tytuł: "Anatomia Człowieka" SERIA A NAUKI BIOLOGICZNE 
autor: Zofia Ignasiak, Antoni Janusz, Aniela Jarosi

ń

ska 

 
 
AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU 
SERIA A NAUKI BIOLOGICZNE 
Zofia Ignasiak, Antoni Janusz, Aniela Jarosi

ń

ska 

 
ANATOMIA CZŁOWIEKA 
 
 
Skróty i symbole 
 
a.  arteria (t

ę

tnica) 

aa.  arteriae (t

ę

tnice) 

C  szyjny 
Co  guziczny 
gl.  gladula (gruczoł) 
gll.  gladulae (gruczoły) 
lig.  ligamentum (wi

ę

zadło) 

ligg.  ligamenta (wi

ę

zadła) 

L  l

ę

d

ź

wiowy 

m.  musculus (mi

ę

sie

ń

) 

mm.  musculi (mi

ęś

nie) 

n.  nervus (nerw) 
nn.  nervi (nerwy) 
r.  ramus (gał

ąź

) 

rr.  rami (gał

ę

zie) 

s.  seu, sive (albo, lub) 
S  krzy

Ŝ

owy 

t.  t

ę

tnica 

tt.  t

ę

tnice 

Th  piersiowy 
v.  vena (

Ŝ

yła) 

vv.  venae (

Ŝ

yły) 

Ŝ

.  

Ŝ

yła 

ŜŜ

. 

Ŝ

yły 

 
 
 
PRZEDMOWA 
 
 
 

Motywem skłaniaj

ą

cym nas do szczególnego przeredagowania i uzupełnienia 

wcze

ś

niejszych trzech tomów skryptu jest dostarczenie studentom AWF takiego 

zasobu wiedzy z anatomii, który przyczyniłby si

ę

 do pogł

ę

bienia wiadomo

ś

ci o 

budowie ciała ludzkiego w kierunku rozumienia jego funkcji. Okre

ś

lony zasób 

wiedzy z dziedziny anatomii człowieka pozwoli absolwentom wychowania fizycznego 
i rehabilitacji na podejmowanie okre

ś

lonych działa

ń

 poprzez 

ć

wiczenia fizyczne, 

które b

ę

d

ą

 wspomagały prawidłowy rozwój młodego pokolenia, promowały nawyki 

aktywnego 

Ŝ

ycia, a tak

Ŝ

e w przypadkach patologicznych pozwol

ą

 na przywrócenie 

prawidłowych funkcji organizmu po urazie lub chorobie.Podr

ę

cznik został 

opracowany zgodnie z programem wykładów i 

ć

wicze

ń

 z anatomii człowieka 

prowadzonych dla studentów AWF, a zakres jest dostosowany do wymaga

ń

 programu 

studiów.Pierwszy tom obejmuje układ bierny i czynny ruchu, i jest zgodny z 
tre

ś

ciami programowymi pierwszego semestru.Drugi tom zawiera wiadomo

ś

ci, które 

wypełniaj

ą

 program II semestru: o budowie trzew, układu naczyniowego i 

nerwowego.Opanowanie wiedzy z anatomii człowieka jest niezb

ę

dnym warunkiem 

przygotowania do innych dziedzin wiedzy, obj

ę

tych programem studiów: fizjologii, 

biochemii, biomechaniki, antropologii, psychologii, medycyny sportu, 
itp.S

ą

dzimy, 

Ŝ

e tak poprawiona i uzupełniona ksi

ąŜ

ka spełni swoje zadanie jako 

pomoc dla studentów w zdobywaniu wiedzy w tym obszernym i trudnym 
przedmiocie.Mamy nadziej

ę

, 

Ŝ

e zostanie ona przyj

ę

ta 

Ŝ

yczliwie przez społeczno

ść

 

studenck

ą

. Autorzy 

 
 
 
WST



P 

 
 
 

W

ś

ród nauk biologicznych, zajmuj

ą

cych si

ę

 wszelkimi formami 

Ŝ

ycia, 

wyró

Ŝ

nia si

ę

 dwa podstawowe działy: morfologi

ę

 i fizjologi

ę

. Morfologia zajmuje 

si

ę

 poznaniem budowy, kształtu i rozwoju organizmów 

Ŝ

ywych. Natomiast fizjologia 

jest nauk

ą

 o czynno

ś

ciach 

Ŝ

ywego organizmu i mechanizmach, decyduj

ą

cych o 

przystosowaniu si

ę

 organizmów do zmiennych warunków 

ś

rodowiska 

zewn

ę

trznego.Podstawowym i najstarszym działem morfologii jest anatomia, 

traktuj

ą

ca o budowie 

Ŝ

ywego organizmu. Nazwa ta pochodzi od greckiego słowa 

anatemnej - rozcina

Ź

, rozczłonkowywa

Ź

 - podstawowej metody stosowanej do 

poznania budowy organizmu. Wyró

Ŝ

nia si

ę

 anatomi

ę

 ro

ś

lin, anatomi

ę

 zwierz

ą

t i 

anatomi

ę

 człowieka. Anatomia makroskopowa posługuje si

ę

 metod

ą

 rozcinania, 

preparowania, opukiwania, ogl

ą

dania i rentgenografii, i na tej podstawie 

dostarcza informacji o prawidłowej budowie organizmu ludzkiego. Anatomi

ę

 

makroskopow

ą

 uzupełnia anatomia mikroskopowa. Posługuje si

ę

 ona instrumentami 

optycznymi i licznymi metodami fizykochemicznymi do dokładnej analizy i poznania 
budowy drobnowidowej organizmu. W skład anatomii mikroskopowej wchodzi 
histologia, zajmuj

ą

ca si

ę

 badaniem tkanek i narz

ą

dów oraz cytologia badaj

ą

ca 

struktur

ę

 komórki.W zale

Ŝ

no

ś

ci od sposobu przedstawiania poszczególnych 

składników ustroju mo

Ŝ

na podzieli

Ź

 anatomi

ę

 człowieka na nast

ę

puj

ą

ce rodzaje: 

anatomi

ę

 systematyczn

ą

 (opisow

ą

), 

anatomi

ę

 typograficzn

ą

, 

anatomi

ę

 plastyczn

ą

. 

 

Anatomia systematyczna i topograficzna wchodzi w zakres anatomii opisowej, 

gdy

Ŝ

 metod

ą

 poznania w obu przypadkach jest opis budowy ciała według układów 

narz

ą

dów. Anatomia systematyczna jest nauk

ą

 analityczn

ą

 i przedstawia budow

ę

 

ciała ludzkiego według pewnej kolejno

ś

ci układów narz

ą

dów. Anatomia 

topograficzna zwana tak

Ŝ

e anatomi

ą

 chirurgiczn

ą

 jest nauk

ą

 syntetyczn

ą

. Zajmuje 

si

ę

 ona przestrzennym poło

Ŝ

eniem narz

ą

dów i układów oraz opisuje wzajemne 

stosunki mi

ę

dzy narz

ą

dami w odniesieniu do poszczególnych okolic ciała.Anatomia 

plastyczna, nieodzowna dla artysty plastyka w jego twórczo

ś

ci, zapoznaje z 

kształtem ciała ludzkiego, okre

ś

la proporcje mi

ę

dzy poszczególnymi cz

ęś

ciami 

ciała. Zajmuje si

ę

 w szczególno

ś

ci tymi układami, które z powodu ruchu zmieniaj

ą

 

kształty i uło

Ŝ

enie okre

ś

lonych cz

ęś

ci ciała ludzkiego.Drugim działem morfologii 

jest morfogeneza, która obejmuje ontogenez

ę

 i filogenez

ę

. Ontogeneza bada rozwój 

osobniczy od chwili zapłodnienia poprzez wszystkie stadia i etapy rozwojowe a

Ŝ

 

do staro

ś

ci. Ten dział ontogenezy, który 

ś

ledzi rozwój jednostki od chwili 

zapłodnienia do momentu urodzenia nazywamy embriologi

ą

. Natomiast 

ś

ledzenie 

jednostki od chwili urodzenia poprzez wszystkie stadia rozwojowe a

Ŝ

 do formy 

dojrzałej wraz z opisem procesów zanikowych w okresie starzenia si

ę

 obejmuje 

dział zwany postembriologi

ą

 lub egzogenez

ą

.Filogeneza zajmuje si

ę

 histori

ą

 

rozwoju rodowego i wykorzystuje wyniki bada

ń

 anatomii porównawczej, staraj

ą

c si

ę

 

pozna

Ź

 pokrewie

ń

stwo rodowe organizmów zwierz

ą

t ni

Ŝ

szych i wy

Ŝ

szych z 

człowiekiem.Spostrze

Ŝ

enia i wiadomo

ś

ci z poznania rozwoju osobniczego 

(ontogenezy) i rozwoju rodowego (filogenezy) uzupełniaj

ą

 si

ę

, a fakty te 

posłu

Ŝ

yły do sformułowania tzw. prawa biogenetycznego (prawo Haeckla), czyli 

prawa rekapitulacji, które mówi, 

Ŝ

e rozwój osobniczy przedstawia niejako 

skrócone powtórzenie rozwoju rodowego. 
 
 
 
I. PLAN BUDOWY CIAŁA LUDZKIEGO 
 
 

 

Człowiek jest zbudowany symetrycznie, płaszczyzna po

ś

rodkowa ciała, tzw. 

płaszczyzna symetrii dzieli ustrój na dwie symetryczne połowy zwane antymerami 
(anty - przeciw, meros - cz

꜏

), z których jedna jest zwykle zwierciedlanym 

odbiciem drugiej. Nie oznacza to jednak, 

Ŝ

e ka

Ŝ

da połowa ciała jest identyczna 

pod wzgl

ę

dem masy i wielko

ś

ci. Ciało człowieka wykazuje na ogół asymetri

ę

 (prawa 

połowa twarzy jest wi

ę

ksza od lewej, ko

ń

czyna górna prawa jest nieco dłu

Ŝ

sza i 

silniejsza od lewej itd.). Płaszczyzny symetrii nie s

ą

 do ko

ń

ca wyja

ś

nione; 

przypuszczalnie jest to zwi

ą

zane z morfodynamik

ą

 rozwoju 

ontogenetycznego.Inaczej przedstawia si

ę

 zró

Ŝ

nicowanie wzdłu

Ŝ

 głównej osi ciała. 

Stwierdza si

ę

 tu budow

ę

 segmentaln

ą

 ciała, budow

ę

 metametryczn

ą

. Budowa 

metametryczna wyst

ę

puje ju

Ŝ

 we wczesnych stadiach rozwoju osobniczego zarodka w 

postaci praczłonów prawie we wszystkich układach narz

ą

dów (z wyj

ą

tkiem układu 

pokarmowego): w szkielecie, w mi

ęś

niach, w układzie naczyniowym i nerwowym, 

nawet w skórze. W dalszym rozwoju budowa segmentalna zaciera si

ę

, dobrze jest 

zachowana jedynie na tułowiu (kr

ę

gi, 

Ŝ

ebra, mi

ęś

nie mi

ę

dzy

Ŝ

ebrowe). 

 
OKOLICE CIAŁA LUDZKIEGO 
 
 

Na powierzchni ciała mo

Ŝ

na wyró

Ŝ

ni

Ź

 poszczególne pola, które w anatomii 

nazywamy okolicami ciała (regiones corporis). Granice tych regionów okre

ś

la 

głównie szkielet człowieka wraz z układem mi

ęś

niowym. Okre

ś

lenie okolic ciała 

ludzkiego ma du

Ŝ

e znaczenie praktyczne dla topografii powierzchni ciała i 

narz

ą

dów wewn

ę

trznych.Zró

Ŝ

nicowanie ciała ludzkiego dotyczy głowy, szyi, tułowia 

i ko

ń

czyn. Ka

Ŝ

da z wy

Ŝ

ej wymienionych cz

ęś

ci dzieli si

ę

 na okolice mniejsze.Na 

głowie wyró

Ŝ

nia trzy główne okolice poło

Ŝ

one po

ś

rodkowo: okolic

ę

 czołow

ą

 (regio 

frontalis), okolic

ę

 ciemieniow

ą

 (regio parietalis) i okolic

ę

 potyliczn

ą

 (regio 

occipitalis) oraz bocznie poło

Ŝ

one cztery symetryczne okolice: skroniow

ą

 (regio 

temporalis), podskroniow

ą

 (regio infratemporalis), uszn

ą

 (regio auricularis) i 

sutkow

ą

 (regio mastoidea).Na twarzy mo

Ŝ

na wyodr

ę

bni

Ź

 nieparzyste okolice: nosow

ą

 

(regio nasalis), ustn

ą

 (regio oralis) i bródkow

ą

 (regio mentalis) oraz parzyste: 

oczodołow

ą

 (regio orbitalis), podoczodołow

ą

 (regio infraorbitalis), jarzmow

ą

 

(regio zygomatica), policzkow

ą

 (regio buccalis) i przyuszniczo-

Ŝ

waczow

ą

 (regio 

parotideomasseterica).Szyj

ę

 dzieli si

ę

 na okolic

ę

 przedni

ą

 czyli szyj

ę

 wła

ś

ciw

ą

 

(regio colli) i tyln

ą

, czyli okolic

ę

 karkow

ą

 (regio colli posterior s. regio 

nuchae). Sko

ś

nie przez szyj

ę

 biegnie mi

ę

sie

ń

 mostkowo-obojczykowo-sutkowy prawy 

i lewy, dziel

ą

c okolic

ę

 szyjn

ą

 wła

ś

ciw

ą

 na nieparzyst

ą

 okolic

ę

 przedni

ą

 szyi 

(regio colli anterior) i okolice boczne szyi (regiones colli laterales). Okolice 
te nazywa si

ę

 tak

Ŝ

e trójk

ą

tami szyi, przednim i bocznymi.W skład tułowia 

(truncus) wchodz

ą

: klatka piersiowa, grzbiet, brzuch i miednica wraz z dnem 

(tzw. okolice krocza). Tułów dzieli si

ę

 na pole przednie i tylne; w przednim 

wyró

Ŝ

niamy cz

꜏

 górn

ą

 - okolice klatki piersiowej i cz

꜏

 doln

ą

 - okolice 

brzucha. Do okolic klatki piersiowej (regiones pectorales) zaliczamy: 
nieparzyst

ą

 

ś

rodkow

ą

 okolic

ę

 mostkow

ą

 (regio sternalis), symetryczne okolice: 

obojczykow

ą

 (regio clavicularis), podobojczykow

ą

 (regio infraclavicularis), 

sutkow

ą

 (regio mammaria), pachow

ą

 (regio axillaris) i podsutkow

ą

 (regio 

inframammaria) oraz okolic

ę

 boczn

ą

 klatki piersiowej (regio pectoris 

lateralis).Okolice brzucha (regiones abdominales) dzielimy na trzy poprzeczne 
pasy, oddzielone od siebie dwiema poziomymi liniami granicznymi. Górna linia 
poprzeczna brzucha ł

ą

czy najni

Ŝ

sze punkty dziesi

ą

tych 

Ŝ

eber, dolna za

ś

 biegnie 

przez najwy

Ŝ

sze punkty grzebieni biodrowych. Powy

Ŝ

ej linii górnej jest poło

Ŝ

one 

nadbrzusze (epigastrium), które składa si

ę

 z okolic pod

Ŝ

ebrowych (regiones 

hypochondriacae) prawej i lewej oraz okolicy nadp

ę

pcza (regio epigastrica). 

~ródbrzusze (mesogastrium) zawarte mi

ę

dzy lini

ą

 poziom

ą

 górn

ą

 i doln

ą

 obejmuje 

dwie okolice boczne brzucha (regiones abdominis laterales) i okolic

ę

 p

ę

pkow

ą

 

(regio umbilicalis). Podbrzusze (hypogastrium) poło

Ŝ

one poni

Ŝ

ej linii poziomej 

dolnej składa si

ę

 z dwóch okolic pachwinowych (regiones inguinales) i okolicy 

łonowej (regio pubica).Okolice grzbietu (regiones dorsi) dzielimy na okolic

ę

 

kr

ę

gow

ą

 (regio vertebralis), która ku dołowi przechodzi w okolic

ę

 krzy

Ŝ

ow

ą

 

(regio sacralis) oraz na parzyste okolice boczne (regiones dorsi laterales). W 
skład okolicy bocznej wchodz

ą

 nast

ę

puj

ą

ce okolice: nadłopatkowa (regio 

suprascapularis), łopatkowa (regio scapularis), podłopatkowa (regio 

infrascapularis) i l

ę

d

ź

wiowa (regio lumbalis).Okolica kroczowa (regio 

perinealis) składa si

ę

 z cz

ęś

ci przedniej, tj. okolicy moczowo-płciowej (regio 

urogenitalis) oraz z cz

ęś

ci tylnej - zwanej okolic

ą

 odbytow

ą

 (regio analis), w 

której le

Ŝ

y odbyt. Cz

꜏

 okolicy moczowo-płciowej, w której znajduj

ą

 si

ę

 cz

ęś

ci 

płciowe zewn

ę

trzne ma nazw

ę

 okolicy sromowej (regio pudendalis).Na ko

ń

czynie 

górnej wyró

Ŝ

niamy okolice: barkow

ą

 (regio acromialis), naramienn

ą

 (regio 

deltoidea), ramieniow

ą

 przedni

ą

, tyln

ą

 przy

ś

rodkow

ą

 i boczn

ą

 (regio brachialis 

anterior, posterior, medialis et lateralis), łokciow

ą

 przedni

ą

 i tyln

ą

 (regio 

cubitalis anterior et posterior), przedramieniow

ą

 przedni

ą

, tyln

ą

 przy

ś

rodkow

ą

 i 

boczn

ą

 (regio antebrachialis anterior, posterior, medialis et lateralis), 

grzbiet r

ę

ki (dorsum manus) i dło

ń

 (palma manus) oraz okolice dłoniowe i 

grzbietowe palców (regiones digitorum palmares et dorsales).Na ko

ń

czynie dolnej 

wyró

Ŝ

niamy nast

ę

puj

ą

ce okolice: miedniczn

ą

 (regio coxae), po

ś

ladkow

ą

 (regio 

glutea), podpachwinow

ą

 (regio subinguinalis), kr

ę

tarzow

ą

 (regio trochanterica), 

uda przedni

ą

, tyln

ą

, przy

ś

rodkow

ą

 i boczn

ą

 (regio femoralis anterior, posterior, 

medialis et lateralis), kolanow

ą

 przedni

ą

 i tyln

ą

 (regio genualis anterior et 

posterior), goleniow

ą

 przedni

ą

, tyln

ą

, przy

ś

rodkow

ą

 i boczn

ą

 (regio cruralis 

anterior, posterior, medialis et lateralis), łydkow

ą

 (regio suralis), pi

ę

tow

ą

 

(regio calcanea), kostkow

ą

 przy

ś

rodkow

ą

 i boczn

ą

 (regio malleolaris medialis et 

lateralis), zakostkow

ą

 przy

ś

rodkow

ą

 i boczn

ą

 (regio retromalleolaris medialis et 

lateralis), grzbiet stopy (dorsum pedis), podeszw

ę

 (planta pedis) oraz okolice 

palców (regiones digitorum). 
 
