz temat pozasytuacyjny (obejrzany film, wycieczka), 4-5 r.ż. wiek pytań
(pytania o obserwowane przedmioty, zjawiska, zdarzenia), pytania o wyjaśnienie i uporządkowanie
wiedzy o otaczającym świecie pojawiają się coraz częściej do 5 r.ż.

początek



przy rozwiązywaniu trudnych zadań używa mowy skierowanej do siebie



uświadamia sobie pewne istotne cechy j. pisanego



wykazuje skłonność do nadmiernego przestrzegania reguł gramatycznych (zjawisko
hiperregularyzacji)



coraz lepiej rozumie znaczenia słów



grupuje słowa wg zasady tematycznej



rozumie wiele kulturowo akceptowanych sposobów dostosowywania mowy do wieku,
płci, statusu społecznego rozmówcy



wkracza preczytalnicze stadium w rozwoju czytania (udaje, że czyta, odtwarzając historie

znanej książeczki, nazywa litery alfabetu)

koniec



rozumie ok 10 tys. słów (słownik bierny), a używa do 5 tys. (słownik czynny)



tworzy złożone formy gramatyczne



grupuje słowa przynależne do tej samej kategorii semantycznej



buduje definicje funkcjonalne i opisowe



rozumie niektóre słowa wieloznaczne i metafory



używa z sensem form gramatycznych przy tworzeniu nowych słów (neologizmy)



odróżnia opowiadanie od innych form wypowiedzi



jego opowiadania składają się z wielu epizodów, zawierają wszystkie elementy
strukturalne opowiadania



wkracza w stadium wstępnego czytania



jest zdolne do przewidywania i rozumienia zachowań innych osób zarówno realnych jak i
fikcyjnych

5) rozwój emocjonalny: zmiany dotyczą ekspresji emocji, kontroli oznak wł. stanów emocjonalnych,

orientacji w zakresie przyczyn emocji własnych i cudzych, opanowywanie nazw emocji, co pozwala na
różnicowanie wł. emocji i komunikowanie o nich innym, radzą sobie z nazywaniem i rozpoznawaniem
emocji,  coraz  lepsze  rozumienie  werbalnych  i  niewerbalnych  wyrazów  emocji,  lepsza  orientacja  w
przyczynach  emocji  (radość,  smutek,  złość),  w  tym  okresie  pojawiają  się  trudności  z  regulowaniem
emocji  i  rozumieniem  emocji  mieszanych,  dzieci  3-letnie  są  w  stanie  przewidzieć,  jaka  będzie
emocjonalna  reakcja  człowieka  na  zdarzenie  przykre  i  przyjemne,  opanowują  reguły  ekspresji  emocji  i
nabywają  umiejętności  zaradcze  –  mogą  manipulować  uczuciami  innych  osób, coraz  częściej  zwracają
uwagę na przyczyny mentalne emocji, rozumieją rolę emocji i kontrolują własne emocje w kontaktach z
innymi

początek



identyfikuje wyrazy mimiczne podst. emocji



doświadcza emocji związanych z samoświadomością wstydu, zakłopotania, poczucia
winy, zazdrości, dumy



zna nazwy podst. emocji



orientuje się w zewn. przyczynach emocji

koniec



używa czasownikowych określeń emocji



orientuje się w mentalnych przyczynach emocji



potrafi opanować strach i złość



boi się wytworów wł. wyobraźni



manipuluje emocjami innych osób, kontroluje wł. emocje w kontaktach z innymi

6) rozwój społeczny: zdobywa umiejętność nawiązywania kontaktu i oddziaływania na innych, tworzą się

pierwsze  dziecięce  przyjaźnie  (wspólne  działanie,  zabawy,  dzielenie  emocji,  współprzeżywanie,
porozumiewanie  się),  rozwijają  się  zachowania  prospołeczne  (empatyczne,  dzielenie  się,  współpraca,
pomoc)  i  jednocześnie  zmniejszają  się  zachowania  agresywne,  włączanie  w  grupę  rówieśniczą,
zdobywanie  akceptacji  społecznej,  4-latki  są  bardziej  skłonne  reagować  prospołecznie  wobec  osób,  z
którymi  weszły  w  kontakt,  dzieci  starsze  są  zdolne  do  empatyzowania  z  osobami  nieznanymi  czy
fikcyjnymi  postaciami,  bójki  o  przedmiot  zanikają  między  3  a  6  r.ż.  pojawia  się  natomiast  agresja

