Wsród waznych spraw epoki napoleonskiej miejsce wybitne, chociaz nie naczelne, zajmowala bez watpienia kwestia polska. Stanowila trudny, jeden z najbardziej aktualnych i specyficznych problemów w ówczesnych przemianach polityczno-spolecznych modelu narodu, a zwlaszcza w europejskiej polityce miedzynarodowej. Decyzje podjete przy kolejnych trzech rozbiorach szlacheckiej Rzeczypospolitej oznaczaly najwiekszy i najtrwalszy sukces polityki ekspansji skierowanej przeciw jednemu z czlonków "rodziny panstw cywilizowanych" w momencie, gdy publicysci i pisarze glosili wlasnie potrzebe harmonijnej wspólpracy miedzy panstwami. Spoleczenstwo polskie, które zaczynalo dopiero zdobywac nowoczesna swiadomosc narodowa, zostalo podzielone i podane obcemu panowaniu. Nastapilo to w chwili narodzin ruchów narodowych, które - zdopingowane sukcesami angielskich kolonii pólnocno-amerykanskich, a zwlaszcza zrewolucjonizowanego i zmodernizowanego narodu francuskiego - duza rola polskich formacji zbrojnych na obczyznie, u boku panstw uznawanych za glównych sojuszników polskiej sprawy. Efektem takiej postawy bylo utworzenie Legionów Polskich przez generala Jana Henryka Dabrowskiego we Wloszech (1797) i generala Karola Kniaziewwicza nad Renem (1799). Stanowily one z jednej strony konsekwencje dawniejszych pomyslów a zarazem mozna w nich dostrzec poszukiwanie nowych form i mozliwosci dazen narodowowyzwolenczych, nowego miejsca dla sprawy polskiej po zagladzie panstwowosci polskiej.
Wymazanie Polski z mapy Europy nie zalamalo polskich patriotów. Ci, którzy pozostali w kraju, poczeli myslec o podjeciu na nowo walki z zaborcami. Organizowane przez nich spiski byly jednak szybko wykrywane wskutek scislej wspólpracy zaborczych rzadów. W styczniu 1797 r. w Petersburgu zostal podpisany jeszcze jeden antypolski traktat trzech czarnych orlów. Glównym jego celem bylo wspólne zwalczanie wszystkich poczynan niepodleglosciowych Polaków. Granice rozbiorowe byly calkowicie zamkniete dla polskich mieszkanców poszczególnych dzielnic. Zobowiazano sie równiez nie uzywac w zadnej formie slowa "Polska". W korzystniejszych warunkach dla podejmowania mysli niepodleglosciowych byli polscy emigranci, których znaczna liczba znalazla schronienie na terenie Francji oraz przyjaznej Polsce Turcji (ta ostatnia nie uznala rozbiorów, podobnie jak Watykan).
Gen. Jan Henryk Dabrowski (1755-1818) nalezal do najwybitniejszych dowódców polskich. Po dlugoletniej sluzbie w wojsku saskim wstapil w czasie Sejmu Wielkiego do armii polskiej, zasluzyl sie jako jeden z jej organizatorów, a w czasie powstania kosciuszkowego wyróznil sie w walkach w obronie Warszawy i slynna wyprawa do Wielkopolski. Po upadku powstania liczyl poczatkowo na konflikt Prus z pozostalymi zaborcami, gdy jednak okazalo sie to niemozliwe, zwiazal swa nadzieje z Francja. Dabrowski byl przede wszystkim zolnierzem i sprawa odtworzenia armii byla dlan najwazniejsza. Dlatego przystal na propozycje Dyrektoriatu, by rokowania o utworzenie legionów polskich, glównie z jenców wojennych, rekrutów galicyjskich, poprowadzic w Mediolanie z wodzem zwycieskiej armii francuskiej, gen. Napoleonem Bonaparte. Ze zdobytych na Austriakach terenów pólnocnych Wloch Bonaparte utworzyl niezalezna od Francji Republike Lombardzka. Przy tym panstwie mialy wiec powstac legiony polskie. Dabrowski nie ogladal sie ani na niejasnosc sytuacji, ani tez na gre polityczna Dyrektoriatu i Napoleona. 9 stycznia 1797 r. podpisal konwencje o utworzenie Legionów z Generalna Administracja Lombardii. Legiony przyjely polska administracje wojskowa. Zgodnie z zalozeniem, zolnierzy zaciagano w przewazajacym stopniu z polskich jenców wojennych i stad bylo wsród nich wielu chlopów galicyjskich. Naplywalo takze niemalo ochotników z emigracji i kraju. Do lata 1797 r. pod sztandarami Legii bylo ponad 6 tys. wojska. Dabrowski organizowal doksztalcanie oficerów, szeregowych nakazywal uczyc czytac i pisac. Morale polskich jednostek byly wysokie, mimo iz zolnierz bywal zle platny, a nieraz obdarty i bosy. Dla zolnierzy i oficerów sluzba w legionach byla prawdziwa szkola zarówno patriotyzmu jak i pojec demokratycznych. Kosciuszko zawsze czczony przez legionistów tak pisal do nich z Paryza: "Pomnijcie, obywatele, ze jestescie zwiazkiem sily zbrojnej narodu polskiego, ze waszym jest przeznaczeniem zaniesc dar wolnosci ojczyznie i udzial swiatla wspólziomkom".
