1.02.CZAJKOWSKA A.doc

Agnieszka CZAJKOWSKA
Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu

POJĘCIE PRZESTĘPCZOŚCI NIELETNICH W POLSCE

Na co dzień często słyszymy o przestępczości. Słownik socjologiczny Olech-

nickiego i Załęckiego nie definiuje jednoznacznie przestępczości. Traktuje prze-
stępstwo jako czyn „zawiniony, naruszający obowiązujące prawo, uznany za spo-
łecznie szkodliwy lub niebezpieczny, a jednocześnie zagrożony formalnie określo-
ną karą”.

Andrzej Gaberle uważa, że przestępczość towarzyszy człowiekowi nieodłącz-

nie od czasów prehistorycznych do współczesnych. Historię opisuje jako ciąg na-
jazdów, rabunków i wyrzynania przeciwników. Przestępstwa obecne są w naszym
codziennym życiu i różnymi drogami wciskają się do naszych domów, nie pozwala-
jąc nam o sobie zapomnieć. Zrozumiałe jest zatem zainteresowanie przestępczo-
ścią, choć różne są przyczyny, dla których poświęca się jej uwagę.

Dla mnie inte-

resująca jest część zagadnienia przestępczości, a mianowicie – przestępczość
nieletnich.

Dziedziną, która zajmuje się interesującym mnie zjawiskiem jest kryminologia,

czyli nauka o przestępczości. Oczywiście nie tylko kryminologia zajmuje się prze-
stępczością, bo zajmują się nią także takie nauki, jak: prawo karne, wiktymologia,
socjologia, psychologia czy resocjalizacja oraz mniej lub bardziej wiele innych.

Przez wiele wieków nie było ścisłego określenia, co jest przestępstwem a co

nim  nie  jest.  Decydował  o  tym  król,  cesarz,  car,  książę…  Mieli  oni  pełną  władzę
nad swymi poddanymi, sami będąc ponad prawem, mogąc się z łatwością wykupić
przed  klątwą  papieską  daniną  lub  pokutą.  Ustawy  określające,  co  jest  przestęp-
stwem, pojawiły się w Europie dopiero w wieku XVI, i głosiły zasadę, że dozwolone
jest wszystko, co nie jest zakazane. Nadal jednak główną funkcją prawa była jego
funkcja  karna.  Dopiero  dwa  wieki  później,  w  dobie  Oświecenia,  dostrzeżono  jego
funkcję  gwarancyjną  –  „nie  wolno  karać  za  to,  czego  wcześniej  wyraźnie  nie  za-
broniono”.

Termin przestępstwo, używany przez kryminologię zawiera w sobie czyny

bezprawne (sprzeczne z przepisami prawnymi), zawinione (tj. takie, których popeł-
nienie można zarzucić temu, kto zachował się w sposób opisany w ustawie, czyli
nie jest np. niepoczytalny), społecznie szkodliwe (w stopniu większym niż znikomy)
oraz karalne (zagrożone w ustawie sankcją uznawaną przez prawo za karę, np.
pozbawienie wolności, grzywna).

„Skoro pojęciem «przestępczość nieletnich» obejmuje się wszelkie zachowa-

nia świadczące o «zagrożeniu demoralizacją», o braku respektu dla reguł, dla któ-
rych powinni przestrzegać młodzi ludzie, nie można postawić równości między tym
pojęciem a «przestępczością dorosłych» w znaczeniu prawnym”.

Max Weber stawia sprawę przestępstwa z bardzo „ludzkiego” punktu widze-

nia. Jego zdaniem „każde bezprawie jest wymagającym zadość uczynienia «prze-

K. Olechnicki, P. Załęcki: Słownik socjologiczny. Toruń 2000, s. 168

A. Gaberle: Nierozłączna triada: przestępczość, przestępca, społeczeństwo. Gdańsk 2003, s. 7

Ibidem, s. 8

Ibidem, s. 10

stępstwem», a żadne przestępstwo nie jest czymś więcej niż wymagającym za-
dośćuczynienia «bezprawiem»”. W jego mniemaniu, człowieka pałającego zemstą
za doznaną krzywdę nie obchodzi subiektywny motyw sprawcy, lecz obiektywny
skutek jego działania, który zdominował uczucia poszkodowanego i wzbudził w nim
potrzebę zemsty.

