Chalmers---idea_falsyfikacji

Alan Chalmers:

Idea falsyfikacji

Falsyfikacjonista sadzi, Ŝe obserwacja znajduje się pod k i e r o w nict we m

teorii  i  Ŝe  ją  z a kł a da .   Odrzuca  p rz e ko na ni e ,   ze  przy  u Ŝ y c i u   danych
obserwacyjnych  moŜna  udowodnić  prawdziwość  t e o r i i   l u b   określić
prawdopodobieństwo, ze teoria jest prawdziwa. Teorie to spekulatywne
i hipotetyczne domysły, są one p r o d u k t a m i  l udz ki e go  umysłu dąŜącego
do  p o k o n a n i a   problemów,  k t ó r e   n a p o t y k a ł y   t e o r i e   poprzednie,  oraz
starającego  się  przedstawić  p r a w i d ł o w y   opis  o k re ś lonych  aspektów
ś

wiata. Po s f o r m u ł o w a n i u t e orii , nal eŜ y je p o d d a wać wymagającej i

bezwzględnej procedurze s p r a w dz a ni a przez o b serwację i eksperymenty.
Teorie, k t ó re n i e podołają próbom obserwacji i eksperymentów, naleŜy
odrzucić

zastąpić

in n ymi

spekulatywnymi

domysłami.jWayk,ajYbzwija  się  metodą  prób  i  błędów,  me t o d ą
(h ip o tez  i  ich  obaleń]  Przetrwać  mogą  t ylk o   teorie  n ajlep iej  dosto -
sowane.  Jakkolwiek  o  Ŝadnej  teorii  nie  moŜemy  powiedzieć,  ze  jest
prawdziwa,  moŜemy  mieć  nadzieję  na  to,  Ŝe  jest  ona  n ajlep sza  z
i s t n i e j ą c y c h   te o rii,  Ŝe  je st   lepsza ,  n i Ŝ   k t ó r a k o l w i e k   ze  z n a n y c h   n a m
wcześniej.

1. ARGUMENT LOGICZNY NA RZECZ F A

ES Y FIK A Cl O NIZ M U

Według f a l s y f i k a c j o n i s t y moŜna w y k a z a ć , Ŝe n i e k t ó r e t e o r i e są

fałszywe;  moŜna  to  u c z y n i ć   p r z y   u Ŝ y c i u   w y n i k ó w   o b s e r w a c j i   i  e k s p e -
r y m e n t ó w .  Istnieje pewien a r g u m e n t  l ogicz ny, k t ó r y  w y d a j e  -ae w spiera ć
to p r z e k o n a n i e  f a l s y f i k a c j o n i s t y .  J a k  w s p o m n i a ł e m  w r o z dziale d r u g i m ,
nawet  j e Ŝ e l i   p r z y j m i e m y ,   Ŝe  w  j a k i ś   sp o s ób  p o s i a d a m y   dostęp  do
prawdziwych  z da  ii  o b s e r w a c y j n y c h ,   n i c   m o Ŝ n a   u  z;,  s  k  a  c  pra w
uniwe rsaln ych i t eorii przy u Ŝ y c i u  r o z u m o w a ń  d e d u k c y j n y c h

_ o p a r t y c h w y ł ą c z n i e na t e j p o d s t a w i e . Z d r u g i e ] s t r o n y j e d n a k m o Ŝ n a -

p r z e p r o w a d z a ć   r o z u m o w a n i a   d e d u k c y j n e ,   w  k t ó r y c h   p r z e s ł a n k a m i   są
szczegółowe z d a n i a  obserwacyjne, a w n i o s k a m i  falszywość p r a w   o g ó l n y c h
i  t e o r i i .   Na  przykład  je Ŝ e li  mamy  z d a ni e:  „ Niecz ar ny  k r u k   z o s t a ł
zaobserwownny  w  m i e j s c u   w  i  w  czasie  /",  to  l o g i c z n i e   s t ą d   w y n i k a ,   ze
zda nie: „ W s z y s t k i e  k r u k i  są czarne", jest fałszywe. A wi ę c r o z u m o w a n i e :

Niecz arny k r u k z o sta ł zaobserwowany w mie jsc u .v i w czasie t.
Nie wsz y stk ie k r u k i są c z a rne

jest  wnioskowaniem  logicznie  poprawnym.  JeŜeli  uznaje  się  jego
p r z e s ł a n k ę ,  a odrzuca w ni os e k,  powstaje sprzeczność. Ten p r o s t y   ! - . k t
moŜna  zil ust rować  dalszymi  przykładami.  JeŜeli  moŜna  u s t a l i ć
obserwacyjnie  w  j a k i m ś   eksperymencie,  Ŝe  cięŜarek  waŜący  dziesięć
l u n. l ó w  i  d r u g i ,   waŜący  jeden  f u n t ,   spadają  swobodnie  z  tą  samą
prę d koś c i ą ,   to  na  tej  pods tawie  da  się  wyciągnąć  w n i os e k,   Ŝe  t w i e r -
dzenie,  iŜ  prędkość  swobodnego  s p a d k u   jest  wprost  p r o p o rc j o na l na   do
c i ę Ŝ a ru  spadających  przedmiotów  jest  fałszywe.  JeŜeli  moŜna  udowodnić
ponad  wszelką  wątpliwość,  Ŝe  tor  promieni;',  światła  przechodzącego  w
pobliŜu  Słońca  ulega  ugięciu,.--wówczas  nie  jest  prawdą,  Ŝe  światło
rozchodzi się wzdłuŜ linii prostych.

Z od po wi e d ni c h z da ń szczegółowych moŜna wiec w v d e d u k o w a ć

jbilszywose z d ań oitóliiycli.