werbalna, chłopcy wykazują agresję bezpośrednią (wyrządzanie krzywdy przez działanie) a dziewczynki
agresję pośrednią (wykluczenie, plotki, niszczy relacje społeczne), zachowania agresywne są częściej
kierowane wobec tej samej płci

początek



jest zdolne do samoobsługi (je poprawnie i estetycznie, ubiera się z nieznaczną pomocą,
samodzielnie wykonuje czynności toaletowe, choć wymaga dopilnowania)



wykazuje tendencję do wspólnej zabawy, coraz rzadziej zachowuje się niespołecznie



nawiązuje pierwsze niestałe przyjaźnie



rzadko przejawia agresję instrumentalną (zachowanie siłowe mające na celu uzyskanie
czegoś pożądanego), częściej skłonne do podejmowania działań wyrażających agresję
wrogą (zachowanie mające na celu zadanie bólu lub wyrządzenie krzywdy)

koniec



jest zdolne do samoobsługi (samodzielnie się ubiera, wykonuje czynności toaletowe)



współdziała z innymi dziećmi w grupie, lubi dominować



opanowuje wiele reguł zachowania



empatyzuje z osobami nieznanymi i fikcyjnymi



przejawia agresję skierowaną na osobę

7) rozwój moralny: moralność dziecięca jest oparta na posłuszeństwie wobec dorosłych i kierowania się

zasadami realizmu moralnego, budzi się sumienie (odróżnianie dobra od zła) – związane z poczuciem
normy (już u dzieci 2-letnich), początkowo dziecko poznaje reguły obowiązujące w grupie społ., dziecko
stara się być posłuszne osobom mającym nad nim władzę, które obdarza szacunkiem, dziecko uważa, że
każde zachowanie naruszające regułę powinno być ukarane a wielkość kary powinna być dostosowana do
wielkości wyrządzonej szkody materialnej, kara powinna mieć formę sankcji ekspiacyjnej (prowadzącej
do odpokutowania za niezgodne z regułą zachowanie), istotną rolę w rozwoju moralnym odgrywa
rozumienie przeżyć innych osób oraz takich uczuć jak poczucie wstydu i winy

początek



odróżnia reguły moralne od konwencji społecznych



kieruje się normami narzuconymi przez dorosłych, by uniknąć kary

koniec



kieruje się zasadą realizmu moralnego (sposób wyjaśniania i oceniania zachowań zw. z
przestrzeganiem zasad moralnych, nieuwzględnianie intencji sprawcy i kontekstu czynu),
przestrzega norm, by uzyskać nagrodę



opanowuje wiele istotnych reguł moralnych



w ocenach moralnych zmierza do ukarania zachowania niezgodnego z regułą, proponuje
karę ekspiacyjną

8) rozwój osobowości: zmiany dotyczą ustalania się tożsamości płciowej, między 3 a 6 r.ż. rozwój

zdolności  do  samokontroli  (kontrola  poznawcza,  motoryczna,  odraczanie  gratyfikacji,  utrzymywanie
uwagi), wzbogaca się obraz własnej osoby poprzez przekonania, emocje oraz względnie stabilne cechy
osobowości,  ujawniają  się  takie  cechy  osobowościowe  jak:  skąpstwo,  uległość,  chęć  podobania  się
innym, identyfikacja płci pozwala spojrzeć na siebie w kategoriach społecznych w  kontekście rodziny,
sąsiada,  członka  grupy  religijnej,  narodowej,  grupy  płci,  procesy  identyfikacji  płci:  różnicowanie  i
integracja,  naśladowanie  i  poznanie,  wyróżniamy  identyfikację:  pierwotną  i  wtórną  (po  3  r.ż.  jako
upodobnienie  się  do  modela),  4  rodzaje  powstrzymywania  się:  od  natychmiastowego  działania,
ujawniania emocji, szybkiego wprowadzania wniosków, dokonywania wyborów bez rozważania sytuacji,
w 4 r.ż. zaczynają świadomie kontrolować intensywność swoich emocji, od 5 r.ż. przejawy wrażliwości
na krytykę i niepowodzenia, posiadają świadomość wł. odrębności (mój, twój), kształtuje się samoocena

