BEZKRÓLEWIA I ELEKCJE

prymas

BEZKRÓLEWIE → SEJM → SEJM → SEJM ↓

-konfederacja KONWOKACYJNY ELEKCYJNY KORONACYJNY

kapturowa - kaptur (konfederacja - przesłuchania - koronacja, przysięgi

- interrex prymas generalna) - układanie pactów - ustawy czasu bezkról.

(państwo na zewnątrz ) - sądy kapturowe konwentów - potwierdzenie praw

administracja - viaitim

przygotowanie elekcji

0x08 graphic
SEJM, SEJMIKI

przedstawiciele sejmików → izba poselska

1493r. < SEJM WALNY

Rada Królewska → Senat przewodniczy marszałek, ogół

szlachty z danej ziemi

70 sejmików po 1569r. - 24 na Litwie

  1. Sejmik przedsejmowy - król, legat królewski zwołuje : instrukcje dla wybranych na sejm, wskazówki: „pełna moc”, ograniczone, warunkowe

  2. Sejmik generalny (do XVIIw. potem sesje narodów został tylko generał pruski) - senatorowie i posłowie danego województwa ustalają politykę na sejm

  3. Sejmik elekcyjny (urzędy sądowe ziemskie)

zwoływał wojewoda → kandydaci na urzędy, rzadko bo dożywotnie

  1. Sejmik kapturowy od 1572r. - wojewódzki

  2. Sejmik deputacki od 1578r. (wybór deputatów do T.K.)

  3. Sejmik relacyjny - po obradach sejmowych i relacja

  4. Sejmik gospodarski:

Lauda → sprawy ogólnopaństwowe (wojsko, podatki, bezpieczeństwo)

SEJM → zwyczajny (ordynaryjny): 6 tyg., nadzwyczajny (ekstraordynaryjny): 2 tyg + ew. prolongacja → przedłużenie, ale zgoda wszystkich

→ IZBA POSELSKA (170) w tym 48 z Litwy

→ KRÓL

→ SENAT (140)

(poza: hetman i podskarbi nadworny)

!! sejm rokoszowy (np.: rokosz lwowski 1537r)

!!! sejm konny (np.: konfederacja gołąbska 1673r) - demokracja wojenna, viritim

(p.c. by co 3 lata sejm był konny → u Augusta III /1733/)

IZBA POSELSKA → reprezentacje sejmików ziemskich (senatorzy też wybierali)

→ potem już nie → województwa 6 posłów, ziemie - 2, bardzo małe - po 1 pośle

→ 1569r → bardzo dużo posłów z P.Królew. → nieustalana liczba

poł. XVIw - indywidualizacja : STRAWNE

LIBERUM VETO → pierwsze poseł upicki Wł. Siennicki

1652r - prolongata

1669r - w trakcie

1688r - przed wyborem marszałka

ograniczenia sejmu:

LIMITACJA (sisto activitatem) → zawieszenie obrad, do uzgodnienia stanowisk

Niedojście i zerwanie sejmu = wszystkie (nawet uchwalone) konstytucje nie wchodzą

→ limitacja sejmików → same się zbierały, nie musiał król !! WIĘKSZOŚCIĄ

- ostatni sejm 1736r za Sasów → wzrasta znaczenie SEJMIKÓW ZIEMSKICH

- kompetencje skarbowe i wojskowe odebrała sejmikom konstytucja 1717r

konfederacja → generalna (osobno dla Korony i WKL)

senator → podkomorzy → starosta → chorąży → sędzia → stolnik → podczaszy → podsędek → podstoli → cześnik → łowczy → wojski → pisarz → miecznik

URZĘDY CENTRALNE → MINISTROWIE

→ marszałek wielki koronny

→ kanclerz i podkanclerzy (1 duchowny + 1 świecki)

→ podskarbi koronny i nadworny

→ hetman wielki koronny

→ hetman polny

→ u. referendarza (pocz. XVIw)

URZĘDY LOKALNE → prestiż

1/ starosta w XVI - XVIIIw → dożywotni, dochód

→ funkcje wykonują jego zastępcy (burgrabia, sędzia grodzki, podstarości)

2/ INCOMPATIBILITAS:

a/ kanclerz + starosta, wojewoda lub kasztelan = ∅

b/ wojewoda lub kasztelan + starosta ≠ w tym samym okręgu

c/ 2 x starostwa grodowe ≠ ∅

3/ Sprzedaż urzędów → wszystkie:

WOJSKO

  1. Pospolite ruszenie - za niestawiennictwo konfiskata dóbr

→ ostatni raz w 1656r; okazowania → przeglądy

  1. Wojska zaciężne → w Polsce niezbyt się przyjęły

A/ obrona potoczna na pd-wsch: 1500 - 3000 ludzi na koszt Korony

B/ wojsko kwarciane → (3500 - 4000 ludzi), dochód z królewszczyzn ¼ - potem na artylerię, Skarb Rawski (deputaci szlacheccy pod podskarbim)

C/ wojsko komputowe - od poł. XVIIIw

D/ żołnierz powiatowy → sejmiki, „siła obrony domowej”

  1. Wybrańcy ( z 20 łanów - wybraniec) → 2300 ludzi

→ od Stefana Batorego: piechota łanowa → łan wybraniecki wolny od pańszczyzny

  1. Kozacy (ataman podporządkowany staroście czerkaskiemu)

→ kozacy rejestrowi (od 1578r) → reszta poddaństwo

  1. Flota - Komisja Morska 1568 - 72r

→ wojna o Inflanty, KAPROWIE: „listy przypowiednie”, ośrodek to Puck → sprzeciw Gdańska

→ Zygmunt August, Władysław IV → próba floty, gówno

  1. Żołnierz łanowy od 1655r (1 chłop z 5, 10, 15 lub 20 łanów lub 1 z 25 - 50 dymów w miastach); autorament narodowy → „koła jeneralne”

  2. Regimenty cudzoziemskie

  3. Reforma 1717r: 24.200 = 18.000 + 6.200, budżet

  4. Wojska prywatne „milicje” → wojny prywatne 1700 - 1701 Radziwił vs. Sapieha

SKARB

1/ Dochody skarbu nadwornego w 1632r

2/ Skarb Rawski (w Rawie Mazowieckiej 1569) - kwarta (naprawdę 1/5)

→ deputaci szlacheccy + kontrola podskarbiego

3/ Podatki:

KRÓLEWSZCZYZNY

Starostwa

Wielkie dochody → 3/5 dla króla, ale uchylali się

Nadania:

1509r → większe starostwa w Koronie → EKONOMIE - zarząd podskarbiego nadwornego , na króla przechodzą spowrotem

Reforma finansowa 1717r → stałe podatki

W Koronie : pogłówne generalne, hiberna, ¼, pogłówne żydowskie

W.K.L. : pogłówne generalne + podatki pośrednie

→ zerwanie z uzależnieniem od zrywanych sejmów

→ wojsko sumy od podatników (uprawnienia egzekucji)

→ kontrola skarbu pospolitego → SEJM (komisja skarbowa, Trybunał Skarbowy lub radomski)

WYDATKI: wojsko, diety poselskie, poselstwa zagraniczne, nagrody

SZKOLNICTWO

1/ Odrodzenie:

2/ Uniwersytety:

LENNA

1/ Prusy Książęce → 1466r „pan i dziedzic Prus”

a/ sekularyzacja Prus 1525r → Prusy Książęce jako lenno

b/ 1611r - Zygmunt Waza → Hohenzollernowie BRANDENBURSCY

c/ 1657r → traktaty welawsko-bydgoskie

→ odstąpienie od sojuszu ze Szwecją → zerwanie lenności

d/ 1701r → Królestwo Pruskie

2/ Inflanty → Zakon Kawalerów Mieczowych , ale sekularyzacja

a/ sekularyzacja 1561r i protektorat Zygmunta Augusta

→ „układ wileński” → Gotard Kettler /Kurlandia + Semigalia/

b/ od 1569r → KONDOMINIUM Polski i Litwy

c/ namiestnik króla /własny sejm, władze krajowe, prawa, przywileje, sądy/

d/ 1598r → zbliżenie ustroju do Korony

- województwo, sejmiki, urzędy, dochody (raz Korona, raz WKL)

e/ 1629r → Inflany Szwedzkie i Polskie /wojny inflanckie/

f/ Kurlandia do III rozbioru

→ XVIIIw książę + ustalał car

SĄDOWNICTWO

1/ Sąd ziemski - sędzia, podsędek, pisarz (wybierani) → upadek w XVIIw.

