plik

Strona 1

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

PJWSTK Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka w Japonii część I

Egzamin w formie pisemnej - tematy na egzamin

Podział na epoki historyczno-literackie

Główne rodzaje i gatunki japońskiej literatury oralnej

Cechy charakterystyczne literatury japońskiej

Najstarsze formy japońskiej poezji na przykładzie Manyōshū- struktura, typy wierszy

i główni poeci
5.

Najstarsze formy prozy Kojiki i Fudoki (fragmenty tekstów literackich)

Antologia Kokinshū –struktura, najważniejsi poeci

Opowieści dworskie monogatari – charakterystyka gatunku

Taketori monogatari, Ise monogatari (teksty literackie) –opis dzieł

Genji monogatari, Murasaki Shikibu - opis dzieła (fragmenty przekładów, II księga)

10.

Eseistyka zuihitsu jako gatunek na przykładzie Makura no sōshi Sei Shōnagon

(fragmenty)
11.

Kategorie estetyczne makoto, mono no aware, okashi, miyabi, yūgen, - przykłady

występowania
12.

Formy pamiętnikarskie Tosa nikki, Kagerō nikki, Izumi Shikibu nikki (fragmenty)

13.

Eseje średniowieczne Tsurezuregusa, Hōjōki,

14.

Pamiętnik Abutsu Utatane no ki (fragmenty)

15.

Antologia Shinkokinshū –struktura, najważniejsi poeci

16.

Opowieści wojenne gunki monogatari na przykładzie Heike monogatari –

charakterystyka gatunku
17.

Powieść nowożytna ukiyozōshi- charakterystyka gatunku

18.

Ihara Saikaku – sylwetka twórcza

19.

Utwory kōshokumono Ihary Saikaku –charakterystyka, tematyka

20.

Utwory chōninmono Ihary Saikaku – charakterystyka, tematyka

Znajomość przetłumaczonych fragmentów dzieł literackich

Strona 2

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka Japonii wykład 1

Wprowadzenie do literatury japońskiej, okres Nara dn…………

Bibliografia:

1. Mikołaj Melanowicz, Literatura japońska od połowy VI do XIX w, t. I, PWN,

Warszawa 1994

2. Wiesław Kotański, Dziesięć tysięcy liści, PWN, Warszawa 1961
3. Estetyka Japońska, red. Krystyna Wilkoszewska, t. I i II, Universitas, Kraków 2001,

2005

4. Dziesięć wieków Genji monogatari w kulturze Japonii, red. Iwona Kordzińska-

Nawrocka, WUW, Warszawa 2009

5. Iwona Kordzińska-Nawrocka, Japońska miłość dworska, TRIO, Warszawa 2005
6. Iwona Kordzińska-Nawrocka, Ulotny świat ukiyo-obraz kultury mieszczańskiej w

twórczości Ihary Saikaku, WUW 2010

I. Literatura japońska - podstawowe informacje:
1.

Obszar rozwoju: Archipelag Wysp Japońskich

Okres rozwoju: od VI wieku literatura oralna i pisana w języku japońskim,

VI-XII w. literatura pisana w języku chińskim, XII-XIX klasyczny język japoński
3.

Pierwsze dzieła: Kojiki (Kojiki, czyli księga dawnych wydarzeń, 712r. pol.

wyd. 1986), Nihongi (Kronika japońska 720r), Manyōshū (Dziesięć tysięcy liści, 781
r.)
II. Cechy szczególne literatury japońskiej:
1.

dominacja krótkiej formy przede wszystkim w liryce

emocjonalizm, przewaga liryki nad epiką

synkretyzm różnych gatunków literackich

III. Epoki historyczno-literackie:



Definicja: (Mikołaj Melanowicz, Literatura japońska, tom I) „ etap procesu

literackiego wyróżniający się charakterem kierunków, konwencji, gatunków
estetycznych, koncepcji oraz gustów literackich i artystycznych, dających się
zamknąć przybliżonymi datami w chronologii dziejów literatury narodowej”



Historię literatury japońskiej można podzielić na następujące okresy:

Podział ze względu na schemat historyczno-polityczny uwzględniający ośrodki
władzy:
o

Yamato i Nara VI-VIII w.

Heian IX-XII w.

Kamakura-Muromachi XIII-XVI w.

Edo XVII-XIX w.

Okres tokijski od XIX w.

Podział historyczny:

1.  Starożytność kodai do XII w.
2.  Średniowiecze chūsei do XVI w.
3.  Nowożytność kinsei do II połowy XIX w.
4.  Współczesność: wcześniejsza kindai do II wojny światowej, późna  gendai  po II

wojnie światowej

Podział uwzględniający publiczność literacką, czyli głównych twórców i odbiorców:

Strona 3

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

1.  Dworska do XII w.
2.  Samurajska do XVI w
3.  Mieszczańska do 1868 r.
4.  Ogólnonarodowa od końca XIX w.

Literatura okresu Nara

Nara -

okres stabilizacji po wiekach walk i przeprowadzek; 708 r. cesarzowa

Gemmei wydaje rozkaz budowy stolicy w Narze (Heijō)
1.

Regularne kontakty z kontynentem, Chinami; największy okres wpływów

chińskiej kultury – sinizacja życia codziennego; chiński- językiem oficjalnym
(dokumenty, listy urzędowe, kroniki, oficjalne pamiętniki)
2.

Twórczość literacka uprawiano w języku chińskim i japońskim

Formy literatury oralnej
1.