UKŁADY NARZ

Ź

DŁW 

 
 

Wszystkie narz

ą

dy ciała człowieka zbudowane z tkanek ł

ą

cz

ą

 si

ę

 w wi

ę

ksze 

jednostki - układy narz

ą

dów, które s

ą

 rozpatrywane systematycznie. Anatomia 

opisowa - systematyczna wyró

Ŝ

nia nast

ę

puj

ą

ce układy narz

ą

dów: Układ kostny, 

zwany szkieletowym (systema skeletale) zbudowany z ko

ś

ci stanowi bierny aparat 

ruchu, słu

Ŝ

y za osłon

ę

 i podpor

ę

 cz

ęś

ci mi

ę

kkich ciała. Stanowi on pierwszy 

dział anatomii systematycznej - osteologi

ę

. Układ poł

ą

cze

ń

 ko

ś

ci (systema 

juncturae ossium). Ten dział anatomii jest zaliczany równie

Ŝ

 do narz

ą

du biernego 

ruchu i zajmuje si

ę

 poł

ą

czeniami ko

ś

ci, wyst

ę

puj

ą

cymi pod postaci

ą

 stawów 

(artrologia) i wi

ę

zadeł (syndesmologia). Układ mi

ęś

niowy (systema musculorum) 

obejmuje narz

ą

dy o podobnej czynno

ś

ci, tj. mi

ęś

nie oraz ich narz

ą

dy pomocnicze, 

jak 

ś

ci

ę

gna, powi

ę

zie, kaletki maziowe. Układ mi

ęś

niowy jest zaliczany do 

czynnego narz

ą

du ruchu, a nauk

ę

 o mi

ęś

niach szkieletowych nazywamy miologi

ą

. 

Układ trawienny - pokarmowy (systema digestorium). Zadaniem układu pokarmowego 
jest przerabianie pobranego pokarmu na substancje niezb

ę

dne do przemiany 

materii. W skład układu pokarmowego wchodz

ą

: jama ustna, gardło, przełyk, 

Ŝ

oł

ą

dek, jelita oraz wielkie gruczoły trawienne - w

ą

troba i trzustka. Układ 

oddechowy (systema respiratorium). W skład układu oddechowego wchodz

ą

 drogi 

oddechowe (jama nosowa, gardło, krta

ń

, tchawica, oskrzela) oraz wła

ś

ciwy narz

ą

d 

oddechowy - płuca. Zadaniem układu oddechowego jest doprowadzenie tlenu do krwi 
i usuni

ę

cie z niej szkodliwego dla ustroju dwutlenku w

ę

gla. Układ moczowo - 

płciowy (systema urogenitale). Narz

ą

dy układu moczowego i płciowego maj

ą

 wspólne 

pochodzenie oraz niektóre wspólne cz

ęś

ci, z tego wzgl

ę

du mo

Ŝ

na je ł

ą

czy

Ź

 w jeden 

układ, natomiast pod wzgl

ę

dem funkcji ró

Ŝ

ni

ą

 si

ę

 zdecydowanie. Narz

ą

dy moczowe 

wydalaj

ą

 szkodliwe produkty przemiany materii. W skład układu moczowego wchodz

ą

: 

nerki i drogi odprowadzaj

ą

ce mocz - moczowody, p

ę

cherz moczowy oraz cewka 

moczowa. Zadaniem narz

ą

dów płciowych jest utrzymanie gatunku. Wchodz

ą

ce w skład 

narz

ą

dów płciowych gruczoły płciowe produkuj

ą

 u m

ęŜ

czyzn komórki płciowe m

ę

skie 

(plemniki), u kobiet - komórki płciowe 

Ŝ

e

ń

skie (jaja). Narz

ą

dy płciowe s

ą

 zatem 

jedynym układem ustroju o charakterze altruistycznym w przeciwie

ń

stwie do innych 

układów ustroju, których funkcja polega na utrzymaniu 

Ŝ

ycia osobniczego. W skład 

narz

ą

dów płciowych 

Ŝ

e

ń

skich wchodz

ą

: jajniki, jajowody, macica, pochwa oraz 

narz

ą

dy płciowe zewn

ę

trzne. Narz

ą

dy płciowe m

ę

skie to: j

ą

dra, naj

ą

drza, 

nasieniowody, p

ę

cherzyki nasienne oraz narz

ą

dy płciowe zewn

ę

trzne. Układ 

wewn

ą

trzwydzielniczy, czyli dokrewny (systema endocrinum). Do tego układu 

zaliczamy gruczoły wewn

ą

trzwydzielnicze: tarczyc

ę

, przysadk

ę

 mózgow

ą

, nadnercza 

i inne. Gruczoły dokrewne produkuj

ą

 hormony przedostaj

ą

ce si

ę

 bezpo

ś

rednio do 

krwi i chłonki. Wywieraj

ą

 one du

Ŝ

y wpływ na prawidłowe funkcjonowanie ustroju. 

Układ naczyniowy (systema vasorum) składa si

ę

 z układu krwiono

ś

nego (serce i 

naczynia krwiono

ś

ne - t

ę

tnice, 

Ŝ

yły, naczynia włosowate) oraz układu chłonnego 

(naczynia chłonne, 

ś

ledziona i narz

ą

dy chłonne). Układ krwiono

ś

ny doprowadza do 

poszczególnych narz

ą

dów krew, zawieraj

ą

c

ą

 składniki od

Ŝ

ywcze, tlen i hormony, a 

usuwa z nich produkty przemiany materii i dwutlenek w

ę

gla. Układ chłonny zbiera 

nadmiar płynów tkankowych i odprowadza niektóre składniki od

Ŝ

ywcze z układu 

pokarmowego do krwi. Układ nerwowy (systema nervosum). W skład układu nerwowego 
wchodzi: układ nerwowy o

ś

rodkowy (systema nervosum centrale), czyli mózgowie i 

rdze

ń

 kr

ę

gowy, oraz układ nerwowy obwodowy (systema nervosum periphericum), tj. 

12 par nerwów czaszkowych oraz 31 par nerwów rdzeniowych wraz z ich zwojami i 
splotami. Z punktu widzenia czynno

ś

ciowego układ nerwowy dzielimy na układ 

somatyczny, który reguluje stosunek osobnika do 

ś

wiata zewn

ę

trznego (np. praca 

mi

ęś

ni szkieletowych) oraz na układ autonomiczny, czyli wegetatywny, stanowi

ą

cy 

drug

ą

 składow

ą

 cz

꜏

 układu nerwowego, która kieruje czynno

ś

ciami narz

ą

dów 

wewn

ę

trznych (np. wydzielanie gruczołów, praca mi

ęś

ni gładkich trzew). Układ 

autonomiczny (systema nervosum autonomicum) dzieli si

ę

 na cz

꜏

 współczuln

ą

 

(pars sympathica) i cz

꜏

 przywspółczuln

ą

 (pars parasympathica). Obydwie cz

ęś

ci 

charakteryzuj

ą

 si

ę

 przeciwnym działaniem. Narz

ą

dy zmysłów (organa sensuum) i 

powłoka wspólna (integumentum communae). Narz

ą

dy zmysłów odbieraj

ą

 wra

Ŝ

enia i 

bod

ź

ce ze 

ś

wiata zewn

ę

trznego dzi

ę

ki czemu powstaje nasz 

ś

wiat poj

ęŹ

.Powłoka 

wspólna składa si

ę

 ze skóry i jej wytworów: włosów, paznokci oraz gruczołów 

skóry. S

ą

 to głównie gruczoły potowe, łojowe i gruczoł sutkowy, czyli mlekowy. 

Zadaniem skóry jest: biologiczna i mechaniczna ochrona tkanek i narz

ą

dów ciała, 

odbieranie i przewodzenie bod

ź

ców ze 

ś

rodowiska zewn

ę

trznego poprzez receptory, 

współdziałanie w gospodarce cieplnej i wodnej ustroju, czynno

śŹ

 wydzielnicza, 

resorpcyjna oraz współdziałanie w procesach odporno

ś

ciowych. 

 
OKRE

ś

LENIE ORIENTACYJNE W PRZESTRZENI 

 
 

Celem okre

ś

lenia wzajemnego poło

Ŝ

enia narz

ą

dów posługujemy si

ę

 w anatomii 

umownymi płaszczyznami i osiami ciała. 
 
Osie ciała 
 
 

Wyró

Ŝ

niamy trzy rodzaje osi głównych, które przecinaj

ą

 si

ę

 wzajemnie pod 

k

ą

tem prostym: osie pionowe lub długie (axes verticales s. longitudinales) - 

przebiegaj

ą

 z góry w dół, najdłu

Ŝ

sza ze wszystkich osi długich biegn

ą

ca od 

szczytu głowy do podstawy ciała nazywa si

ę

 osi

ą

 główn

ą

, osie poprzeczne lub 

poziome (axes transversales s. horizontales) - przebiegaj

ą

 prostopadle do osi 

długich z prawej ku lewej stronie ciała, osie strzałkowe (axes sagittales) - s

ą

 

prostopadłe do obu poprzednich, biegn

ą

 poziomo w kierunku od przodu ku tyłowi. 

 
Płaszczyzny ciała 
 
 

Płaszczyzny strzałkowe (plana sagittalia) okre

ś

lone przez o

ś

 strzałkow

ą

 i 

pionow

ą

 biegn

ą

 pionowo od przodu do tyłu dziel

ą

c ciało ludzkie na cz

꜏

 praw

ą

 i 

lew

ą

. Jedna z płaszczyzn strzałkowych biegn

ą

ca przez o

ś

 główn

ą

 zwana jest 

płaszczyzn

ą

 po

ś

rodkow

ą

 lub te

Ŝ

 płaszczyzn

ą

 symetrii, gdy

Ŝ

 dzieli ciało na dwie 

symetryczne połowy: praw

ą

 i lew

ą

.Płaszczyzny czołowe (plana frontalia) s

ą

 

okre

ś

lane przez o

ś

 poprzeczn

ą

 i pionow

ą

 biegn

ą

 równolegle do czoła, dziel

ą

c 

ciało ludzkie na cz

꜏

 przedni

ą

 i tyln

ą

.Płaszczyzny poprzeczne lub poziome 

(plana transversalia s. horizontalia), okre

ś

lone przez o

ś

 poprzeczn

ą

 i 

strzałkow

ą

, biegn

ą

 poziomo i pod k

ą

tem prostym do obu poprzednich. Dziel

ą

 one 

ciało na cz

꜏

 górn

ą

 i doln

ą

.Wzajemne poło

Ŝ

enie narz

ą

dów jest okre

ś

lane w 

zale

Ŝ

no

ś

ci od ich stosunku do wymienionych płaszczyzn. W stosunku do płaszczyzny 

po

ś

rodkowej kierunek mo

Ŝ

e by

Ź

 przy

ś

rodkowy (medialis) i boczny (latelaris). Z 

dwóch narz

ą

dów jeden mo

Ŝ

e le

Ŝ

e

Ź

 bardziej przy

ś

rodkowo, a drugi bardziej bocznie 

i ka

Ŝ

dy mo

Ŝ

e mie

Ź

 np. powierzchni

ę

 przy

ś

rodkow

ą

 i boczn

ą

. Narz

ą

d, który le

Ŝ

y w 

płaszczy

ź

nie po

ś

rodkowej, b

ę

dzie zajmowa

Ź

 poło

Ŝ

enie po

ś

rodkowe (medianus).W 

stosunku do płaszczyzn czołowych okre

ś

lamy kierunek jako przedni (anterior) i 

tylny (posterior). Natomiast na tułowiu okre

ś

lenia te mog

ą

 by

Ź

 zast

ą

pione nazw

ą

 

kierunku brzusznego (ventralis) i grzbietowego (dorsalis).W stosunku do 
płaszczyzn poziomych kierunek, jest okre

ś

lony jako górny (superior) i dolny 

(inferior). Na tułowiu kierunki te okre

ś

la

Ź

 mo

Ŝ

na jako czaszkowy (cranialis) i 

ogonowy (caudalis).Poło

Ŝ

enie bli

Ŝ

sze zewn

ę

trznej powierzchni ciała nazywamy 

powierzchniowym lub zewn

ę

trznym (superficialis s. externus), za

ś

 poło

Ŝ

enie 

bardziej oddalone od zewn

ę

trznej powierzchni ciała - poło

Ŝ

eniem gł

ę

bokim lub 

wewn

ę

trznym (profundus s. internus).Na ko

ń

czynach kierunek, który jest zwrócony 

ku górze (do przyczepu ko

ń

czyny), nosi nazw

ę

 bli

Ŝ

szego (proximalis), ku ko

ń

cowi 

- nosi nazw

ę

 dalszego (distalis). Brzegi wyst

ę

puj

ą

ce na przedramieniu i r

ę

ce 

oraz podudziu i stopie nazywamy: brzegiem bocznym (margo lateralis) i 
przy

ś

rodkowym (margo medialis) lub te

Ŝ

 nazw

ę

 bierzemy od nazwy ko

ś

ci 

przedramienia czy podudzia: promieniowy (radialis) i łokciowy (ulnaris) oraz 
piszczelowy (tibialis) i strzałkowy (fibularis). Na r

ę

ce i stopie mamy kierunek 

grzbietowy (dorsalis) i przeciwny kierunek dłoniowy (palmaris) na r

ę

ce, a 

podeszwowy (plantaris) na stopie. 
 
 
 
II. KO

ś

CI I ICH POŁ

Ź

CZENIA 

 
 
OGŁLNA BUDOWA KO

ś

CI 

 
 

Tkanki szkieletowe: chrzestna i kostna s

ą

 zaliczane do grupy tkanek 

ł

ą

cznych. Tkanka chrz

ę

stna powstaje z mezenchymy w pi

ą

tym tygodniu 

Ŝ

ycia 

zarodka. W organizmie dojrzałym tkanka chrz

ę

stna wyst

ę

puje pod trzema 

postaciami: jako chrz

ą

stka szklista, spr

ęŜ

ysta i włóknista.Chrz

ą

stka szklista 

wyst

ę

puje na powierzchniach stawowych ko

ś

ci, wchodzi w skład 

Ŝ

eber chrz

ę

stnych, 

jest obecna w 

ś

cianach dróg oddechowych. Tkanka ta wykazuje stosunkowo du

Ŝą

 

gi

ę

tko

śŹ

 i spr

ęŜ

ysto

śŹ

. Z wyj

ą

tkiem chrz

ą

stek stawowych chrz

ą

stka szklista jest 

pokryta ochrz

ę

stn

ą

, zbudowan

ą

 z tkanki ł

ą

cznej zbitej. Poniewa

Ŝ

 chrz

ą

stka 

szklista nie posiada własnych naczy

ń

 ani nerwów, jej wzrost i regeneracj

ę

 

umo

Ŝ

liwia pokrywaj

ą

ca j

ą

 ochrz

ę

stna.Chrz

ą

stka spr

ęŜ

ysta wyst

ę

puje w mał

Ŝ

owinie 

usznej, tr

ą

bce słuchowej i w niektórych chrz

ą

stkach krtani.Chrz

ą

stka włóknista 

wchodzi w skład budowy kr

ąŜ

ków mi

ę

dzykr

ę

gowych, chrz

ą

stki spojenia łonowego i 

chrz

ą

stek 

ś

ródstawowych. 

 
Rozwój ko

ś

ci 

 
 

Proces tworzenia si

ę

 szkieletu kostnego u człowieka trwa długo, do około 

12-30 roku 

Ŝ

ycia. Ko

ś

ci rozwijaj

ą

 si

ę

 na podło

Ŝ

u tkanki ł

ą

cznej (mezenchymy) - 

kostnienie bezpo

ś

rednie, b

ą

d

ź

 na podło

Ŝ

u chrz

ę

stnym - kostnienie 

po

ś

rednie.Rozwój ko

ś

ci na podło

Ŝ

u ł

ą

cznotkankowym rozpoczyna si

ę

 od pojawienia 

si

ę

 punktów kostnienia. W ten sposób powstaj

ą

 przede wszystkim ko

ś

ci czaszki.W 

pierwszym okresie rozwoju zarodka wyst

ę

puje szkielet błoniasty, jednak ju

Ŝ

 w 

pierwszych tygodniach 

Ŝ

ycia (4-6 tygodni) powstaj

ą

 w nim ogniska chrz

ę

stne. W 

kolejnych tygodniach nast

ę

puje stopniowe ich zast

ę

powanie przez ogniska 

kostnienia. Proces kostnienia na podło

Ŝ

u chrz

ę

stnym mo

Ŝ

e przebiega

Ź

 wewn

ą

trz 

chrz

ą

stki - kostnienie 

ś

ródchrz

ę

stne, b

ą

d

ź

 na obwodzie chrz

ą

stki - kostnienie 

chrz

ę

stne.W ko

ś

ciach krótkich spotykamy kostnienie 

ś

ródchrz

ę

stne. Natomiast w 

ko

ś

ciach długich wyst

ę

puj

ą

 dwa rodzaje kostnienia - chrz

ę

stne i 

ś

ródchrz

ę

stne. 