początek



identyfikuje się z wł. płcią

koniec



ujmuje podst. różnic płciowych



ma wyraźną potrzebę osiągnięć



jest wrażliwe na krytykę



ma kłopoty z odraczaniem gratyfikacji



w obrazie wł. osoby zaznacza posiadanie

9) formy aktywności: intensywny rozwój zabawy (wspólna i ze współdziałaniem; ruchowe, konstrukcyjne,

tematyczne czyli w role, dydaktyczne), głównie symbolicznej (wytwarzanie nowych postaci, obiektów,
zdarzeń  –  ćwiczenie  wyobraźni),  przedstawianie  rzeczywistości  w  formie  symbolicznej  za  pomocą
rysunku, wzrasta zdolność do uczenia się (przechodzenie od uczenia spontanicznego do reaktywnego  –
proponowanie tego programu, który wydałby mu się interesujący), wzrasta zdolność do zachowania się
wg  planu,  w  sposób  strategiczny  i  zorganizowany,  polepsza  się  sprawność  i  plastyczność  w  zgraniu
myślenia i działania, możliwe staje się teoretyczne planowanie i podejmowanie decyzji, trend rozwojowy
od bazgrot do symboli graficznych, głowonogi, ćwiczenie sprawności manualnej poprzez pozostawianie
śladów  ołówka  na  papierze  oraz  rozwijanie  umiejętności  symbolicznego  przedstawiania  obiektów  i
zjawisk

początek



tworzy złożone budowle z klocków, piasku



rysuje pierwsze przedstawienia osób



podejmuje zabawy receptywne (ogląda obrazki, tv)

koniec



buduje złożone konstrukcje



układa puzzle



rysuje bogate w szczegóły obrazki



pisze swoje imię i niektóre krótkie wyrazy



wiele czasu poświęca zabawom receptywnym (ogląda obrazki, książeczki, tv)



organizuje bogate w treść zabawy w role



uczestniczy w uczeniu o charakterze spontaniczno-reaktywnym (Wygotsky: uczy się

tego, czego chce, ale chce tego, czego chce jego nauczyciel; daje się włączyć w
interesujące działanie nauczyciela)

 okres późnego dzieciństwa, młodszy wiek szkolny (6-7 do 10-12 lat), Freud: okres latencji (okres

spokoju i ustabilizowania dynamiki zmian), dziecko przyjmuje stałe obowiązki, zaczyna podlegać ocenie,
zwiększa się jego samodzielność życiowa, pełni różne role

1) rozwój fizyczny: okres stabilnego tempa wzrastania, okres fizjologicznego pełnienia (przewaga tempa

przyrostu masy ciała nad tempem wzrastania), rozwój struktur mózgowych, które odpowiadają za rozwój
wyższych procesów i czynności poznawczych (uwaga selektywna, mowa, czytanie, kreatywność),
różnice somatyczne zależne od płci

początek



szybciej przyrasta masa ciała niż wzrost, wchodzi w okres fizjologicznego pełnienia



kości nadgarstka ulegają osyfikacji, rozwija się uzębienie stałe

koniec



następuje wyraźny przyrost długości stopy oraz długości kończyn



u części cieci następuje nagły przyrost długości ciała, „skok pokwitaniowy” (ok 11 r.ż. –
dziewczynki zaczynają górować nad chłopcami, sprawiają wrażenie starszych)



dziecko ma pełne uzębienie stałe (oprócz ósemek)

2) rozwój motoryczny: szybkie wzbogacenie się ruchów manualnych (doskonalenie sprawności

rysunkowej  i  ubierania  się,  pisania  i  wykonywania  prac  ręcznych,  czynności  ruchowe  z  każdym
miesiącem    stają  się  bardziej  precyzyjne  i jest  ich  coraz  więcej)  i  bardzo  duża  ruchliwość,  pod  koniec
okresu  stopniowy  spadek  ruchliwości,  działania  motoryczne  stają  się  celowe,  ekonomiczne  i
uporządkowane,  możliwość  przyswojenia  sobie  skomplikowanych  układów  ruchów  zw.  z
opanowywaniem  czynności  sportowych,  właściwe  proporcje  i  koordynacja  ruchowa  –  uczenie  się
nowych ruchów bardzo łatwo, podejmowanie czynności towarzyszy zainteresowanie jej efektem, już nie
działanie  tylko  dla  radości  samego  działania,  okres  dziecka  doskonałego  (wszechstronność  wszystkich
aspektów motoryczności)

początek



doskonalenie sprawności ubierania (wiązanie sznurówek), rysowania



ruchy stają się bardziej precyzyjne



uczy się pisać, wykonuje prace ręczne



ruchliwość osiąga szczytową formę

koniec



zmniejsza się nadmierna ruchliwość



działania ruchowe stają się celowe, ekonomiczne i uporządkowane



wysoka koordynacja ruchowa, łatwość w opanowywaniu nowych ruchów



doskonalenie sprawności: sportowych, gry na instrumencie, indywidualizacja w rozwoju
ruchowym