Norito - rytualne teksty religijne, modlitwy, zaklęcia, rytmiczne,

przekazywane ustnie; Shinwa - opowieści o bóstwach , Densetsu - legendy o
herosach, Setsuwa – anegdoty, krótkie historie
2.

Waka – poezja japońska, Frazy pięcio lub siedmio-sylabowe, Chōka długa

pieśń: powtarzany układ 5 -7 zakończony wersem 7 sylabowym ; Tanka – krótka
pieśń 5-7 5-7-7
3.

Kayō – pieśni, ballady; tematyka: pieśni miejskie, wiejskie, pracy, zabawy,

biesiadne,  miłosne,  religijne    nurt  katarimono-    rzeczy  opowiadane  przekazywane
ustnie, przeznaczone do śpiewu lub recytacji pieśni;  Saibara – „muzyka zachęcająca
konie do wyruszenia w drogę” czyli muzyka poganiaczy koni
Kojiki, czyli księga dawnych wydarzeń, 712
1.

Najstarsze zachowane dzieło; opracowane przez Ō no Yasumaro i jego

zespół na polecenie cesarzowej Gemmei
2.

Zgodnie ze wstępem- cesarz Temmu (673-686) polecił Hieda no Are nauczyć

się  na  pamięć  genealogii  rodu  cesarskiego  i  innych  starych  opowieści  ;
usystematyzowany  zbiór  mitów,  legend,  pieśni  genealogii  do  okresu  cesarzowej
Suiko (VI w.)
Nihongi (Kronika japońska), 720 r.
Fudoki    opracowywane  w  urzędach  prowincjonalnych  na  rozkaz  cesarski,  wiersze,
legendy, baśnie;  najstarsze Izumo fudoki  733 r. zachowane w całości, Tango fudoki-
opowieść o Urashima Tarō,  Opowieść Hagoromo (Szata z piór)
Man’yōshū (Dziesięć tysięcy liści, 781)
1.

Pierwsza antologia poezji; składa się z 20 ksiąg, zawiera 260 chōka, 4200

tanka
2.

Ōtomo Yakamochi (716-785) główny kompilator; tematyka różnorodna –

przyroda i jej piękno, miłość, wierność, śmierć, praca, podróże
3.

Trzy typy wierszy: banka- elegie, sōmon –pieśni miłosne, zōka – pieśni

różne, azumauta –pieśni ze wschodnich prowincji ; utwory anonimowe,
4.

makoto- realizm, prawda, odwzorowywanie własnych uczuć i doświadczeń,

realizm ujęcia
Reprezentuje cztery pokolenia poetów:
1.

Okres literatury ustnej Yamato : cesarz Yūryaku (V w.), Nukada Ōkimi (VII

w.)
2.

Okres dojrzewania formy poetyckiej koniec Yamato- Kakinomoto Hitomaro

(VII w.)
3.

Poeci z okresu Nara- Yamabe Akahito (724-749), Ōtomo Tabito (665-731)

Dojrzałość sztuki poetyckiej koniec Nara- Ōtomo Yakamochi

Strona 4

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka Japonii wykład 2

Literatura okresu Heian – Kokinshū i opowieści dworskie dn…………….

Okres Heian VIII-XII w.

Jeden z najdłuższych w historii, 400 lat względnego spokoju

Początek: 794 rok cesarz Kammu przenosi stolicę do Heiankyō

Koniec: 1192 rok Minamoto Yoritomo po zwycięskiej bitwie pod Dannoura

nad rodem Taira otrzymuje tytuł shoguna
4.

Dominująca pozycja arystokracji dworskiej w życiu politycznym i

kulturalnym; supremacja rodu Fujiwara
5.

Rozwój wysoko rozwiniętej kultury dworskiej miyabi (miya- stolica;

przeciwieństwo inaka, hina -prowincja)
6.

izolacjonizm kulturowy 894 r. wstrzymano poselstwo do Chin karabunka

(kultura chińska) – yamato bunka (kultura narodowa)

Kokinshū, Kokinwakashū „Zbiór japońskich pieśni dawnych i dzisiejszych”, 905 -
antologia z rozkazu cesarskiego chokusenshū; cesarz Daigo ; poezja od IX w. do X w.

1.

Redaktorzy: Ki no Tsurayuki (872-945), Ki no Tomonori (?-907), Ōshikōchi

Mitsune (daty nieznane), Mibu Tadamine (?850-?920)
2.

Poeci Rokkasen (Sześciu mistrzów poezji): mnich Henjō (816-890), Ariwara

Narihira (825-880), Fun’ya (Bun’ya) Yasuhide, mnich Kisen, Ono no Komachi IX
w., Ōtomo Kuronushi
3.

Kompozycja dzieła: 1111 wierszy (chōka – 5, tanka – 1102), 20 ksiąg: I-VI

cztery pory roku, wiosna (I-II), lato (III), jesień (IV-V), zima (VI); VII-X wiersze
okolicznościowe z okazji urodzin, rozstania, podróży; XI-XV wiersze miłosne; XVI-
XX wiersze różne

List i poezja
1.

List jako forma zalotów, wyznanie prawdziwych i skrywanych emocji; w

początkowym stadium uczuć - list jako forma autoprezentacji
2.

informuje o: gustach, upodobaniach, pozycji i majątku, wykształceniu

nadawcy
3.