Kostnienie ochrz

ę

stne rozpoczyna si

ę

 wcze

ś

niej - ko

śŹ

 ro

ś

nie na grubo

śŹ

. Wkrótce 

po utworzeniu mankietu kostnego wokół trzonu rozpoczyna si

ę

 kostnienie 

ś

ródchrz

ę

stne w 

ś

rodkowej cz

ęś

ci trzonu i post

ę

puje ku nasadom. Równocze

ś

nie ze 

zjawiskami ko

ś

ciotwórczymi pojawiaj

ą

 si

ę

 procesy ko

ś

ciogubne, polegaj

ą

ce na 

zanikaniu ko

ś

ci od wewn

ą

trz. W wyniku tego procesu powstaje jama szpikowa.W 

ko

ś

ciach długich mi

ę

dzy nasadami a trzonem wyst

ę

puj

ą

 chrz

ą

stki nasadowe, które 

s

ą

 miejscem wzrostu ko

ś

ci na długo

śŹ

.Ostatecznie u dorosłego człowieka wyst

ę

puje 

odporny i twardy szkielet kostny, na który składa si

ę

 przeszło 200 

ko

ś

ci.Szkielet kostny tworzy rusztowanie ciała, dzi

ę

ki czemu cz

ęś

ci mi

ę

kkie maj

ą

 

ochron

ę

 i oparcie. Szkielet decyduje tak

Ŝ

e o kształcie i wielko

ś

ci osobnika. I 

wreszcie ko

ś

ci stanowi

ą

 d

ź

wignie, do których przymocowuj

ą

 si

ę

 mi

ęś

nie; s

ą

 wi

ę

c 

istotnymi składnikami narz

ą

du ruchu. Poza tym w szpiku kostnym powstaj

ą

 

erytrocyty, granulocyty i płytki krwi. 
 
Budowa wewn

ę

trzna ko

ś

ci 

 
 

Tkanka kostna jest podstawowym składnikiem szkieletu osobnika. 

Charakteryzuje si

ę

 du

Ŝą

 twardo

ś

ci

ą

, zawiera 70% składników mineralnych, głównie 

sole wapnia i fosforu. Odznacza si

ę

 du

Ŝą

 wytrzymało

ś

ci

ą

 mechaniczn

ą

 na 

zgniatanie i rozci

ą

ganie.Dojrzał

ą

 tkanka kostna składa si

ę

 z blaszek kostnych, 

które ł

ą

cz

ą

c si

ę

 ze sob

ą

 tworz

ą

 dwojakiego rodzaju struktury: istot

ę

 kostn

ą

 

g

ą

bczast

ą

 (substantia spongiosa) i istot

ę

 kostn

ą

 zbit

ą

 (substantia compacta). 

Blaszki kostne tkanki g

ą

bczastej ł

ą

cz

ą

 si

ę

 tworz

ą

c grubsze beleczki kostne, 

które układaj

ą

 si

ę

 w sieci o strukturze uwarunkowanej działaniem sił 

mechanicznych. Kierunki przebiegu beleczek kostnych w istocie g

ą

bczastej s

ą

 

ró

Ŝ

ne w poszczególnych ko

ś

ciach i 

ś

ci

ś

le uzale

Ŝ

nione od kierunku sił 

działaj

ą

cych na okre

ś

lon

ą

 ko

śŹ

. W jamkach istoty g

ą

bczastej znajduje si

ę

 szpik 

kostny czerwony.Tkanka kostna zbita, w odró

Ŝ

nieniu od g

ą

bczastej, posiada zwarty 

układ blaszek kostnych. W miejscach jamek szpikowych le

Ŝą

 kanały Haversa, przez 

które przechodz

ą

 naczynia krwiono

ś

ne od

Ŝ

ywiaj

ą

ce ko

ś

ci. Ka

Ŝ

dy kanał jest 

otoczony uło

Ŝ

onymi współ

ś

rodkowo, 

ś

ci

ś

le ze sob

ą

 zespolonymi blaszkami kostnymi 

i tworzy tzw. osteon.Najcz

ęś

ciej istota zbita wyst

ę

puje na powierzchni ko

ś

ci, 

istota g

ą

bczasta - wewn

ą

trz ko

ś

ci. Trzon ko

ś

ci długich buduje prawie wył

ą

cznie 

tkanka kostna zbita. Wewn

ą

trz trzonu wyst

ę

puje jama szpikowa, wypełniona 

szpikiem kostnym 

Ŝ

ółtym.Budowa ko

ś

ci jest silnie zwi

ą

zana z siłami ci

ś

nienia i 

rozci

ą

gania, działaj

ą

cymi na ko

śŹ

. Przy działaniu sił zewn

ę

trznych na dowoln

ą

 

belk

ę

, w jej warstwach powierzchniowych od strony przyło

Ŝ

enia siły, powstaje 

napi

ę

cie o charakterze rozci

ą

gania. Na stronie przeciwległej, równie

Ŝ

 w warstwie 

powierzchniowej, wyst

ę

puje napi

ę

cie o charakterze 

ś

ciskania. W zwi

ą

zku z tym 

wewn

ą

trz belki powstaje strefa mechanicznie oboj

ę

tna. W trzonie ko

ś

ci długiej w 

obszarze strefy mechanicznie oboj

ę

tnej działaj

ą

 komórki ko

ś

ciogubne 

(osteoblasty), i w miar

ę

 rozwoju ko

ś

ci wytwarzaj

ą

 jam

ę

 szpikow

ą

. Tak wi

ę

c ko

ś

ci 

zbudowane s

ą

 na zasadzie "minimum - maksimum" tzn. zyskuj

ą

 znacznie na lekko

ś

ci 

przez zaoszcz

ę

dzenie materiału, nic nie trac

ą

c na wytrzymało

ś

ci.Pomimo odmiennej 

postaci istoty zbitej i g

ą

bczastej zasadniczo ani budow

ą

 ani czynno

ś

ci

ą

 nie 

ró

Ŝ

ni

ą

 si

ę

 od siebie; istota zbita jest zag

ę

szczon

ą

 istot

ą

 g

ą

bczast

ą

. 

 
Okostna 
 
 

Ka

Ŝ

d

ą

 ko

śŹ

 pokrywa błona zwana okostn

ą

 (periosteum). Okostna ochrania 

ko

śŹ

, od

Ŝ

ywia i odpowiada za jej wzrastanie na grubo

śŹ

 i za jej regeneracj

ę

. W 

budowie okostnej wyst

ę

puj

ą

 dwie warstwy: zewn

ę

trzna włóknista i wewn

ę

trzna 

rozrodcza. Włókna Sharpeya z warstwy zewn

ę

trznej wnikaj

ą

 w ko

śŹ

 

ś

ci

ś

le si

ę

 z ni

ą

 

ł

ą

cz

ą

c. Warstwa ta jest ró

Ŝ

nej grubo

ś

ci. Zdolno

ś

ci regeneracyjne ko

ś

ci zale

Ŝą

 w 

du

Ŝ

ej mierze od bogato unerwionej i unaczynionej warstwy wewn

ę

trznej okostnej. W 

tej warstwie znajduj

ą

 si

ę

 komórki ko

ś

ciotwórcze (osteoblasty), które w przypadku 

złamania ko

ś

ci wytwarzaj

ą

 now

ą

 istot

ę

 kostn

ą

. Najłatwiej regeneruj

ą

 si

ę

 trzony 

ko

ś

ci długich, ko

ś

ci płaskie i cz

ęś

ci g

ą

bczaste regeneruj

ą

 si

ę

 trudniej. 

 
Kształt ko

ś

ci 

 
 

Ze wzgl

ę

du na kształt ko

ś

ci dziel

ą

 si

ę

 na: długie, płaskie, krótkie i 

pneumatyczne. Ko

ś

ci długie (ossa longa) s

ą

 to te ko

ś

ci, w których jeden z trzech 

wymiarów przewy

Ŝ

sza dwa pozostałe. Ko

ś

ci długie wyst

ę

puj

ą

 w budowie szkieletu 

ko

ń

czyn. W ka

Ŝ

dej ko

ś

ci długiej wyró

Ŝ

nia si

ę

 dwa zgrubiałe ko

ń

ce, zwane nasadami 

(epiphyses) oraz ł

ą

cz

ą

cy te nasady trzon ko

ś

ci (corpus), który zawiera jam

ę

 

szpikow

ą

 wypełnion

ą

 szpikiem kostnym. Nasada ko

ś

ci długiej znajduj

ą

ca si

ę

 bli

Ŝ

ej 

tułowia nosi nazw

ę

 nasady bli

Ŝ

szej (epiphysis proximalis), za

ś

 koniec przeciwny 

to nasada dalsza (epiphysis distalis). Ko

ś

ci płaskie (ossa plana), np. łopatka 

czy ko

ś

ci sklepienia czaszki, s

ą

 wydłu

Ŝ

one w dwóch kierunkach, wybitnie 

spłaszczone za

ś

 w kierunku trzecim. Ko

ś

ci krótkie lub ró

Ŝ

nokształtne (ossa 

brevia s. multiformia), np. ko

ś

ci nadgarstka czy st

ę

pu, s

ą

 mniej wi

ę

cej 

równomiernie rozwini

ę

te we wszystkich trzech kierunkach. Ko

ś

ci pneumatyczne 

(ossa pneumatica), np. ko

śŹ

 sitowa, klinowa, szcz

ę

ka, zawieraj

ą

 przestrzenie 

wysłane błon

ą

 

ś

luzow

ą

 i wypełnione powietrzem.Kształt ko

ś

ci w znacznym stopniu 

jest spowodowany funkcj

ą

, jak

ą

 pełni

ą

. Równie

Ŝ

 narz

ą

dy s

ą

siednie, np. mi

ęś

nie 

wywieraj

ą

 wpływ na kształt ko

ś

ci. Ci

ą

gły ucisk mi

ęś

ni powoduje zagł

ę

bienia w 

ko

ś

ciach, a siła ci

ą

gn

ą

ca wywołuje powstawanie wyniosło

ś

ci maj

ą

cych ró

Ŝ

ne 

kształty, jak wyrostki, kolce, grzebienie, guzki, guzy i guzowato

ś

ci.Istnieje 

pewne ró

Ŝ

nicowanie w obr

ę

bie ko

ś

ci w zale

Ŝ

no

ś

ci od płci. Ko

ś

ci m

ę

skie s

ą

 na ogół 

wi

ę

ksze, masywniejsze, silniej wymodelowane i ci

ęŜ

sze od 

Ŝ

e

ń

skich. Po kształcie 

i wielko

ś

ci danej ko

ś

ci mo

Ŝ

na wnioskowa

Ź

 tak

Ŝ

e o wysoko

ś

ci ciała, wieku, płci i 

budowie osobnika. Osobnicy zaliczani do leptosomatycznego typu budowy posiadaj

ą

 

ko

ś

ci bardziej smukłe, delikatniejsze; osobnicy zaliczani do typu pyknicznego 

charakteryzuj

ą

 si

ę

 ko

śŹ

mi grubymi i masywniejszymi.Ci

ęŜ

ar niemacerowanego ko

śŹ

ca 

wraz ze szpikiem kostnym wynosi 

ś

rednio u m

ęŜ

czyzny 12 kg, u kobiety 10 kg. 

Wytrzymało

śŹ

 ko

ś

ci na rozci

ą

ganie jest mniejsza od wytrzymało

ś

ci na 

ś

ciskanie. 

Pierwsza równa si

ę

 wytrzymało

ś

ci mosi

ą

dzu, druga zbli

Ŝ

a si

ę

 do wytrzymało

ś

ci 

Ŝ

elaza kutego. 

 
 
RODZAJE POŁ

Ź

CZEN KO

ś

CI 

 
 

Poł

ą

czenia ko

ś

ci (juncturae ossium) dzielimy na dwa rodzaje poł

ą

czenie 

ci

ą

głe - 

ś

cisłe, 

poł

ą

czenia przerywane - maziowe, czyli stawy. Poł

ą

czenia ci

ą

głe odznaczaj

ą

 si

ę

 

brakiem ruchomo

ś

ci lub pozwalaj

ą

 na nieznaczne ruchy, natomiast stawy s

ą

 

ruchomymi poł

ą

czeniami ko

ś

ci. 

 
Poł

ą

czenia ci

ą

głe 

 
 

Poł

ą

czenia ci

ą

gle (synarthroses) w zale

Ŝ

no

ś

ci od rodzaju tkanki ł

ą

cznej 

zespalaj

ą

cej ko

ś

ci dziel

ą

 si

ę

 na: wi

ę

zozrosty, chrz

ą

stkozrosty i 

ko

ś

ciozrosty.Wi

ę

zozrosty (syndesmoses), zwane tak

Ŝ

e poł

ą

czeniami włóknistymi 

(juncturae fibrosae), mog

ą

 wyst

ę

powa

Ź

 pod czterema postaciami, jako: a) 

wi

ę

zozrosty włókniste (wi

ę

zadła i błony), b) wi

ę

zozrosty spr

ęŜ

yste, c) szwy, d) 

wklinowania. Wi

ę

zadła (ligamenta) najcz

ęś

ciej spotykamy jako dodatkowe 

wzmocnienia torebki stawowej; s

ą

 one wa

Ŝ

nym, lecz niekoniecznym składnikiem 

stawu. Ich obecno

śŹ

 przyczynia si

ę

 do silniejszego przylegania powierzchni 

stawowych, ponadto s

ą

 czynnikiem ograniczaj

ą

cym i hamuj

ą

cym nadmierne ruchy w 

stawach. Oprócz wi

ę

zadeł zbudowanych z tkanki ł

ą

cznej włóknistej spotykamy 

wi

ę

zadła zbudowane z tkanki ł

ą

cznej spr

ęŜ

ystej (np. wi

ę

zadła 

Ŝ

ółte oraz niektóre 

wi

ę

zadła krtani), które odznaczaj

ą

 si

ę

 znaczn

ą

 elastyczno

ś

ci

ą

. Szwy (suturae) s

ą

 

to poł

ą

czenia ci

ą

głe włókniste spotykane w obr

ę

bie ko

ś

ci czaszki, w zale

Ŝ

no

ś

ci 

od kształtu ł

ą

cz

ą

cych si

ę

 brzegów ko

ś

ci wyró

Ŝ

niamy: a) szew płaski (sutura 

plana) - np. poł

ą

czenie pomi

ę

dzy ko

śŹ

mi nosowymi, b) szew łuskowy (sutura 

squamosa) - np. poł

ą

czenie łuski ko

ś

ci skroniowej z ko

ś

ci

ą

 ciemieniow

ą

, c) szew 

piłowaty (sutura serrata) - np. mi

ę

dzy ko

śŹ

mi sklepienia czaszki. Wklinowanie 

(gomphosis) jest to umocowanie korzeni z

ę

bów do 

ś

cian z

ę

bodołów. Chrz

ą

stkozrosty 

(synchondroses) ł

ą

cz

ą

 zazwyczaj dwie ko

ś

ci za pomoc

ą

 tkanki chrz

ę

stnej szklistej 

lub włóknistej. Do chrz

ą

stkozrostów szklistych zaliczane s

ą

 chrz

ą

stki 

Ŝ

ebrowe 

oraz w młodym wieku poł

ą

czenia trzonów z nasadami. U dorosłego osobnika 

najliczniej wyst

ę

puj

ą

 chrz

ą

stkozrosty włókniste (np. poł

ą

czenia mi

ę

dzy trzonami 

kr

ę

gów w postaci kr

ąŜ

ków mi

ę

dzykr

ę

gowych). Chrz

ą

stkozrost posiadaj

ą

cy wewn

ą

trz 

jam

ę

 wypełnion

ą

 mazi

ą

 nosi nazw

ę

 spojenia (symphysis), np. spojenie łonowe, 

spojenie mostka. Ko

ś

ciozrosty (synostoses) s

ą

 to bardzo mocne poł

ą

czenia 

pozbawione zupełnie mo

Ŝ

liwo

ś

ci ruchu; powstaj

ą

 w starszym wieku na skutek 

kostnienia wi

ę

zozrostów i chrz

ą

stkozrostów (np. kostnienie chrz

ą

stek nasadowych 

oraz szwów czaszki). 
 
Poł

ą

czenia maziowe, czyli stawy 

 
 

Poł

ą

czenia maziowe, czyli stawy (juncturae synoviales s. articulationes) 

stanowi

ą

 poł

ą

czenia odznaczaj

ą

ce si

ę

 znaczn

ą

 mo

Ŝ

liwo

ś

ci

ą

 ruchu. W ka

Ŝ

dym stawie 

odró

Ŝ

niamy trzy zasadnicze składniki: powierzchnie stawowe (facies articulares) 

pokryte chrz

ą

stk

ą

 stawow

ą

 (cartilago articularis), torebk

ę

 stawow

ą

 (capsula 

articularis), 
jam

ę

 stawow

ą

 (cavum articulare). 

 

Na ogół powierzchnie stawowe s

ą

 pokryte chrz

ą

stk

ą

 szklist

ą

 jednak w 

nielicznych stawach, w których wyst

ę

puje kr

ąŜ

ek stawowy (discus articularis), 

miejsce chrz

ą

stki szklistej zajmuje chrz

ą

stka włóknista (np. staw mostkowo-

obojczykowy, staw skroniowo-

Ŝ

uchwowy). Kształt powierzchni stawowych pokrytych 

chrz

ą

stk

ą

 stawow

ą

 uzale

Ŝ

niony jest od funkcji stawu. Mog

ą

 one przybiera

Ź

 kształt 

wycinka kuli, dołu, panewki, mog

ą

 by

Ź

 eliptyczne, siodełkowate lub płaskie. 