2/ Sąd grodzki

3/ Trybunał Koronny

a/ 1523r - apelacja → Król zalany odwołaniami

b/ 1578, 1581 TK - wyroki ostateczne - król zrzeka się sądownictwa najwyższego

c/ 27 deputatów szlacheckich + 6 duchownych (z prezydentem) = 33; marszałek

d/ szlachcic - szlachta

duchowny - iudicium mixtuum (pół na pół) „regestr ariański”

XVIIw → wzrost kompetencji; czasem uchylane wyroki → sąd sejmowy, nadworny, Trybunał następny

4/ Sąd sejmowy (pierwsza i ostatnia instancja)

→ król, przewodniczący: marszałek wielki koronny

→ asesorzy → wszyscy senatorowie

→ od 1588r → + 8 z izby poselskiej

  1. obrona majestatu → bez króla

  2. zdrada stanu

  3. nadużycia finansowe wyższych urzędników

  4. gwałty na sejmach, w TK

  5. najcięższe zbrodnie szlachty

  6. sprawy cywilne dotyczące skarbu państwa

prejudykaty (przypadki nie przewidziane); usunięcie urzędnika → opozycja w oskarżenie, kasacje innych wyroków

5/ Sądy nadworne

a/ ASESORIA → apelacje od sądów marszałkowskich, referendarskich (poł. XVIw)

→ z kanclerzem

→ asesorzy = regenci kancelarii, referendarze, 1 sekretarz królewski

odwołania do sądu relacyjnego (król + senatorzy), który też sprawy cerkwii i lenn

b/ SĄD MARSZAŁKOWSKI - dwór i okolice → w rezydencji króla, sprawy karne

c/ SĄD REFERENDARSKI (loco sędziego nadwornego) od 1507r - XVIw

6/ Inne sądy szlacheckie

a/ kapturowe i konfederackie

→ konfederacja kapturowa → sądy kapturowe → apelacja do sądu konfederackiego generalnego

→ generalność konfederacji → sąd konfederacki generalny

b/ polubowne = kompromisarskie (arbitrzy stron + superarbiter)

c/ dominalne (sąd zamkowy) podstarości /burgrabie/ lub pan (ale sąd miejski lub grodzki w ciężkich)

7/ Sądy miejskie

  1. sądownictwo prawa niemieckiego

  2. miasta królewskie → w zależności od przywilejów

  3. miasta prywatne → decyduje pan

  4. Apelacje:

    1. Sąd wyższy na zamku królewskim

    2. Zamiast sądów wyższego prawa niemieckiego → sądy panów dominialnych (prywatne) oraz → sądy starostów (królewszczyzny)

    3. Duże miasta królewskie → ASESORIA

1/ Charakterystyka prawa sądowego

2/ Korona - prawo niemieckie, prawo ziemskie

- Litwa - statuty litewskie

- Ruś - statut wołyński (II statut litewski), potem III S.L. po polsku

- Prusy Królewski - prawo chełmińskie, korektura 1532r (prawo polityczne + prawo sądowe)

OSOBY, RZECZY, SPADEK, ZOBOWIĄZANIA

1/ zdolność prawna i do czynności prawnych:

- XVIw: lata sprawne → mężczyzna 15/ kobieta 12

- XVIIw: 16/ 14 (od 24 lat dojrzały)

- Prawo miejskie - chłopak 14, roztropne 21 lat

Osoby prawne → biskupstwa, kapituły, klasztory, miasta, gromady (własne łąki, pastwiska, lasy)

Cudzoziemcy → zakaz nabywania nieruchomości, 1589r nakaz sprzedaży tego co mieli

2/ Małżeństwo i rodzina.

A/ obowiązkowo w kościele (1577 - po soborze trydenckim)

Przeszkody zrywające:

Przeszkody wzbraniające:

b/ stosunki majątkowe między kobietą i mężczyzną

wspólność majątkowa wg prawa chełmińskiego:

c/ stosunki dzieci - rodzice

d/ adopcja w pr. Ziemskim - do spadku (braterska → na przeżycie), do herbu (zakaz 1616r)

w pr. Miejskim - rzadko

ADOPCJA → chodzi o spadek :

!!! fatalna pozycja bękartów, zakaz legitymacji przez ślub rodziców

do 1578r miał to prawo król, potem sejm (bez nazwiska, nie dziedziczą, nie szlachcic)

e/ 1565r - inwentarz, opiekun przed przejęciem opieki przy krewnych pupila;

zakaz sprzedaży, zamiany i zastawu dóbr pupila

opiekun (skarga) mógł być zwolniony → król lub sąd

kurator dla niedojrzałych - ma lata sprawne

!! kurator - wdowy

3/ Rzeczy

a/ posiadanie - skrutynium w procesie posesoryjnym o wybicie z dóbr przed sądem grodzkim (w ciągu 1 miesiąca od gwałtu)

b/ własność (do przeniesienia konieczna inskrypcja do ksiąg)

c/ ordynacje (statut oparty o niepodzielność i primogeniturę)

