AGRESJA

W etologii agresja to zachowanie ograniczające swobodę drugiego osobnika [najczęściej tego samego gatunku] albo skierowane przeciw jego zdrowiu lub życiu [zazwyczaj międzygatunkowo np. przy obronie] .

• Podstawowym elementem agresji jest atak i walka.

• Atak drapieżcy na ofiarę nie jest agresją. Jest to składnik fazy apetencyjnej zachowania pokarmowego i z reguły nie ma u jego podstaw wściekłości.

1. ZNACZENIE AGRESJI

• Występuje w sytuacji konkurencji o pokarm

• Służy do obrony terytorium i pośrednio opieki nad potomstwem

• Prowadzi do ustalenia i stabilizacji hierarchii społecznej w grupie

• Agresywność zwierząt domowych i laboratoryjnych w znacznym stopniu została zmniejszona [dzięki hodowli].

2. METODY BADANIA AGRESJI

• Badanie wpływu bodźców zewnętrznych na wystąpienie zachowań agresywnych

• Drażnienie lub uszkadzanie struktur mózgu

• Badanie wpływu leków lub hormonów na poziom agresji

• U niektórych zwierząt występuje uwarunkowana genetycznie, dziedziczna skłonność do atakowania innych zwierząt [np. szczury laboratoryjne spontanicznie atakują i zabijają myszy].

• Badania laboratoryjne wykazały, że system struktur sterujących zachowaniem agresywnym [zarówno pobudzający jak i hamujący agresję] znajduje się w układzie limbicznym.

3. POPĘDY STERUJĄCE AGRESJĄ. WŚCIEKŁOŚĆ

• Główną rolę w większości zachowań agresywnych odgrywa popęd wściekłości. Jego łagodniejsza forma występująca u człowieka nazywa się gniewem.

• Atak spokojny [J.F. Flynn] - [model występującego w warunkach naturalnych zachowania łowczego sterowanego przez popęd głodu]. W warunkach laboratoryjnych za pomocą elektrody drażniono boczną okolicę podwzgórza u kota, zwierzę atakowało szczura znajdującego się z nim w klatce. Przebieg ataku był spokojny przypominał skradanie się do ofiary i polowanie [kot chodził wokół szczura, aż w końcu dopadł go i zabił uderzeniem przednią kończyną w kark.]

• Atak afektywny [agresja sterowana przez popęd wściekłości]. W warunkach laboratoryjnych wywołany drażnieniem przyśrodkowej okolicy podwzgórza. Kot wykazywał ogromne pobudzenie ruchowe, miał rozszerzone źrenice, sierść i ogon napuszone. Atak afektywny może być skierowany nie tylko na żywego szczura, lecz na jakikolwiek przedmiot znajdujący się w klatce.

• W sterowanych przez wściekłość działaniach brak jest fazy apetencyjnej, a działaniem spełniającym nie musi być unicestwienie przedmiotu agresji, czy reakcja konsumacyjna.

• Agresja może być przeniesiona na obiekt zastępczy: innego osobnika lub martwy przedmiot.

• U człowieka gniew może być zredukowany przez namiastkę otwartej agresji [trzaśnięcie drzwiami, uderzenie pięścią w stół].

• Hamulcem właściwego spełnienia rozwiniętej agresji może być strach przed jej obiektem [np. osobnikiem większym albo stojącym wyżej w hierarchii społecznej].

• Często atak jest przerywany odpowiednim gestem, pozą uległości lub ucieczką przeciwnika. W tych przypadkach u przeciwnika nierzadko pojawia się reakcja przerzutowa.

• Mechanizmy zapobiegające agresji lub ograniczające ją są ważnym elementem zachowania antagonistycznego gdyż nie dopuszczają do zbędnego przelewu krwi i niepotrzebnych strat.

• W walkach godowych, o zdobycz, w celu ochrony potomstwa zachowanie agresywne wywołane jest przez odpowiednie popędy: seksualnego, głodu i macierzyńskiego.

• Agresja jest wynikiem współdziałania mechanizmów endo- i egzogennych, których udział może być różny w zależności od rodzaju agresji.

4. BIOLOGICZNE PRZEJAWY WŚCIEKŁOŚCI

• Silne zaangażowanie układu wegetatywno-hormonalnego

• Przyspieszona akcja serca

• Wzrost ciśnienia tętniczego

• Rozszerzenie naczyń krwionośnych [w strachu zwężenie]

• Nasilone wydzielanie adrenaliny, noradrenaliny, kortykosterydów [podczas strachu poziom tych hormonów jest niższy]

5. TEORI POWSTAWANIA AGRESJI

• Teoria popędowo-instynktowna [Z. Freud, K. Lorenz] - u zwierząt i ludzi istnieje genetyczna skłonność do zachowania agresywnego [szczury zabijające myszy]. Podobnie jak inne działania instynktowne agresja jest wyzwalana przez adekwatne wyzwalacze lub bodźce kluczowe.