H e o r n t e n w ł a ś n i e l a k ! . ;

2. I •'A LS Y FI KOWAL N OŚĆ JAKO K R Y T E R I U M

NAUKOWOŚCI T E O R I I

['a l s y l i k a c j o n i s t a r o z u m i e I n a u k e j a k o z b i ó r h i p o t e z , k t ó r e s t a w i a

s i ę  na  p r ó b y   po  t o ,   a b y   p r a w i d ł o w o   o p i s a ć   l u b   w y j a ś n i ć   z a c h o w a n i e
pewn ego a s p e k t u  w s z e c h ś w i a t a. N i e  k a Ŝ d a  j e d n a k  h i p o t e z a  n a d a j e  się do lego
c e l u .   l s l m e | e   p e w i e n   f u n d a m e n t a l n y   w a r u n e k ,   i-:l o r y   k a Ŝ d a   h ip ot ez a  l u b
syste m  h i p o t e z   m u s i   s p e ł ni ć ,  jeŜeli  chce  zyskać  s t a t u s   n a u k o w e g o   p r a w a
l u b   t e o r i i ,   l e Ŝ e l i   więc  J n pni e/. a  p r a g n i e   hyc  e l e m e n t e m   wiedz

n a u k o w e j ,

m u s i być /•//si

,'/''-''Mr,-//.v

Z a n i m przejdziemy do k o l e j n y c h pr o bl e mów , m u s i m y sobie wyjaśnić,

co falsyfi kacjonist a ma na m y śl i przez słowo „ f a l s y f i k o w a l ność".

PoniŜej mamy przykład y prostych zdań, które są falsyfikowalne:

a. Deszcz ni g d y nie pada w środy.

b. Wszystkie substancje rozszerzaj;) się pod wpływem t e m p e r a t u r y .

c. CięŜkie przedmioty, t a k i e j a k cegła, jeśli z o s ta n ą upuszczone w po-bhzu

powierzchni Ziemi, spadają swobodnie w k i e r u n k u jej powierzchni, o ile
nic nie s taje na ich drodze.

d. JeŜeli promień ś w i a t ł a pada na pł a s ki e l u s tr o, k a t p a d a n i a jest r ó w n y

Katowi odbicia.

Zdanie (a) jest f uls yfik o w aln e, p o n i e w a Ŝ moŜna je obalić zaobser-

wowawszy  padający  desx.cz  w  k t ó r a ś   xc  śród.    Z d a n i e   (b)  jes t    f a l -
syfikowalne,    poniewaŜ    moŜna  je  o b ali ć  za    pomocą    z d a n i a     obs er-
wacyjnego,  zg o d nie  z  k t ó r y m   pewna  s u b s t a n c j a   n i e   rozszerza  się  pod
wpływem      temperatury      w      o kr eślo ny m      czasie      .      Z d a n i e      to      moŜna
sfalsyfikować  badając  zachowanie  wody  o  t e m p e r a t u r z e  b l i s k i e j   p u n k t u
z a m a r z a n i a .   A  wiec  z d a n i a   (a)  i  (b)  są  faisyfikowalne  i  fałszywe.  Z d a n i a
(c)  i  (d),  o  i l e   mi  wiadomo,  mogą  być  prawdziwe.  N i e m n i e j   j e d n a k   są  one
falsyfikowalne  w  sensie,  k t ó r y   ma  na  my ś li  f a l s y f i k a cjo n is ta.  Jest rzeczą
logicznie  moŜliwa,  ze  k o l e j n a   cegła,    k t ó r a   zo s t a n i e   upus zczon a,
„spadnie"  ku  górze.  N i e   ma  logicznej  s pr zeczn o ści  w  z d a n i u ,   ze  „Cegła
u n i o s ł a  się w gore po j e j  u p u s z c z e n i u " ,  choć  mogą n i c  i s t n i e ć  z d a n i a
obserwacyjne na p o p ar cie lego t w i e r d z e n i a .   Zdanie (d) jest  faisyfikowalne,
poniewaŜ  promień  ś w iatł a   pad ający ' na   płaskie   lustro   pod   pewnym
k ą t e m ,       mógłby    /ostać    odbity      pod  k ą t e m   p r o s ty m  w  s t o s u n k u   do
płaszczyzny l u s t r a .    N i g d y   się  to n i e   zdarzy, jeŜeli  p r a w o  .odbicia  jest
prawdziwe, ale n i e byłoby  Ŝad n ej  sprzeczności  logicznej,  gdyby  l a k   się
stało.  Z d ania  (c)  i  (d) s.ą   falsyfikowalne,  n a w e t  j e Ŝ e l i   mogą o k a z a ć  się
pr aw d ziw e.

Hip o l e z ą j e s t l a l s y l i k , . w a l n a , j e / e l i i s t n i e j e l o g i c z n i e m o Ŝ l i w e z d a -

nie l u b zd a n i a nk.ei v..:. yi:u-. !.!/.,,• v., .,

„urodne, lo znaczy t a k i e , k t ó r e

|,vH, n !. a. " '\!n

,„

, |. . ,

, ,_ ,

mo ;

ls yiiko'-

W'.!Ć i l l o l ; : , ' ; '

e. Pada a l b o nie pada.

l. W s zy st ki e p u n k t y na obwodzie okręgu Euklidesowego są równo od-

ległe oil jego środka. g. MoŜe spotkać cię szczęście w

z a k ł a d a c h sportowych.