3) rozwój poznawczy: zdolność do posługiwania się operacjami logicznymi zmienia się – dziecko jest

zdolne do formułowania pierwszych praw, odkrywa dwie formy odwracalności (inwersję i wzajemność),
myślenie  ulega  decentracji,  opanowuje  zasady  zachowania  stałości,  zdolność  do  rozwiązywania  zadań
umysłowych opartych już nie tylko na konkretach, wzrasta sprawność systemu przetwarzania informacji,
dzięki  zwiększeniu  zasobów  poznawczych  (adekwatne  stosowanie  strategii)  oraz  poprawie  sprawności
mechanizmów kontroli poznawczej, wiedza ulega stopniowemu uporządkowaniu i integracji, rozwija się
wiedza  społeczna,  myślenie  staje  się  logiczne,  elastyczne  i  zorganizowane,  rozwijają  się  operacje
logiczne  (zinterioryzowane  i  odwracalne  czynności  myślowe),  materiałem  tych  czynności  są  obrazy
umysłowe wyrażane na zewn. przez symboliczne zastępniki, dziecko potrafi rozpatrywać kolejne kroki w
rozumowaniu,  a  następnie  odwrócić  kierunek  i  powrócić  do  stanu  wyjściowego,  potrafi  formułować
(na  podst.  obserwacji)  pierwsze  ogólne  prawa  i  zdolne  jest  do  myślenia  indukcyjnego,  2  formy
odwracalności: inwersja i wzajemność, opanowuje zasadę zachowania stałości (najpierw liczby w wieku
5-6 lat, dwa lata później w odniesieniu do masy, powierzchni, ilości i cieczy), decentracja (umiejętność
wykorzystania wszystkich widocznych cech bodźca, różnych aspektów obserwowanego stanu), zdolność
do  logicznego  rozwiązywania  problemów:  wg  różnic  (szeregowania,  najpierw  wg  długości,  wagi  i  na
końcu objętości) i grupowanie wg podobieństw (klasyfikacja), rozumienie przechodniości i inkluzji klas,
dostrzeganie  nie  tylko  stanów  ale  też  i  przekształceń,  doskonalenie rozumienia pojęć:  przyczynowości,
przestrzeni,  czasu  i  prędkości,  większe  zasoby  pamięci  operacyjnej  i  możliwością  wykonywania
jednocześnie  większej  liczby  zadań,  zwiększenie  sprawności  mechanizmów  kontroli,  rozwoju  funkcji
zarządzających  (zdolność  do  powstrzymania  się  od  narzucającego  się  rozwiązania  pozwala  na  bardziej
wnikliwą  ocenę  zadania i przygotowanie  optymalnej  odpowiedzi),  uwaga  staje się  dowolna,  kierowana
przez  wew.  reguły  poznawcze  a  nie  cechy  sytuacji,  selektywna  i  planowa,  zwiększają  się  możliwości
adaptacji uwagi, wzrasta zdolność do skupienia się na tym aspekcie sytuacji, który jest zgodny z celem
aktywności  dziecka  i  ignorowanie  tych,  które  w  danym  momencie  są  nieistotne,  umiejętność
wykonywania  wielostopniowego  zadania  (wstrzymywanie  się  od  podejmowania  działań  na  czas
rozważania  różnych  alternatyw,  zaplanowanie  działania,  zapamiętanie  wybranego  sposobu  działania,
monitorowanie  działania  i  ew.  dokonywanie  korekt),  zwiększenie  pojemności  pamięci  przy
jednoczesnym  wzroście  objętości jednostek  do  zapamiętania, stosują  strategie pamięciowe (intensywny
rozwój  powtarzania  i  elaboracji  –  poszukiwanie  związków  podobieństwa,  sprzeczności,  skojarzeń  i
wyobrażeń), tworzenie się uogólnionych przekonań na temat różnych zjawisk rzeczywistości (łączą się w
spójny  system,  ulegają  integracji  –  kształtuje  się  wiedza  społ.,  na  którą  składają  się  informacje  o
człowieku w ogóle), odkrywają relatywną wartość rzeczy (wiek przedszkolny – cena utożsamiana jest z
atrybutem  produktu,  od  8  r.ż.  –  z  funkcją  rzeczy  i  jej  użytecznością,  powyżej  11  r.ż.  –  z  kosztami
produkcji i profitami sprzedawcy)