• Przyczyny agresywności u ludzi tkwią w postępowaniu wychowawczym wobec dziecka stwarzającym okazję do wzmacniania agresywnych sposobów zaspokajania jego potrzeb. Doświadczalnym tego dowodem jest tzw. Agresja instrumentalna, którą u zwierząt wytwarza się na zasadzie odruchów warunkowych [nagradzanie pokarmem za agresywne zachowanie]

• Teoria frustracyjna - tendencje agresywne są wynikiem niedostatecznego zaspokajania potrzeb we wczesnym dzieciństwie i z wynikającej z tego frustracji. Doświadczalnie stwierdzono, że frustracja spowodowana brakiem oczekiwanej nagrody po prawidłowo wykonanej reakcji ruchowej lub wywołana czynnikiem stresowym [np. izolowanie od towarzyszy] nasila agresywność: np. psy nauczone naciskać na dźwignię w celu uzyskania elektrycznego podrażnienia „układu przegrody” często rzucają się na nią z warczeniem i gryzą ją gdy po wyłączeniu prądu przez eksperymentatora prawidłowo wykonana reakcja staje się nagle nieskuteczna.

6. RODZAJE AGRESJI

Agresja występująca w zachowaniu antagonistycznym wewnątrzgatunkowym, która służy:

• Do obrony terytorium

• Walce o pokarm

• Wytworzeniu i stabilizacji hierarchii społecznej w grupie

• Utrzymaniu zdobyczy na terenach łowów lub żerowania jeśli miejsca te nie są składnikiem terytorium

• Występuje w sytuacji konkurencji o samice [walki godowe]

• W walkach wewnątrzgatunkowych zazwyczaj biorą udział samce choć i para zwierząt może bronić terytorium lub zdobyczy.

• Ważną rolę w agresji wewnątrzgatunkowej odgrywa testosteron. Zwierzęta niedojrzałe płciowo lub kastrowane nie przejawiają skłonności do walki. Zachowanie agresywne powraca po wstrzyknięciu kastrowanym samcom testosteronu, lecz podawanie go samicom jest nieskuteczne.

• U karmiących samic występuje agresja związana z ochroną potomstwa. Ma ona podłoże hormonalne, ponieważ ulega modyfikacjom po wstrzyknięciu różnych hormonów.

Agresja występująca w zachowaniu antagonistycznym międzygatunkowym

• Stanowi obronę przed atakiem drapieżnika

• Jest skierowana przeciw drapieżnikowi lub [dystans krytyczny] innemu intruzowi

• Zmierza do zniszczenia lub unieszkodliwienia potencjalnego źródła niebezpieczeństwa [najczęściej odpędzenia napastnika].

• Jej przebieg jest podobny do agresji wewnątrzgatunkowej lecz u kopytnych obserwuje się dość często różnicę dotyczącą wykorzystania rogów i poroża [zagięte rogi antylop lub poroże jeleni, łosi, saren i żyraf są zarezerwowane wyłącznie do wewnątrzgatunkowych walk godowych samców].

• Oprócz wściekłości steruje nią strach

• Poprzedzają ją zawsze próby ucieczki lub ucieczka

• Gdy osobnik jest w silnym stresie [np. gdy ucieczka jest niemożliwa] może wystąpić zjawisko przeniesienia agresji na inne słabsze zwierzę lub martwy przedmiot.

Agresja nie związana ze strachem

• Spowodowana drażliwością zwierzęcia w wyniku niezaspokojenia popędu [np. głodu] lub bólem

• U człowieka podobny stan może powstać pod wpływem zmęczenia lub niedostatecznej ilości snu

7. ANATOMICZNO-FIZJOLOGICZNE PODŁOŻE WŚCIEKŁOŚCI

Metody wywoływania wściekłości u zwierząt laboratoryjnych:

• Drażnienie bólowe [np. szczury umieszczone w klatce z naelektryzowaną podłogą]

• Drażnienie lub uszkadzanie różnych struktur mózgu [np. koty są agresywne po dekortykacji, szczury po uszkodzeniu przegrody]

• Elektryczne lub chemiczne drażnienie podwzgórza [zwłaszcza części przyśrodkowej], ciała migałowatego, hipokampa, zakrętu obręczy, śródmózgowia, wzgórza

• Uszkodzenie niektórych z w.w. obszarów zmniejsza agresję

• Strukturą mającą szczególne znaczenie w kontrolowaniu agresji jest ciało migdałowate. Jego struktury położone bardziej przyśrodkowo wyzwalają agresję, a położone bocznie - hamują.