ad n e logicznie moŜliwe zd an ie nie moŜe obalić zdania (e). Jest

o n o   prawdziwe  bez  względu  na  pogodę.  Zd an ie  (O  jest  z  konieczności
prawdziwe,  poniewaŜ  t a k a   jest  definicja  koła  w  geometrii  E u k l i desa.
Gdyby  p u n k t y   na  obwodzie  okręgu   n ie   były  równo  odległe  od pewnego
u stalon ego   p u n k t u ,   wówczas  figura  ta  nie  byłaby  okręgiem    z
geometrii   Euklidesowej.  Zdanie  „Wszyscy  kawalerowie są n ieŜonaci"
jest  niefalsyfikowalne  z  podobnych  powodów.  Zd anie  (g)  to  c y t a t   z
h o ro sk o p u   w  gazecie  codziennej.  Jest  ono  dobrym  przyk ł a d e m
p o k r ę t n e j   strateg ii    kaŜdej  wróŜki    i  jest  niefalsyfikowalne.  Znaczy  ono
bowiem,  Ŝe  jeŜeli  c z yt e l n i k     horoskopu  obstawi  zak ład   w  j a k i e j ś
l o t e r i i   sportowej,  moŜe  wygrać,  co  pozostanie  przepowiedn i ą   prawdziwą
bez względu na to,  czy czytelnik  obstawi jakikolwiek  z a k ł a d   czy  n ie,
oraz czy wygra czy teŜ nie,

Falsyfikacjonista Ŝąda, aby hipotezy naukowe były faisyfikowalne

w sensie, k t ó r y właśnie omówiłem. Domaga się tego, poniewaŜ d an e
prawo l u b teoria mówi cokolwiek o świecie tylko dzięki temu, Ŝe
wyklucza pewien zbiór moŜliwych logicznie obserwacji. JeŜeli

• zdanie jest niefalsyfikowalne, wówczas świat moŜe posiadać dowolne

własn o ści, moŜe zachowywać się w d o w o l n y sposób, a mimo to nie

. w e j d z i e w k o n f l i k t / t y m z d a n i e m . W p r z e ci w i e ń s t w ie do z d a ń (a), ( b ) ,

( c) ,  ( c l ) ,   z d a n i a   (c),  (f)  i  (g)  n i e   mówią  n a m   n i c   o  świecie.  Prawo  l u b
t e o r i a   n a u k o w a   peAvm.na  i n f o r m o w a ć   n a s   o  faktycznym  sposobie
z a c h o w a n i a   s i ę   ś w i a t a   i  w y k l u c z a ć   t y m   samym  pewne  sposoby  za-
c h o w a n i a  ś w i a t a ,  k t ó r e  są (logicznie) moŜliwe, ale faktycznie nie

•  z a c h o d z ą .   Pra w o:  „ W s z y s t k i e   p l a n e t y   poruszają  się  po  e l i p s a c h   wok ó ł
Sł oń ca" ,  j e s t  n a u k o w e ,   p o n i e w a Ŝ   m ó wi,  Ŝe  p l a n e t y   f a k t y c z n i e
p o r u s z a j ; )   się  po  e l i p s a c h ,   i  w y k l u c z a   z a r a z e m   o r b i t y ,   k t ó r e   są  pros-
t o k ą t n e   czy  o w a l n e .   W ł a ś n i e   d l a t e g o ,   Ŝe  prawo  to  mówi  coś  o  or-b i t a c h
pia nę !, posiada ono p e w na  zawartość i n f o r m a c y j n ą  i jest faKyiiko walne

K / n i o k a :ia n i e k t ó r e p r a w a , k t ó r e są t y p o w y m i s k ł a d n i k a m i U - o r i '

n a u k o w y c h , w s k a z u j e , Ŝe s p e ł n i a j ą o n e k r y t e r i u m f a l s y f i k o w a l -

kic;i liiKylikaci

n ości. „Przeciwne bieguny magnetyczne przyciągaj;; się", „ M i e s z a j ą c   kwas
Z    zasadą      otrzymujemy      sól      i      wodę"      —      (o      prz ykłady      p r a w
falsyfikowalnych.  Falsyfikacjonista t wi e rdz i  j e d n a k , Ŝe pewne teorie. choć
z  pozoru  maja  cechy  dobrych  t e orii ,  n a p r a w d ę   ( y l k o   udaj;),  Ŝe  są
leoriami naukowymi, p o n i e w a Ŝ  nic są falsyfikowalne, i n a l e Ŝ y je odrzucić.
Topper  twierdzi,  Ŝe  przynajmniej  pewne  wersje  Marksowskiej  teorii
historii,  psychoanalizy  Freuda  i  psychologii  Adlera  mają  tę  wadę.  Ich
nicfalsyfikowalność  moŜna  z i l u s t r o w a ć   za  pomoc  porfiŜszej,  bardzo
uproszczonej wersji psychologii Adlera.

Podstawowym twierdzeniem Adl e ra jest, Ŝe ludzkie czyny są mo-

tywowane swego rodzaju uc z uc i a m i  niŜszości. Wyobraźmy sobie n a stępujący
przypadek. Pewien c z ł o wi e k s t oi  na brzegu zdradzieckiej  rzeki, gdy nagle
do wody w jego p o bl i Ŝ u wpada dziecko. Człowiek ten albo skoczy do  rz eki ,
a b y     r a t o w a ć   dziecko,    albo    nie  skoczy.  JeŜeli  skoczy,  wówczas  wyznawca
t e orii  psychologicznej Adlera wyjaśni   to  wskazując,   w j a k i   sposób  fakt
ten      popiera  jego      teorie.  Człowiek  ten  w  oczywisty  sposób  chciał  pokonać
poczucie  niŜszości  ,  i  dokonał  tego  dowodząc,  Ŝe  jest  dostatecznie  odwaŜny,
aby  skoczyć  do  wody  mimo  niebezpieczeństwa.  JeŜeli  ni e   skoczy,  wyznawca
teorii  Adlera  równieŜ  uzna  to  za  pot wierdze nie  swojej  teorii.  Powie  wów-
czas,  Ŝe  człowiek  ten  p o s t a n o w i ł   pokonywać  swe  poczucie  niŜszości
dowodząc,-Ŝe  ma  dostatecznie  duŜ o  .siły,  a b y   pozostać  niewzruszenie  na
brzegu, gdy dziecko się t o p i ł o .