→ niepodzielność → fideikomisy : wymagały zgody Sejmu; odrębny porządek dziedziczenia; ordynacje: ołycka, nieświecka, zamojskich, klecka Radziwiłłów 1586

d/ ograniczone prawa na rzeczy cudzej

RENTA WIECZYSTA

Kupa kaski

0x08 graphic
Kupujący właściciel nieruchomości

/Rentier/ dochód z nieruchomości /sprzedawca, dłużnik rentowy/

czynsz płaci się wiecznie

0x08 graphic

e/ rozwój instytucji hipoteki (zastawu bez dzierżenia)

f/ zastaw z dzierżeniem → zastawca i zastawnik → obaj posesjonaci

4/ Testamenty

a/ ograniczenia testowania → 1505, 1510 - nie wolno nieruchomości w testamencie

b/ testamenty miejskie

5/ Zobowiązania

a/ odpowiedzialność majątkowa (vadia, zastawy) → znika: łajanie, załoga

b/ rodzaje

PRAWO KARNE

1/ Podziały przestępstw:

a/ prawo ziemskie - publiczne i prywatne (przeciw osobom prywatnym)

b/ prawo wiejskie - publiczne (państwo, pan, religia, obyczaje, gromada) i prywatne

c/ prawo miejskie - ze względu na karę: publiczne i prywatne (+ mulkta = grzywna sądowa)

2/ Przestępstwo prywatne powinno pociągać represję karną

3/ Bezkarność zabicia

Rezygnacja z wymiaru kary /początek zanika/ → tylko zasięście drogi

4/ Przestępstwa publiczne

a/ laese maiestatis

b/ zdrada ojczyzny

c/ przeciw religii

d/ przeciw moralności i dobrym obyczajom

e/ kradzież dobra publicznego

f/ fałszowanie monety

g/ bunty i spiski (przeciw władzom miasta)

h/ przeciw pokojowi i porządkowi publicznemu (gwałty)

odróżniano: winę umyślną i nieumyślną oraz przypadek

→ zabójstwo z przypadku to tylko GŁÓWSZCZYZNA

→ bez wieży dolnej → przy zabójstwie nieumyślnym

5/ Przestępstwo prywatne

a/ przeciw życiu i zdrowiu

→ zbrodnie KRYMINALNE (UMYŚLNE) - kęsim

→ zbrodnie CYWILNE (nieumyślne) - 1 rok 6 tygodni wieży dolnej + główszczyzna

→ zbrodnie z PRZYPADKU - główszczyzna (XVIIw - orzecznictwo trybunalskie)

b/ przeciw wolności i czci

c/ przeciw mieniu

d/ współudział od 1588r po równo; w praktyce zależnie od udziału

prawo ziemskie → odpowiedzialność indywidualna lub reprezentacyjna (sprawa toruńska → tumult)

6/ Wymiar kary

a/ okoliczności obciążające - stan (niższy), broń (palna), premedytacja („zły umysł”), gorący uczynek, recydywa (pr. Ziemskie = 3x, pr. Chełmińskie = 2x, kumulacja kar)

b/ okoliczności łagodzące - skrucha, przebaczenie

c/ zaostrzenie kar - koniec XVw, prewencja ogólna w końcu XVw, kary publiczne

d/ na wsi - kary lżejsze (bo ręce do roboty), ale szersza penalizacja - łączenie kar świeckich i kościelnych

e/ Kary:

kary

Kryminalne

półkryminalne (cywilne)

śmierć

mutylacyjne (nieszlachta)

  • wywołanie, infamia

  • banicja: wieczysta i prosta

  • kary na czci (pręgierz, kuna, gąsior, kłoda, dyby, chłosta)

  • pozbawienie wolności: wieża - nie hańbiąca, więzienie - tak

  • konfiskata majątku, ale nie dla króla

  • kary pieniężne prywatne 1588r

→ szl. - szl.: 240g (broń biała)

→ szl. - szl.: 480g (broń palna)

→ nawiązka - 20 g

XVI/XVIIw główszczyzna niezależnie od stryczka

→ zwykła (powieszenie)

→ kwalifikowana

→ szlachecka (ścięcie)

→ hańbiąca

→ odzwierciedlające

- obcięcie ucha

- piętnowanie

- 2 palce obcięcie:

krzywoprzysiężcy

- ucięcie ręki - gdy na rodziców

- spalenie - piroman, fałszerz

Wieża → szlachcic:

→ od 1 tygodnia do 4, 24 tygodni

→ koszty ponosi skazaniec

→ mężobójstwo → wieża dolna

→ nie hańbiąca (tylko niestawiennictwo)

XV/XVIw → konfiskaty nie dla króla: „nie może ucierpieć szlachecki stan posiadania”

Prawo wiejskie

→ chłop - chłopa

PROCES I EGZEKUCJA

  1. Rodzaje:

A/ ziemski (graniczny, o zbiegłych poddanych), Formula Processus 1523r [skrócenie, odformalizowanie, apelacja, prosta egzekucja - na nieruchomościach]

B/ miejski (o czary), osobny karny z Caroliny → inkwizycyjny

C/ wiejski

D/ wojskowy

E/ we wspólnotach wyznaniowych

!!! kontumacja, kondemnata (banicja procesowa)

  1. Zastępstwo procesowe:

    1. Ustawowe → opiekunowie, zastępcy osób prawnych

    2. Z urzędu → wg nieszawskich: gdy ktoś nie mógł sobie poradzić

    3. Zawodowe (palestra) → prokuratorzy, patroni + zastępca - dependent, bogaci - brali zastępców

  1. Przebieg:

    1. Pozew (od 1543r też po polsku), do regestru - relacja woźnego (wokanda, rodzaje rejestrów)

→ pozew pisemny: szlachta osiadła + patrycjat miejski

→ pozew ustny: gołota + miasto i wieś

    1. Termin zawity w „Fp” - drugi, czasem pierwszy → zabójstwo

    2. Dylacje zwyczajne „odkłady” (sąd musi udzielić, góra 4), nadzwyczajne (zgoda stron i sądu); niestawiennictwo powoda nie powoduje jego klęski → prawo miejskie + trzeci termin + koszty niestawne

    1. Dowody

    1. trzy stadia procesu

1/ rozstrzyganie dylacji i akcesoriów (wyroki przedstanowcze - mógł mieć znaczenie, sprawy uboczne)

2/ rozpoznanie sprawy głównej: indukta (propozycja powoda) → replika (pozwany); litis contestatio

3/ dowód i wyrok stanowczy do sentencjonarza (księga: sędzia podpisuje), dekret → zapiski w sentencjonarzu, akta sprawy, wskazówki sędziów; pisarz: pełny tekst

    1. środki odwoławcze

→ apelacja od 1523r między tymi samymi stronami, w zasadzie przeciw wyrokom stanowczym; wstrzymuje egzekucję (poza sprawami granicznymi)

→ zniesienie nagany sędziego, odrodzonej w formie mocji (nie hańbi) 1538r - wstrzymuje tylko tę sprawę

→ przegrał sędzia:

→ gravamen (pozwanie sędziego, który nie przyjmuje apelacji lub mocji) → przed sąd wyższej instancji, nie wstrzymuje wykonania wyroku

→ wznowienie procesu (nowy dowód lub kasacja nowego kompletu TK: częste nadużycia)

→ male obtentum (gdy podstępnie uzyskany) przeciw kondemnacie → badał sąd i uchylał, rozpatrzenie od nowa

    1. odrębny proces karny → niepełna recepcja procesu inkwizycyjnego (jawność, obrona, z urzędu też)

    1. ograniczenia prawa łaski → od TK prawo łaski króla przeszło na Sejm

→ zakaz wydawania GLEJTÓW skazanym i poddanym

  1. Egzekucja (woźny, świadkowie - szlachcice)

Wwiązanie (INTROMISJA), ew. zakład 3x (odbicie wwiązania) ← pozew przed s. Grodzki

↓

druga próba - odbicie, 6x główne → (zarządzenie rumacji)

↓

próba rumacji bez vis - odmowa → banicja

↓

4 próba → zajazd (na specjalnym roku starosty); starosta szlachtę jak na p.r.

  1. Proces graniczny (w sądzie podkomorskim)

  1. Windykacja zbiegłych poddanych (nie przedawnia się) → LAUDA!!!

→ wg „Fp” - chodzi o odzyskanie zbiega i ponowne osadzenie na ziemi

→ między dwoma panami

  1. Proces o czary, mord rytualny

  1. Kierunki przemian

Prawo ziemskie

Prawo miejskie

Prawo wiejskie

  • kodyfikacje nieudane

  • apelacja

  • odformalizowanie

  • emfiteuza w pr. Prywat.