Wiersz: częste odwołania do znanego wiersza; o elokwencji świadczyła nie

tyle  inwencja  i  oryginalność  poetycka,  ile  umiejętność  posługiwania  się  znanymi
motywami

Źródła inspiracji:  przyroda i jej przemiany, obrazy (keibutsu) czterech pór roku 1.
Wiosna-  ume,  sakura,  ryczące  jelenie  ;  2.  Lato-  świetliki,  cykady,  tachibana;  3.
Jesień- klony momiji, opadające liście, kiku, tsuki, dzikie gęsi; 4. Zima- śnieg


Opowieści dworskie  ōchō monogatari
powstanie-  początek  X  wieku,    gatunek  rozwijał  się  przez  blisko  600  lat;    czasy
rozkwitu  przypadają  na  epokę  Heian;    największe  dzieło  tego  gatunku  Genji
monogatari (Opowieść o księciu Genjim)

Strona 5

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

w okresie Kamakura i Muromachi  - gatunek opowieści dworskich rozwijał się nadal
w postaci epigońskich utworów; w toku historycznej ewolucji tego gatunku  powstało
bardzo wiele utworów;   do naszych czasów przetrwało zaledwie kilkanaście
1.

Etymologia i semantyka terminu ōchō monogatari

złożeniem dwóch wyrazów:
Ōchō - oznacza dynastię, dwór cesarski, systemu polityczno-prawny –przodująca rola
arystokracji  dworskiej    odrębne  odmiany  gatunkowe:  rekishi  monogatari-kroniki
historyczne, setsuwa monogatari -  opowieści anegdotyczne oraz gunki monogatari-
eposy wojenne
Słowo mono -szeroki zakres semantyczny:  rzecz materialna postrzegana wizualnie, -
rzecz  niematerialna  odczuwana  empirycznie,  istota  ludzka  lub  zwierzę,  miejsce,  cel
do którego się zmierza, zazwyczaj miejsce święte-świątynia
2.

Rola opowieści dworskich

doskonałe  narzędzie  dydaktyczne  dla  młodych  kobiet;  ulubiona  forma  rozrywki  i
spędzania  wolnego  czasu  ;  postacie  występujące  w  utworach,  zdarzenie  z  ich  życia
problemy  i  historie  miłosne  stawały  się  tematem  rozmów,  a  młode  kobiety  często
utożsamiały się z bohaterami
3.

Kompozycja monogatari

proza narracyjna o niejednolitej formie; obecność estetyki miyabi – „wyrafinowana
elegancja  dworska”;  synkretyzm  rodzajowy  -  mieszanie  cech  rodzajowych  epiki  i
liryki;  dwa  podstawowe  typy:    tsukuri    monogatari  -  powieść  fikcyjna  i  uta
monogatari (opowieści do pieśni) odmiana powieści poetyckiej
Tematyka  jednorodna  -  prywatne  życie  przedstawicieli  arystokracji  dworskiej,
bogate  i  skomplikowane  związki  miłosne;  Irogonomi  bungaku,  czyli    literatura
miłosna; irogonomi  „wysublimowane pożądanie” złożenie: Iro – pochodzi  od słów
irose  ,  irone      ukochana,  kobieta;  konomi  -  wskazuje  na  uwielbienie,  upodobanie,
zainteresowanie
4.

Taketori monogatari (Opowieść o zbieraczu bambusów, X w.)

autor  anonimowy;  najstarsza  opowieść  dworska;  opowieść  ramowa  w  losy  głównej
bohaterki  wplecione  historie  jej  pięciu  zalotników;  bohaterka  księżniczka  Kaguya,
istota przybyła z księżyca, odbywa karę na Ziemi; Opisana jako henge – obca, dziwna
5.

Ise monogatari (Opowieści z Ise, X w.)

Zbiór 125  opowieści –przedstawione historie łączy postać głównego bohatera poety i
amanta  Ariwary  Narihiry;    określany  jako  mukashi  otoko  arikeri    (był  sobie  kiedyś
pewien mężczyzna)
Punktem centralnym każdej części jest poemat  Narihiry  wokół, którego osnuta jest
historyjka miłosna
Całe życie  głównego bohatera  - pierwsza opowieść po rytuale  gempuku  (ceremonia
dojrzałości), ostatnia wycofanie z życia

Strona 6

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka Japonii wykład 3
Genji monogatari, Murasaki Shikibu dn…………….………..

Murasaki Shikibu (978-1014 lub 1025, 1031)

wywodzi  się  z  warstwy  zuryō  -  arystokracji  prowincjonalnej;  ojciec    Fujiwara
Tametoki ; pełnił różne funkcje urzędnicze, gubernator prowincji  Echizen i Echigo,
poeta,  znawca  klasyki  chińskiej;  brat  Fujiwara  Nobunori,  starannie  wykształcony,
znał  zarówno  klasykę  chińską  jak  i  japońską;    mąż  Fujiwara  Nobutaka  małżeństwo
okazuje się szczęśliwe, ale nie trwa długo, mąż umiera podczas epidemii
przyjęta na dwór cesarzowej Shōshi, żony cesarza Ichijō; po śmierci cesarza wraz z
cesarzową przenosi się do jej rezydencji nad jeziorem Biwa
Umiera prawdopodobnie pomiędzy 1025-1031 rokiem.
II.

Genji monogatari, 1008

pierwsza psychologiczna powieść w literaturze światowej, pierwsza miłosna powieść
w literaturze japońskiej
doczekała się wielu tłumaczeń na języki europejskie i kilka na współczesny japoński
przedstawia obraz społeczeństwa arystokratycznego na przełomie w X i XI wieku
III.