Przestępstwo nieletnich w polskim prawie karnym
Polskie prawo karne nie definiuje wprost pojęcia przestępstwa. Jednakże

(Ustawa  z  dnia  06.06.1997r.)  art.  1§1  Kodeksu  Karnego  mówi, że  „odpowiedzial-
ności  karnej  podlega  ten,  kto  popełnia  czyn  zabroniony  pod  groźbą  kary  przez
ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia”. Art. 1§3k.k. mówi, że „nie popeł-
nia  przestępstwa  sprawca  czynu  zabronionego,  jeżeli  nie  można  mu  przypisać
winy  w  czasie  czynu”.  Analiza  tego  przepisu  w  połączeniu  z  dalszymi  przepisami
niniejszej ustawy, a w szczególności jej części ogólnej pozwala na skonstruowanie
takiej definicji, która brzmi: „Przestępstwem jest czyn człowieka  zabroniony  przez
ustawę pod groźbą kary jako zbrodnia lub występek, bezprawny, zawiniony i spo-
łecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy”.

Czyn karalny jest pojęciem sensu stricte odnoszącym się do naruszeń prawa

karnego  materialnego  przez  nieletnich.  Pojęcie  czynu  karalnego  definiuje  Ustawa
z dnia 26.10.1982r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. Jednakże i w tym akcie
prawnym  nie  pada  wprost  definicja  encyklopedyczna.  Art.  1§2  cytowanej  ustawy
mówi, że „ilekroć w ustawie jest mowa o: (…) 2) «czynie karalnym» – rozumie się
przez  to  czyn  zabroniony  przez  ustawę  jako:  a)  przestępstwo  lub  przestępstwo
skarbowe albo b) wykroczenie określone w art. 51 [zakłócenie spokoju lub porząd-
ku publicznego], 69 [niszczenie  znaków umieszczonych przez  organ państwowy],
74 [niszczenie, usuwanie lub czynienie niewidocznymi znaków lub napisów ostrze-
gających o niebezpieczeństwie], 76 [rzucanie kamieniami lub innymi przedmiotami
w pojazd mechaniczny będący w ruchu], 85 [samowolne ustawianie, niszczenie lub
włączanie  znaków,  sygnałów  lub  urządzeń  ostrzegawczych  lub  zabezpieczają-
cych],  87  [kierowanie  pojazdem  w stanie  po  użyciu  alkoholu  lub  innego  podobnie
działającego  środka],  119  [zabór  mienia  w  celu  przywłaszczenia  –  kradzież],  122
[paserstwo umyślne i nieumyślne], 124 [umyślne uszkodzenie lub zniszczenie mie-
nia], 133 [nabywanie w celu odsprzedaży z zyskiem biletów wstępu na imprezy] lub
143 [złośliwe utrudnianie lub uniemożliwianie korzystania z urządzeń użyteczności
publicznej] Kodeksu wykroczeń”.

Jak widać z powyższego, prawo karne nie rozróżnia przestępstwa i czynu ka-

ralnego ze względu na jakieś szczególne znamię.

Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich mówi, że czyn karalny to czyn

zabroniony  przez  ustawę  jako  przestępstw.  Kodeks  karny  w części  szczególnej
zawiera katalog wszystkich czynów zabronionych, które są właśnie przestępstwa-
mi.  Dlaczego  więc  jeżeli  nieletni  dopuszcza  się  czynu  określonego,  np.  w  art.
279§1  K.k.  nie  mówi  się,  że  popełnił  przestępstwo,  a  czyn  karalny,  skoro  modus
operanti jest identyczny? Dlatego tak się dzieje gdyż, aby czyn nazwać przestęp-
stwem,  muszą  być  zrealizowane  wszystkie  elementy  tego  czynu,  tzw.  ustawowe

M. Weber: Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej. Warszawa 2002, s. 494

L. Gardocki: Prawo karne. Warszawa 1998, s. 46

Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich, Dz. U. z dnia 26 października 1982r., Wszystkie in-

formacje podane w nawiasach są podane przez autorkę pracy na podstawie kodeksu wykroczeń.

znamiona przestępstwa już pierwsze znamię, tj. podmiot przestępstwa, jest okre-
ślony w art. 10. §1.kk jako ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat.

Podobnie §2 tego artykułu mówi, ze „nieletni, który po ukończeniu 15 lat do-

puszcza  się  czynu  zabronionego  określonego  w  art.  134  [zamach  na  prezydenta
RP], art. 148 §1,2 lub 3 [zabójstwo], art. 156 §1 lub 3 [ciężkie uszkodzenie ciała],
art. 163 §1 lub 3 [spowodowanie katastrofy budowlanej, jądrowej, wybuchu mate-
riałów  wybuchowych  itp.],  art. 166  [piractwo  morskie  lub  powietrzne],  art.  173 §1
lub 3 [spowodowanie katastrofy w komunikacji], art. 197 § 3 [zgwałcenie ze szcze-
gólnym okrucieństwem albo wspólnie z inną osobą], art. 252 §1 lub 2 [wzięcie za-
kładnika],  oraz  w  art.  280  [rozbój],  może  odpowiadać  na  zasadach  określonych
w tym  kodeksie,  jeżeli  okoliczności  sprawy  oraz  stopień  rozwoju  sprawcy,  jego
właściwości i warunki osobiste  za tym  przemawiają, a  w szczególności, jeżeli po-
przednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskutecz-
ne.”

To właśnie podmiot czynu decyduje o tym, że dane zachowanie będzie po-

strzegane jako przestępstwo, a innym razem jako czyn karalny. O ile ustawodawca
w kodeksie karnym nie przewidział przypadków wyłączenia nieletniego z odpowie-
dzialności karnej, o tyle jedynie kilka wykroczeń będzie mogło stanowić czyn
karalny, tzn. będzie można pociągnąć nieletniego do odpowiedzialności karnej.
Przepisy te były wymienione już wcześniej.

Podmiot czynów w kodeksu wykroczeń jest rozumiany analogicznie jak w ko-

deksie karnym.

W niniejszej pracy będę się posługiwała wielokrotnie pojęciem przestępczości

nieletnich, chociaż jest ono nieostre i według mnie zbyt wąskie. Zjawisko przestęp-
czości ściśle wiąże się z przestępstwem, a przecież, jak wyżej przytoczono, nieletni
nie popełniają przestępstw, a jedynie czyny karalne. Jednakże potocznie narusza-
nie  prawa karnego, materialnego  przez osoby, które nie  ukończyły  17 lat jest na-
zywane przestępczością nieletnich. Z drugiej strony nieletni  dopuszczają się rów-
nież niektórych czynów karalnych skodyfikowanych w kodeksie wykroczeń, a prze-
cież,  te  zachowania  nie  są  przestępczością,  a  jedynie  wykroczeniami.  Stąd  też
zbyt  wąski  zakres  tego  pojęcia.  Jednakże  opierając  się  na  powszechności  tego
pojęcia,  stanowisku  doktryny  prawnej  jak  również  samej  wygody,  w  tej  pracy  to
pojęcie  również  będzie  używane,  ale  w  rozumieniu  całokształtu  naruszeń,  norm
prawa  karnego  materialnego  i  prawa  wykroczeń  przez  nieletnich.  Tylko  z  takim
zastrzeżeniem należy używać tego pojęcia.