JeŜeli anegdota ta prawidłowo opisuje sposób funkcjonowania

teorii    Adlera,      to   teoria     lajcsl     mefalsyfikowalna.' /Twierdzenia     lej' i
teorii  moŜna  pogodzić  z  do wol nym   rodzajem  ludzkiego  zac howa nia ,  i
właśnie  dlatego   nie   mówi   n a m    ona   nic  o  zachowaniach   ludzi.  Z an i m
jednak odrzucimy t eo r i ę A d l e r a  z t a k i c h   powodów,  b y ł o b y   oczywiście rzeczą
k o n i e c z n ą     z b a d a ć   s a m a    teorie,  a  n ie  jej    uproszczone  trawestacje.  I s t n i e j e
j e d n a k  cale m n ó s t w o  społecznych, psychologicznych   i   religijnych   teorii,
k t ó r e     ch c ą c    wyjaśnić    wszystko,      nie  wyjaśniają      niczego.      I s t n i e n i e
m i ło s ie r n eg o       Boga      i      wybuch    j ak i e j ś  str asznej  k a t a s t r o f y   m o Ŝ n a
p o łąc zy ć w t eo r i e , k t ó r a  o d p o w i e d n i o  do

1'r/ykNid len nmyn • ^ ' •'

Idea falsyflkacj!

\torcinii tego prawa l u b   teorii.  MoŜna więc powiedzieć, Ŝe potencjalne
faisyfikatory  prawa  (a)  składają  się  na  zbiór,  który  jest  podzbiorem
potencjalnych falsyfikatorów prawa (b). Prawo (b) jest falsyfikowalne w
większym s t o pn i u  niŜ prawo (a), co znaczy, Ŝe mówi n a i r  ono

' więcej, Ŝe jest prawem lepszym.

"Stosunek teorii Układu Słonecznego Keplera do teorii Newtona

' to i n n y przykład stopniowalności falsyfikowalności. 'Za ,-teorią '.
Układu Słonecznego Keplera uznaję jego t r z y prawa r u c h u p l a n e t .

\ Do zbioru potencjalnych falsyfika torów tej teorii naleŜą z d a n i a

odnoszące się 'do pozycji planet względem Słońca w określonych?

• momentach czasu.j Teoria Newtona, teoria lepsza, z a s t ą p i ł a Kćp

lerowska  i  jestlfardziej  ogólna.  Składa  się  o n a   z  praw  r u c h u   Newt o n a
oraz  z  jego  prawa  grawitacji,  według  którego   wszystkie  p a r y   ciał  we
Wszechświecie  przyciągają  się  z  s i ł ą   odwrotnie  proporcjonalną  do
kwadratu  ich  odległości.  Niektóre  potencjalne  faisyfikatory  teorii
Newtona  są  zbiorami  zdań  dotyczących  pozycji  planet  w  określonych
momentach czasu. Jest jednak wiele innych, wśród nic h zdania dotyczące
zachowania ciał spadających oraz wahadeł, związku pomiędzy zjawiskiem
przypływów  morza  a  pozycjami  Słońca  i  KsięŜyca,  i t d . f   Jest  znacznie
więcej sposobności na sfalsyfikowanicj

Ueorii Newtona niŜ Keplera. Mimo to teorii Newtona udało się przetrwać
próbę jej sfalsyfikowania, co dowodzi jej wyŜszości n a d teorią Keplera.

Teorie o wysokim stopniu falsyfikowalności są więc lepsze od teorii

mniej falsyfikowalnych. o ile nie zo st ał y one faktycznie s f a l syfikowane. Jest
to  d l a   falsyfikacjonisly  sprawa  i s t o t n a .   Teorie  s f a l syfikowane,  t wierd zi,
naleŜy  bezwzględnie  od izucić.  Praca  n a u k o w a   polega,  na  proponowaniu
h ip o t ez  o  wysokim  s t o p n i u   f a l s y f i k o w a l n o ś ć ;,  a  następ nie  ;ia
pr/emyśianych  i  wytrwałych  próbach  ich  sfals y f i k o w a n i a . 'P o p p er   |?is/:e:
„D latego   teŜ  z  o c h o t a   przyznaję,  ze  f a l syfikacjoniści  t a c y   j a k   ja  wo la

m i a ł y domysł mający na ceki r o z wiązanie pewnego i n t e r e s u j ą c e g o

problemu,  nawet  (i  zwlas-czci)  wtedy,  gdy  okazuje  .\ic  on  fulsiywr,  n i Ŝ
j a k ą k o l w i e k   l i stę   prawdziwych,  ale  meisloinych  b anałó w.  Sądz.imy
bowiem,  Ŝe  w  len  sposób  zysk u j e m y   moŜność  u c z e n i a   się  na  własnych
b ł ę d a c h ,  o r a z  ze odkrywa-

Siopnic falsylikacji. jasności i piecy/ji

jąć falszywość naszego domysłu dowiadujemy si ę wiele o prawdzie
PzbTTŜamy się do niej."

Uczymy się na własnych błędach. N a u k a rozwija się poprzez próby i

biedy.  Ze  względu  na  to  wyprowadzenie  praw  i  teorii  ze  zdań
obserwacyjnych  jest  logicznie  niemoŜliwe,  ale  moŜliwa  jest  dedukcja  ich
falszywości.  Falsyfikacie  okazuj;}  się  bardzo  waŜnymi  wydarzeniami,
w i e l k i m i   osiągnięciami,  milowymi  krokami  w  nauce.  Twierdzenia  o
ogromnej  wadze  falsyfikacji,  wygłaszane  przez  falsyfikacjonistów  o
skrajnej  orientacji,  są  jednak  mało  przekonywające  i  będą  przedmiotem
krytyki w kolejnych rozdziałach..