Kompozycja i struktura

Akcja: brak jednolitej formy, rozbudowany świat zdarzeń powieściowych,
liczne wątki epizodyczne, postać tytułowego bohatera jako element jednoczący
Epizodyczność bamensei i nowelistyczność tanpensei
Przestrzeń:  środowisko  przestrzenne  ograniczone  do  stolicy-  dwór  cesarski,
rezydencja księcia Genji, wyjątki: Kitayama,  wybrzeże Suma, Uji ostatnie dziesięć
ksiąg
Czas:  bliżej  nieokreślona  przeszłość,  układ  chronologiczny,  czas  poszczególnych
wydarzeń przyjmuje cykl naturalny związany z upływem dni i nocy, miesięcy i pór
roku
Bohater:  liniowy  sposób  konstrukcji;  akcja  koncentruje  się  wokół  głównej  postaci
księcia Genji;   postaci uboczne i  epizodyczne związane z postacią centralną  -każda
posiada własną linię rozwoju
Światopogląd  powieści:    koncepcje  o  podłożu  buddyjskim,  koncepcje  o  podłożu
konfucjańskim, koncepcje o podłożu estetycznym
1.

Koncepcje buddyjskie: ilustracja filozofii karmy, której podporządkowany jest

temat, struktura powieści
Epilog  I  części  –cierpienie  księcia  to  kara  za  przewinienia  w  młodości  i  związek  z
Fujitsubo;    mujōkan  poczucie  efemeryczności  i  niestałości  bytu-  utwór  ukazuje
niestałość  bytu;      ostatnia  księga  Yume  no  ukihashi  (ulotny  most  snów)    życie
porównane do ulotnego mostu
2.

Konfucjanizm oddziaływał w dziedzinie stosunków rodzinnych

ideologia sanjū „trzech podległości”;  androcentryczny porządek społeczny traktujący
męski  punkt  widzenia  jako  normę  ogólnospołeczną  -pozycja  i  kariera  kobiety  była
uzależniona  od  pozycji,  jaką  posiadał  jej  ojciec  bądź  mąż  (ushiromi  –szarej
eminencji);    konwencja  językowa  -nazywanie  kobiet  od  imion,  tytułów  lub  funkcji
zawodowych ich ojców i mężów
3.

koncepcje estetyczne- mono no aware (patos rzeczy) i aware (emocjonalna

wrażliwość) wzbudza:
obcowanie z tworami natury; dziełami sztuki; widok pięknych ludzi; piękne formy,
przedmioty; podniosłe zdarzenia z życia publicznego i prywatnego

Strona 7

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka Japonii wykład 4
Literatura eseistyczna zuihitsu i pamiętnikarska nikki dn………

I Zuihitsu
Sei Shōnagon (dakładne daty życia nieznane, XI w.)



Pochodzi z warstwy zuryō; ojciec Kiyohara Motosuke - służył na dworze

cesarza Murakami, jeden z kompilatorów antologii Gosenwakashū; poeta i uczony



982 wychodzi za mąż; Tachibana Norimitsu –opisany jako silny i odważny



Rodzi syna Norinagę; rozstaje się z mężem



Służba na dworze Teishi- małżonki cesarz Ichijō , córki Fujiwary Michitaki



Wychodzi powtórnie za mąż Fujiwara Muneyo (mąż ma 70 lat); Sei ma 35 lat



Ostanie lata życia nieznane

Makura no sōshi (Zapiski spod wezgłowia, Notatki spod poduszki)



Zbiór krótkich esejów, wspomnień, uwag i luźnych zapisków



Kompozycja: Ruijū wyliczenia, enumeracje; Nikki pamiętnik, wspomnienia

(np. opis dworu Teishi, samej cesarzowej, dworu cesarza Murakami – ideał); Zuisō
fragmenty z opisami natury, własnych uczuć i przemyśleń, wspomnienia o Fujiwarze
Yukinari i Fujiwarze Tadanobu
II.

Kategoria estetyczno-literacka okashi



Dzisiaj okashii - interesujący, zabawny, ciekawy



Motoori Norinaga- teoria dotycząca etymologii słowa: w okresie Heian -

wyraża podziw dla zjawisk i rzeczy; w okresie Edo - satyrę i ironię



Znaczenie:

Wygodny, przyjemny – wiadomość, list

Interesujący, ciekawy – dzieło malarskie, przedmioty, wiersze, muzyka, meble

Piękny, fascynujący, pociągający- wygląd ludzi, widoki

Miły, sympatyczny- dzieci, młodzi ludzie

Wytworny, elegancki – charakter, cechy osobowościowe, usposobienie,

zachowanie
okashi  w  Makura  no  sōshi:  Stan  emocjonalny  będący  reakcją  na  zewnętrzne
atrybuty  świata    kładzie  nacisk  na  opisanie  odczuć  i  jednocześnie  świata
zewnętrznego, wskazuje na piękno otaczającej rzeczywistości

II Nikki -pamiętniki

Pisane kaną, tematyka prywatna, osobista, narracja często w trzeciej osobie;
przepojone liryką