Nieletni w prawie karnym
Począwszy od Starożytności, dzieci i młodzież zawsze byli traktowani łagod-

niej przez prawo karne. Ponadto, zupełnie małe dzieci nie podlegały żadnej karze,
jako nieświadome sprawianego zła. Już rzymskie prawo XII tablic z 445 r. p.n.e.,
przewidujące surowe kary dla złodziei głosiło, że nieletni mieli być oddani od opie-
kę pretora i naprawić szkodę, zatem łagodniej niż dorośli. W podobnym tonie wy-
powiadały się późniejsze kodeksy innych państw. Co ciekawe, do czasów cesarza
Justyniana w prawie rzymskim granicę nieletniości odnoszono jedynie do dziew-
cząt, stawiając ją w wieku lat 12. Justynian, podniósł ją do lat 14, zaś cesarz Teo-
dozjan określił wiek dziecięcy na lat 7.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997r., Kodeks karny, (Dz. U. z dnia 2 sierpnia 1997r.), Dz. U. 97.88.553.

W VI w. n.e. w starożytnym Rzymie wyodrębniono następujące granice wie-

kowe odpowiedzialności karnej:

- dzieci (infantes) do 7 roku życia uznawano za nieodpowiedzialne za swe

czyny;

- niedojrzali (impubres infantia majores), ponosili odpowiedzialność pod wa-

runkiem, że „ze względu na swój rozwój umysłowy mieli możność zrozu-
mienia swojego czynu, wówczas niedojrzałość stanowiła podstawę do zła-
godzenia kary”: dziewczęta w wieku 7-12 lat, chłopcy w wieku 7-14 lat;

- dojrzali niedorośli (pubres vigiutiquine anni minores), w zasadzie podlegali

tym samym sankcjom co dorośli, niekiedy tylko stosowano nadzwyczajne
złagodzenie kary: dziewczęta w wieku 12 – 25 lat, chłopcy w wieku 14 – 25
lat.

„M. H. Veillard-Cybulsky podaje, że w 1814 r. Sąd Karny Old Bailey w Londy-

nie skazał na śmierć pięcioro dzieci w wieku od 8 do 12 lat.” Musiało to wywołać
pewne wrażenie na współczesnych, gdyż rok później, w 1815 r. zaczęła się w An-
glii  dyskusja  na  temat  „przestępczości  nieletnich”,  nowopowstałego  pojęcia.  Po-
wstało towarzystwo  założone przez  Petera Bedford’a, mające na celu  zapobiega-
nie  przestępczości  nieletnich  i  badanie  jej  źródeł.  To  rozpoczęło  dyskusje  nad
przestępczością  nieletnich  na  całym  świecie.  Parę  lat  później  podobne  inicjatywy
powstały w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie.

Jakkolwiek przestępczość nieletnich jest zjawiskiem marginalnym w porówna-

niu z przestępczością dorosłych, to jednak nie należy jej z tego powodu lekcewa-
żyć.  Kryminolodzy  wskazują,  że  przestępczość  wzrasta  wraz  z  wiekiem,  a  także,
iż zależy ona od stopnia rozwinięcia kraju,  w  której  do  niej  dochodzi. Przestęp-
czość  nieletnich  stanowi  znacznie  większy  problem w  krajach  lepiej  rozwiniętych,
o większych terenach uprzemysłowionych, zaś mniejszy w krajach rolniczych, mało
rozwiniętych.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku, na terenie nowo-

powstałego państwa polskiego obowiązywały trzy kodeksy karne: austriacki z 1852
roku, niemiecki z 1871 roku oraz rosyjski z 1903 roku. Kodeksy te regulowały od-
powiedzialność karną nieletnich na poziomie lat 10 (kodeksy rosyjski i austriacki),
natomiast kodeks niemiecki ustalał dolną granicę odpowiedzialności na wiek 12 lat.
Wobec nieletnich stosowano kary podobne jak wobec dorosłych, z ewentualną
możliwością zamiany, jedynie kodeks rosyjski przewidywał umieszczenie nieletnie-
go w zakładzie poprawczo-wychowawczym. Na pozostałych terenach pozaboro-
wych nieletni odbywali kary w więzieniach z dorosłymi.