Widok maszerujacych oddzialów sklonil Józefa Wybickiego do ulozenia piesni "Jeszcze Polska nie umarla, póki my zyjemy", która jako wyznanie wiary w odzyskanie niepodleglosci miala stac sie hymnem narodowym. Najblizsza przyszlosc przyniosla gorzkie rozczarowanie. Rozejm w Leoben, w kwietniu 1797 r., powstrzymal marsz na Wieden czy do Galicji, jak to projektowal Dabrowski. Legiony zostaly uzyte do tlumienia wystapien zbrojnych ludu wloskiego walczacego o niezaleznosc. Zostaly tym razem zorganizowane na mocy ukladu z Republika Cisalpinska (przeksztalcona Lombardzka). W 1798 r. Francuzi posluzyli sie Legionami, aby rozbic panstwo papieskie i wypedzic Burbonów z Neapolu. Dowodzone przez gen. Kniaziewwicza oddzialy polskie odniosly w tej kampanii wiele sukcesów.
Po pokonaniu armii pruskich pod Auerstadt i Jena Napoleon wkroczyl do Berlina. W Wielkopolsce prawie nie bylo zalóg pruskich, a rosyjskie posilki nadciagaly dopiero ku Warszawie. Napoleon postanowil wygrac karte polska. Wezwal do Berlina gen. Jana H. Dabrowskiego i Józefa Wybickiego - nakazal im wydac odezwe do rodaków z wezwaniem , by chwycili za bron. Wybicki i Dabrowski przystapili do organizowania tymczasowych wladz administracyjnych i sadownictwa polskiego. Rozpoczeli tez organizowanie wojska polskiego. Mimo dwuznacznej postawy Napoleona, Polacy z wdziecznoscia odnosili sie do niego, a wojska francuskie witali owacyjnie. W koncu listopada 1806r. wojska francuskie zajely Warszawe. W styczniu 1807r. w Warszawie Napoleon powolal Komisje Rzadzaca. Komisji przewodzil Stanislaw Malachowski a podlegalo jej 5 dyrektorów : sprawiedliwosci, spraw wewnetrznych, skarbu, policji i wojny. Dyrektorem wojny zostal Ksiaze Józef Poniatowski. Po utworzeniu Komisji Napoleon przekazal skromne dochody kraju, uszczuplone dodatkowo przez kontrybucje francuska na potrzeby administracji i armii polskiej. Utworzono trzy legie pod dowództwem generalów: Dabrowskiego, Poniatowskiego i Zajaczka liczace okolo 30 tys. zolnierzy. Uzbrojenie dla nich wzieto ze zdobytych magazynów pruskich. Komisja Rzadzaca w czasie wojny dostarczala zywnosci dla armii francuskiej. Trwajaca wojna wyniszczyla obydwie strony i dopiero zwyciestwo Napoleona pod Frydlandem zmusilo Rosje i Prusy do zawarcia pokoju. Podpisano go w Tylzy 7 lipca 1807r. Na mocy pokoju utworzono Ksiestwo Warszawskie z ziem drugiego i trzeciego zaboru pruskiego oraz skrawków pierwszego ( Bydgoszcz ) Gdansk uczyniono miastem wolnym ze stacjonujaca francuska zaloga. Rosja otrzymala okreg bialostocki. Nadajac panstewku nazwe Ksiestwo Warszawskie, Napoleon uczynil zadosc cara Aleksandra I, który bardzo niepokoil sie, by nie odrodzilo sie w pelni panstwo polskie. Ksiestwo Warszawskie mialo powierzchnie 104 tys. km2 i 2,7 mln ludnosci. Wladca Ksiestwa zostal król saski Fryderyk August, co mialo byc kontynuacja tradycji saskiej w Polsce. Postanowienia tylzyckie przyniosly rozczarowanie patriotom polskim, którzy spodziewali sie odbudowy Polski. Jeszcze w okresie poprzedzajacym Tylze spolszczono szkoly, rozwinieto zycie kulturalne, prase, publicystyke oraz wszedzie reorganizowano administracje i sadownictwo Ustrój Ksiestwa Warszawskiego mial sie wzorowac na Francji napoleonskiej.