1. Tosa Nikki ( Pamiętnik z Tosy), około 935 rok- Ki no Tsurayuki



Pierwszy pamiętnik prywatny; autor mężczyzna pisze jako kobieta



930-934 przebywał w Tosa (Sikoku) jako gubernator



Opis podróży powrotnej do stolicy ; trwała 55 dni, podróż morska

2. Kagerō nikki (Pamiętnik ulotnych chwil), Michitsuna no Haha



Pisarka Matka Michitsuny (935-995); warstwa zuryō; ojciec Fujiwara

Tomoyasu


954 r. 19 lat poślubia Fujiwarę Kaneie, jako żona poboczna; ma z nim syna

Michitsunę


Trzy księgi opisują 19 lat małżeństwa z Kaneie

Strona 8

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

I  księga:  okres  954-968  ;poznanie  Kaneie,    jego  zaloty;  oświadczyny;  małżeństwo;
narodziny syna nowa kochanka w życiu Kaneie; samotność i cierpienie
II księga: okres 969-972, osłabieniu ulegają relacje z mężem; autorka szuka oparcia
w  religii  ;pielgrzymki  do  świątyń;    opisy  piękna  przyrody;  przemyślenia  na  temat
własnego losu i przeznaczenia
III księga:  okres 972-974; obiektywnie podchodzi i ocenia małżeństwo; koncentruje
się na wychowania syna

3. Izumi Shikibu nikki (Pamiętnik Izumi Shikibu), Izumi Shikibu



Izumi Shikibu (976-?)- córka Ōe Masamune (Ród Ōe – uczeni zajmujący się

chińską  klasyką);  996  r.  ślub  z  Tachibana  Michisada,  córka  Koshikibu;    999  r.
towarzyszy  mężowi  do  Izumi;  kochanka,  rozpad  małżeństwa;  1000  r.  powraca  do
Kioto;  1001  poznaje  księcia  Tametaka;  1002  rozwód  z  mężem;  1002  umiera
Tametaka; 1003 brat książę Atsumichi posyła posłańca z listem , początek burzliwego
romansu,  przeprowadzka  do  rezydencji  księcia;  1004  wspólny  wyjazd  do  świątyni
Kamo,  w  czasie  święto  Aoi;  1005  rodzi  syna  księcia;  1007  książę  umiera,  Shikibu
wraca do domu;


Pamiętnik: odtwarza 14 miesięcy romansu z księciem Atsumichi; zaloty;

nawiązanie znajomości; przeprowadzka do domu księcia; związek wywołał skandal;
różnica w pozycjach społecznych; Książę Atsumichi (Sochi no miya)- syn cesarza
Reizei, matka – córka Kaneie


Izumi określana mianem ukareme kobiety frywolnej (Fujiwara Michinaga)

Strona 9

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka Japonii wykład 5
Opowieści wojenne gunki monogatari dn………………

Japońskie średniowiecze chūsei



Kamakura (1192-1333)siogunat rodu Minamoto w mieście Kamakura



Muromachi (1336-1598) siogunat rodu Siogunat rodu Ashikaga w dzielnicy

Muromachi w Kioto; Azuchi (1573-1582) Oda Nobunaga , Momoyama (1582-1598)
Toyotomi Hideyoshi



Literatura średniowieczna



Nowy gatunek epiki gunki monogatari ; rekishi monogatari kroniki

historyczne Mizukagami , Masukagami; Otogizōshi (zeszyty do rozrywki) bajki i
opowieści

mityczne

;

Inja

bungaku

literatura

mnichów

–eremitów;

Shinkokinwakashū - Nowa antologia poezji dawnej i współczesnej; Renga pieśń
wiązana ; Teatr nō

Gunki monogatari- opowieści wojenne



Opowieści anonimowe; opowiadacze kataribe, wędrowni mnisi biwabōshi ;

prosty, mówiony język, akompaniament instrumentu biwa



Opowiadali historię powstania świątyń i inne historyczne wydarzenia

Cechy gatunkowe



Temat- opis bitew i wojny; kompozycja – rozwijająca się zdarzenia i fabuła

się komplikuje, pojawiają się nowe wątki uboczne; Czas przeszły; Język japoński,
potoczny i elegancka chińszczyzna; Brak bohatera głównego, bohater zbiorowy;
Narrator obiektywny, zewnętrzny



Heike monogatari- Opowieść o rodzie Taira



Pierwsza część: 6 ksiąg wzrost potęgi Tairów i Taira Kiyomori ; Druga część

7  i  8    księga  Tairowie  opuszczają  stolice,  opis  czynów  Kiso  Yoshinaka  wielkiego
wojownika, jego śmierć; Trzecia część  9-12 księga  wyparcie Tairów i zniszczenie
ich pod Dannoura, Minamoto  Yoshitsune

2.

Hōgen monogatari- opowieści ery Hōgen



1156-1159 opowieść o walce o władzę wokół tronu cesarskiego



I część Konflikt pomiędzy pretendentem Sutoku i Goshirakawą



II część walka stronnictw rody Fujiwara, Minamoto i Taira



III część Yoshitomo zwycięża, klęska cesarza Sutoku i banicja.



Taiheiki Kronika wielkiego pokoju 1371;

50  lat  historii;  Od  1318  wstąpienie  na  tron  cesarza  Godaigo;  do  panowania  cesarza
Gomurakami 1367; poczatek plany Godaigo obalenia władzy Takatoki Hōjō  ; czyny
zwolenników  cesarza  księcia  Norinagi,  Nitty  Yoshisady,  Kusunoki  Masashige  ;
obalenia regenta w Kamakurze

Yoshitsuneki (Gikeiki) Życie najsłynniejszego rycerza Yoshitsune ; W

formie luźnych anegdot setsuwa

Strona
10

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka Japonii wykład 6
Zuihitsu i pamiętniki średniowieczne dn………………