PoniewaŜ n a u k a dąŜy do teorii o wysokiej zawartości informacyjnej,

falsyfikacjonista w i t a  z radości;} śmiały, spekuiatywny domysł. Pochwala
odwaŜne hipotezy, o ile s;[ one falsyfikowalne i o ile  zostają odrzucone po
falsyfikacji.  Ta  a m b i t n a   postawa  radykalnie  róŜni  się  od  ostroŜności
zalecanej  przez  naiwnego  indukcjoniste.  Według  tego  drugiego  bowiem,
do  n a u k i   moŜna  włączyć  tylko  teorie,  k t ó r y m   moŜna  wykazać  ich
prawdziwość lu b wysokie prawdopodobieństwo. MoŜemy wykraczać poza
bezpośrednie  dane  doświadczenia  t y l k o   wówczas,  gdy  posługujemy  się
prawomocnym

w n i o s k o w a n i e m

indukcyjnym.

Natomiast

falsyfikacjonista świadom jest ograniczeń i n d u k c j i  i dominacji teorii nad
obserwacją. Tajemnice n a t u r y  moŜna, ujawnić t y l k o  za pomoc;; śmiałych
i  wnikliwych  teorii.  Im  więcej śmiałych  teorii  staje  do k o n f r o n t a c j i  z
rzeczywistym świate m , oraz im bardziej fantastyczne s;j te domysły, tym
większe  szansę  na  znaczący  postęp  w  nauce.  N i e   ma  Ŝadnego
niebezpieczeństwa  upowszechnienia  się  fanlaslycznych   teorii,  poniewaŜ
jeŜeli są one niepoprawne j a k o   wyjaśnienia ś w i a t a ,  będą wyeliminowane
w wyniku sprawdz ani a.

Wymóg f a l s y l l k o w a l n o ś c i t e o r i i ma tę a t r a k c y j n ą konsekwencję, Ŝe

t e o r i e   n a l e Ŝ y   formułować  w  sposób  j a s n y   i  precyzyjny.  JeŜeli  teoria  jest
sformułowana  l a k   niejasno,  ze  nie  wiadomo,  o  czym  w ł a ś c i w i e   m ó w i .
wówczas  w s z e l k i e   w y n i k i   obserwacji  i  eksperyment ó w   m o Ŝ n a   u z n a ć   za
zgodne  /  ta  l e o n a ,   d zi ę ki   czemu  m o Ŝ n a   jej  bi om ć  przed  f a l s y l i k a c j ą .   Na
p r z y k ł a d  (io el h e pisał na lemat elek-

i v-:

tryczności, Ŝe „jest niczym, zerem, zwykłym p u n k t e m , k t ó r y j e d n a k
zamieszkuje we wszystkich widocznych bytach, i jest zarazem p u n k tem
wyjścia, gdzie dzięki najlŜejszemu bodźcowi zjawia się podwójny widok,
widok, który zjawia się po to, aby z n i k n ą ć . W a r u n k i pobudzające te
zjawiska

są

nieskończenie

zróŜnicowane,

według

n a t u r y

poszczególnych ciał."

Jest rzeczą bardzo trudna wyobrazić sobie, w j a k ich moŜliwych

warunkach  dałoby  się  sfalsyfikować  tezy  głoszone  przez  ten  cytat.
Dlatego właśnie, Ŝe jest  on tak  niejasny  i nieokreślony  (przynajmniej
poza kontekstem), jest on niefalsyfikowulny. Politycy i prorocy u n i kają
oskarŜeń  o  popełnione  błędy  dlatego,  Ŝe  wyraŜają  się  mo Ŝ l i w i e
niejasno,  aby  ich  wypowiedzi  moŜna  było  pogodzić  ze  w s z ys t k i m,   co
się  dzieje  na  świecie.  Wymóg  wysokiego  stopnia  fa l s yf ik o wa ln o śc i
wyklucza  takie  manewry.  Falsyfikacjonista  domaga  się,  a b y   teo rie
formułować  w  sposób  wyraźny,  jest  to  bowiem  wa ru n ek   ich  fal-
syfikowalności.

Podobnie ze ścisłością. lin ściślej sformułowana jest teo ria, t y m

bardziej  jest  falsyfikowalna.  JeŜeli  zgodzimy  się,  Ŝe  lepsza  jest  teoria
falsyfikowalna w większym stopn iu  od innej teorii (przy załoŜeniu,  Ŝe
nie  została  ona  sfalsyfikowana),  musimy  zgodzić  się  teŜ,  Ŝe  lepsze  są
bardziej precyzyjne twierdzenia danej teorii niŜ inne. ,,P lanety  poruszają
się  po  elipsach  wokół  Słońca"  jest  zd an iem  bardziej  precyzyjnym,  niŜ
„Planety  porus zają  się  po  torach  z a m k n i ę t y c h   w o k ó ł  Słońca"  i  jest
tw i er d z e n i e m  falsyfikowalnym  w  w ięk s z y m  s t o p n i u .   O r b i t a   o w a l n a
sfalsyfikowalaby  z d a n i e   pierwsze,  podczas  g d y   k a Ŝ d a   o r b it a,   k tó r a
falsyfikuje zd an ie d r u g ie, f a l s y f i k u j e  równie/, pierwsze.  falsyfikacjonista
zmuszony

j es t

wybrać

pierws ze

t y c h

z d a ń .