Podobnie jak w innych podporzadkowanych sobie krajach, tak i w Ksiestwie Warszawskim Napoleon narzucil nowe formy ustrojowe. Dnia 22 lipca 1807 r. nadal on w Dreznie konstytucje Ksiestwu. Tylko w niewielu wypadkach nawiazywala ona do dawnych tradycji polskich, nawiazujac raczej do konstytucji francuskiej z 1800 r. Napoleon od chwili wkroczenia na ziemie polskie staral sie sobie pozyskac poparcie szlachty i arystokracji.
Ustrój Ksiestwa Warszawskiego mail sie wzorowac na Francji i innych panstwach wasalnych. Artykul 4 byl wyrazem antyfeudalnej tendencji i glosil '"...Znosi sie niewole, wszyscy obywatele sa równi przed obliczem prawa...". Prawo wyborcze uzyskala nie tylko szlachta ale i zamozne i srednie ziemianstwo oraz niektóre grupy inteligencji. Wladza ustawodawcza nalezala do dwuizbowego Sejmu, Izba Poselska skladala sie z 60 poslów wybieranych na sejmikach szlacheckich oraz 40 deputowanych do tzw. zgromadzen gminnych, wiekszosc przedstawicieli stanowila jednak szlachta. Konstytucja przyznawala pelnie wladzy wykonawczej ksieciu, tzn. królowi saskiemu, któremu przyslugiwalo ''Praw poczatkowanie'', czyli inicjatywa ustawodawcza. Glówna role jako wladza wykonawcza poza ksieciem odgrywala Rada Stanu, która skladala sie z ministrów, ministrowie byli mianowani przez króla i tylko od niego zalezni. Rada Stanu przygotowywala projekty praw i funkcje sadownicze. Sejm jako wladza ustawodawcza mial zbierac sie co dwa lata i obradowac tylko przez dwa tygodnie, Sejm skladal sie Senatu i Izby Poselskiej. Praktycznie wladze wykonawcza w kraju sprawowala tzw. Rada Ministrów skladajaca sie z Rady Stanu i 12 radców tzw. referendarzy. Fryderyk August bardzo czesto przebywal poza Warszawa i granicami kraju. Konstytucja zapewniala polski charakter panstwa, dzialo sie to przez dwa wazne postanowienia tzn. zapewnienia konstytucyjne wszelkie urzedy sprawowac moga tylko obywatele Ksiestwa oraz , ze akta urzedowe maja byc spisywane w jezyku narodowym. Ksiestwo Warszawskie nie uzyskalo jednak pelnej niepodleglosci, zwlaszcza w zakresie polityki zagranicznej, która znajdowala sie w kompetencjach króla saskiego, a ten byl bardzo zalezny od Napoleona I. Poza ty m armia polska miala charakter polski ale byla jednoczenie w pelni podlegla francuskiemu dowództwu.
21 XII 1807 zostal ogloszony Dekret grudniowy, który scisle odnosil sie do sprawy chlopskiej, konkretnie okreslal warunki odejscia chlopa ze wsi, jednoznacznie stwierdzajac, ze ziemia, zasiewy, inwentarz, budynki stanowily wlasnosc szlachty. Chlop mógl opuscic wies jednak za zgoda pana i po wczesniejszym wywiazaniu sie z umów z panem. Dekret grudniowy ''zdejmowal chlopu kajdany z nóg razem z butami''.
Polityka zagraniczna byla wylacznie domena króla, a ten z kolei jako czlonek Zwiazku Renskiego byl zalezny od Francji, od Napoleona. Armia Ksiestwa miala podlegac dowództwu francuskiemu. Kraj podzielono na szesc departamentów ( warszawski , kaliski ,poznanski, bydgoski, plocki i lomzynski .)