Kodeks Karny z 1928 r. przewidywał trzy rodzaje kar dla nieletnich. Były to:

dozór rodziców lub opiekunów, dozór kuratora dla nieletnich, bądź też zatrzymanie
w schronisku dla nieletnich.

Rozdział XI kodeksu karnego z 1932 roku Postępowanie z nieletnimi obowią-

zywał  aż  do  maja  1983  roku,  czyli  do  wejścia  w  życie  ustawy  o  postępowaniu
w sprawach nieletnich. To dużo czasu  biorąc pod uwagę ogrom zmian, które do-
konały się w tym czasie w społeczeństwie polskim. Już po II WŚ dostrzegano po-
trzebę  zmiany  kodeksu  i  karnego,  czego  rezultatem  są  projekty  kodeksu  z  1951

M. Korcyl-Wolska: Postępowanie w sprawach nieletnich. Kraków 2004, s.17-18

M. H. Cybulsky: Nieletni przestępcy w świecie. Warszawa 1968, s. 14, podaję za: M. Korcyl-Wolska,

op. cit., s. 15-16

M. Korcyl-Wolska, op. cit., s. 47

i 1956 roku. Zawierały one także zmiany w prawie nieletnich, jednak w następnych
latach  zdecydowano  o konieczności  powstania  jednej  spójnej  ustawy  dotyczącej
nieletnich,  zawierającej  zarówno  przepisy  materialne,  proceduralne,  jak
i wykonawcze.  Ówczesny  Minister  Sprawiedliwości  powołał  do  życia  specjalną
komisję, której zadaniem było stworzenie takowej ustawy. Do roku 1982 powstało
kilkanaście  projektów  ustawy  w  ramach  Ministerstwa  Sprawiedliwości  oraz  Mini-
sterstwa Oświaty i Wychowania.

Art. 69 § 1 kk z 1932r. mówi, iż nie ulega karze: „nieletni, który przed ukoń-

czeniem 13 lat popełnił czyn zabroniony pod groźbą kary” oraz „nieletni, który po
ukończeniu 13 lat, a przed ukończeniem 17 lat, popełnił czyn taki bez rozeznania,
tj. nie osiągnąwszy rozwoju umysłowego i moralnego w takim stopniu, by mógł
rozpoznać znaczenie czynu i kierować swem postępowaniem”.

Kodeks z 1969 roku utrzymał przepisy z 1932r., podobna granica wiekowa

istnieje i dziś w u.p.n., jednak wprowadził on znaczącą elastyczność co do wieku,
od którego zaczyna się odpowiedzialność karna dorosłych. Kodeks utrzymał zasa-
dę,  że generalnie  odpowiedzialność rozpoczyna się  wieku lat 17, jednak, w przy-
padku poważnych przestępstw, jak zbrodnia przeciwko życiu, zbrodnia zgwałcenia,
rozboju  lub  zbrodnia  przeciwko  bezpieczeństwu  powszechnemu,  umyślne  ciężkie
uszkodzenie  ciała  lub  ciężki  rozstrój  zdrowia,  nieletni,  który  ukończył  lat  16  mógł
odpowiadać  karnie  jak  dorosły.  Zwłaszcza,  jeśli  przemawiały  za  tym  okoliczności
sprawy  oraz  stopień  rozwoju  sprawcy,  postawa  nieletniego,  jego  właściwości
i warunki osobiste, a zwłaszcza bezskuteczność poprzednio stosowanych środków
wychowawczych  i  poprawczych.