Podobnie

f als y fik a cjo n is t a  m u s i  wybrać  twier d zen ie,  Ŝe  pręd koś ć  ś w i a t ł a   w
próŜni  wynosi  299.8  x  lf/>  m/s  n i e   zaś  mniej  precyzyjne,  /e  p r ę d kość  ta
wynosi  300  x  10

m/s, p o n i e w a Ŝ pierwsze j e s t f a l s y f i k o w a l n e w

większym s t o p n i u n i Ŝ d r u g ie.

ciśle ze sobą p o w i ą z a n e wymogi p r e c y z j i i j a s n o ś c i w y r a / a ma s i r

w y n i k a j ą w n a t u r a l n y sposób z f al sy dk ac jo ms ty cz ne j t e o r i i n a u k i .

4. FALSYFIKACJONIZM f POSTĘP

Postęp w nauce falsyfikacjonista rozumie w następujący sposób.

N a u k a   wychodzi  od  problemów  związanych  z  wyjaśnianiem  zacho-
wania  pewnych  aspektów  świata.  Uczeni  proponują  falsyfikowalne
hipotezy  jako  rozwiązania  danego  problemu.  Hipotezy  te  poddaje  się
następnie  krytyce  i  sprawdzianom.  Niektóre  z  nich  ulegną  szybkiej
eliminacji.    Inne  mogą  okazać  się  lepsze.  Te  naleŜy  poddać  jeszcze
surowszemu  sprawdzaniu  i  krytyce.  Gdy  pewna  hipoteza,  która  prze-
trwała  róŜnorodne  i  wymagające  sprawdziany,  ulegnie  w  końcu  fal-
syfikacji,  pojawia  się  nowy,  inn y  od  początkowego  problem.  Ów
nowy  problem  domaga  się  nowych    hipotez,  po    których    nastąpią
nowe  sprawdziany  i  krytyka.  W  ten  sposób  proces ów  ciągnie  się  w
nieskończoność.    Nigdy    nie    moŜna    powiedzieć    o    teorii,    Ŝe  jest
prawdziwa, choćby bardzo dobrze sprawowała się w sprawdzianach, ale
o  pewnej  teorii  moŜna  powiedzieć;  Ŝe  jest  lepsza  od  innej,  jeŜeli
przeszła sprawdziany, które spowodowały obalenie poprzednich teorii.

Zan im przejdziemy do przykładów ilustrujących falsyfikacjonis-

tyczną  koncepcję  postępu  naukowego,  naleŜy  powiedzieć  coś  o  twier-
d zen iu ,   Ŝe  „nauka  wychodzi  od  problemów".  Oto  k i l k a   problemów,
k tó re  chcieli  uczeni  rozwiązać  w  przeszłości.  Dlaczego  nietoperze
potrafi:;  latać  w  ciemnościach,  skoro  maj:;  bardzo  małe  i  słabe  oczy?
Dlaczego  wskazania  barometru  są  niŜsze  na  duŜych  wysokościach?
Dlaczego  p łyt y  fotograficzne  w  laboratorium  Roentgena  ulegały  za-
czernieniu?  Dlaczego  /w//i(V;m?  p l an e t y  Merkury  przesuwa  się?  Pro-
blemy  te  powstają  w  wyniku  przeprowadzenia  mniej  l u b   bardziej
skomplikowanych  o/wnmr/Y.  Kie d y  zatem  falsyfikacjonista  twierdzi,  Ŝe
n a u k a   wychodzi  od  problemów,  n ie  ma  na  myśli   teno  samego,  co
n aiw n y  indukcjonista,  k tó ry  twierdzi,  Ŝe  n a u k a   wychodzi  od  obser-
wacji.  Przytoczone  powyŜej  obserwacje  s t a j ą   się  problemami  t y l k o
n'.vuv,v/r/jfiiv;r/  /rmV/. Pierwsza  z  nich  si:yc  się  problemem  z  p u n k t u
widzenia teorii, ze Ŝywe o rganizmy „widzą" za pomocą oczu; d ruga  to
problem dla zwolenników lenni Ualilcusza. poniewaŜ stoi w sprzeczności z
przejmowaną  przez  nich  teorią  ,,sily  pióz.ni"  j ak o   w y j a ś n i e n i e m
f a k t u ,  Ŝe rlęć nic wypada z. r u r k i  b a r o m e t r u :  trzecia

Falsyhkiicjoui/w i posl^p

Idea 1'alsyfikacji

była problemem dla Roentgena, poniewaŜ w tym okresie przyjmowano,
Ŝ

e nie istnieje Ŝadne promieniowanie czy emanacja, która byłaby mogła

przedostać  się  przez  ś c ia n k i  zbiorn ik a  zawierającego  płyty
fotograficzne  i  je  zaczernić.  Obserwacja  czwarta  stanow'la  problem,
poniewaŜ była niezgodna z teorią Newtona. Twierdzenie więc, Ŝe n a u k a
rozpoczyna  się  od  problemów,  jest  zgodne  z  twierdzeniem  o
pierwszeństwie  teorii  wobec  obserwacji  i  zdań  obserwacyjnych.  Nauka
nie wychodzi wyłącznie od obserwacji.