Zazwyczaj przylegaj

ą

ce do siebie powierzchnie stawowe s

ą

 dobrze dopasowane, tzn. 

jedna jest negatywem drugiej. Znaczne rozszerzenia nasad kostnych, bior

ą

cych 

udział w budowie stawu, szczególnie w obr

ę

bie ko

ń

czyn, ma zasadnicze znaczenie w 

mechanice stawu. Tworz

ą

 one warunki zwi

ę

kszaj

ą

ce k

ą

t 

ś

ci

ę

gnowo-kostny; im 

wi

ę

ksza jest warto

śŹ

 k

ą

ta, tym wi

ę

kszy jest moment siły mi

ęś

niowej. Ponadto 

wi

ę

ksze powierzchnie stawowe wi

ąŜą

 si

ę

 z mniejsz

ą

 wielko

ś

ci

ą

 siły nacisku, 

przypadaj

ą

c

ą

 na jednostk

ę

 powierzchni. Chrz

ą

stka stawowa pokrywaj

ą

ca 

powierzchnie stawowe ko

ś

ci jest bardzo gładka i spr

ęŜ

ysta, jej grubo

śŹ

 ró

Ŝ

ni si

ę

 

nawet w obr

ę

bie jednego stawu.Najgrubsza warstwa chrz

ą

stki stawowej wyst

ę

puje w 

tych okolicach powierzchni stawowych, które s

ą

 nara

Ŝ

one na najwi

ę

ksze tarcie, a 

tak

Ŝ

e w miejscach najbardziej obci

ąŜ

onych. Na ogół wszystkie chrz

ą

stki stawowe 

s

ą

 pozbawione naczy

ń

 krwiono

ś

nych i nerwów. Poniewa

Ŝ

 chrz

ą

stka stawowa nie 

posiada ochrz

ę

stnej, regeneracja jej nie jest w zasadzie mo

Ŝ

liwa. W miejscu 

ubytku chrz

ą

stki stawowej wytwarza si

ę

 zast

ę

pcza tkanka włóknisto-

chrz

ę

stna.Torebka stawowa (capsula articularis) otacza cały staw, izoluj

ą

c go od 

otoczenia oraz przyczynia si

ę

 do przylegania powierzchni stawowych. Torebka 

stawowa jest zbudowana z dwóch warstw. Zewn

ę

trzna warstwa, zazwyczaj gruba i 

mocna, nosi nazw

ę

 błony włóknistej (membrana fibrosa), za

ś

 warstwa wewn

ę

trzna, 

delikatna, stosunkowo cienka, to błona maziowa (membrana synovialis).Błona 
włóknista jest zbudowana głównie z włókien kolagenowych, które przebiegaj

ą

 

równolegle lub krzy

Ŝ

uj

ą

 si

ę

 mi

ę

dzy sob

ą

 przechodz

ą

c w miejscach przyczepu 

torebki w okostn

ą

. Grubo

śŹ

 błony włóknistej jest zró

Ŝ

nicowana zarówno w ró

Ŝ

nych 

stawach, jak i w obr

ę

bie tego samego stawu. W niektórych miejscach błona 

włóknista znacznie grubieje, tworz

ą

c mocne pasma, zwane wi

ę

zadłami. 

Zró

Ŝ

nicowanie w grubo

ś

ci i napi

ę

ciu błony włóknistej jest powi

ą

zane z funkcj

ą

 

okre

ś

lonego stawu. W jednych stawach torebka jest lu

ź

na, co zezwala na du

Ŝą

 

ruchomo

śŹ

 w danym stawie, w innych stawach jest silna i napi

ę

ta, co jest 

czynnikiem hamuj

ą

cym ruchy.Błona maziowa jest cienk

ą

, mi

ę

kk

ą

, przesuwaln

ą

 błon

ą

 

ł

ą

cznotkankow

ą

, która zawiera włókna spr

ęŜ

yste, komórki tłuszczowe i jest bogato 

unaczyniona i unerwiona. Powierzchnia wewn

ę

trzna błony maziowej jest pozbawiona 

nabłonka, a w zamian jest pokryta warstw

ą

 komórek ł

ą

cznotkankowych. Wypuklenia 

błony maziowej do wewn

ą

trz jamy stawowej tworz

ą

 fałdy maziowe i kosmki maziowe. 

Uwypuklenia błony maziowej poza staw stanowi

ą

 kaletki maziowe, ułatwiaj

ą

ce 

ś

lizganie si

ę

 

ś

ci

ę

gien i mi

ęś

ni.Błona maziowa wytwarza ma

ź

 (synovia), która 

gromadzi si

ę

 w jamie stawowej. Ma

ź

 stawowa jest to płyn o barwie blado-

Ŝ

ółtej, 

zawieraj

ą

cy mucyn

ę

 i kuleczki tłuszczu. Ma

ź

 wypełnia całkowicie przestrze

ń

 

mi

ę

dzy powierzchniami stawowymi, powoduj

ą

c ich przylepno

śŹ

 wzgl

ę

dem siebie oraz 

zmniejszaj

ą

c tarcie powierzchni podczas wykonywania ruchów w stawie. W stanach 

zapalnych błona maziowa wydziela znaczne ilo

ś

ci płynu surowiczego, natomiast 

tylko w nieznacznym stopniu posiada zdolno

śŹ

 wchłaniania go, zatem resorpcja 

przebiega znacznie szybciej, gdy błona maziowa jest przerwana.Jama stawowa 
(cavum articulare) jest poj

ę

ciem teoretycznym, gdy

Ŝ

 w prawidłowym stanie jest 

ona szczelinowat

ą

 przestrzeni

ą

 całkowicie wypełnion

ą

 mazi

ą

 stawow

ą

. Dopiero w 

stanach patologicznych ma wygl

ą

d jamy. W normalnych warunkach powierzchnie 

stawowe przylegaj

ą

 

ś

ci

ś

le do siebie ze wzgl

ę

du na: a) ci

ś

nienie atmosferyczne 

wywierane na nasze ciało, b) przylepno

śŹ

 powierzchni stawowych i c) napi

ę

cie 

mi

ęś

ni przebiegaj

ą

cych na wysoko

ś

ci danego stawu. Wielko

śŹ

 jamy stawowej w 

poszczególnych stawach jest bardzo zró

Ŝ

nicowana.Poza opisanymi wy

Ŝ

ej trzema 

stałymi elementami budowy stawu mo

Ŝ

na w poszczególnych stawach spotka

Ź

 niestałe 

składniki, takie jak: wi

ę

zadła, kr

ąŜ

ki 

ś

ródstawowe, ł

ą

kotki i obr

ą

bki 

stawowe.Wi

ę

zadła stawowe (ligamenta articularia) s

ą

 zbudowane analogicznie do 

ś

ci

ę

gien mi

ęś

niowych, tzn. z tkanki ł

ą

cznej włóknistej zbitej. Wi

ę

zadła mog

ą

 

przebiega

Ź

 wewn

ą

trz lub na zewn

ą

trz stawu. Zadanie ich polega na wzmocnieniu 

torebki stawowej, utrzymaniu ko

ś

ci w prawidłowym poło

Ŝ

eniu, hamowaniu zbyt 

obszernych ruchów i ochronie stawu przed zwichni

ę

ciem.Obr

ą

bki stawowe (labra 

glenoidalia) s

ą

 zbudowane najcz

ęś

ciej z chrz

ą

stki włóknistej. Obr

ą

bki stawowe 

pogł

ę

biaj

ą

 i powi

ę

kszaj

ą

 powierzchnie stawowe.Kr

ąŜ

ki stawowe (disci articulares) 

podobnie do obr

ą

bków stawowych s

ą

 zbudowane z chrz

ą

stki włóknistej, maj

ą

 kształt 

okr

ą

gły i dziel

ą

 jam

ę

 stawow

ą

 na dwie cz

ęś

ci. Kr

ąŜ

ki wyrównuj

ą

 i dopasowuj

ą

 do 

siebie powierzchnie stawowe.Ł

ą

kotki stawowe (menisci articulares) tak

Ŝ

e le

Ŝą

 w 

jamie stawowej, lecz tylko cz

ęś

ciowo dziel

ą

 j

ą

 na dwa pi

ę

tra. Kształt ł

ą

kotki 

jest podobny do półksi

ęŜ

yca, a na przekroju poprzecznym do klina. Zadaniem 

ł

ą

kotek jest pogł

ę

bienie powierzchni stawowych, ponadto słu

Ŝą

 one jako 

przesuwalne powierzchnie stawowe oraz w pewnym stopniu przyczyniaj

ą

 si

ę

 do 

amortyzacji wstrz

ą

sów. 

 
 

Podział stawów 

 

Istniej

ą

 trzy kryteria podziału stawów: 

ze wzgl

ę

du na liczb

ę

 ko

ś

ci wchodz

ą

cych w skład stawu, 

ze wzgl

ę

du na ukształtowanie powierzchni stawowych 

z uwagi na liczb

ę

 osi, dookoła których wykonuje si

ę

 ruchy. Ze wzgl

ę

du na liczb

ę

 

powierzchni stawowych tworz

ą

cych staw wyró

Ŝ

nia si

ę

 stawy proste i zło

Ŝ

one. Staw 

prosty (articulatio simplex) jest stawem utworzonym przez dwie ko

ś

ci (np. staw 

ramienny), natomiast w skład stawu zło

Ŝ

onego (articulatio composita) wchodzi 

wi

ę

cej ani

Ŝ

eli dwie ko

ś

ci (np. staw łokciowy). Z uwagi na zró

Ŝ

nicowanie kształtu 

powierzchni stawowych wyró

Ŝ

nia si

ę

 nast

ę

puj

ą

ce rodzaje stawów: staw kulisty 

(articulatio spheroidea) posiada jedn

ą

 powierzchni

ę

 stawow

ą

 wypukł

ą

 w kształcie 

głowy, stanowi

ą

c

ą

 wycinek kuli, której odpowiada druga wkl

ę

sła powierzchnia, 

zwana panewk

ą

 lub wydr

ąŜ

eniem (np. staw ramienny). Staw kulisty jest stawem 

wieloosiowym i mo

Ŝ

na w nim wykonywa

Ź

 ruchy we wszystkich kierunkach; staw 

kulisto-panewkowy (articulatio cotylica) jest odmian

ą

 stawu kulistego, ró

Ŝ

nica 

polega na tym, 

Ŝ

e głowa wchodzi gł

ę

biej w panewk

ę

 stawow

ą

 poza równik. Panewka 

jest wi

ę

ksza, gł

ę

bsza i obejmuje ponad 50% powierzchni głowy. Staw kulisto-

panewkowy jest tak

Ŝ

e stawem wieloosiowym, ró

Ŝ

ni si

ę

 jednak od stawu kulistego 

tym, 

Ŝ

e ma ograniczony zakres ruchów (np. staw biodrowy); staw kłykciowy, czyli 

eliptyczny (articulario condylaris) posiada jedn

ą

 powierzchni

ę

 stawow

ą

 wypukł

ą

 w 

osiach długiej i krótkiej, natomiast druga jest w obu osiach wkl

ę

sła. Staw 

kłykciowy jest stawem dwuosiowym. Przykładem stawu kłykciowego jest staw 
promieniowonadgarstkowy; staw siodełkowy (articulatio sellaris) ma obie 
powierzchnie stawowe wkl

ę

sło-wypukłe, przypominaj

ą

ce kształt siodła. Ruchy w 

stawie siodełkowym odbywaj

ą

 si

ę

 wokół dwóch osi, (ruch przywodzenia i odwodzenia 

oraz przeciwstawiania i odprowadzania. Z poł

ą

czenia tych ruchów otrzymujemy ruch 

obwodzenia). Tego typu stawem jest staw nadgarstkowo-

ś

ródr

ę

czny kciuka; staw 

zawiasowy (articulatio ginglymus). W stawie zawiasowym głowa stawowa ma posta

Ź

 

bloczka, natomiast panewka jest negatywem głowy. Staw zawiasowy jest stawem 
jednoosiowym, ruchy odbywaj

ą

 si

ę

 wokół osi poprzecznej i polegaj

ą

 na zginaniu i 

prostowaniu. Jako przykład stawu zawiasowego mog

ą

 słu

Ŝ

y

Ź

 stawy mi

ę

dzypaliczkowe; 

staw obrotowy (articulatio trochoidea). W stawie obrotowym wypukła powierzchnia 
stawowa jest poło

Ŝ

ona na obwodzie walca, za

ś

 wkl

ę

sła powierzchnia pokrywa 

wci

ę

cie ko

ś

ci s

ą

siedniej i przylega tylko do niedu

Ŝ

ego odcinka obwodowej 

powierzchni stawowej. Staw obrotowy jest stawem jednoosiowym, o

ś

 ruchu biegnie 

równolegle do długiej osi ko

ś

ci. Przykładem stawu obrotowego jest staw 

promieniowo-łokciowy bli

Ŝ

szy; staw 

ś

rubowy (articulatio cochlearis) zaliczamy do 

stawów jednoosiowych, jednak ruch w tym stawie odbywa si

ę

 w dwu płaszczyznach 

prostopadłych do siebie. Ruch ten składa si

ę

 ze skr

ę

tu dookoła osi podłu

Ŝ

nej i 

przesuwania si

ę

 wzdłu

Ŝ

 tej osi. Jako przykład stawu 

ś

rubowego mo

Ŝ

e słu

Ŝ

y

Ź

 staw 

szczytowo-obrotowy po

ś

rodkowy;  staw płaski (articulatio plana) posiada dwie 

powierzchnie stawowe płaskie, np. staw krzy

Ŝ

owo-biodrowy, stawy ko

ś

ci 

nadgarstka. Ruchomo

śŹ

 w stawie płaskim jest nieznaczna, co jest w du

Ŝ

ym stopniu 

spowodowane silnym napi

ę

ciem torebki stawowej oraz wi

ę

zadeł;Ze wzgl

ę

du na liczb

ę

 

osi ruchu stawy dzielimy na: jednoosiowe, dwuosiowe i trzyosiowe, czyli 
wieloosiowe.W stawie jednoosiowym ruchy odbywaj

ą

 si

ę

 wokół jednej osi, tj. osi 

poprzecznej lub podłu

Ŝ

nej. Przykładem stawu jednoosiowego o osi poprzecznej mo

Ŝ

e 

by

Ź

 staw mi

ę

dzypaliczkowy. Ruchy w nim polegaj

ą

 na zginaniu (flexio) i 

prostowaniu (extensio) palców. Stawem jednoosiowym o podłu

Ŝ

nej osi ruchu jest 

staw typu obrotowego, np. staw promieniowo-łokciowy bli

Ŝ

szy i dalszy. Ruchy 

odbywaj

ą

ce si

ę

 w tego rodzaju stawach nazywamy obrotowymi (rotatio), wykonywane 

s

ą

 w płaszczy

ź

nie poprzecznej, a w zale

Ŝ

no

ś

ci od kierunku nazywamy je 

nawracaniem (pronatio) i odwracaniem (supinatio).W stawie dwuosiowym ruchy 
odbywaj

ą

 si

ę

 wokół dwóch osi: poprzecznej i strzałkowej. Jako przykład stawu 

dwuosiowego mo

Ŝ

e słu

Ŝ

y

Ź

 staw promieniowo-nadgarstkowy. Ruch w tym stawie wokół 

osi poprzecznej polega na zginaniu dłoniowym r

ę

ki (flexio palmaris manus) i 

zginaniu grzbietowym r

ę

ki (flexio dorsalis manus). Ruch wokół osi strzałkowej 

polega na odwodzeniu promieniowym r

ę

ki (abductio radialis manus) oraz odwodzeniu 

łokciowym r

ę

ki (abductio ulnaris manus).W stawie wieloosiowym ruchy odbywaj

ą

 si

ę

 

wokół trzech osi, a z kombinacji ruchów wokół trzech osi mo

Ŝ

na wykonywa

Ź

 ruchy 

we wszystkich kierunkach. Jako przykład stawu wieloosiowego mo

Ŝ

e słu

Ŝ

y

Ź

 staw 

ramienny. W stawie tym ruchy wykonuje si

ę

 wokół osi poprzecznej, strzałkowej i 

pionowej. Ruch wokół osi poprzecznej polega na przodozgi

ę

ciu i tyłozgi

ę

ciu 

(anteversio et retroversio) - ruchy wahadłowe. Ruch wokół osi strzałkowej polega 
na odwodzeniu i przywodzeniu ko

ń

czyny (abductio et adductio). Ruch wokół osi 

pionowej polega na obracaniu ko

ń

czyny (rotatio). Z kombinacji wszystkich ruchów 

mo

Ŝ

na wykonywa

Ź

 obwodzenie (circumductio).Poszczególne stawy ł

ą

cz

ą

ce ko

ś

ci 

tworz

ą

 tzw. ła

ń

cuchy stawowe, które wraz z odpowiadaj

ą

cymi im mi

ęś

niami nazywamy 

ła

ń

cuchami kinematycznymi. Ruchomo

śŹ

 poszczególnych ogniw takiego ła

ń

cucha 

sumuje si

ę

, dzi

ę

ki czemu koniec dalszy osi

ą

ga znacznie wi

ę

ksz

ą

 ruchomo

śŹ

 ni

Ŝ

 

koniec bli

Ŝ

szy. W układzie ruchu człowieka wyró

Ŝ

nia si

ę

 ła

ń

cuch szyjno-

tułowiowy, parzysty ła

ń

cuch ko

ń

czyny górnej i parzysty ła

ń

cuch ko

ń

czyny dolnej. 

 
 
PODZIAŁ KO

ś

•CA 

 
 

Ko

ś

ciec ludzki dzieli si

ę

 na: 

ko

ś

ciec osiowy, 

ko

ś

ci czaszki, 

ko

ś

ciec ko

ń

czyny górnej, 

ko

ś

ciec ko

ń

czyny dolnej. 

 
 
KO

ś

CIEC OSIOWY 

 
 
 

Do ko

śŹ

ca osiowego (skelelon axiale) zalicza si

ę

: kr

ę

gosłup, 

Ŝ

ebra i 

mostek. Powy

Ŝ

sze elementy kostne stanowi

ą

 rusztowanie tułowia. 