Wcześniej nie było takiej możliwości. Dziś,

zgodnie z art. 10§2kk, nieletni w przypadku popełnienia szczególnych zbrodni mo-
że odpowiadać jak dorosły począwszy od lat 15, o czym pisałam już wcześniej.

Kodeks z 1969 roku pozostawiał dodatkowo sporą dowolność w ferowaniu wy-

roków  przez  sądy,  ze  względu  na  osobę  sprawcy  lub  okoliczności  popełnienia
przestępstwa. Art. 9§2 mówi: „Nieletni, który po ukończeniu lat 16 popełnia zbrod-
nię przeciwko życiu, zbrodnię zgwałcenia, rozboju lub zbrodnię przeciwko bezpie-
czeństwu  powszechnemu  albo  umyślnie  powoduje  ciężkie  uszkodzenie  ciała  lub
ciężki rozstrój zdrowia, może odpowiadać na zasadach określonych w tym kodek-
sie, jeżeli okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy za tym
przemawiają,  a  zwłaszcza  gdy  poprzednio  stosowane  środki  wychowawcze  lub
poprawcze okazały się bezskuteczne”.

Z kolei, jeśli wszystkie te elementy przemawiały na korzyść sprawcy, mogło

się zdarzyć, że sprawca, który ukończył już lat 17 a przed ukończeniem lat 18 od-
powiadał  jak  nieletni,  czemu  podstawę  prawną  daje  art. 9§3. „W  stosunku  do
sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat
18,  sąd  zamiast  kary  stosuje  środki  wychowawcze  albo  poprawcze  przewidziane
dla  nieletnich,  jeżeli  okoliczności  sprawy  oraz  właściwości  i  warunki  osobiste
sprawcy za tym przemawiają”.

Podobnie było także w kodeksie z 1932 roku. §2 artykułu 69 wymienia nastę-

pujące środki wychowawcze stosowane wobec nieletnich: upomnienie, oddanie
pod dozór odpowiedzialny rodzicom, dotychczasowym opiekunom lub specjalnemu

B. Stańdo-Kawecka: Prawne podstawy resocjalizacji, s. 233

Ustawa z dnia 11 lipca 1932r., Kodeks karny, Dz.U.32.60.571

B. Stańdo-Kawecka, op. cit., s. 233

Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969r., Kodeks karny, Dz.U.69.13.94

kuratorowi,  oraz  umieszczenie  w  zakładzie  wychowawczym.  Art. 71  mówi,  kiedy
można  je  zastosować. „Sąd  mocen  jest  zastosować  środki  wychowawcze  wobec
nieletniego, który popełnił  z rozeznaniem czyn  zabroniony  pod groźbą kary, jeżeli
ze  względu  na  okoliczności  czynu,  charakter  nieletniego  albo  warunki  jego  życia
i otoczenia,  umieszczenie  go  w  zakładzie  poprawczym  nie  jest  celowe.  Jednakże
kodeks ten pozostawia pewną furtkę dla sędziów w przypadku nieletnich wyjątko-
wo  opornych  na  działania  wychowawcze  prowadzone  względem  niego,  o  czym
mówi art. 73§3: „Jeżeli  w okresie próby nieletni źle się prowadzi, sąd  na  wniosek
zarządu  zakładu  wychowawczego, kuratora,  ojca, matki lub opiekuna  nieletniego,
albo z własnej inicjatywy, może odwołać zawieszenie i umieścić nieletniego w za-
kładzie poprawczym”.

Resocjalizacja a wychowanie
Kara jest negatywną reakcją państwa na zachowania niezgodne z prawe i ma

ona 3 cele:

1) Realizowanie prewencji ogólnej – powszechny w społeczeństwie oddźwięk

wymierzenia kary oraz jej powszechne oddziaływanie.

2) Realizowanie prewencji szczególnej – powstrzymanie jednostki skazanej

od dalszego naruszania prawa w przyszłości – oddziaływanie indywidual-
ne.