Kamo Chōmei 1155-1216

wybitny poeta, pisarz i krytyk literacki;  prawdziwe imię Nagaakira ;syn Nagatsugu -
wpływowego  kapłana  świątyni  Shimogamo  jinja;  po  śmierci  ojca  stracił  szansę  na
karierę; kariera jako poeta nadworny - brał udział w utaawase; związał się ze szkołą
Rokujō  -założyciel Shōmyō  - polemizował z poetą Fujiwara Shunzei ; 1201 członek
Wakadokoro  Urząd Poezji  przy cesarzu Gotoba ; 1211 udał się do Kamakury uczyć
sioguna  Minamoto  Sanetomo  (drugi  syn  Yoritomo)  poezji;  zrezygnował  z  kariery
urzędniczej,  został  mnichem-eremitą;  zaszył  się  w  Ōhara  koło  góry  Hiei  ;  później
Hino na pd Kioto
Dzieła:  Iseki Zapiski z Ise, 1186 opis podróży ;  Hōjōki Zapiski z pustelni, 1212;
Hasshinshū    Zbiór  opowieści  o  przebudzeniu  wiary  –  buddyjskie  setsuwa  ,  1214-
1215 (Historie mnichów buddyjskich i hijiri świętych mędrców);  Kamo Chōmei shū
Antologia poezji
Hōjōki  -  gatunek  zuihitsu  1280;    utwór  składa  się  z  pięciu  części  tematycznych:  O
ulotności ludzkiego życia mujō; Katastrofy i żywioły: pożar, taifun, głód, trzęsienie
ziemi,  decyzja o życiu w pustelni; Opis dnia codziennego w pustelni;

II.

Kenkō Hoshi (Yoshida Kenkō, Yoshida Kaneyoshi), (1283-1352)

Poeta,  eseista;  urodzony  w  rodzinie  związanej  ze  świątynią  Yoshida  jinja;    Urabe
Kaneaki  –ojciec,  urzędnik  piątej  rangi,  Jibushō  (MSW);  Kaneaki  służył  cesarzowi
Gouda (1274-1287), cesarzowi Gonijō (1301-1308); Kenkō był nauczycielem księcia
Kuniharu  (przyszłego  cesarza  Gonijō);  uczył  jego  matkę  Motoko  córkę  Horikawy
Tomonori wpływowy arystokrata
Dzieła: Tsurezuregusa  Szkice z wolnych chwil,  Zapiski dla rozrywki ,1330-1331;
Kenkō Hōshi shū antologia poezji;   Tsurezuregusa-  zuihitsu ; wstęp i 243 szkice;
Każdy  szkic  ma  odrębną  kompozycję;    tematycznie  niezależne;    Język  japoński  i
wstawki  w  kambun  ;    najstarszy  odpis  1431  rok  pióra  Shōtetsu;   mujō  –nietrwałość
świata;  Kompozycja:  setsuwa  anegdoty,  przypowieści  buddyjskie;  wyliczanki,
enumeracje; shinzen kanshō- wychwalanie piękna natury;  nikki

–

wspomnienia;

Danseiron, joseiron uwagi na temat mężczyzn i kobiet; Jinseiron, sekairon poglądy
na życie i świat (wychowanie, wykształcenie, relacje męsko damskie, kultura picia,
uczucia )

III.

Abutsu ni (1208-1283)

imię  klasztorne;    poetka,  pisarka;    córka  Taira  Norishige,  wychowana  na  dworze;
druga  żona  Fujiwary  Tameie  ;    miała  z  nim  dwóch  synów  Tamesuke  i  Tamemori;
1275  po  śmierci  męża  zostaje  mniszką;  spór  o  spadek  po  mężu  pomiędzy  Tameuji
synem  z  pierwszego  małżeństwa  a  Tamesuke  ;    Abutsu  jedzie  do  Kamakury,  aby
uzyskać rozwiązanie problemu; podróż rozpoczyna się w 1277
Dzieła:  Izayoi nikki Dziennik 16. nocy , 1280; trzy części tematyczne: I część opis
sporu  o  majątek  po  mężu,  posiadłość  oraz  manuskrypty  Fujiwary  Teiki;  II  część
notatki z podróży; III część pobyt w Kamakura, kończy utwór chōka
Utatane  no  ki  Zapiski  z  drzemki  -  opis  przeżyć  z  młodości;  służyła  na  dworze
księżniczki Anka mon’in ; poznała pewnego arystokratę, swoją pierwszą miłość; opis

Strona
11

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

uczuć i relacji ; forma noweli; brak typowej kompozycji charakterystycznej dla
pamiętnika ; nie ma dat, nazwisk, faktów; nie przestrzegany porządek chronologiczny

Poezja średniowieczna
IV Shinkokin wakashū (Zbiór pieśni dawnych i dzisiejszych) 1205 r. na rozkaz
cesarza Gotobain ; zawiera 2000 wierszy zebranych w 20 księgach ; wstęp kanajo;
Posłowie manajo ; Kompilatorzy: Minamoto Michitomo, Fujiwara Ariie, Fujiwara
Teika, Fujiwara Ietaka, Fujiwara Masatsune, Jakuren ; poezja dawnych poetówi
Manyoshū, Kokinshū i poetów kompilatorów i im współczesnych.