 
Kr

ę

gosłup 

 

Kr

ę

gosłup (columna vertebralis) składa si

ę

 z 33-34 nieparzystych kr

ę

gów, 

uło

Ŝ

onych jeden na drugim. W zale

Ŝ

no

ś

ci od rozmieszczenia kr

ę

gi dzielimy na: 7 

kr

ę

gów szyjnych, 12 kr

ę

gów piersiowych, 5 kr

ę

gów l

ę

d

ź

wiowych, 5 kr

ę

gów 

krzy

Ŝ

owych i 4-5 kr

ę

gów guzicznych. Kr

ę

gi szyjne, piersiowe i l

ę

d

ź

wiowe tworz

ą

 

ruchom

ą

, przedkrzy

Ŝ

ow

ą

 cz

꜏

 kr

ę

gosłupa i nazywamy je kr

ę

gami prawdziwymi 

(vertebrae verae). Kr

ę

gi krzy

Ŝ

owe zrastaj

ą

 si

ę

 z sob

ą

 w okresie dojrzewania 

płciowego w jednolit

ą

 cało

śŹ

, zwan

ą

 ko

ś

ci

ą

 krzy

Ŝ

ow

ą

. Kr

ę

gi guziczne, zwane tak

Ŝ

e 

ogonowymi, u człowieka znajduj

ą

 si

ę

 w stanie szcz

ą

tkowym i praktycznie nie 

posiadaj

ą

 wi

ę

kszego znaczenia w mechanice kr

ę

gosłupa. Cz

꜏

 krzy

Ŝ

owo-guziczn

ą

 

kr

ę

gosłupa tworz

ą

 kr

ę

gi rzekome (vertebrae spuriae). 

 
Ogólna budowa kr

ę

gu 

 

W ka

Ŝ

dym kr

ę

gu wyró

Ŝ

nia si

ę

 cz

꜏

 przedni

ą

, masywniejsz

ą

, przystosowan

ą

 do 

d

ź

wigania masy ciała, zwan

ą

 trzonem kr

ę

gu (corprus vertebrae) oraz cz

꜏

 tyln

ą

, 

zwan

ą

 łukiem kr

ę

gu (arcus vertebrae). Trzon wraz z łukiem ograniczaj

ą

 otwór 

kr

ę

gowy (foramen vertebrale). Z poł

ą

czenia wszystkich otworów kr

ę

gowych powstaje 

kanał kr

ę

gowy (canalis vertebralis), w którym mie

ś

ci si

ę

 rdze

ń

 kr

ę

gowy wraz z 

oponami.Trzon kr

ę

gu ma kształt niskiego walca; wyró

Ŝ

nia si

ę

 na nim płask

ą

, nieco 

chropowat

ą

 powierzchni

ę

 górn

ą

 i doln

ą

 które słu

Ŝą

 do poł

ą

czenia z kr

ąŜ

kiem 

mi

ę

dzykr

ę

gowym. Łuk kr

ę

gu rozpoczyna si

ę

 z tylnej strony trzonu dwiema nasadami, 

które przedłu

Ŝ

aj

ą

 si

ę

 w blaszki zespalaj

ą

ce si

ę

 w płaszczy

ź

nie po

ś

rodkowej. W 

miejscu odej

ś

cia łuku od trzonu znajduje si

ę

 po ka

Ŝ

dej stronie gł

ę

bsze wci

ę

cie 

kr

ę

gowe dolne (incisura vertebralis inferior) i płytsze wci

ę

cie kr

ę

gowe górne 

(incisura vertebralis superior). Oba wci

ę

cia s

ą

siednich kr

ę

gów wraz z kr

ąŜ

kiem 

mi

ę

dzykr

ę

gowym ograniczaj

ą

 otwór mi

ę

dzykr

ę

gowy (foramen intervertebrale), którym 

przechodzi nerw rdzeniowy i naczynia. Od łuku kr

ę

gu odchodzi siedem 

wyrostków.Wyrostek kolczysty (processus spinosus) jest nieparzystym wyrostkiem, 
odchodz

ą

cym od łuku kr

ę

gu ku tyłowi i nieco w dół. Wyrostki kolczyste słu

Ŝą

 do 

przyczepu mi

ęś

ni i wi

ę

zadeł.Wyrostki poprzeczne (processus transversi) parzyste 

odchodz

ą

 od łuku kr

ę

gu w bok i podobnie, jak wyrostki kolczyste, słu

Ŝą

 do 

przyczepu mi

ęś

ni i wi

ę

zadeł.Wyrostki stawowe (processus articulares) wyst

ę

puj

ą

 w 

liczbie czterech. Zaopatrzone s

ą

 w powierzchnie stawowe, słu

Ŝą

ce do poł

ą

czenia 

stawowego kr

ę

gów mi

ę

dzy sob

ą

. Para wyrostków stawowych skierowana ku górze to 

wyrostki stawowe górne (processus articulares superiores), pokryte 
powierzchniami stawowymi górnymi (facies articulares superiores). Druga para 
skierowana w dół to wyrostki stawowe dolne (processus articulares inferiores) 
zaopatrzone w powierzchnie stawowe dolne (facies articulares inferiores). 
 
Kr

ę

gi szyjne 

 

Kr

ę

gi szyjne (vertebrae cervicales) w liczbie siedmiu s

ą

 najmniejszymi z 

kr

ę

gów prawdziwych. Dwa pierwsze kr

ę

gi szyjne, szczytowy (atlas) i obrotowy 

(axis), słu

Ŝą

 do poł

ą

czenia kr

ę

gosłupa z czaszk

ą

 i w zwi

ą

zku z tym ich budowa 

znacznie ró

Ŝ

ni si

ę

 od budowy pozostałych kr

ę

gów szyjnych.Trzon kr

ę

gów szyjnych 

jest niski i na przekroju poziomym poprzecznie owalny. Łuk kr

ę

gu jest cienki, 

pochylony w swej tylnej cz

ęś

ci ku dołowi. Otwór kr

ę

gowy jest du

Ŝ

y, kształtu 

trójk

ą

tnego. Wyrostki kolczyste kr

ę

gów szyjnych s

ą

 pochylone nieco ku dołowi, a 

na swych wierzchołkach w kr

ę

gach od 2-6 wykazuj

ą

 charakterystyczne rozwidlenie. 

Wyrostek kolczysty siódmego kr

ę

gu wykazuje du

Ŝ

e podobie

ń

stwo do wyrostków 

kolczystych kr

ę

gów piersiowych; jest znacznie dłu

Ŝ

szy, wystaj

ą

cy i 

nierozwidlony.Wyrostki poprzeczne s

ą

 do

śŹ

 krótkie, skierowane bocznie i nieco w 

dół. Składaj

ą

 si

ę

 z dwóch listewek kostnych, z których przednia jest 

pozostało

ś

ci

ą

 zanikłego 

Ŝ

ebra szyjnego, tylna za

ś

 stanowi wła

ś

ciwy wyrostek 

poprzeczny. Obie blaszki wyrostka poprzecznego kr

ę

gu szyjnego ograniczaj

ą

 otwór 

wyrostka poprzecznego (foramen transversarium), przez który przebiegaj

ą

: t

ę

tnica 

kr

ę

gowa, dwie 

Ŝ

yły kr

ę

gowe.Wyrostki stawowe górne i dolne s

ą

 nachylone pod k

ą

tem 

45o w stosunku do płaszczyzny poprzecznej; ich powierzchnie stawowe górne s

ą

 

skierowane ku tyłowi, za

ś

 dolne do przodu. 

 
Pierwszy kr

ę

g szyjny 

 

Pierwszy kr

ę

g z uwagi na swe poło

Ŝ

enie nosi nazw

ę

 kr

ę

gu szczytowego 

(atlas). Charakterystyczn

ą

 jego cech

ą

 jest brak 

ś

rodkowej cz

ęś

ci trzonu, który 

został zredukowany na rzecz z

ę

ba kr

ę

gu obrotowego. Z pozostałych cz

ęś

ci trzonu 

kr

ę

gowego wytworzył si

ę

 łuk przedni (arcus anterior) oraz dwie cz

ęś

ci boczne 

(massae laterales).Kr

ę

g szczytowy ma kształt pier

ś

cienia ograniczaj

ą

cego du

Ŝ

y 

otwór kr

ę

gowy. Od przodu znajduje si

ę

 krótszy łuk przedni (arcus anterior), ku 

tyłowi jest zwrócony łuk tylny (arcus posterior). Na zewn

ę

trznej powierzchni 

łuku przedniego po

ś

rodku znajduje si

ę

 guzek przedni (tuberculum anterius), a od 

strony wewn

ę

trznej owalna, zagł

ę

biona powierzchnia stawowa, zwana dołkiem 

z

ę

bowym (fovea dentis). Na łuku tylnym znajduje si

ę

 guzek tylny (tuberculum 

posterius), który jest pozostało

ś

ci

ą

 po zredukowanym wyrostku kolczystym. 

Symetryczne cz

ęś

ci boczne ł

ą

cz

ą

 oba łuki i s

ą

 przeznaczone do d

ź

wigania głowy. 

Zaopatrzone s

ą

 w gł

ę

bsze dołki stawowe górne (foveae articulares superiores) 

oraz płytkie dołki stawowe dolne (foveae articulares inferiores). Wyrostki 
poprzeczne odchodz

ą

ce od cz

ęś

ci bocznych s

ą

 znacznie dłu

Ŝ

sze, mocniejsze i 

bardziej bocznie rozstawione, ni

Ŝ

 w pozostałych kr

ę

gach szyjnych. 

 
Drugi kr

ę

g szyjny 

 

Drugi kr

ę

g szyjny zwany jest kr

ę

giem obrotowym (axis), gdy

Ŝ

 jego trzon 

wraz z z

ę

bem tworz

ą

 o

ś

 pionow

ą

, wokół której obraca si

ę

 kr

ę

g szczytowy z 

głow

ą

.Trzon kr

ę

gu jest stosunkowo wysoki, u dołu zaopatrzony w powierzchni

ę

 

doln

ą

 do poł

ą

czenia z pierwszym kr

ąŜ

kiem mi

ę

dzykr

ę

gowym. Ku górze trzon 

przechodzi w z

ą

b kr

ę

gu obrotowego (dens). Na przedniej stronie z

ę

ba wyst

ę

puje 

owalna powierzchnia stawowa przednia (facies articularis anterior), słu

Ŝą

ca do 

poł

ą

czenia stawowego z łukiem przednim kr

ę

gu szczytowego. Na tylnej stronie z

ę

ba 

znajduje si

ę

 powierzchnia stawowa tylna (facies articularis posterior), słu

Ŝą

ca 

do poł

ą

czenia stawowego z wi

ę

zadłem poprzecznym kr

ę

gu szczytowego. Wyrostek 

kolczysty jest do

śŹ

 długi i rozwidlony na ko

ń

cu. W kr

ę

gu obrotowym brak 

wyrostków stawowych górnych, natomiast na trzonie kr

ę

gu po bokach z

ę

ba znajduj

ą

 

si

ę

 powierzchnie stawowe górne (facies articulares superiores), słu

Ŝą

ce do 

poł

ą

czenia z kr

ę

giem szczytowym. Powierzchnie stawowe dolne (facies articulares 

inferiores) s

ą

 umieszczone na typowych wyrostkach stawowych dolnych (processus 

articulares inferiores). Wyrostki poprzeczne kr

ę

gu obrotowego s

ą

 krótkie. 

 
Kr

ę

gi piersiowe 

 

Kr

ę

gi piersiowe (vertebrae thoraciacae) wyst

ę

puj

ą

 w liczbie dwunastu i s

ą

 

stawowo poł

ą

czone z 

Ŝ

ebrami. Trzony ich maj

ą

 na przekroju poprzecznym kształt 

serca z kart, a wymiary kr

ę

gów wzrastaj

ą

 stopniowo ku dołowi.Charakterystyczn

ą

 

cech

ą

 trzonów kr

ę

gów piersiowych s

ą

 tzw. dołki 

Ŝ

ebrowe (foveae costales), 

słu

Ŝą

ce do poł

ą

czenia stawowego z głowami 

Ŝ

eber. S

ą

 one poło

Ŝ

one na kraw

ę

dzi 

górnej i dolnej po obu stronach trzonu w miejscu odej

ś

cia nasady łuku kr

ę

gowego. 

S

ą

siednie dołki: dolny i górny ze swymi powierzchniami stawowymi wraz z kr

ąŜ

kiem 

mi

ę

dzykr

ę

gowym tworz

ą

 jedn

ą

 wspóln

ą

 powierzchni

ę

 stawow

ą

 dla głowy 

Ŝ

ebra w 

kr

ę

gach od II i IX. Nieco inaczej s

ą

 rozmieszczone dołki stawowe na pierwszym i 

trzech ostatnich kr

ę

gach. Pierwszy kr

ą

g posiada jeden cały dołek, poło

Ŝ

ony 

poni

Ŝ

ej kraw

ę

dzi górnej trzonu, przeznaczony dla głowy pierwszego 

Ŝ

ebra oraz pół 

dołka stawowego na dolnej kraw

ę

dzi trzonu, który przy poł

ą

czeniu z nast

ę

pnym 

kr

ę

giem tworzy powierzchni

ę

 stawow

ą

 dla głowy drugiego 

Ŝ

ebra. Dziesi

ą

ty kr

ę

g 

piersiowy ma tylko połówk

ę

 dołka 

Ŝ

ebrowego przy kraw

ę

dzi górnej. Dwa ostatnie 

kr

ę

gi, tj. jedenasty i dwunasty, maj

ą

 tylko po jednym dołku 

Ŝ

ebrowym po bokach 

trzonu 

Ŝ

ebrowego.Wyrostki poprzeczne (processus transversi) kr

ę

gów piersiowych 

s

ą

 do

śŹ

 masywne, skierowane bocznie i ku tyłowi. Na ich zgrubiałym ko

ń

cu 

znajduje si

ę

 dołek 

Ŝ

ebrowy wyrostka poprzecznego (fovea costalis transversalis), 

przeznaczony do poł

ą

czenia stawowego z guzkiem 

Ŝ

ebra; w dwóch ostatnich kr

ę

gach 

dołki te nie wyst

ę

puj

ą

.Wyrostek kolczysty (processus spinosus) w kr

ę

gach 

piersiowych jest bardzo długi, ostro zako

ń

czony i skierowany w dół. Wyrostki 

stawowe (processus articulares) górne i dolne z powierzchniami stawowymi s

ą

 

ustawione w płaszczy

ź

nie czołowej. Otwór kr

ę

gowy (foramen vertebrale) jest 

okr

ą

gły po obu stronach trzonu, i stosunkowo mały. 

 
Kr

ę

gi l

ę

d

ź

wiowe 

 

Kr

ę

gi l

ę

d

ź

wiowe (vertebrae lumbales) wyst

ę

puj

ą

 w liczbie pi

ę

ciu i s

ą

 

najmasywniejszymi ze wszystkich kr

ę

gów wolnych z uwagi na du

Ŝ

e obci

ąŜ

enie cz

ęś

ci 

l

ę

d

ź

wiowej kr

ę

gosłupa. Trzony kr

ę

gów maj

ą

 kształt owalny lub nerkowaty. Łuk 

kr

ę

gu jest do

śŹ

 szeroki i wraz z trzonem ogranicza stosunkowo mały, trójk

ą

tnego 

kształtu otwór kr

ę

gowy. Od nasady łuku ku bokowi odchodzi parzysty wyrostek 

Ŝ

ebrowy (processus costarius), który stanowi pozostało

śŹ

 po zredukowanym 

Ŝ

ebrze 

l

ę

d

ź

wiowym. W kr

ę

gach l

ę

d

ź

wiowych brak jest wła

ś

ciwych wyrostków poprzecznych; 

wyst

ę

puj

ą

 one w postaci szcz

ą

tkowej jako para wyrostków dodatkowych (processus 

accessorii), poło

Ŝ

onych u nasady wyrostka 

Ŝ

ebrowego oraz dwóch wyrostków 

suteczkowatych (processus mamillares), umieszczonych na stronie bocznej 
wyrostków stawowych górnych. Wyrostki stawowe s

ą

 ustawione pionowo, ich 

powierzchnie stawowe le

Ŝą

 w płaszczy

ź

nie strzałkowej. Wyrostki stawowe górne 

(processus articulares superiores) s

ą

 rozstawione szerzej od dolnych, a 

powierzchnie stawowe maj

ą

 skierowane przy

ś

rodkowo. Wyrostki stawowe dolne s

ą

 

poło

Ŝ

one bli

Ŝ

ej siebie, a powierzchnie stawowe zwrócone s

ą

 do boku. W wyniku 

takiego ustawienia wyrostki stawowe górne obejmuj

ą

 wyrostki stawowe dolne 

(processus articulares inferiores) kr

ę

gu wy

Ŝ

ej poło

Ŝ

onego. 

 
Ko

śŹ

 krzy

Ŝ

owa 

 

Ko

śŹ

 krzy

Ŝ

owa (os sacrum) powstaje w wyniku zro

ś

ni

ę

cia si

ę

 pi

ę

ciu kr

ę

gów 

krzy

Ŝ

owych, co nast

ę

puje w wieku 20-25 lat. Ko

śŹ

 krzy

Ŝ

owa ma kształt trójk

ą

tny; 

wyró

Ŝ

nia si

ę

 na niej szerok

ą

 podstaw

ę

 (basis ossis sacri) skierowan

ą

 ku górze 

oraz wierzchołek (apex ossis sacri) zwrócony w dół. Z dwóch powierzchni jedna 
jest wkl

ę

sła i stosunkowo gładka - to powierzchnia miedniczna (facies pelvina). 