W 1808r. wprowadzono kodeks cywilny Napoleona. Zycie Ksiestwa toczylo sie pod znakiem wojen i przygotowan wojennych. Napoleon podtrzymujac wsród Polaków nadzieje na odbudowe Polski, zadal od nich swiadczen w ludziach, gotówce i zasobach naturalnych. Czesc oddzialów polskich zostala uzyta do obsadzenia twierdz pruskich .Inna czesc skierowano do Hiszpanii do tlumienia powstania. Lacznie okolo 20 tys. bylo wykorzystanych w interesie Napoleona. Sytuacja gosp. Ksiestwa ulegla pogorszeniu, wzrastalo zadluzenie majatków, a zarazem z tym naduzycia i gwalty wojskowe. Jedynie energiczni dostawcy dla armii zbijali fortuny.
W 1809 r. liczacy 30 tys. ludzi korpus austriacki pod wodza arcyksiecia Ferdynanda d' Este wkroczyl do Ksiestwa, spodziewajac sie zajac jego bez wiekszego oporu. Napoleon nie spodziewal sie by Ksiestwo moglo byc przedmiotem ataku dlatego wycofal z niego wojska francuskie i wiekszosc polskich. W rezultacie w kraju pozostalo okolo 18 tys, wojska. które dopiero w obliczu najazdu starano sie powiekszyc. Do pierwszego starcia doszlo 19 kwietnia pod Raszynem. Oddzialy polskie dowodzone przez ksiecia Józefa Poniatowskiego, jakkolwiek liczebnie slabsze, bohatersko walczac zdolaly utrzymac swe pozycje, Jednak Poniatowski uznal, ze nie jest w stanie obronic Warszawy i wycofal swe wojska na prawy brzeg Wisly. Zmusilo to Austriaków do zaangazowania sporych sil w okupacje niepewnej stolicy. Tymczasem Poniatowski po odparciu prób przeprawienia sie Austriaków przez Wisle, sam z kolei podjal ofensywe w glab Galicji, w wyniku której zajal Lublin, Zamosc, Sandomierz i Lwów. Wtedy arcyksiaze Ferdynand musial opuscic Warszawe by odebrac utracone ziemie.
Po zwyciestwie Napoleona pod Wagram Poniatowski podjal kolejna ofensywe i zajal Kraków. Na mocy pokoju w Schonbrunnie oddano Ksiestwu ziemie zdobyte w tej kampanii, o powierzchni 142 tys. km2. i 4,3 mln ludnosci. Utworzono z nich cztery departamenty: krakowski, radomski, lubelski i siedlecki Stan liczebny wojska wzrósl do 60 tys.
Zwycieska wojna przyczynila sie do umocnienia nastrojów patriotycznych. Mieszczanie uzyskali prawo nabywania dóbr ziemskich i piastowania urzedów. W Radzie Stanu zasiadl Stanislaw Staszic, przedstawiciel mieszczan.
W 1809r. zebral sie po raz pierwszy sejm Ksiestwa . W nowym ustroju zaczela sie wytwarzac rodzima klasa urzednicza. Do jej szkolenia utworzono w Warszawie Szkole Prawa. Sojusz tylzycki nie gwarantowal trwalosci i bezpieczenstwa. Juz w 1810r. Rosja wylamala sie z blokady kontynentalnej i zaczela handlowac z Anglia. Napoleon odrzucil zadania cara, ze Polska nie bedzie nigdy odbudowana. Rosja zaczela wyraznie przygotowywac sie do wojny. Napoleon przygotowal równiez 600-tysieczna armie, w której 100 tys. stanowili Polacy. Przed wyprawa na Rosje zwolal sejm nadzwyczajny, na którym uroczyscie ogloszono przywrócenie Królestwa Polskiego Niestety za pózno i jak sie okazalo - nie na stale.
W 1812 kiedy Napoleon najezdza Rosje, wtedy jego pól milionowa wielonarodowosciowa armie wspieraja Polacy tzn. 96 tysieczna armia dowodzona przez ks. Józefa Poniatowskiego.
Wysilek polskiego zolnierza w wojnie z Rosja byl olbrzymi, a straty siegaly 70%. Na poczatku 1813r. armia rosyjska wkroczyla do Ksiestwa. Ksiaze Józef Poniatowski zdecydowal wyprowadzic reszte wojsk do Napoleona. W bitwie pod Lipskiem korpus polski zostal calkowicie zniszczony, a sam wódz zginal w nurtach rzeki Elstery. Szescioletni okres trwania namiastki panstwa polskiego, pelen wyrzeczen, zawodów i nadziei, skonczyl sie.