• Oprócz ośrodków wyzwalających agresję, istnieje w mózgu system ośrodków hamujących zachowania agresywne. Należą do niego: przegroda, niektóre części zakrętu obręczy i hipokampa. Uszkodzenie tych struktur u zwierząt doświadczalnych nasila zachowanie antagonistyczne.

Etapy ośrodkowych procesów uruchamiających agresję:

1. Zadziałanie bodźców pochodzących od przedmiotu agresji na odpowiedni układ sensoryczny [wzrokowy, słuchowy, dotykowy, węchowy]. Nawet gdy drażnienie wywołuje się sztucznie drażnieniem mózgu, w zasięgu zwierzęcia musi znajdować się jakiś jej przedmiot [żywy lub martwy]. Wynika z tego, że agresja nigdy nie jest bezkierunkowa.

2. Pobudzenie ośrodkowego systemu wyzwalającego agresję i zahamowanie systemu hamującego ją.

W wyniku współdziałania bodźców zewnętrznych [pochodzących od przedmiotu agresji] oraz wewnętrznych [m. In hormonów płciowych] powstaje w ośrodkach mózgowych wzorzec pobudzeń o dwojakim charakterze oddziaływań:

• Pierwsze polega na pobudzeniu ośrodków ruchowych i wegetatywnych [całą gamę behawioralnych i wegetatywnych składników agresji]

• Drugie uczula układy sensoryczne na odbiór bodźców pochodzących od przedmiotu agresji.

To dodatnie sprzężenie zwrotne powoduje, że obecność atakowanego obiektu w zasięgu receptorów zwierzęcia podtrzymuje jego zachowanie agresywne.

8. AGRESYWNOŚĆ CZŁOWIEKA W STANACH NORMALNYCH I CHOROBOWYCH

• W naszym systemie kulturowym otwarta forma agresji polegająca na atakowaniu innego człowieka jest hamowana przez normy współżycia społecznego i wychowanie.

• Agresywność człowieka może przejawiać się w formie słownej lub skłonności do konfliktów z otoczeniem [częściej u osobników psychopatycznych].

• U ludzi zrównoważonych psychicznie ekwiwalentem agresji bywa uczucie gniewu manifestujące się zmianami hormonalnymi i wegetatywnymi [często niewidocznymi dla otoczenia]. Gniew ten może doprowadzić do zachowania agresywnego u osobników do tego predysponowanych lub znajdujących się pod wpływem alkoholu].

• Odrębnym problemem agresji u człowieka jest agresywność patologiczna związana z chorobami mózgu. Tendencje agresywne obserwuje się:

• U chorych z ogniskami drażniącymi w różnych okolicach płata skroniowego i czołowego, w ciele migdałowatym, przegrodzie i podwzgórzu. Ogniska te mogą powodować jawne lub ukryte [tj. objawiające się tylko zmianami w EEG] napady padaczkowe. Agresywność u tych pacjentów też jest napadowa i występuje w różnych formach: od konfliktów z otoczeniem i obraźliwych wypowiedzi do fizycznego atakowania ludzi.

• W niektórych postaciach schizofremii. Skłonności agresywne utrudniają lub wręcz uniemożliwiają choremu współżycie z rodziną i środowiskiem społeczny, a niekiedy stwarzają konieczność izolowania pacjenta w szpitalu psychiatrycznym.

9. METODY LECZENIA ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH

• Leczenie farmakologiczne

• Zabiegi neurochirurgiczne [jeśli leczenie farmakologiczne nie daje spodziewanych rezultatów] które polegają na:

• Usunięciu ogniska epileptogennego [czyli zmniejszenia lub całkowitego zniesienia nie poddających się leczeniu napadów padaczkowych np. usunięcie znacznej części płata skroniowego w obu półkulach u agresywnych małp spowodowało, że stały się łagodne. Podobny zabieg - zwieńczony sukcesem wykonano u chorego na schizofremię ze skłonnościami agresywnymi]. Procedury operacyjne zostały znacznie udoskonalone dzięki stereotaksji umożliwiającej wykonywanie drobnych lezji w głębi mózgu bez otwierania czaszki.

• Wykonaniu uszkodzeń w obrębie jądra grzbietowego przyśrodkowego wzgórza, sklepienia i płatów czołowych.

• Uszkodzeniu ciała migdałowatego [wyraźna poprawa [ustąpienie napadów padaczkowych i zmniejszenie agresywności] pojawia się u 80% osób poddanych temu zabiegowi]

• Elektryczne drażnienie ośrodków hamujących agresję [jądra przegrody] - powoduje to zahamowanie agresywności lecz także hamuje czucie bólu, co znalazło zastosowanie w leczeniu silnych zespołów bólowych.