Tematyka:  Cztery  pory  roku:  Wiosna  1,2  ;  Lato  3  ;  Jesień  4,5  ;  Zima;  Wiersze
urodzinowe  Ga;  Wiersze  o  rozstaniach;  Wiersze  miłosne  5  ksiąg;  Różne  wiersze  3
księgi; Jinji wiersze shintoistyczne ; Shakkyō wiersze buddyjskie ; Dominuje tanka ;
Kakekotoba słowa o podwójnych znaczeniu matsu, naku, aki  Honkadori  lub hikiuta
zapożyczenia  z  innych  wierszy  lub  prozy  ;  Honka-  oryginalny  wiersz  tori
zapożyczenie;  poezja  i  proza  najczęściej  z  Kokinshū,  Ise  monogatari  i  Genji
monogatari;  Daiei    -wiersze  na  określony  temat  najczęściej  pochodzą  z  utaawase  ;
Hyakushu  zwyczaj  komponowania  100  poematów;  Poezja  dworska,  elegancka;
Furuki kotoba kokoro atarashi - Stare słowa, nowe uczucia

Wartości  estetyczne:  Yūgen  ukryta  głębia  ;  Ushin  z  sercem,  wrażliwość,  pełnia
uczuć ; Wabi-skromność ubóstwo ; Yūgen - pochodzenie chińskie - buddyjska głębia;
Okres Heian - Kokinshū (Manajo) delikatna głębia’ Fujiwara Shunzei Koraifūteishō-
porównianie  do  aware  i  en-  pojawia  się  pojęcie  yōsei  połączenie  serca  i  poetyckiej
formy, dalekie, zamglone piękno; Fujiwara Teika Maigetsushō  styl wiersza yūgentai
; Kamo Chōmei Mumyōshō głębia nie wyrażona słowami;
Ushin  Okres  Heain-    elegancja;  Fujiwara  Teika  -  ushintai  rodzaj  wiersza;  Renga    -
mushin-ushin

Poeci:    Fujiwara  Teika,  Sadaie  1162-1241    Poeta,  krytyk  literacki  ,  syn  Fujiwary
Shunzei;  Matka  Kaga,  dama  dworu  małżonki  cesarza  Toby;  Wychowywał  się  na
dworze;  Służył  w  rezydencji  kanclerza  Kujō  Kanezane  ;  Wziął  udział  w  utaawase
związał się z cesarzem Gotoba ; Kariera dworska  -poeta, krytyk literacki, nauczyciel;
Dzieła:  Ogura  Hyakunin  isshu  (Sto  wierszy  stu  poetów),  Kindaishūka  (Wybitne
wiersze  współczesne)  1209,  Meigetsuki  (Zapiski  przy  jasnym  księżycu)  1235
pamiętnik w języku chińskim;
Saigyō  1118-1190Wywodził  się  z  warstwy  samurajów,  Prawdziwe  imię  Satō
Norikiyo;  Pełnił  funkcje  w  gwardii  cesarskiej;  20  rok    życia  zostaje  mnichem    imię
Saigyō;  Podróżował  po  kraju,  mieszkał  w  świątyniach    góra  Kōya;  znał  Fujiwarę
Shunzei, Jakurena; Brał udział w utaawase, uczył sztuki poetyckiej
Fujiwara  Toshinari,  Shunzei    (1114-1204)  -Poeta,  krytyk  literacki,  syn  poety
Fujiwary Toshitady ;  Przyjaciel Saigyō; Redaktor Senzaishū (Zbiór tysiąca lat) 1188
na  rozkaz  Goshirakawy  ;  Udział  w  utaawase;  1197  na  prośbę  księżniczki  Shikishi
napisał podręcznik Korai Fūteishō ; Tematyka mujō przemijanie, upływ czasu
Fujiwara  Karyū  1158-1237;    Uczeń  Fujiwary  Shunzei;  Redaktor  Shinkokinshū;
Służył  cesarzowi  Gotoba  ;  Pod  koniec  życia  zostaje  mnichem;  Elegancki  styl,
romantyczne podejście
Jakuren 1193-1202 -Fujiwara Sadanaga, adoptowany syn Shunzei; Służył na dworze
Goshirakawy  ;  jako  mnich  podróżował  do  Izumo,  na  górę  Kōya,  Kamakury;
Zamieszkał w Sagano

Strona
13

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Kultura literacka Japonii wykład 8

Ihara Saikaku i powieść nowożytna dn……….

Epoka Edo 1603-1868

Epoka Tokugawa, nowożytność kinsei; Dwa podokresy: kultura Genroku
1688-1704 Osaka, Kioto; Kultura Kasei 1804-1830 Edo

II.

Ihara Saikaku 1642-1693

Życiorys:

urodził  się  w  Osace  w  1642  roku,  pochodził  z  rodziny  kupieckiej,  prawdziwe  imię
Hirayama Tōgo, życie owiane tajemnicą; jako dziecko kupca musiał zacząć edukację
w  wieku  7,  8  lat;    w  wieku  10  lat  zaczął  pracować  w  rodzinnej  firmie,  aby  później
móc  ją  odziedziczyć;  w  wieku  15,  16  lat  przeszedł  prawdopodobnie  ceremonię
gempuku; zaczął pisać wiersze haikai;ożenił się wieku 20, 21 lat , ale szybko stracił
żonę;  pisarz  został  sam  z  trójką  dzieci,  z  których  jedno  było  niewidome;  przekazał
swój  biznes  uczniowi  i  sam  wybrał  życie  podróżnika;  1675  r.  Haikai  dokugin
ichinichi senku (Tysiąc strof haikai skomponowanych w jeden dzień)

Podział utworów Saikaku

ze względu na treść i poruszane tematy:



kōshoku mono - utwory o miłości



buke mono - utwory dotyczące samurajów



chōnin mono - opowieści o mieszczanach



zatsuwa mono - utwory o różnorodnej tematyce



osobne miejsce zajmuje grupa utworów wydanych po śmierci pisarza.