Druga, zwana powierzchni

ą

 grzbietow

ą

 (facies dorsalis), jest lekko wypukła i 

skierowana ku tyłowi.Na podstawie ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej znajduj

ą

 si

ę

 wszystkie typowe 

cz

ęś

ci składowe kr

ę

gu. Po

ś

rodku podstawy jest poło

Ŝ

ona owalna powierzchnia górna 

trzonu pierwszego kr

ę

gu krzy

Ŝ

owego, która za po

ś

rednictwem ostatniego kr

ąŜ

ka 

mi

ę

dzykr

ę

gowego ł

ą

czy si

ę

 z trzonem pi

ą

tego kr

ę

gu l

ę

d

ź

wiowego. U nasady łuku 

znajduj

ą

 si

ę

 po bokach wyrostki stawowe górne (processus articulares 

superiores), których powierzchnie stawowe s

ą

 skierowane ku tyłowi. Łuk wraz z 

trzonem ograniczaj

ą

 trójk

ą

tny otwór, prowadz

ą

cy do kanału krzy

Ŝ

owego (canalis 

sacralis). Wyrostki poprzeczne, stawowe i kolczyste zlewaj

ą

 si

ę

 z wyrostkami 

nast

ę

pnych kr

ę

gów, tworz

ą

c odpowiednie listewki kostne, przebiegaj

ą

ce wzdłu

Ŝ

 

powierzchni grzbietowej ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej.Na powierzchni miednicznej w miejscu 

zro

ś

ni

ę

cia si

ę

 trzonów kr

ę

gowych wyst

ę

puj

ą

 cztery kresy poprzeczne (lineae 

transversae), a bocznie od nich s

ą

 umieszczone cztery pary otworów krzy

Ŝ

owych 

miednicznych (foramina sacralia pelvina). Przez te otwory przechodz

ą

 gał

ę

zie 

brzuszne nerwów krzy

Ŝ

owych.Na powierzchni grzbietowej zaznacza si

ę

 pi

ęŹ

 

podłu

Ŝ

nych listewek kostnych, zwanych grzebieniami. Po

ś

rodku przebiega grzebie

ń

 

krzy

Ŝ

owy po

ś

rodkowy (crista sacralis mediana), który powstał ze zro

ś

ni

ę

tych 

wyrostków kolczystych. Po obu stronach grzebienia po

ś

rodkowego przebiega 

grzebie

ń

 krzy

Ŝ

owy po

ś

redni (crista sacralis intermedia) jako pozostało

śŹ

 po 

zro

ś

ni

ę

tych wyrostkach stawowych. Bocznie od grzebieni krzy

Ŝ

owych po

ś

rednich s

ą

 

usytuowane symetryczne grzebienie krzy

Ŝ

owe boczne (cristae sacrales laterales), 

utworzone z poł

ą

czenia szcz

ą

tkowych wyrostków poprzecznych.Pomi

ę

dzy grzebieniem 

krzy

Ŝ

owym po

ś

rednim a bocznym znajduj

ą

 si

ę

 cztery parzyste otwory krzy

Ŝ

owe 

grzbietowe (foramina sacralia dorsalia), przeznaczone dla przej

ś

cia gał

ę

zi 

grzbietowych nerwów krzy

Ŝ

owych.Cz

ęś

ci boczne (partes laterales) ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej, 

silnie rozbudowane w odcinku górnym, posiadaj

ą

 nierówn

ą

 powierzchni

ę

 stawow

ą

, 

zwan

ą

 powierzchni

ą

 uchowat

ą

 (facies auricularis), dla poł

ą

czenia z podobn

ą

 

powierzchni

ą

 stawow

ą

 ko

ś

ci biodrowej. Mi

ę

dzy powierzchni

ą

 uchowat

ą

 ko

ś

ci 

krzy

Ŝ

owej i grzebieniem krzy

Ŝ

owym bocznym znajduje si

ę

 guzowato

śŹ

 ko

ś

ci 

krzy

Ŝ

owej (tuberositas sacralis). Rozpoczynaj

ą

cy si

ę

 w obr

ę

bie podstawy ko

ś

ci 

krzy

Ŝ

owej kanał krzy

Ŝ

owy (canalis sacralis) biegnie wzdłu

Ŝ

 całej ko

ś

ci, zw

ęŜ

aj

ą

c 

si

ę

 ku dołowi. W okolicy wierzchołka ko

ń

czy si

ę

 rozworem krzy

Ŝ

owym (hiatus 

sacralis). Rozwór ograniczaj

ą

 po bokach ro

Ŝ

ki krzy

Ŝ

owe (cornua sacralia), 

ł

ą

cz

ą

ce si

ę

 z ro

Ŝ

kami ko

ś

ci guzicznej. 

 
Ko

śŹ

 guziczna 

 

Ko

śŹ

 guziczna (os coccygis), czyli ogonowa, składa si

ę

 z czterech lub 

pi

ę

ciu szcz

ą

tkowych kr

ę

gów. Ko

śŹ

 ma kształt zbli

Ŝ

ony do trójk

ą

ta, podstaw

ą

 

skierowanego do ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej. Na pierwszym kr

ę

gu guzicznym oprócz trzonu 

zachowały si

ę

 jeszcze szcz

ą

tkowe wyrostki stawowe górne, tworz

ą

ce ro

Ŝ

ki guziczne 

(cornua coccygea), ł

ą

cz

ą

ce si

ę

 z odpowiednimi ro

Ŝ

kami ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej. Z 

dalszych kr

ę

gów guzicznych zachowały si

ę

 ju

Ŝ

 tylko szcz

ą

tkowe trzony kr

ę

gów. 

 
Poł

ą

czenia w przedkrzy

Ŝ

owej cz

ęś

ci kr

ę

gosłupa 

 
 

Pomi

ę

dzy kr

ę

gami wolnymi zachodz

ą

 poł

ą

czenia zarówno typu ci

ą

głego, jak i 

poł

ą

czenia przerywane, czyli stawy. Pierwsze wyst

ę

puj

ą

 mi

ę

dzy trzonami kr

ę

gów w 

postaci chrz

ą

stkozrostów oraz pomi

ę

dzy wyrostkami kolczystymi, poprzecznymi, 

łukami i trzonami jako wi

ę

zozrosty. Poł

ą

czenia stawowe wyst

ę

puj

ą

 pomi

ę

dzy 

powierzchniami stawowymi wyrostków stawowych dwóch s

ą

siednich kr

ę

gów. 

 
Poł

ą

czenia trzonów kr

ę

gowych 

 

Kr

ąŜ

ki mi

ę

dzykr

ę

gowe (disci intervertebrales) s

ą

 zbudowane z chrz

ą

stki 

włóknistej i ł

ą

cz

ą

 si

ę

 z powierzchni

ą

 górn

ą

 i doln

ą

 trzonów kr

ę

gowych za 

po

ś

rednictwem cienkiej warstwy chrz

ą

stki szklistej. Wysoko

śŹ

 kr

ąŜ

ków 

mi

ę

dzykr

ę

gowych jest na ogół proporcjonalna do wysoko

ś

ci trzonu i stanowi w 

przybli

Ŝ

eniu 1/3 tej wysoko

ś

ci. Ł

ą

czna wysoko

śŹ

 wszystkich kr

ąŜ

ków 

mi

ę

dzykr

ę

gowych wynosi około 1/4 długo

ś

ci kr

ę

gosłupa. Na przekroju strzałkowym 

kr

ąŜ

ki mi

ę

dzykr

ę

gowe maj

ą

 kształt klina; w odcinku szyjnym i l

ę

d

ź

wiowym 

kr

ę

gosłupa s

ą

 wy

Ŝ

sze od przodu, natomiast w cz

ęś

ci piersiowej wy

Ŝ

sze s

ą

 od 

strony tylnej. Zró

Ŝ

nicowana wysoko

śŹ

 kr

ąŜ

ków mi

ę

dzykr

ę

gowych jest istotnym 

czynnikiem warunkuj

ą

cym fizjologiczne krzywizny kr

ę

gosłupa. Krzywizny cz

ęś

ci 

szyjnej i l

ę

d

ź

wiowej s

ą

 skierowane wypukło

ś

ci

ą

 do przodu (lordosis cervicalis 

lumbalis), w cz

ęś

ci piersiowej kr

ę

gosłupa krzywizna zwrócona jest wypukło

ś

ci

ą

 do 

tyłu (kyphosis thoracica).Struktura kr

ąŜ

ka mi

ę

dzykr

ę

gowego jest zró

Ŝ

nicowana; 

składa si

ę

 on z silnego pier

ś

cienia włóknistego (anulus fibrosus), który 

obejmuje umieszczone po

ś

rodku j

ą

dro mia

Ŝ

d

Ŝ

yste (nucleus pulposus). Pier

ś

cie

ń

 

włóknisty silnie zespala górn

ą

 i doln

ą

 powierzchni

ę

 s

ą

siednich trzonów, w 

zwi

ą

zku z tym jest czynnikiem znacznie hamuj

ą

cym ruchy kr

ę

gów. J

ą

dro mia

Ŝ

d

Ŝ

yste 

jest bardziej ruchom

ą

 cz

ęś

ci

ą

 kr

ąŜ

ka. Kr

ąŜ

ki mi

ę

dzykr

ę

gowe dzi

ę

ki swej 

spr

ęŜ

ysto

ś

ci wybitnie zmniejszaj

ą

 wszelkie wstrz

ą

sy kr

ę

gosłupa.Wi

ę

zadło podłu

Ŝ

ne 

przednie (lig. longitudinale anterius) rozpoczyna si

ę

 na guzku gardłowym ko

ś

ci 

potylicznej, biegnie po przedniej powierzchni trzonów i kr

ąŜ

ków mi

ę

dzykr

ę

gowych, 

rozszerza si

ę

 ku dołowi i ko

ń

czy na powierzchni miednicznej ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej. 

Wi

ę

zadło to silnie ł

ą

czy trzony kr

ę

gowe z sob

ą

 oraz działa hamuj

ą

co na ruchy 

zgi

ę

cia kr

ę

gosłupa do tyłu.Wi

ę

zadło podłu

Ŝ

ne tylne (lig. longitudinale 

posterius) bierze pocz

ą

tek na stoku ko

ś

ci potylicznej, biegnie po tylnej 

powierzchni trzonów i kr

ąŜ

ków mi

ę

dzykr

ę

gowych wewn

ą

trz kanału kr

ę

gowego, ko

ń

cz

ą

c 

si

ę

 w górnym odcinku kanału krzy

Ŝ

owego. Wi

ę

zadło to napina si

ę

 podczas zginania 

kr

ę

gosłupa w przód. 

 
Poł

ą

czenia wyrostków i łuków kr

ę

gów 

 

Wi

ę

zadła 

Ŝ

ółte (lig. flava), zwane tak

Ŝ

e mi

ę

dzyłukowymi, s

ą

 rozpi

ę

te 

mi

ę

dzy łukami s

ą

siednich kr

ę

gów, pocz

ą

wszy od nasady wyrostków stawowych. 

Wi

ę

zadła te s

ą

 zbudowane z tkanki ł

ą

cznej spr

ęŜ

ystej i maj

ą

 zabarwienie 

Ŝ

ółtawe. 

Wi

ę

zadła 

Ŝ

ółte zamykaj

ą

 kanał kr

ę

gowy od tyłu. Dzi

ę

ki swej spr

ęŜ

ysto

ś

ci maj

ą

 one 

du

Ŝ

e znaczenie dla statyki i mechaniki kr

ę

gosłupa.Wi

ę

zadła mi

ę

dzypoprzeczne 

(lig. intertransversaria) przebiegaj

ą

 mi

ę

dzy wyrostkami poprzecznymi s

ą

siednich 

kr

ę

gów i hamuj

ą

 nadmierne zgi

ę

cia kr

ę

gosłupa w bok.Wi

ę

zadła mi

ę

dzykolcowe (lig. 

interspinalia) s

ą

 to płaskie pasma rozci

ą

gaj

ą

ce si

ę

 pomi

ę

dzy s

ą

siednimi 

wyrostkami kolczystymi.Wi

ę

zadło podkolcowe (lig. supraspinale) jest silnym 

wi

ę

zadłem ł

ą

cz

ą

cym ko

ń

ce wyrostków kolczystych, pocz

ą

wszy od siódmego kr

ę

gu 

szyjnego do ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej. W odcinku szyjnym wi

ę

zadło to, jako wi

ę

zadło 

karkowe (lig. nuchae), biegnie w rozwidleniu wyrostków kolczystych i dochodzi do 
grzebienia potylicznego zewn

ę

trznego ko

ś

ci potylicznej.Wi

ę

zadła mi

ę

dzykolcowe, 

wi

ę

zadło nadkolcowe i wi

ę

zadło karkowe hamuj

ą

 nadmierne zgi

ę

cia kr

ę

gosłupa w 

przód.Stawy mi

ę

dzykr

ę

gowe (articulationes intervertebrales) zachodz

ą

 mi

ę

dzy 

powierzchniami stawowymi górnymi i dolnymi (facies articulares superiores et 
inferiores), le

Ŝą

cymi na wyrostkach stawowych s

ą

siednich kr

ę

gów. Ka

Ŝ

dy staw jest 

otoczony cienk

ą

 torebk

ą

 stawow

ą

, która przymocowuje si

ę

 do kraw

ę

dzi powierzchni 

stawowych. 
 
Poł

ą

czenia kr

ę

gosłupa przedkrzy

Ŝ

owego z ko

ś

ci

ą

 krzy

Ŝ

ow

ą

 

 
 

Poł

ą

czenie mi

ę

dzy pi

ą

tym kr

ę

giem l

ę

d

ź

wiowym, a ko

ś

ci

ą

 krzy

Ŝ

ow

ą

 (junctura 

sacrovertebralis) nie ró

Ŝ

ni si

ę

 w zasadzie od poł

ą

cze

ń

 mi

ę

dzy kr

ę

gami wolnymi. 

Wyst

ę

puje tutaj poł

ą

czenie chrz

ą

stozrostowe - ostatni kr

ąŜ

ek mi

ę

dzykr

ę

gowy ł

ą

czy 

V kr

ę

g l

ę

d

ź

wiowy i trzon I kr

ę

gu ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej, wi

ę

zozrostowe - w postaci 

wi

ę

zadeł omówionych wcze

ś

niej oraz parzysty staw mi

ę

dzykr

ę

gowy ł

ą

cz

ą

cy wyrostki 

stawowe. Poł

ą

czenie to jest wzmocnione jeszcze dodatkowym wi

ę

zozrostem w postaci 

wi

ę

zadła biodrowo-l

ę

d

ź

wiowego (lig. iliolumbale), które ł

ą

czy obustronnie 

miednic

ę

 z kr

ę

gosłupem przedkrzy

Ŝ

owym. 

 

Poł

ą

czenia w cz

ęś

ci krzy

Ŝ

owo-guzicznej kr

ę

gosłupa 

 
 

Poł

ą

czenie krzy

Ŝ

owo-guziczne ma charakter szcz

ą

tkowych chrz

ą

stozrostów i 

wi

ę

zozrostów. Mi

ę

dzy zwróconymi do siebie powierzchniami wierzchołka ko

ś

ci 

krzy

Ŝ

owej z podstaw

ą

 ko

ś

ci guzicznej wyst

ę

puje do

śŹ

 cienki kr

ąŜ

ek mi

ę

dzykr

ę

gowy, 

który mo

Ŝ

e skostnie

Ź

.W przedłu

Ŝ

eniu wi

ę

zadła podłu

Ŝ

nego przedniego, biegnie 

wzdłu

Ŝ

 powierzchni miednicznej ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej do ko

ś

ci guzicznej, wi

ę

zadło 

krzy

Ŝ

owo-guziczne brzuszne (lig. sacrococcygeum ventrale). Wewn

ą

trz kanału 

krzy

Ŝ

owego przebiega wi

ę

zadło krzy

Ŝ

owo-guziczne grzbietowe gł

ę

bokie (lig. 

sacrococcygeum dorsale profundum) jako przedłu

Ŝ

enie wi

ę

zadła podłu

Ŝ

nego tylnego. 

Od grzebienia krzy

Ŝ

owego po

ś

rodkowego do powierzchni grzbietowej ko

ś

ci guzicznej 

biegnie wi

ę

zadło krzy

Ŝ

owo-guziczne grzbietowe powierzchowne (lig. sacrococcygeum 

dorsale superficiale). Ponadto wyró

Ŝ

nia si

ę

 parzyste wi

ę

zadło krzy

Ŝ

owo-guziczne 

boczne (lig. sacrococcygeum laterale), które ł

ą

czy grzebienie krzy

Ŝ

owe boczne z 

ko

ś

ci

ą

 guziczn

ą

. 