Wróćmy teraz do falsyfikacjonistycznej koncepcji postępu naukowego jako
przechodzenia  od  problemów  do  hipotez,  następnie  do  ich  krytyki,  ich
falsyfikacji  i  do  nowych  problemów.    Przedstawię  dwa  przykłady;  jeden
dotyczy  umiejętności  l a t a n ia   nietoperzy,  drugi,  bardziej  ambitny,
dotyczy  postępu  w  fizyce  na  przestrzeni  dziejów.  Zaczynamy  od
p r o b le mu .   Nietoperze  latają  z  wielką  szybkością  omijając  bez  trudności
gałęzie  drzew,  druty  telegraficzne,  inn e  nietoperze  i  sprawnie  łowią
owady.  Choć  latają  niemal  wyłącznie  w  nocy,  mają    bardzo  słabe  oczy.
Stanowi    to  ciekawy  problem,    poniewaŜ  grozi  falsyfikacją  bardzo
prawdopodobnej  hipotezie,  Ŝe  zwierzęta,  ta k   jak  ludzie,  orientują  się  za
pomocą oczu. Falsyfikacjonista podejmie próbę rozwiązania tego problemu
stawiając  hipotezę.  Na  przykład,  Ŝe  choć  nietoperze  posiadają    pozornie
słabe oczy,  mimo  to  oczy słuŜą im bardzo sprawnie w sposób, który jest
dotychczas  n i e z n a n y.   Hipotezę  tę  moŜna  sprawdzić.  Najpierw
wpuszczamy  grupę  n i e to p e rzy  do  zaciemnionego  pomieszczenia,    w
k t ó r y m   z n a j d u j ą   się  r ó Ŝ n e   przeszkody   i    przeprowadzamy    w jakiś
sposób   ocenę   umiejętności nietoperzy w o m i j a n i u  przeszkód. Następnie
wszystkim  nietoperzom  zasłaniamy  oczy  i  znowu  wpuszczamy  do
pomieszczenia.  Przed  t ym   doświadczeniem  badacz  moŜe  przeprowadzić
następujące  rozumowanie  dedukcyjne.  Jedna  z  przesłanek    tego
rozumowania jest sprawd z a n a  hipoteza, k t ó r a   mówi, Ŝe ,,Nietoperze
potrafią omijać przeszkody   w   locie  dzięki   oczom   i   bez   posługiwania
się  oczami   nie  mogłyby  tak  sprawnie  imać".   Druga  przesłanką   jest
opis  zestawu eksperymentalnego:    w opisie    t ym    znaleźć  się    powinno
zdalne  ..Tej gr u p i e n i e t o p e r z y  z a sł o n u - i o oczy t a k ,  a b y  nie mogły się n i m i
po-

c y j n i e wyprowadzić w n i o s e k , Ŝe ta g r u p a nietoperzy po zas łon ięciu

oczu  nie    będzie  t a k     sprawna    w  o m i j a n iu   przeszkód  podczas  lo tu.
Przeprowadzamy  eksperyment      i    okazuje  się,    Ŝe    nietoperze    unikają
kolizji  równie  sprawnie  j a k   poprzednio.    Hipoteza  została  sfalsyfiko-
w a n a .    NaleŜy   teraz, jeszcze   raz   uŜyć   wyobraźni   i   zaproponować
nowy domysł l u b  hipotezę. Jeden z uczonych sugeruje, Ŝe być moŜe uszy
nietoperzy mają coś wspólnego z ich sprawnością w omijaniu przeszkód.
Hipotezę  tę  moŜna  próbować  obalić  poprzez  testy  polegające    na
z a t k a n iu     uszy  nietoperzom    przed    ich    wpuszczeniem  do
pomieszczenia.  Tym  razem  okazuje  się,  Ŝe  zdolność  omijania  przeszkód
zmniejszyła  się  znacznie      H ipoteza  została  potwierdzona.
Falsyfikacjonisla musi teraz sprecyzować swoją hipotezę, aby moŜna było
ją    ła tw ie j  sfalsyfikować.      Pada    sugestia,    Ŝe  nietoperz  odbiera  echa
własnych  pisków  odbijające  się  od  przedmiotów.  Tę  hipotezę
sprawdzamy  kneblując  nietoperze  przed  wypuszczeniem.  Nietoperze
znowu  zderzają   się z  przeszkodami   i   hipoteza   otrzymuje  kolejne
potwierdzenie.      Falsyfikacjonista    zbliŜa    się    teraz  do  próbnego  roz-
wiązania problemu, choć nie uwaŜa, aby udało mu się eksperymentalnie
wykazać,  w  jaki  sposób  nietoperze  unikają  zderzeń  z  przedmiotami
podczas lo tu. Ujawnić się moŜe dowolna ilość czynników, które  wykaŜą
mu  błąd.  Być  moŜe  nietoperze  odbierają  echo  nie  za  pomocą uszu, lecz
pewnych  wraŜliw ych  miejsc  w  pobliŜu  uszu,  k t ó rych  działanie
zostało  zakłócone  przez,  z a tk a n i e   uszu  nietoperzy,  lu b   (ez  odkryto,  Ŝe
pewien  g a t u n e k   nietoperzy  u n i k a   kolizji  w  zupełnie  in n y  sposób,    a
więc    nietoperze    wykorzystane    w  doświadczeniu    nie  były
reprezentatywne dla całej populacji  nietoperzy.

Postęp w fizyce od A ryst o telesa poprzez Newtona do E insteina

jest  przykładem  o  nieco  większej  sk ali.   Falsyfikacjonistyczny  opis  tego
rozwoju  jest  mniej  więcej  t a k i .   Fiz yk a  Arystotelesa  była  do  pewnego
stopnia  teorią  poprawną,  poniewaŜ  wyjaśniała  szeroki  za-.  kres  zjawisk.
Wyjaśniała,  dlaczego  cięŜkie  przedmioty  spadają  na  ziemię  (w
p o s z u k i w a n i u   ich  n a t u r a l n e g o   miejsca  w  c e n t r u m   Wszechświata),
w y jaśn iała  d z i a ł a n i e   s y f o n u   i  pomp  ( w y j a ś n i e n i e   to  opierało  się  na
niemoŜliwości  próŜn i),  i i d   lecz  fizyka  Arystotelesa  została  w  k o ń c u
slalsyfikowana  na  św icie  i n n y c h   sposobów.  K a m i e n i e   u p u szczone  ze
szczytu  mas/tu   s t a l k i i   poruszającego  się  z  jednostajną  p r ęd ko ścią
u p a d a ł y  na p o k ł a d  n p o d s t a w y  m a s z t u ,  n i e  zaś w pewnej