  • Partykularyzm

  • Brak recepcji pr. Rzyms. → obawa absolutyzmu

  • odchodzenie od okrucieństw pr. Niemieckiego

  • kodyfikacje

  • wpływ p. rzymskiego (III SL, Korektura, FP)

  • elementy inkwizycji

  • niejednolite

→ w prawie miejskim i wiejskim → UŁASKAWIENIE, gdy kobieta od razu chciała wstąpić w związek małżeński WYPRASZANIE

→ także, gdy katu za pierwszym razem się nie udało

Postępowanie zaoczne → proces KONTUMACYJNY („niestanny”)

!! KONDEMNATKA → banicja procesowa

Proces Inkwizycyjny (w pr. Miejskim recypowana Carolina1532r)

1/ Inkwizycja generalna:

a/ donos lub inicjatywa sądu

b/ ustalenie faktu przestępstwa, okoliczności

c/ ustalenie sprawcy

d/ instygator → prowadzi śledztwo

e/ sąd uznaje sprawę za kryminalną

f/ aresztowanie podejrzanego

2/ Inkwizycja specjalna:

a/ uzyskanie przyznania się do winy → „królowa dowodów”

→ TORTURY, wolni to:

3/ TORTURY uzasadnione, gdy:

XVIIIw - POLSKIE OŚWIECENIE

  1. Źródła prawa (ziemskiego):

A/ prawa kardynalne 1768, 1775, 1791, 1793 → sejm grodzieński

B/ Konstytucja 3 Maja 1791r

C/ Volumina Legum [1764 -80 t: VII-VIII], t: IX → 1782-92 konstytucje sejmowe

D/ diariusze, mowy poselskie, dzienniki i relacje z obrad

E/ gazety („Gazeta Narodowa i Obca” → stronnictwo patriotyczne)

F/ zbiór rezolucji RN

G/ Akt powstania 1794, uniwersały władz powstania, uchwały Rady Zastępczej Tymczasowej, Rady Najwyższej Narodowej

H/ „Zbiór praw sądowych” 1778

  1. Reformy sprzed SW

A/ sejm niemy 1717r

→ unia sasko-polska na zasadzie personalności

→ reforma wojskowo-skarbowa

→ ograniczenia hetmanów

→ ograniczenia sejmików: zakaz limity, prawa zaciągu wojska i podatków poza czopowym i szelężnym

b/ reformy pijarskie

c/ projekty czartoryskich 1774

d/ sejm konwokacyjny 1764r → mowa Andrzeja Zamojskiego /kanclerz wlk. Koron./

→ nowy regulamin sejmu: zakaz instrukcji, materie ekonomiczne i skarbowe - większością głosów, materie status (podatki) → jednomyślność

→ zniesienie lv na sejmikach elekcyjnych i deputackich

→ Komisja Wojskowa (hetman) /Korona, WKL/ i Skarbowa (podskarbi) /Korona, WKL/

→ cło generalne → zniesienie ceł wewnętrznych i myt, ujednolicenie miar, wag, monety → polepszenie

→ ograniczenia jurydyk i serwitoriatów

e/ reformy Stanisława Augusta

→ konferencja króla z ministrami, Kancelaria Wojskowa, Gabinet Królewski (sekretariat osobisty, administrowanie ekonomiami, korespondencja zagraniczna, stosunki z koś. Kat. I Rzymem, sprawy WKL)

→ komisja mennicza 1766, komisja Dobrego Porządku, kopntrola królewszczyzn

f/ prawa kardynalne z 1768r (gwarancja Rosji)

g/ sejm rozbiorowy 1773 - 75r

Delegacje sejmowe→ 1767, 1773/5 grono posłów i senatorów z prawem decydowania w imieniu całego Sejmu → 104 osoby

Rada Nieustająca 1775 m (1775-89 → współpraca z ambasadą rosyjską)

A/ zmniejsza rolę magnatów, ale i króla ( nie może zwoływać Sejmu, nadawać królewszczyzn, powoływać ministrów i senatorów, mianować oficerów i starostów)

B/ 36 konsyliarzy (pół z senatu, pół z posłów) wybieranych co 2 lata na Sejmie; ponownie trzeba wybrać 1/3 starego składu dla zapewnienia ciągłości; ze szlachty → marszałek rady

→ przewodniczy król, ale głosuje tylko przy pacie → 2 głosy króla

C/ 5 departamentów po 4 - 8 członków; prócz tego zebrania plenarne /uchwałodawcze/:

→ Interesów Cudzoziemskich (król → szefu + GK przejmuje wszystko)