początek



wykonuje zadanie logiczne dotyczących konkretnych danych



na podstawie szczegółowych obserwacji formułuje pierwsze ogólne wnioski



opanowuje zasady zachowania stałości w zakresie masy, powierzchni i ilości cieczy



szeregując elementy różniące się długością, uwzględnia zasadę przechodniości



klasyfikując uwzględnia zasadę inkluzji klas



stosuje strategie powtarzania i organizowania, ale rzadko spontanicznie i efektywnie z

powodu deficytów produkcji i kontroli



rozumie, że postępowanie osoby zależy od jej stanów umysłowych oraz myśli innej
osoby

koniec



uwzględnia zasadę zachowania stałości w zakresie ciężaru i objętości



szereguje elementy różniące się wagą i objętością



wykazuje wyższą selektywność i adaptacyjność uwagi w zadaniach wymagających
dostosowania się do zmieniających się warunków uczenia się



stosuje strategie powtarzania kumulatywnego i elaboracji, co nie zawsze przekłada się na
wyższy efekt pamięciowy z powodu deficytu wykorzystania



wzrost metawiedzy pozwala na planowanie i kontrolę własnych czynności poznawczych

4) sprawność językowa: wkroczenie w świat języka pisanego (pisanie i czytanie), pod koniec okresu

dziecko  zdolne  jest  do  zapisywania  tego,  co  myśli,  potrafi  korzystać  z  książki  jako  źródła  wiedzy,
podstawową  formą  wypowiedzi  jest  mowa  sytuacyjna  (potrafi  wypowiadać  się  też  na  inne  tematy
niezależnie  od  aktualnej  sytuacji),  poszerzanie  słownika,  struktury  wypowiedzi  i  układu  treści,  potrafi
analizować  słowa  złożone  i  odczytywać  ich  znaczenie,  różnicowanie  formy  i  treści  w  zależności  od
sytuacji  i  kontekstu,  bardziej  precyzyjne  używanie  słów  (odróżnienie  znaczenia  potocznego  od
naukowego,  różnicowanie  znaczeń  i  ich  odcieni,  metafor,  używanie  synonimów,  rozumienie  ironii),
dostrzeżenie  umowności  języka  (próby  tworzenia  wł.  kodu,  zmiana  definiowania  słów  –  od
charakterystycznych  definicji  funkcjonalnych  w  kierunku  definicji  właściwych,  w  których  występuje
rodzaj nadrzędny i cechy specyficzne), odkrywanie wieloznaczności słów (rozumiane w sensie fizycznym
bądź psychicznym, np. „coś chodzi mi po głowie”), rozumienie dostosowania prezentowanych informacji
do  słuchacza  oraz  kontekstu  sytuacyjnego,  język  traktuje  się  jako  środek  nawiązania  i  podtrzymania
interakcji,  rozwój  kompetencji  narracyjnej  (7-10  r.ż.)  –  tworzenie  opowiadań,  charakterystyk
psychologicznych,  konstruowanie  wątków,  zaznaczanie  zw.  czasowych  i  przyczynowych,  umiejętność
rozumienia słuchanego tekstu znacznie wyprzedza umiejętność rozumienia tekstu czytanego

początek



zaczyna rozumieć słowa wieloznaczne i metafory



zaczyna zwracać uwagę na treść tego, co pisze



uczy się czytać, wzrasta płynność czytania



lepiej rozumie tekst słyszany niż czytany samodzielnie

koniec



świadomie używa języka



tworzy wł. kod służący porozumiewaniu się w wąskiej grupie koleżeńskiej



różnicuje formy językowe wypowiedzi, zależnie od adresata



rozumie metafory, niektóre aspekty ironicznej krytyki i humoru słownego oparte na grze
słów



doskonali pisanie ze słuchu oraz pisanie słów pomyślanych



zwraca uwagę na strukturę gramatyczną i ortograficzną poprawność



dzięki automatyzacji procesu czytania może skupić się na znaczeniu czytanych treści