3) Realizacja społecznego poczucia sprawiedliwości, a niekiedy i odwetu.
Środki wychowawcze są podejmowane w innych celach. Najlepiej to precyzu-

je preambuła ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, która brzmi następu-
jąco:

„W dążeniu do przeciwdziałania demoralizacji przestępczości nieletnich

i stwarzania  warunków  powrotu  do  normalnego  życia  nieletnich,  którzy  popadli
w konflikt z prawem, bądź zasadami życia społecznego, oraz w dążeniu do umac-
niania funkcji opiekuńczo-wychowawczej i poczucia  odpowiedzialności rodzin nie-
letnich  a świadomych  swych  obowiązków  członków  społecznego  stanowi  co  na-
stępuje”.

Jak widać zakres i cel stosowania środków wychowawczych jest znacznie

szerszy. Uwidacznia się tu zarówno element popadnięcia w konflikt z prawem, jak
również  naruszenia  zasad  współżycia  społecznego,  ale  też  umacnianie  funkcji
opiekuńczo-wychowawczej rodzin. Takich stwierdzeń nie znajduje się ani w kodek-
sie karnym ani w kodeksie wykroczeń Odzwierciedleniem powyższego jest właści-
wość rzeczowa orzekania w sprawach nieletnich. Sprawy przeciwko nieletnim leżą
w  gestii  sądu  rodzinnego.  Są  to  zwykle  wydziały  rodzinne  i nieletnich  w sądach
rejonowych.  Jak  już  wspomniano  wcześniej,  nieletnim  nie  wymierza  się  kar  poza
jednym  przypadkiem,  o  którym  mówi  art.  10§2  k.k.,  a  brzmi:  „nieletni,  który  po
ukończeniu  15  lat  dopuszcza  się  czynu  zabronionego  określonego  w  art.134,
art.148 § 1,2 lub 3, art. 156 § 1 lub 3, art. 163 § 1 lub 3, art. 166, art. 173 § 1 lub 3,
art.  197  §  3,  art.  252  §  1  lub  2  oraz  w  art.  280  może  odpowiadać  na  zasadach
określonych  w  tym  kodeksie,  jeżeli  okoliczności  sprawy  oraz  stopień  rozwoju
sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, a w szczególno-

Ustawa z dnia 11 lipca 1932r., Kodeks karny, Dz.U.32.60.571.

ści, jeżeli poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się
bezskuteczne”.

Jak widać stosowanie zasad ogólnych kodeksu do nieletnich jest uwarunko-

wane  jego  postawą  oraz  stosowaniem  wcześniej,  bezskutecznie  środków  wycho-
wawczych. Jest to wyjątek od art. 5 Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich
i zastrzeżony jest do czynów szczególnych o największej społecznej szkodliwości.
Ale § 3 tego przepisu mówi: „ w przypadku określonym w § 2, orzeczona kara nie
może  przekroczyć  2/3  górnej  granicy  ustawowego  zagrożenia  przewidzianego  za
przypisane  sprawcy  przestępstwo;  sąd  może  zastosować  także  nadzwyczajne
złagodzenie kary”.

Ustawodawca ograniczył tu ferowanie wyroków przez składy orzekające są-

dów kierując się dobrem nieletniego i nadzieją na właściwą resocjalizację nielet-
niego sprawcy.

§ 4 tego artykułu idzie jeszcze dalej, a brzmi następująco: „w stosunku do

sprawcy, który popełnił występek po ukończeniu lat 17, lecz przed ukończeniem lat
18, sąd zamiast kary stosuje środki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze
przewidziane dla nieletnich, jeżeli okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju spraw-
cy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają.”

W tym przypadku ustawodawca pozostawił składom orzekającym furtkę

do stosowania środków wychowawczych w stosunku do nieletnich, którzy mieli
ukończone w momencie popełnienia czynu zabronionego 17 rok życia a nie mieli
ukończonych lat 18. Takie postępowanie sądu jest również uwarunkowane posta-
wą sprawcy, jego warunkami osobistymi, jego rozwojem i właściwościami.