Najważniejsze powieści

  1682 rok, kiedy Saikaku ma 41 lat, powstaje pierwsza powieść Kōshoku ichidai
otoko (Życie miłosne mężczyzny)
1684  Kōshoku  gonin  onna  (Pięć  kobiet  i  ich  życie  uczuciowe),  Kōshoku  ichidai
onna    (Żywot kobiety swawolnej)
1688 Nippon eitaigura (Wieczysty skarbiec japoński)
1692 Seken munesan’yō (Świat obrachunków)
Tworzy przez 11 lat, do śmierci w 1693 roku, pozostawił w sumie 26 dzieł
po śmierci jego uczeń Hōjō Dansui zebrał i opublikował nie wydane wcześniej dzieła

Gatunek ukiyozōshi - opowieści ulotnego świata

Utwory o charakterze nowelistycznym tanpen

Kontynuacja tradycji literatury eseistycznej, anegdotycznej setsuwa
Budowa:    maegaki  wstęp  -  wprowadzenie  odpowiedniego  nastroju,  odniesienia
dotyczą świata przyrody; rozwinięcie tematu; zakończenie stanowiące podsumowanie
czas    powieści  zdarzenia  z  przeszłości,  ale  narracja  prowadzona  jest  w  czasie
teraźniejszym
narrator przedstawia historię słuchaczom

Strona
14

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka

Brak opisów skomplikowanych uczuć, wahań czy rozterek bohaterów, nie są to
powieści psychologiczne

Kōshoku dawniej irogonomi

radość wypływająca z przyjemności życia, jedzenia, uprawiania muzyki, sztuki, dnia
codziennego; przyjemności miłosne głównie seksualne; rodzaj sztuki i kultury
seksualnej; odpowiednia atmosfera, nastrój, wzajemne zaufanie i pociąg

Kōshoku ichidai otoko (Życie miłosne mężczyzny)-prozatorski debiut

Utwór -8 ksiąg i 54 rozdziały; ilustrowany przez pisarza; nowy bohater literacki
daijin - bogaty, wykształcony młodzieniec; Yonosuke- Światowiec; poświęca się
shikidō, czyli drodze miłości

Kōshoku ichidai onna ( Żywot kobiety swawolnej)

6  ksiąg  po  sześć  rozdziałów;  przedstawia  historię  życia  i  miłości  tytułowej
bohaterki;  forma monologu będącego zarazem spowiedzią  kobiety; u kresu swojego
życia  jako  mniszka  mieszkająca  w  samotni  opowiada  dwóm  młodym  mężczyznom
swoje życie i miłosne przygody; słowo spowiedź  wskazuje na wiarę, iż spowiedź w
obliczu bóstw przyniesie zbawienie i ukojenie

Kōshoku gonin onna (Życie miłosne pięciu kobiet)

historia  pięciu  miłosnych  związków;  tytuł  nawiązuje  do  goningumi  (związek  pięciu
rodzin)  najmniejsza  jednostka  społeczna  w  Edo;  bohaterki  to  nie  kurtyzany,  tylko
mieszczki - trzy córki i dwie żony; historie oparte są na wydarzeniach autentycznych,
które  Saikaku  odpowiednio  dostosował  do  swojej  powieści;  ilustracje  przygotował
Yoshida Hanbei; Kompozycja: każda nowela ma formę zbliżoną do sztuki nō, -wstęp,
trzy rozdziały i zakończenia- pięć części.



Onatsu - historia oparta na Onatsu Seijūrō monogatari (Opowieść o Onatsu i

Seijurō) głośny, skandaliczny związek Onatsu i Seijūrō z Himeji



Osen oparta na Taruya Osen monogatari (Opowieść o Osen - żonie

producenta beczek) - miłość kobiety zamężnej Osen do Kikuya Chōzaemona,
służącego pracującego w zakładzie jej męża



Osan - historia Koyomiya Osan monogatari (Opowieść o Osan - żony

wytwórcy kalendarzy) - związek skazanych na karę śmierci za cudzołóstwo Osan i
Moemona



Oshichi - historia Yaoya Oshichi monogatari (Opowieść o Oshichi, córce

własciciela sklepu z warzywami) - nieszczęśliwa miłość Oshichi do Kichisaburō,
praktykanta w sklepie ojca

Strona
15

PJWSTK KLJ II rok studia zaoczne

Iwona Kordzińska-Nawrocka



Oman - Oman Gengobei monogatari (Opowieść o Oman i Gengobeiu)

przedstawia skomplikowany związek Oman i Gengobeia, Kobiecie udało się
odciągnąć ukochanego mężczyznę od miłości homoseksualnej

Nippon eitaigura (Wieczysty skarbiec japoński), 1688

30 opowiadań; każde rozpoczyna się od pouczenia, recepty na życie; kodeks kupca-
pieniądze, pracowitość, uczciwość;

10.

Sekenmunesan’yō (Obrachunki człowieka poczciwego), 1691

5 ksiąg 5 rozdziałów; akcja umiejscowiona pod koniec roku; zwyczaj spłacania
wszystkich długów; etyka mieszczańska, pieniądze; życie warstw najniższych

11.

Podsumowanie- elementy wyróżniające prozę Saikaku:



nowelistyczna forma nawiązującą do tradycji literatury setsuwa



tematyka - pomijając bukemono i zatsuwamono, przedstawia życie codzienne,

pragnienia i uczucia mieszczan



sfera zjawisk, która wiąże się z pojęciem ukiyo – ulotnego świata.



indywidualny styl pisarza

Saikaku korzysta ze skarbca japońskiej literatury klasycznej zachowuje
aktualność i „nowoczesność” w warstwie tematycznej i językowej swoich dzieł
powieści należą do nurtu obyczajowych.