5) rozwój emocjonalny: lepsze rozumienie innych osób i sytuacji społecznych, rozwija się umiejętność

przyjmowania  perspektywy  drugiej  osoby,  stopniowe  przechodzenie  od  postrzegania  emocji  w
kategoriach  ekspresji  zewn.  i  sytuacyjnych  okoliczności  je  wywołujących,  w  kierunku  dostrzegania
możliwości  ukrywania  rzeczywiście  przeżywanych  uczuć,  regulowania  wł.  ekspresji  i  możliwości
jednoczesnego  przeżywania  różnych  emocji,  dostrzeganie  nie  tylko  sytuacyjnych  przyczyn  działań,  ale
także  cechy  dyspozycyjne,  8  a  9  r.ż.  –  zdolność  do  decentracji  interpersonalnej  (dostrzeganie  wew.
przyczyn  zachowania  ludzi),  wzrost  znaczenia  miejsca  w  grupie  i  jakości  relacji  tworzonych  z
rówieśnikami  (najważniejsze  źródło  wsparcia  społ.),  bezpieczne  przywiązanie  ma  związek  na  rozwój
kompetencji społ., 3 typy statusu społ. dziecka (popularne, nieakceptowane i ignorowane), przyjaźnie są
tworzone  na  bazie  wspólnych  zainteresowań,  poglądów  i  gustów  –  związek  oparty  na  wzajemności,
później nabiera znaczenia lojalność, bliskość psychiczna, głównie przyjaźnie tej samej płci (ze wzgl. na
podobieństwa),  dziewczynkom  zależy  na  bliskości  emocjonalnej  i  dzieleniu  się  uczuciami,  chłopcom:
oparte na wspólnej aktywności, w większej grupie, ok 9 r.ż. – odkrycie możliwości przeżywania różnych
stanów emocjonalnych, możliwości regulacji emocjonalnej, wpływu rozumowania moralnego na emocje,
*  walencja  –  jednoczesne  przeżywanie    emocji  o  tym  samym  znaku  (zadowolenie  i  duma)  lub
przeciwnym  (radość  i  smutek),  odczuwanie  emocji  złożonych,  ambiwalentnych,  nowe  wzorce  agresji
fizycznej, werbalnej i społecznej (tyranizowanie, dokuczanie, dręczenie), chłopcy tyranizują przy użyciu
siły  fizycznej  lub  słów,  dziewczynki:  słowne,  plotki,  coraz  bardziej  świadoma  refleksja  nad  własnymi
przeżyciami, okolicznościami ich występowania oraz sposobami radzenia sobie z nimi, wzrost odporności
psychicznej (umiejętność znoszenia napięcia emocjonalnego bez obniżania poziomu funkcjonowania)

początek



rośnie wiedza o emocjach: rozumie związki emocji i innych stanów umysłowych,
dostrzega rozbieżność między emocjami przeżywanymi a okazywanymi



ma większą świadomość możliwości jednoczesnego przeżywania różnych emocji o tym
samym znaku



uczy się właściwego zachowania, ale stosuje też nowe formy zachowań agresywnych
(pierwsze przejawy tyranizowania), częściej staje się ofiarą

koniec



rośnie wiedza o emocjach, rozwija się świadomość możliwości regulowania wł. stanów
emocjonalnych i rozumienie wpływu rozumowania moralnego na emocje



zaznacza się świadomość możliwości jednoczesnego przeżywania emocji o różnych
znakach, kierowanych do 2, później jednego obiektu (ambiwalencja uczuć)



przejawiając zachowania agresywne liczy się z opinią grupy, jest zdolne do agresji

proaktywnej



przeżywa nowe lęki związane z rozumieniem sytuacji społ.



rozwija umiejętność dystansowania się do swoich przeżyć, ma większą odporność
psychiczną