 
Poł

ą

czenia kr

ę

gosłupa z czaszk

ą

 

 
 

Czaszka z kr

ę

gosłupem ł

ą

czy si

ę

 za po

ś

rednictwem stawów głowowych górnych, 

zachodz

ą

cych mi

ę

dzy ko

ś

ci

ą

 potyliczn

ą

 i kr

ę

giem szczytowym oraz stawów głowowych 

dolnych, które ł

ą

cz

ą

 kr

ę

g szczytowy z kr

ę

giem obrotowym.Staw głowowy górny, 

zwany stawem szczytowo-potylicznym (articulatio atlantooccipitalis), składa si

ę

 

z dwóch symetrycznych stawów, ł

ą

cz

ą

cych kłykcie potyliczne z dołkami stawowymi 

górnymi kr

ę

gu szczytowego. Torebki stawowe s

ą

 cienkie i lu

ź

ne, przymocowuj

ą

 si

ę

 

do brzegów powierzchni stawowych. Wzmocnieniami tych stawów s

ą

 dwie błony 

szczytowo-potyliczne.Błona szczytowo-potyliczna przednia (membrana 
atlantooccipitalis anterior), jest rozpi

ę

ta mi

ę

dzy cz

ęś

ci

ą

 podstawn

ą

 ko

ś

ci 

potylicznej a łukiem przednim kr

ę

gu szczytowego.Błona szczytowo-potyliczna tylna 

(membrana atlantooccipitalis posterior) bardziej wiotka od przedniej, biegnie od 
tylnego brzegu otworu potylicznego wielkiego do łuku tylnego kr

ę

gu 

szczytowego.Staw głowowy dolny tworzy zespół stawów szczytowo-obrotowych 
(articulationes atlantoaxiales), które mo

Ŝ

na podzieli

Ź

 na dwa symetryczne stawy 

szczytowo-obrotowe boczne (articulationes atlantoaxiales laterales) i dwa stawy 
szczytowo-obrotowe po

ś

rodkowe, przedni i tylny (articulationes atlantoaxiales 

medianae, anterior et posterior).W utworzeniu stawów szczytowo-obrotowych 
bocznych uczestnicz

ą

 dołki stawowe dolne, poło

Ŝ

one na cz

ęś

ciach bocznych kr

ę

gu 

szczytowego oraz powierzchnie stawowe górne, umieszczone na trzonie kr

ę

gu 

obrotowego. Powierzchnie te s

ą

 nieco wypukłe. W stawie szczytowo-obrotowym 

przednim bierze udział powierzchnia stawowa przednia z

ę

ba kr

ę

gu obrotowego, 

która ł

ą

czy si

ę

 z dołkiem z

ę

bowym łuku przedniego kr

ę

gu szczytowego, za

ś

 staw 

szczytowo-obrotowy tylny tworzy powierzchnia stawowa tylna z

ę

ba wraz z 

powierzchni

ą

 stawow

ą

 wi

ę

zadła poprzecznego kr

ę

gu szczytowego.Ka

Ŝ

dy z czterech 

stawów posiada własn

ą

 torebk

ę

 stawow

ą

; s

ą

 one cienkie, lu

ź

ne i przymocowuj

ą

 si

ę

 

do brzegów powierzchni stawowych. Stawy szczytowo-obrotowe s

ą

 wzmocnione 

licznymi i silnymi wi

ę

zadłami, do których nale

Ŝą

:Wi

ę

zadło krzy

Ŝ

owe kr

ę

gu 

szczytowego (lig. cruciforme atlantis), składa si

ę

 z dwóch cz

ęś

ci: poziomej, 

zwanej wi

ę

zadłem poprzecznym kr

ę

gu szczytowego (lig. transversum atlantis) oraz 

pionowej, tworz

ą

cej tzw. p

ę

czki podłu

Ŝ

ne (fasciculi longitudinales). Wi

ę

zadło 

poprzeczne kr

ę

gu szczytowego jest umocowane do przy

ś

rodkowej powierzchni cz

ęś

ci 

bocznych kr

ę

gu szczytowego i jako szerokie pasmo przylega do z

ę

ba od tyłu, 

utrzymuj

ą

c go w prawidłowym poło

Ŝ

eniu. Po

ś

rodku z przodu ma ono mał

ą

 

powierzchni

ę

 stawow

ą

 pokryt

ą

 chrz

ą

stk

ą

 słu

Ŝą

c

ą

 do poł

ą

czenia z z

ę

bem. P

ę

czki 

podłu

Ŝ

ne s

ą

 to pasma wi

ę

zadłowe odchodz

ą

ce w płaszczy

ź

nie po

ś

rodkowej od 

wi

ę

zadła poprzecznego ku górze i ku dołowi. P

ę

czki górne przyczepiaj

ą

 si

ę

 do 

przedniego brzegu otworu wielkiego ko

ś

ci potylicznej, słabsze p

ę

czki dolne - do 

tylnej powierzchni trzonu kr

ę

gu obrotowego.Wi

ę

zadło wierzchołka z

ę

ba (lig. 

apicis dentis) ł

ą

czy szczyt z

ę

ba z przednim brzegiem otworu wielkiego ko

ś

ci 

potylicznej.Wi

ę

zadło skrzydłowate (lig. alaria) s

ą

 to silne p

ę

czki wi

ę

zadłowe, 

rozpoczynaj

ą

ce si

ę

 na bocznych stronach z

ę

ba i biegn

ą

ce rozbie

Ŝ

nie ku górze do 

kłykci potylicznych. Podobnie jak wi

ę

zadło wierzchołka z

ę

ba s

ą

 one poło

Ŝ

one do 

przodu od wi

ę

zadła krzy

Ŝ

owego.Błona pokrywaj

ą

ca (membrana tectoria) stanowi 

silnie rozwini

ę

t

ą

 górn

ą

 cz

꜏

 wi

ę

zadła podłu

Ŝ

nego tylnego kr

ę

gosłupa. Rozpoczyna 

si

ę

 na wewn

ę

trznej powierzchni cz

ęś

ci podstawnej ko

ś

ci potylicznej, a ko

ń

czy si

ę

 

na tylnej powierzchni trzonu kr

ę

gu obrotowego. Pokrywa ona wszystkie pozostałe 

wi

ę

zadła i chroni rdze

ń

 przed urazami ze strony z

ę

ba.Ruchy w stawach głowowych 

górnych odbywaj

ą

 si

ę

 dookoła dwóch osi: strzałkowej i poprzecznej. Główne ruchy 

polegaj

ą

 na zginaniu głowy do przodu i ku tyłowi, a zakres ich wynosi w sumie 

30o. Przy udziale kr

ę

gosłupa szyjnego zakres ten mo

Ŝ

e si

ę

 powi

ę

kszy

Ź

 do około 

125o. Mo

Ŝ

liwo

ś

ci ruchowe dookoła osi strzałkowej s

ą

 znacznie mniejsze. Zakres 

bocznego zgi

ę

cia głowy wynosi bowiem około 10o, a przy współudziale kr

ę

gosłupa 

szyjnego wzrasta do 45o.Głównym ruchem dolnych stawów głowowych jest ruch 
obrotowy w prawo i w lewo, dookoła osi długiej, biegn

ą

cej wzdłu

Ŝ

 z

ę

ba kr

ę

gu 

obrotowego. Obrót głowy w ka

Ŝ

d

ą

 stron

ę

 wynosi około 30o, a wybitniejszy ruch 

obrotowy do 90o w jedn

ą

 stron

ę

 mo

Ŝ

e by

Ź

 wykonany przy współudziale kr

ę

gosłupa 

szyjnego. 
 
Kr

ę

gosłup jako cało

śŹ

 

 
 

Kr

ę

gosłup ma kształt dwóch trójk

ą

tów poł

ą

czonych z sob

ą

 podstawami. Górny 

trójk

ą

t, znacznie dłu

Ŝ

szy i wysmukły, jest utworzony przez cz

꜏

 przedkrzy

Ŝ

ow

ą

 

kr

ę

gosłupa i odznacza si

ę

 du

Ŝą

 ruchomo

ś

ci

ą

. Cz

꜏

 dolna, stanowi

ą

ca zaledwie 1/5 

długo

ś

ci pierwszej, jest szeroka, masywna i szczytem zwrócona ku dołowi.Długo

śŹ

 

całego kr

ę

gosłupa dorosłego człowieka stanowi w przybli

Ŝ

eniu 40-45% długo

ś

ci 

ciała. Wielko

śŹ

 kr

ę

gów wzrasta stopniowo od kr

ę

gu szczytowego do pi

ą

tego kr

ę

gu 

l

ę

d

ź

wiowego. Najwi

ę

kszy wymiar poprzeczny osi

ą

ga kr

ę

gosłup na wysoko

ś

ci 2-3 

segmentu ko

ś

ci krzy

Ŝ

owej, co jest spowodowane najwi

ę

kszym obci

ąŜ

eniem tego 

odcinka kr

ę

gosłupa. Kr

ę

gosłup dorosłego osobnika nie jest prostym słupem, 

przejawia bowiem w płaszczy

ź

nie po

ś

rodkowej w

ęŜ

owate wygi

ę

cia. W odcinku szyjnym 

i l

ę

d

ź

wiowym krzywizny te wypukło

ś

ci

ą

 s

ą

 skierowane do przodu (lordosis 

cervicalis et lumbalis), natomiast w cz

ęś

ci piersiowej i krzy

Ŝ

owo-guzicznej 

wypukłe s

ą

 ku tyłowi (kyphosis thoracica et sacralis). Krzywizny piersiowa i 

krzy

Ŝ

owo-guziczna rozpoczynaj

ą

 si

ę

 kształtowa

Ź

 ju

Ŝ

 w 

Ŝ

yciu płodowym. Krzywizna 

szyjna zaczyna powstawa

Ź

 około czwartego miesi

ą

ca 

Ŝ

ycia, kiedy dziecko uczy si

ę

 

d

ź

wiga

Ź

 głow

ę

. Najpó

ź

niej, bo w 10-15 miesi

ą

cu 

Ŝ

ycia, zapocz

ą

tkowuje si

ę

 

kształtowanie krzywizny l

ę

d

ź

wiowej. Stanowi to nast

ę

pstwo przyjmowania pionowej 

postawy ciała przez dziecko. W

ęŜ

owato wygi

ę

ty kształt kr

ę

gosłupa jest swoist

ą

 

wła

ś

ciwo

ś

ci

ą

 człowieka, zwi

ą

zan

ą

 z jego wyprostowan

ą

 postaw

ą

 ciała i dlatego 

brak go jeszcze u płodu i u noworodka.Kr

ę

gosłup spełnia trzy główne zadania. 

Słu

Ŝ

y jako narz

ą

d ochronny rdzenia, jako narz

ą

d podporowy ciała oraz jako narz

ą

d 

ruchu. Ukryty w obszernym kanale kr

ę

gowym rdze

ń

 jest dostatecznie chroniony 

przed wszelkiego rodzaju urazami. Ponadto du

Ŝ

a spr

ęŜ

ysto

śŹ

 kr

ę

gosłupa 

zabezpiecza nie tylko rdze

ń

 ale tak

Ŝ

e i mózgowie przed szkodliwymi wstrz

ą

sami. 

Głównymi czynnikami amortyzuj

ą

cymi wstrz

ą

sy s

ą

 krzywizny kr

ę

gosłupa oraz znaczna 

spr

ęŜ

ysto

śŹ

 kr

ąŜ

ków mi

ę

dzykr

ę

gowych.U człowieka w zwi

ą

zku z jego pionow

ą

 postaw

ą

 

kr

ę

gosłup stanowi o

ś

 tułowia i d

ź

wiga cał

ą

 górn

ą

 cz

꜏

 ciała. Najsłabszymi 

miejscami s

ą

 zazwyczaj te okolice, w których cz

꜏

 odznaczaj

ą

ca si

ę

 wi

ę

ksz

ą

 

ruchomo

ś

ci

ą

 przechodzi w odcinek mniej ruchomy.Ruchomo

śŹ

 poszczególnych kr

ę

gów w 

stosunku do siebie jest niewielka z uwagi na silny aparat wi

ę

zadłowy, obecno

śŹ

 

wyrostków oraz poł

ą

cze

ń

 trzonów kr

ę

gowych za po

ś

rednictwem chrz

ą

stkozrostów. 

Pomimo tego nieznaczne ruchy 24 kr

ę

gów wolnych (prawdziwych) sumuj

ą

c si

ę

, daj

ą

 

wybitn

ą

 ruchomo

śŹ

 całego kr

ę

gosłupa przedkrzy

Ŝ

owego w przeciwie

ń

stwie do 

nieruchomej cz

ęś

ci krzy

Ŝ

owo-guzicznej. Poszczególne odcinki kr

ę

gosłupa w 

niejednakowym stopniu uczestnicz

ą

 w jego ruchach. Najmniej ruchoma jest cz

꜏

 

piersiowa ze wzgl

ę

du na sw

ą

 budow

ę

 (długie, dachówkowato zachodz

ą

ce na siebie 

wyrostki kolczyste), jak równie

Ŝ

 z powodu swego udziału w budowie klatki 

piersiowej (

Ŝ

ebra i mostek działaj

ą

 hamuj

ą

co na ruchy). Najwi

ę

ksze mo

Ŝ

liwo

ś

ci 

ruchowe posiada cz

꜏

 szyjna dzi

ę

ki małym wymiarom trzonów, a znacznej wysoko

ś

ci 

kr

ąŜ

ków mi

ę

dzykr

ę

gowych. Równie

Ŝ

 w cz

ęś

ci l

ę

d

ź

wiowej ruchomo

śŹ

 jest do

śŹ

 

znaczna.Ruchy kr

ę

gosłupa s

ą

 mo

Ŝ

liwe we wszystkich kierunkach. W płaszczy

ź

nie 

strzałkowej odbywaj

ą

 si

ę

 ruchy zginania do przodu i do tyłu (anteflexio et 

retroflexio), w płaszczy

ź

nie czołowej - ruchy zgi

ę

cia bocznego (flexio 

lateralis) oraz w płaszczy

ź

nie poprzecznej - ruchy obrotowe (rotatio). W wyniku 

kombinacji wszystkich wy

Ŝ

ej wymienionych ruchów powstaj

ą

 ruchy okr

ęŜ

ne, ruchy 

obwodzenia (circumductio). 
 
 
Klatka piersiowa 
 
 

Klatka piersiowa zawiera i ochrania narz

ą

dy w niej poło

Ŝ

one. Szkielet 

klatki piersiowej ma budow

ę

 kostno-chrz

ę

stn

ą

 i prócz kr

ę

gosłupa piersiowego 

tworzy go dwana

ś

cie par 

Ŝ

eber oraz mostek. 

 
ˇebra 
 

ˇebra (costae) z uwagi na stosunek do mostka dzielimy na: 7 par 

Ŝ

eber 

prawdziwych (costae verae), bezpo

ś

rednio ł

ą

cz

ą

cych si

ę

 z mostkiem oraz 5 par 

Ŝ

eber rzekomych (costae spuriae), nie poł

ą

czonych bezpo

ś

rednio z mostkiem. 

Spo

ś

ród 

Ŝ

eber rzekomych 3 pierwsze pary, tj. 

Ŝ

ebra od VIII do X, ł

ą

cz

ą

 si

ę

 z 

mostkiem po

ś

rednio, poprzez chrz

ą

stk

ę

 VII 

Ŝ

ebra i dlatego nazywamy je 

Ŝ

ebrami 

przytwierdzonymi (costae affixae). W wyniku poł

ą

czenia si

ę

 chrz

ą

stek 

Ŝ

ebrowych 

powy

Ŝ

szych 

Ŝ

eber wytwarza si

ę

 obustronnie łuk 

Ŝ

ebrowy (arcus costalis), 

stanowi

ą

cy przednio-doln

ą

 granic

ę

 klatki piersiowej. Ostatnie dwie pary 

Ŝ

eber 

nie ł

ą

cz

ą

 si

ę

 ze sob

ą

, ich wolne ko

ń

ce tkwi

ą

 w powłokach brzusznych i nazywamy 

je 

Ŝ

ebrami wolnymi (costae fluitantes).Ka

Ŝ

de 

Ŝ

ebro składa si

ę

 z dłu

Ŝ

szej cz

ęś

ci 

kostnej zwanej ko

ś

ci

ą

 

Ŝ

ebrow

ą

 oraz krótszej cz

ęś

ci zwanej chrz

ą

stk

ą

 

Ŝ

ebrow

ą

 

poło

Ŝ

onej z przodu. Długo

śŹ

 

Ŝ

ebra wzrasta od pierwszego do siódmego, nast

ę

pnie 

stopniowo zmniejsza si

ę

, w zwi

ą

zku z tym dwunaste 

Ŝ

ebro posiada długo

śŹ

 zbli

Ŝ

on

ą

 

do pierwszego.Ko

śŹ

 

Ŝ

ebrowa (os costale) posiada koniec tylny, kr

ę

gosłupowy i 

koniec przedni, czyli mostkowy oraz znajduj

ą

cy si

ę

 mi

ę

dzy nimi trzon. Koniec 

kr

ę

gosłupowy jest zgrubiały i tworzy głow

ę

 

Ŝ

ebra (caput costae), która jest 

zaopatrzona w powierzchni

ę

 stawow

ą

 (facies articularis capitis costae) słu

Ŝą

c

ą

 

do poł

ą

czenia z dołkiem 

Ŝ

ebrowym trzonów kr

ę

gów piersiowych.W 

Ŝ

ebrach od 

drugiego do dziesi

ą

tego powierzchnia stawowa głowy 

Ŝ

ebra jest przedzielona 

poziomo biegn

ą

cym grzebieniem głowy 

Ŝ

ebra (crista capitis costae) na cz

꜏

 górn

ą

 

i doln

ą

. Jest to zwi

ą

zane z budow

ą

 odpowiadaj

ą

cych im dołków 

Ŝ

ebrowych. Głowa 

Ŝ

ebra przedłu

Ŝ

a si

ę

 w szyjk

ę

 

Ŝ

ebra (collum costae), której zaostrzona górna 

kraw

ę

d

ź

 nosi nazw

ę

 grzebienia szyjki 

Ŝ

ebra (crista colli costae). Na 

Ŝ

ebrach 

pierwszych i ostatnich brak jest grzebienia szyjki 

Ŝ

ebra. Nast

ę

pnie szyjka 

Ŝ

ebra 

przechodzi w trzon 

Ŝ

ebra (corpus costae). Na granicy przej

ś

cia szyjki w trzon 

Ŝ

ebra znajduje si

ę

 guzek 

Ŝ

ebra (tuberculum costae) z powierzchni

ą

 stawow

ą

 

(facies articularis tuberculi costae) przeznaczon

ą

 do poł

ą

czenia si

ę

 z dołkiem 

Ŝ

ebrowym wyrostka poprzecznego odpowiedniego kr

ę

gu piersiowego. Na dwóch 

ostatnich 

Ŝ

ebrach guzek 

Ŝ

ebrowy nie wyst

ę

puje.Trzon 

Ŝ

ebra (corpus costae) jest 

cienki i spłaszczony, posiada gładk

ą

 i wypukł

ą

 powierzchni

ę

 zewn

ę

trzn

ą

 oraz 

wkl

ę

sł

ą

 powierzchni

ę

 wewn

ę

trzn

ą

. Najwi

ę

ksze załamanie trzonu 

Ŝ

ebra jest poło

Ŝ

one 

bocznie od guzka i tworzy tzw. k

ą

t 

Ŝ

ebra (angulus costae). K

ą

t 

Ŝ

ebra w 

Ŝ

ebrze I 

jest poło

Ŝ

ony w rejonie guzka 

Ŝ

ebra, w nast

ę

pnych 

Ŝ

ebrach oddala si

ę

 w bok od 

guzka, a brak go na dwóch ostatnich 

Ŝ

ebrach. Powierzchnie trzonu schodz

ą

 si

ę

 w 

dwóch brzegach, z których brzeg górny jest grubszy i zaokr

ą

glony, a brzeg dolny 

ostry. Wzdłu

Ŝ

 dolnego brzegu, na wewn

ę

trznej powierzchni trzonu, przebiega 

bruzda 

Ŝ

ebra (sulcus costae) przeznaczona dla naczy

ń

 i nerwów 

mi

ę

dzy

Ŝ

ebrowych.Koniec przedni ko

ś

ci 

Ŝ

ebrowej jest nieco szerszy i posiada 

chropowat

ą

 powierzchni

ę

 do poł

ą

czenia z chrz

ą

stk

ą

 

Ŝ

ebrow

ą

.Chrz

ą

stka 

Ŝ

ebrowa 

(cartilago costalis), czyli 

Ŝ

ebro chrz

ę

stne stanowi przedłu

Ŝ

enie 

Ŝ

ebra kostnego 

i jest istotnym czynnikiem, zwi

ę

kszaj

ą

cym spr

ęŜ

ysto

śŹ

 

ś

cian klatki 

piersiowej.ˇebra kra

ń

cowe, tj. górne i dolne, ró

Ŝ

ni

ą

 si

ę

 do

śŹ

 znacznie od 

pozostałych. Pierwsze 

Ŝ

ebro jest szerokie i płaskie, ustawione w płaszczy

ź

nie 

poprzecznej i w zwi

ą

zku z tym posiada powierzchni

ę

 górn

ą

 i doln

ą

 trzonu, a 

brzegi skierowane na zewn

ą

trz i do wewn

ą

trz.Na powierzchni górnej pierwszego 

Ŝ

ebra, kieruj

ą

c si

ę

 od strony przy

ś

rodkowej ku bokowi, znajduje si

ę

: guzek 

mi

ęś

nia pochyłego przedniego (tuberculumm. scaleni anterioris), bruzda t

ę

tnicy 

podobojczykowej (sulcus a. subclaviae) oraz chropowate pole, b

ę

d

ą

ce miejscem 

przyczepu mi

ęś

nia pochyłego 

ś

rodkowego.ˇebro drugie posiada po

ś

rednie ustawienie 

powierzchni w stosunku do 

Ŝ

ebra pierwszego i ni

Ŝ

ej le

Ŝą

cych 

Ŝ

eber.Dwa ostatnie 

Ŝ

ebra s

ą

 słabiej rozwini

ę

te, krótsze, pozbawione szyjki, guzka i k

ą

ta 

Ŝ

ebra, a 

ich przedni koniec ma mał

ą

 chrz

ą

stk

ę

 

Ŝ

ebrow

ą

.Na ko

ś

ci 

Ŝ

ebrowej wyró

Ŝ

niamy trzy 

krzywizny: krzywizn

ę

 płaszczyzny, krzywizn

ę

 kraw

ę

dzi i krzywizn

ę

 osi długiej. 