odległości od podstawy, j a k  prz e wi dywał a teoria Arystotelesa. Księ Ŝyce
Jowisza  krąŜą  wokół  J owi sza,  a  ni e   wokół  Ziemi.  W  w i e k u   XVII
zgromadzono  duŜą  ilość  i nnyc h  falsyfikacji.  JednakŜe  d z i ę k i   hipotezom
Galileusza  i  Newtona  doszło  do  powstania  nowej  t e o r i i   fizycznej,  która
wyparła  fizykę  Arystotel esa.  Teoria  Newtona  wyjaśni a ł a  problem
spadających  ciał,  d z i a ł a n i e   syfonów  i  pomp  oraz  wszystkiego,  co
wyjaśniała  teoria  Arystotelesa,  lecz  t ł u m a c z y ł a   takŜe  zjawiska  kłopotliwe
dl a  teorii  Arystotelesa.  P o na dt o  te oria  Newtona  wyjaśniała  zjawiska,
k t ó r y c h   te ori a   A r y s t ot e l e s a   nie  b ra ł a   w  ogóle  pod  uwagę,  t a k i e   j a k
z w i ą z e k   pomiędzy  pływami  morza  a  pozycją  KsięŜyca,  oraz  zmianę  s i ł y
g r a w i t a c j i   wraz  z  wysokością  naci  pozi omem  morza.  Teoria  N e w t o n a
o d n o s i ł a  s u kc e s y przez dwa s t u l e c i a .   Próby jej sfalsyfikowania poprzez
odniesienie  jej  do  nowych  przewidywanych  zjawisk  o k a z a ł y  się
ni es kutec z ne.  Teoria  ta  dop ro wa dz i ł a  nawet  do  odkrycia  nowej
p l a n e t y,   N e p t u n a .   Lecz  mimo  jej  sukcesów  ciągłe  próby  jej
sfalsyfikowania  wreszcie  się  p o wi o dł y.   [Teoria  Newtona  uległa
falsyfikacji  na  wi e l e   sposobów.)  N i e   potrafiła  wyjaśnić  szczegółów orbi t y
Merkurego  a n i   z m ie nnoś ci  masy  szybkich  e l e kt r o nów  w  lampach
katodowych. Przed fizykami s t a n ę ł y  zatem t r u d n e   zagadnienia, poniewaŜ
problemy

dziewięt nastowiecz ne

u s t ą p i ł y

pola

problemom

dwudziestowiecznym,  k t ó r e   wymagały  nowych  s p e k u l a tywnych  hi pot ez
z d o l n y c h  je  r o z w i ą z a ć   w  postępowy  sposób.  Wyzwaniu  temu  sprostał
Einstein.  Jego  teoria  względności  wyjaśniała  zjawiska  wyj aś nia ne  przez
te ori ę N e w t o na ,  ale równieŜ i te, k t ó r y c h  tamta wyjaśnić nie zdołała.
Ponadto  teoria  Ei nste i na  przewidywała  nowe  spekulatywne  zjawiska.
Szczególna  teoria  względności  przewidywała,  Ŝe  masa  jest  funkcją
p rę d k oś c i   ora z  ze  masę  moŜna  z a m i e n i ć   na  energię  i  od w rot ni e,
n a t o m i a s t   ogólna  teoria  względności  przewidywała  ugięcie  promieni
ś

wietlnych w silnych polach grawitacyjnych. Próby s f a l s y f i k o w a n i a

t e o r i i E i n s t e i n a poprzez o d w o ł a n i e się cło nowych z j a w i s k n i e p o w i o d ł y
się. W s p ó ł c z e ś n i fizycy s ł o j a o b e c n ie

stepu wiedzy w dziedzinie fizyki. Później będziemy mieli okazję
wykazać jego niepoprawność.

Z powyŜszego w y n i k a , Ŝe pojęcie postępu, rozwoju n a u k i , jest

centralną kategorią w falsyfikacjonistycznej teorii nauki. Problem ten
rozwaŜymy nieco d o k ł a d n i ej w n ast ę p n y m rozdziale.

WSKAZÓWKI BIBLIOGRAFICZNE

Klas yczn e dzieło falsyfikacjonistyczne to Poppera Logic of Scientific

Discovery, Hulchinson, London 1968 [wydanie polskie, Logika odkrycia
mn,ko

», PWN, Warszaw;! 1977]. Pogląd y Poppera na filozofie n a u k i są

ro/.wijanc  w  dwóch  zbiorach  art yk u łó w,   Ohjecthi;  Kiitm-ti-tlge.  Oxford  Un i-
versily  Press,  Oxford  1972  [wydanie  polskie  Wiedza  obiektywna,  PWN,
Warszawa  1992],  oraz  Conjectures  and  Rejiiunwns,  Roulledge  and  Kegan
Paul,  London  1969.  Popularnym  esejem  falsyfikacjonislycznym  jest  P.  Me-
dawara  Induction  and  Intuition  in  Scientific  Tliought.  Methuen,  London
1969.  Dalsze  wskazówki  bibliograficzne  dotyczące  falsyfikacjonizimi  podaje
w rozdziale 5.

sukces, jeŜeli do n i e g o d o j d z i e , b y ł b y w i e l k i m n o w y m k r o k i e m n a przód w
fizyce.

Tak w y g l ą d a t y p o w e s t a n o w i s k o f a l s y f i k a c j o n i s l y c z n e wobec po-