6) rozwój społeczny: przywiązywanie większego znaczenia do relacji z rówieśnikami, zdolne do zawierania

i  podtrzymywania  trwałych  relacji  przyjacielskich,  początkowo  opartych  na  wspólnych
zainteresowaniach,  później  na  bliskości  psychicznej,  nawiązując  kontakt  zachowują  zasadę  segregacji
rodzajowej  (płeć),  nowa  sytuacja  szkolna  może  wywołać  różne  formy  agresji  (tyranizowanie,  agresja
proaktywna), lęki, rozwój umiejętności regulowania wł. emocji – wzrost odporności psychicznej

początek



potrafi dostrzec wew. przyczyny zachowania innych ludzi, dzięki przyjęciu odmiennego

niż własny p. widzenia, rozumie subiektywność perspektywy drugiej osoby



spędza więcej czasu z rówieśnikami niż z rodzicami



nadal istotne znacznie ma dla niego jakość więzi z rodzicami



zawiera przyjaźnie oparte na wspólnych zainteresowaniach

koniec



rozumie, że ludzie mogą inaczej spostrzegać sytuację, nawet jeśli mają dostęp do tej
samej wiedzy



rośnie rola rówieśników jako źródła wsparcia społ.



zawiera przyjaźnie oparte na bliskości psychicznej i lojalności

7) rozwój moralny: odchodzenie od podporządkowania autorytetowi i myślenia o powinnościach w

kategoriach wł. potrzeb, odkrywa zasady równości, relatywizmu moralnego i konieczności rozpatrywania
powinności  w  kategoriach  prawa  i  porządku  społ.,  dziecko  przechodzi  od  moralności  heteronomicznej
(jednostronny  szacunek  wobec  osoby  dorosłej)  do  autonomii  moralnej  (wzajemny  szacunek,  oparty  na
równości i sprawiedliwości) poprzez okres przejściowy zwany relatywizmem moralnym (oceniając czyny
innych, zaczynają uwzględniać także ich intencje, uważają że wszyscy są równi wobec prawa i że takie
samo  przewinienie  powinno  pociągać  za  sobą  taką  samą  karę),  przechodzi  od  stadium
przedkonwencjonalnego (rozpatrywanie moralnego postępowania w kontekście zaspokajania wł. potrzeb)
do  konwencjonalnego,    zmiany  w  zakresie  przejawiania  zachowań  prospołecznych  w  zakresie
rozumowania  moralnego,  zdolności  do  przyjmowania  perspektywy  drugiej  osoby  i  rozwoju  empatii,
przejście od orientacji hedonistycznej do zorientowanej na potrzeby innych osób, która następnie ustępuje
orientacji interpersonalnej (odwoływanie się do tego, co inni akceptują), wyjaśnianiu zachowania przez
odwoływanie się do stereotypu (powszechne wyobrażenie o byciu dobrym) czy motywów empatycznych
(współczucie), ok. 6-7 r.ż. zaczyna pojawiać się autorefleksja i świadomość wł. cierpienia empatycznego
(rozumienie, że zachowanie zewn. człowieka wynika ze stanów jego Ja, które ciałem kieruje, ale nie jest
z nim  tożsame oraz ze zdolnością do przyjmowania ról innych osób skupionych na Ja, może dotyczyć
realnych i fikcyjnych postaci)

początek



stopniowo odchodzi od obiektywnych, pochodzących tylko od autorytetu kryteriów
oceny moralnej



zaczyna dostrzegać zróżnicowanie oczekiwań moralnych w różnych grupach i
kontekstach społ.



łączy moralność z troską o wł. dobro, postrzega innych jako realizujących wł. potrzeby



uważa, że kłamstwo to mówienie nieprawdy



odchodzi od pojęcia sprawiedliwości jako podporządkowania autorytetowi w kierunku
idei równości



podejmując zachowania pomocowe, kieruje się potrzebami drugiej osoby

koniec



uważa, że reguły moralne są możliwymi do zmiany konwencjami społ.



w postępowaniu kieruje się zasadą harmonii interpersonalnej i podkreśla znaczenie
oczekiwań społ. oraz braku aprobaty dla zachowań niepożądanych



zaczyna odkrywać znaczenie intencji dla oceny czynu



uważa, że kara sprawiedliwa powinna być powiązana treściowo z wykroczeniem i
prowadzić do przestrzegania zasad



podejmuje zachowania pomocowe, kieruje się oczekiwaniami społ., powszechnymi
wyobrażeniami o dobrym postępowaniu czy też empatycznym współczuciem i
przewidywanym poczuciem winy w sytuacji rezygnacji z pomocy