→ Policji, czyli Dobrego Porządku → nadzór nad miastami

→ Wojska → usunął komisje wojskowe

→ Skarbu decyzje - absolutna większość głosów

→ Sprawiedliwości → uporządkowanie sądownictwa

d/ kierownictwo administracji, przedstawianie królowi po 3 kandydatów na senatora i konsyliarza

→ sejmowa kontrola RN i komisji (Wielkich lub Rządowych)

MODELE BUDŻETU

ADMINISTRACYJNY 1717

PARLAMENTARNY 1768

  • Kształtowany i uchwalany przez administrację

  • utrzymanie wojska

  • ustawa sejmowa

  • kontrola parlamentu (sejm)

  • jawność

  • jednolitość i zupełność (wszystkie dochody i wydatki, ale np.: szkolnictwo + KEN podlegało królowi i istniała osobna lista cywilna na utrzymanie dworu

  • szczegółowość

Sejm Czteroletni 1788 - 1792

Pierwszy skład: 1788-90 → 158 senatorów + 177 posłów

Koncepcje przemian społecznych XVIIIw:

1/ odejście od „narodu szlachecko-magnackiego”

2/ naród posiadaczy - kompromis: szlachta - mieszczanie

3/ naród obejmujący wszystkich mieszkańców kraju

Szlachta i mieszczanie

1/ kompromis → 1775r dużo nobilitowanych

a/ zakupią ziemię za 50 tys → inaczej utrata

b/ szlachcic - kupiec → nie traci szlachectwa

2/ Reformy w miastach, trochę się ożywiło:

a/ 1764r → miasta królewskie: zniesienie JURYDYK i SERWITORIATÓW

b/ od 1765r - komisja dobrego porządku

c/ reforma ASESORII

Chłopi

Olbrzymie zróżnicowanie w położeniu

→ rzadko akty uwolnienia z poddaństwa

1/ 1768r → zakaz karania śmiercią w sądzie dominialnym

→ do sądu miejskiego lub grodzkiego

2/ sądy referendarskie → wyroki na korzyść chłopów

1768 r : przejściowe równouprawnienie dysydentów

→ pod naciskiem obcych państw

→ po I rozbiorze znów ograniczenia równouprawnienia

Komisja Skarbowa koronna → dobrze działała

→ finanse, komunikacja, transport, przemysł, handel

→ sądownictwo spraw skarbowych, manufaktur i handlowych

→ sąd apelacyjny w sprawach handlowych innych

Komisja Edukacji Narodowej /autonomiczna/

→ 1773r, wspólna dla Korony i WKL → nie podlegała RN

→ kontrola finansowa Sejmu, główne wytyczne

→ kasata jezuitów → arenda szlachty z czynszem na KEN

→ tylko Szkoła Rycerska 1765 i Szkoła Wojskowa → wyłączone

→ szkoły główne: Akademia Krakowska i Wileńska

→ 100 szkół średnich PIJARZY: Stanisław Konarski

→ szkoły parafialne, pensje (dziewczęta)

→ Towarzystwo dla Ksiąg Elementarnych → Grzegorz Piramowicz (27 podręczników)

→ 1783r kodyfikacja → organizacja, hierarchia, tworzenie nauczycieli

Departament Wojskowy + Kancelaria Wojskowa

1/ zwiększenie wojska (ale nie do 30 tysięcy)

2/ modernizacja

3/ kadrowy charakter → werbunek

Departament Sprawiedliwości

1/ wykładnia obowiązującego prawa, interpretacje

2/ wydawanie rezolucji

3/ ostatnia instancja + sprawy o korupcję w sądach

→ do RN o sąd sejmowy

Komisja Kodyfikacyjna → 1776r → sejm, wniosek króla

→ szefu ex-kanclerz Andrzej Zamojski

→ projekt „zbioru praw sądowych”

→ opozycja konserwatywna - Litwa, katole, ruscy ambasadorowie

nic nie wyszło

Kodeks Stanisława Augusta → w K3M

→ całość: prawo cywilne + karne + proces

→ mało czasu: projekt ustaw o sądach ziemiańskich i trybunałach → weszły w życie

ZMIANY W PRAWIE SĄDOWYM

  1. Prawo prywatne (racjonalizacja)

  1. Prawo karne

  1. Projekt „Zbioru...” A. Zamojskiego i Kodeksu Stanisława Augusta

  2. PALESTRA patroni trybunału

KONSTYTUCJA 3 MAJA i SEJM WIELKI

  1. Sojusz z Prusami (1790r: nadzieja na pomoc w odbudowie), aukcja wojskowa i „ofiara wieczysta” 10%

  2. 24.III.91 - odsunięcie gołoty od sejmików

  3. 21.IV.91 - „prawo o miastach” (dotyczy królewskich, ale może być rozciągane na prywatne, jak chcą → Stanisław Małachowski)