Krzywizna płaszczyzny wi

ąŜ

e si

ę

 z zewn

ę

trzn

ą

 powierzchni

ą

 wypukł

ą

 i wewn

ę

trzn

ą

 

wkl

ę

sł

ą

. Krzywizna kraw

ę

dzi powoduje, 

Ŝ

e 

Ŝ

ebro poło

Ŝ

one na płaszczy

ź

nie nie 

przylega do

ń

 cał

ą

 kraw

ę

dzi

ą

. Krzywizna osi długiej jest zwi

ą

zana z esowatym 

skr

ę

ceniem 

Ŝ

ebra.ˇebra s

ą

 zbudowane z istoty g

ą

bczastej bogatej w szpik kostny 

czerwony i pokryte cienk

ą

 warstw

ą

 istoty kostnej zbitej. 

 
Mostek 
 

Mostek (sternum) jest nieparzyst

ą

 ko

ś

ci

ą

 płask

ą

, zamykaj

ą

c

ą

 po

ś

rodku od 

przodu 

ś

cian

ę

 klatki piersiowej. Mostek jest ustawiony nieco sko

ś

nie od góry i 

tyłu ku dołowi i do przodu. Le

Ŝ

y na wysoko

ś

ci od 2-3 do 9-10 kr

ę

gu piersiowego. 

Kształt mostka przypomina krótki, szeroki miecz grecki, st

ą

d trzy jego składowe 

cz

ęś

ci otrzymały swe nazwy: najszersza cz

꜏

 górna nosi nazw

ę

 r

ę

koje

ś

ci, 

najdłu

Ŝ

sza cz

꜏

 

ś

rodkowa to trzon mostka, a dolna, najsłabiej rozwini

ę

ta cz

꜏

 

nazywa si

ę

 wyrostkiem mieczykowatym. Trzy cz

ęś

ci mostka s

ą

 zespolone w jedn

ą

 

cało

śŹ

 za po

ś

rednictwem chrz

ą

stkozrostów; co warunkuje im w stosunku do siebie 

pewien stopie

ń

 ruchomo

ś

ci.R

ę

koje

śŹ

 mostka (manubrium sterni) jest zbli

Ŝ

ona 

kształtem do czworok

ą

ta, zw

ęŜ

a si

ę

 ku dołowi. Na brzegu górnym, najgrubszym, 

zaznacza si

ę

 po

ś

rodku płytkie wci

ę

cie szyjne (incisura jugularis), a bocznie od 

niego znajduje si

ę

 parzyste zagł

ę

bienie zwane wci

ę

ciem obojczykowym (incisura 

clavicularis), które słu

Ŝ

y do poł

ą

czenia stawowego z obojczykiem. Poni

Ŝ

ej, na 

brzegach bocznych r

ę

koje

ś

ci, le

Ŝ

y wci

ę

cie 

Ŝ

ebrowe (incisura costalis) do 

poł

ą

czenia z chrz

ą

stk

ą

 pierwszego 

Ŝ

ebra.Trzon mostka (corpus sterni) jest 

dłu

Ŝ

szy, w

ęŜ

szy i cie

ń

szy od r

ę

koje

ś

ci, posiada tak

Ŝ

e powierzchni

ę

 przedni

ą

 i 

tyln

ą

 oraz dwa brzegi boczne. Brzeg górny trzonu ł

ą

czy si

ę

 z brzegiem dolnym 

r

ę

koje

ś

ci pod k

ą

tem otwartym ku tyłowi za po

ś

rednictwem chrz

ą

stki włóknistej. 

Poł

ą

czenie to nosi nazw

ę

 spojenia mostkowego (symphysis sterni), a załamanie 

trzonu w stosunku do r

ę

koje

ś

ci tworzy tzw. k

ą

t mostka (angulus sterni). Dolny 

brzeg trzonu mostka zespala si

ę

 z wyrostkiem mieczykowatym za po

ś

rednictwem 

chrz

ą

stkozrostu mostkowego (synchondrosis sternalis).W miejscu spojenia mostka, 

na bocznych kraw

ę

dziach r

ę

koje

ś

ci i trzonu, znajduje si

ę

 para wci

ęŹ

 

Ŝ

ebrowych, 

przeznaczonych do poł

ą

czenia z chrz

ą

stk

ą

 drugiego 

Ŝ

ebra. Ni

Ŝ

ej, wzdłu

Ŝ

 brzegów 

bocznych trzonu, s

ą

 poło

Ŝ

one kolejne wci

ę

cia 

Ŝ

ebrowe dla pozostałych 

Ŝ

eber 

prawdziwych, tj. od trzeciego do siódmego. Wyrostek mieczykowaty (processus 
xiphoideus) jest tworem szcz

ą

tkowym, odznacza si

ę

 niestałym kształtem i 

wielko

ś

ci

ą

.Wewn

ę

trzna budowa mostka jest podobna do struktury 

Ŝ

eber. 

 
Poł

ą

czenia 

Ŝ

eber z kr

ę

gosłupem 

 
 

ˇebra ł

ą

cz

ą

 si

ę

 ruchomo z kr

ę

gami piersiowymi za po

ś

rednictwem stawów 

Ŝ

ebrowo-kr

ę

gowych (articulationes costovertebrales). Ka

Ŝ

de 

Ŝ

ebro, z wyj

ą

tkiem 

jedenastego i dwunastego, uczestniczy w utworzeniu dwóch odr

ę

bnych anatomicznie 

stawów, które pod wzgl

ę

dem mechanicznym stanowi

ą

 zwart

ą

 cało

śŹ

.Stawy głów 

Ŝ

ebrowych (articulationes capitum costarum) s

ą

 utworzone przez powierzchni

ę

 

stawow

ą

 głowy 

Ŝ

ebra i dołki 

Ŝ

ebrowe dwóch s

ą

siednich kr

ę

gów oraz le

Ŝą

cy mi

ę

dzy 

nimi kr

ąŜ

ek mi

ę

dzykr

ę

gowy. W 

Ŝ

ebrach I, XI i XII głowa 

Ŝ

ebra ł

ą

czy si

ę

 z jednym 

trzonem kr

ę

gu. Powierzchnie stawowe pokrywa chrz

ą

stka włóknista w stawach od II 

do X, natomiast w stawach I i XI, XII 

Ŝ

ebra - chrz

ą

stka szklista. Staw otacza 

cienka torebka stawowa, któr

ą

 wzmacniaj

ą

 dwa wi

ę

zadła: wi

ę

zadło promieniste 

głowy 

Ŝ

ebra (lig. capitis costae radiatum) biegnie na przedniej powierzchni 

torebki, od głowy 

Ŝ

ebra do powierzchni bocznej s

ą

siednich trzonów i kr

ąŜ

ków 

mi

ę

dzykr

ę

gowych, wi

ę

zadło 

ś

ródstawowe głowy 

Ŝ

ebra (lig. capitis costae 

intraarticulare) rozpi

ę

te jest w jamie stawu mi

ę

dzy grzebieniem głowy 

Ŝ

ebra a 

kr

ąŜ

kiem mi

ę

dzykr

ę

gowym i wyst

ę

puje w stawach od II do X 

Ŝ

ebra.Stawy 

Ŝ

ebrowo-

poprzeczne (articulationes costotransversariae) s

ą

 utworzone przez wypukł

ą

 

powierzchni

ę

 stawow

ą

 guzka 

Ŝ

ebra i dołek 

Ŝ

ebrowy wyrostka poprzecznego. Stawy te 

wyst

ę

puj

ą

 w dziesi

ę

ciu górnych 

Ŝ

ebrach. Do najwa

Ŝ

niejszych wi

ę

zadeł 

wzmacniaj

ą

cych torebk

ę

 stawow

ą

 nale

Ŝą

: wi

ę

zadło 

Ŝ

ebrowo-poprzeczne (lig. 

costotransversarium) rozpi

ę

te mi

ę

dzy szyjk

ą

 

Ŝ

ebra a wyrostkiem poprzecznym 

odpowiadaj

ą

cego mu kr

ę

gu, wi

ę

zadło 

Ŝ

ebrowo-poprzeczne (lig. costotransversarium 

superius et laterale), które ł

ą

cz

ą

 rejon szyjki i guzka 

Ŝ

ebrowego z wyrostkiem 

poprzecznym wy

Ŝ

ej le

Ŝą

cego kr

ę

gu.Oba stawy 

Ŝ

ebrowo-kr

ę

gowe tworz

ą

 pod wzgl

ę

dem 

czynno

ś

ciowym jedn

ą

 cało

śŹ

. Wspóln

ą

 osi

ą

 ruchu jest o

ś

 długa szyjki 

Ŝ

ebra, wokół 

której odbywaj

ą

 si

ę

 ruchy obrotowe. 

 
Poł

ą

czenia 

Ŝ

eber z mostkiem 

 
 

Chrz

ą

stka pierwszego 

Ŝ

ebra wytwarza chrz

ą

stkozrost mostkowo-

Ŝ

ebrowy 

(synchondrosis sternocostalis). Chrz

ą

stki 

Ŝ

eber od drugiego do siódmego ł

ą

cz

ą

 

si

ę

 z mostkiem za po

ś

rednictwem stawów mostkowo-

Ŝ

ebrowych (articulationes 

sternocostales), wykazuj

ą

cych du

Ŝ

e podobie

ń

stwo budowy do stawów głów 

Ŝ

ebrowych. 

Powierzchni

ę

 wypukł

ą

 tworz

ą

 chrz

ą

stki 

Ŝ

eber, powierzchni

ę

 wkl

ę

sł

ą

 - wci

ę

cie 

Ŝ

ebrowe na bocznych brzegach mostka. Cienka torebka stawowa tych poł

ą

cze

ń

 jest 

wzmocniona wi

ę

zadłami mostkowo-

Ŝ

ebrowymi promienistymi (lig. sternocostalia 

radiata), które na przedniej i tylnej powierzchni mostka przechodz

ą

 w błon

ę

 

mostka (membrana sterni). Natomiast w stawie drugiego 

Ŝ

ebra wyst

ę

puje dodatkowo 

wi

ę

zadło mostkowo-

Ŝ

ebrowe 

ś

ródstawowe (lig. sternocostale 

intraarticulare).Poł

ą

czenia mostka zachodz

ą

 mi

ę

dzy zwróconymi ku sobie brzegami 

r

ę

koje

ś

ci i trzonu oraz trzonu i wyrostka mieczykowatego. S

ą

 to chrz

ą

stkozrosty 

mostkowe (synchondroses sternales). Powierzchnie ł

ą

cz

ą

cych si

ę

 brzegów pokrywa 

chrz

ą

stka szklista, a mi

ę

dzy nimi znajduje si

ę

 chrz

ą

stka włóknista. W obr

ę

bie 

chrz

ą

stki, mi

ę

dzy r

ę

koje

ś

ci

ą

 a trzonem, mo

Ŝ

e pojawi

Ź

 si

ę

 jama wypełniona mazi

ą

. 

Poł

ą

czenie to nazywamy spojeniem mostkowym (symphysis manubriosternalis). 

Poł

ą

czenie to nie ulega kostnieniu. 

 
Klatka piersiowa jako cało

śŹ

 

 
 

Klatka piersiowa (thorax) kształtem przypomina 

ś

ci

ę

ty sto

Ŝ

ek, spłaszczony 

w kierunku przednio-tylnym, podstaw

ą

 zwrócony ku dołowi. Wyró

Ŝ

nia si

ę

 na niej 

najkrótsz

ą

 

ś

cian

ę

 przedni

ą

, utworzon

ą

 przez mostek i chrz

ą

stki 

Ŝ

ebrowe, dwie 

najdłu

Ŝ

sze 

ś

ciany boczne oraz 

ś

cian

ę

 tyln

ą

, utworzon

ą

 przez kr

ę

gosłup piersiowy 

i tylne cz

ęś

ci 

Ŝ

eber. ˇebra s

ą

 oddzielone od siebie przestrzeniami 

mi

ę

dzy

Ŝ

ebrowymi (spatia intercostalia), które wypełniaj

ą

 mi

ęś

nie i błony 

mi

ę

dzy

Ŝ

ebrowe. ~ciany klatki piersiowej ograniczaj

ą

 przestrze

ń

 zwan

ą

 jam

ą

 klatki 

piersiowej, w której znajduj

ą

 si

ę

 wa

Ŝ

ne dla 

Ŝ

ycia narz

ą

dy, jak serce i płuca.Do 

jamy klatki piersiowej prowadzi otwór górny (apertura thoracis superior), 
ograniczony trzonem pierwszego kr

ę

gu piersiowego, pierwsz

ą

 par

ą

 

Ŝ

eber i brzegiem 

górnym r

ę

koje

ś

ci mostka. Płaszczyzna otworu jest pochylona do przodu. Otwór jest 

wypełniony osklepkami opłucnej oraz przebiegaj

ą

cymi mi

ę

dzy nimi: przełykiem, 

tchawic

ą

, wielkimi naczyniami krwiono

ś

nymi, przewodem piersiowym (limfatycznym) 

i nerwami.Znacznie wi

ę

kszy otwór dolny klatki piersiowej (apertura thoracis 

inferior) jest ograniczony dwunastym kr

ę

giem piersiowym, ostatni

ą

 par

ą

 

Ŝ

eber 

oraz chrz

ą

stkami 

Ŝ

eber przytwierdzonych, wytwarzaj

ą

cymi z ka

Ŝ

dej strony łuk 

Ŝ

ebrowy (arcus costalis). Otwór dolny jest zamkni

ę

ty mi

ęś

niem szkieletowym 

zwanym przepon

ą

. K

ą

t ograniczony przez łuki 

Ŝ

ebrowe nazywamy k

ą

tem podmostkowym 

(angulus infrasternalis); wykazuje on du

Ŝą

 zmienno

śŹ

 osobnicz

ą

.Kształt klatki 

piersiowej zale

Ŝ

y od wieku, płci, fazy oddechu i typu budowy ciała. U kobiet 

jest ona krótsza, w swej dolnej cz

ęś

ci szersza ni

Ŝ

 u m

ęŜ

czyzn. Klatka piersiowa 

dziecka jest bardziej okr

ą

gła i dopiero z wiekiem ulega spłaszczeniu i 

poszerzeniu.Ruchomo

śŹ

 klatki piersiowej jest uwarunkowana ruchami poszczególnych 

Ŝ

eber kostnych w obu stawach 

Ŝ

ebrowo-kr

ę

gowych oraz spr

ęŜ

ysto

ś

ci

ą

 chrz

ą

stek 

Ŝ

ebrowych i zwi

ą

zan

ą

 z tym mo

Ŝ

liwo

ś

ci

ą

 przesuni

ęŹ

 mostka. Podczas skurczu mi

ęś

ni 

wdechowych nast

ę

puje skr

ę

cenie 

Ŝ

eber na zewn

ą

trz z równoczesnym uniesieniem 

Ŝ

eber i mostka ku górze. Podnoszenie 

Ŝ

eber i mostka powoduje powi

ę

kszenie si

ę

 

jamy klatki piersiowej w wymiarze strzałkowym i poprzecznym. Jednocze

ś

nie 

nast

ę

puje prostowanie kr

ę

gosłupa piersiowego i w wyniku skurczu obni

Ŝ

enie 

przepony, co sprawia, 

Ŝ

e wybitnie zwi

ę

ksza si

ę

 tak

Ŝ

e wymiar wysoko

ś

ciowy jamy 

klatki piersiowej. Podczas opuszczania 

Ŝ

eber, czyli w chwili wydechu, wymiary 

poprzeczny i strzałkowy zmniejszaj

ą

 si

ę

, a przepona unosz

ą

c si

ę

 ku górze w 

czasie rozkurczu powoduje zmniejszanie wysoko

ś

ci jamy klatki piersiowej.