8) rozwój osobowości: stopniowe wzbogacenie obrazu wł. osoby w zakresie samooceny, która pod koniec

ulega integracji i stanowi spójny system ewaluacyjny, obraz ten budowany jest też na podst. wizerunków
medialnych i uformowanych w tym okresie wyobrażeń na temat roli płciowej i związanych z nią różnic w
zakresie  aktywności  i  cech  dyspozycyjnych,  Erikson:  pracowistość-poczucie  niższości  (efekt:  poczucie
wł. kompetencji), samowiedza podlega stopniowej integracji (dziecko zaczyna dostrzegać u siebie coraz
więcej różnorodnych cech zewn. ale także cech dyspozycyjnych; dostrzeganie cech charakterologicznych
istotnych  dla  funkcjonowania  w  środowisku  szkolnym  związanych  z  prawdomównością,  uczciwością
odwagą czy wytrwałością, na bazie pierwszych zasłyszanych opinii na swój temat, zaczynają formułować
opinie własne, dotyczące różnych sfer działalności, pojawiają się sądy o charakterze normatywnym – Ja
idealne),  wiedza  o  sobie  samym  zaczyna  uczestniczyć  w  regulacji  zachowania,  5  obszarów  mających
wpływ na samoocenę: kompetencje szkolne, sportowe, społeczne, dotyczące wyglądu zewn., dotyczące
wł.  postępowania,    obraz  wł.  osoby  organizuje  się  w  hierarchiczny  system,  znaczenie  nabiera  rola
mediów w formułowaniu oczekiwań odnośnie Ja idealnego, istotne znaczenie dla obrazu wł. osoby ma
poczucie przynależności płciowej (ok. 6-7 r.ż. dziecko rozumie pojęcie stałości płci)

początek



odkrywa prywatny charakter życia psychicznego



wiedza o sobie podlega wzbogaceniu i stopniowej integracji



zaczyna spostrzegać u siebie pierwsze cechy dyspozycyjne, a także formułuje pierwsze
sądy normatywne (jaki chciałbym być)



samoocena jak i poczucie wartości formułuje się niezależnie w odniesieniu do różnych
sfer doświadczenia (wygląd, kompetencje szkolne, społ.)

koniec



wzrasta integracja obrazu wł. osoby, pojawia się coraz więcej różnego rodzaju sądów na
temat posiadanych cech



wiedza o sobie pełni funkcję poznawczą oraz instrumentalną (pozwala na ocenę, które
działania warto podjąć, gdyż rokują sukces)



samoocena zaczyna stopniowo tworzyć spójny, hierarchiczny system

9) formy aktywności: główną aktywnością jest planowe uczenie się, zabawa zmienia formę i coraz częściej

przybiera formę zaawansowanych zabaw konstrukcyjnych oraz gier i zabaw z regułami, majsterkowanie,
rysowanie (bogatszy w szczegóły rysunek, dbanie o poprawność prezentacji postaci i jej relacji do innych
obiektów,  realizm  wizualny  –  przedstawianie  ludzi  takimi,  jacy  są,  zaznaczanie  konturu  sylwetki,
rysowanie  szczegółów  tj.  brwi,  palce,  zachowanie  proporcji  ciała,  próba  oddania  ruchu,  ukazywanie
emocji), wzrost rozumienia reguł i ich znaczenia dla właściwego przebiegu gry, podejmowanie zabaw w
grupach jednorodnych,  przepychanki  (pełnią  ważną  rolę  w  rozwoju  kompetencji  społ.  i  służą  ustaleniu
pozycji i hierarchii społ.), wzrasta znaczenie zabaw receptywnych, funkcję poznawczą (wcześniej media)
przejmuje szkoła, - utrata zainteresowania programami edukacyjnymi, tv jest formą rozrywki (chłopcy –
filmy przygodowe, dziewczynki – seriale o problemach relacji międzyludzkich)

początek



pojawia się nowa dominująca forma aktywności – planowe uczenie się



dziecko buduje skomplikowane konstrukcje wg opracowanego planu, podejmuje gry

zespołowe i zabawy z regułami, w czasie wolnym dominują rozrywki (tv, gry
komputerowe)



charakter aktywności zależy od płci



w rysunku stara się przedstawić postaci ludzi w sposób dokładny i realistyczny

koniec



uczenie się i zdobywanie wiedzy możliwe są na podst. samodzielnego czytania



w aktywności dominują rozrywki (Internet, tv) oraz aktywności sportowe i zajęcia
manualne



korzysta z mediów samodzielnie, chętnie wybiera programy z oferty przeznaczonej dla
młodzieży i dorosłych, zależnie od zainteresowań