Wiesław Wojciech Szczęsny uzasadnia stosowanie środków wychowawczych

w miejsce poprawczych Preambułą Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich,
która ma dwa podstawowe cele. Pierwszy  z  nich to „przeciwdziałanie demoraliza-
cji i przestępczości oraz stwarzanie warunków powrotu do normalnego życia spo-
łecznego”.  Drugim  celem  zaś  jest  umacnianie  funkcji  opiekuńczo-wychowawczej
rodziny  nieletniego  i  wzrost  poczucia  jej  odpowiedzialności  za  nieletniego,  by  ten
stał się odpowiedzialnym dorosłym członkiem społeczeństwa.

Dlatego, w stosunku do nieletnich stosuje się następujące środki wychowaw-

cze, które wymienia art. 6 cytowanej ustawy:

„wobec nieletnich sąd rodzinny może:
1) udzielić upomnienia
2) zobowiązać do określonego postępowania, a zwłaszcza do naprawienia

wyrządzonej  szkody,  do  wykonania  określonych  prac  lub  świadczeń  na
rzecz  pokrzywdzonego  lub  społeczności  lokalnej,  do  przeproszenia  po-
krzywdzonego,  do  podjęcia  nauki  lub  pracy,  do  uczestniczenia  w  odpo-
wiednich  zajęciach  o  charakterze  wychowawczym,  terapeutycznym  lub
szkoleniowym,  do powstrzymania  się  od  przebywania  w  określonych  śro-
dowiskach lub miejscach albo do zaniechania używania alkoholu lub inne-
go środka w celu wprowadzenia się w stan odurzenia,

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997r., Kodeks karny, (Dz. U. z dnia 2 sierpnia 1997r.), Dz. U. 97.88.553.

Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich, Dz. U. z dnia 26 października 1982r.,

Dz.U.02.11.109.

Ibidem

W. W. Szczęsny: Zarys resocjalizacji z elementami patologii społecznej i profilaktyki. Warszawa 2003,

s. 56

3) ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekuna,
4) ustanowić nadzór organizacji młodzieżowej lub innej organizacji społecz-

nej, zakładu pracy albo osoby godnej zaufania – udzielających poręczenia
za nieletniego,

5) zastosować nadzór kuratora,
6) skierować do ośrodka kuratorskiego, a także do organizacji społecznej lub

instytucji zajmujących się pracą z nieletnimi o charakterze wychowawczym,
terapeutycznym lub szkoleniowym, po uprzednim porozumieniu się z tą or-
ganizacją lub instytucją,

7) orzec zakaz prowadzenia pojazdów,
8) orzec przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem czynu ka-

ralnego,

9) orzec umieszczenie w rodzinie zastępczej, placówce opiekuńczo – wycho-

wawczej albo ośrodku szkolno – wychowawczym,

10)

orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym,

zastosować inne środki zastrzeżone w niniejszej ustawie do właściwości sądu

rodzinnego, jak również zastosować środki przewidziane w kodeksie rodzinnym
i opiekuńczym”.

Obecnie nieletni począwszy od 13 roku życia są karnie odpowiedzialni

za swoje czyny. Dziecko poniżej tego wieku nie jest odpowiedzialne za swój czyn.
Dlatego nie może zostać ukarane, jakkolwiek można dla takiego nieletniego zasto-
sować środek wychowawczy. Nie możemy jednak korekcyjnego wychowania nie-
letnich opierać jedynie na systemie prawnym. Będzie ono skuteczne jedynie wtedy,
gdy zastosujemy całościową terapię systemową środowiska, w którym obraca się
nieletni, a więc także rodziny i szkoły.

Ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich, Dz. U. z dnia 26 października 1982r.,

Dz.U.02.11.109.