  1. Konstytucja 3 Maja = Ustawa Rządowa (rząd = ustrój)

A/ kwestie ogólne i społeczne

b/ podział władzy

PODZIAŁ WŁADZY

USTAWODAWCZA

WYKONAWCZA

SĄDOWNICZA

Izba poselska

Senat

1/ Król - dziedziczny (Wettyn) elekcja w familii

- nieodpowiedzialny

(kontrasygnata) → ministrowie Straży Praw, powołuje król, kontrola Sejmu

- nie jest stanem sejmującym, ale zwołuje obrady i ma inicjatywę ustawodawczą → ustawy w jego imieniu

2/ STRAŻ PRAW - król (przewodniczący), prymas, 5 ministrów (policji - 1 z marszałków, spraw wew. - 1 kanclerz, interesów zagranicznych - 2 kanclerz, wojska - hetman i skarbu - 1 podskarbi) + pełnoletni następca tronu i marszałek sejmu (z głosem doradczym)

- ministrów powołuje król na sejmie i są przed sejmem odpow. Konstytucyjnie i politycznie i usuwalni (votum nieufnosci)

- wielkie komisje - Policji, Wojska, Skarbu, i KEN - prymas szefu (14-15 osób na 2 l przez Sejm)

- 204 posłów z sejmików + 24 plenipotentów ze zgromadzeń miejskich wydziałowych (sprawy miejskie, przemysł, handel, komisje rządowe)

- kompetencje ustawodawcze i podatkowe

- 2 lata kadencji „zawsze gotowy”, sesja zwyczajna król lub marszałek z „mocy prawa”, 70-100 dni, sesja nadzwyczajna

- koniec liberum veto zniesienie „instrukcji” - większość zwykła i kwalifikowana

- kontrola rządu → obie izby

- komisje → deputacje

- zakaz konfederacji

  • 132 (19 świeckich)

  • veto zawieszające (sprawy: polityczne, cywilne, karne)

  • brak inicjatywy

5. Projekty „konstytucji moralnej” i „ekonomicznej” Kołłątaj

→ plany Stanisława Augusta, by unifikację później, a nie w konstytucji

6. „Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów” - utrzymanie podmiotowości Litwy

  1. Od. 1789r - komisje porządkowe cywilno-wojskowe (15 komisarzy na 2 lata przez sejmiki + od 1792r : 3 mieszczan)

ZNIESIENIE STAROSTY → komisje

Organy samorządowe:

  1. Miasta:

  1. Sądy raczej stanowe

A/ sąd komisji rządowych i porządkowych (bez stanowczości) → sprawa sporna + w kompetencji urzędów administracyjnych

B/ sądy ziemiańskie dla szlachty: 10 sędziów na 4l przez sejmiki deputackie („zawsze gotowe”) → połączono: grodzkie, ziemskie, podkomorskie

C/ 2 Trybunały Koronne (Piotrków - stale, Lublin)

D/ sąd sejmowy : 24 posłów + 12 senatorów → odpowiedzialność konstytucyjna, przestępstwa polityczne, przeciw państwu i ustrojowi

E/ dominalne sądy wiejskie

F/ miasta

sądy magistratów miejskich

  1. Reformy skarbu i wojska

0x08 graphic
Sejm Czteroletni, Wielki

→ III. 91 ustawa o sejmikach

→ IV. 91 ustawa o miastach weszły w skład konstytucji

→ V. 91 K3M

- król Stanisław August (wzmocnienie monarchii parlamentarnej)

- Ignacy Potocki (reforma sejmu → 1 skrzypce)

- Hugo Kołłątaj (wizja „spokojnej rewolucji” przeciw oligarchii)

Stronnictwo Patriotyczne

+ ci, co za królem (marszałek St. Małachowski)

→ potem: Zgromadzenie Przyjaciół Ustawy Rządowej 3 Maja

[plany: ustawa o sejmie, kodeksy, konstytucja ekonomiczna]

Wg K3M:

  1. Szlachta

→ gwarancja wszelkich swobód i praw /POSESJONACI/

→ pełne prawo własności

→ zwierzchność dominialna nad chłopem

→ GOŁOTA i CZYNSZOWNICY - pozbawieni udziału w sejmikach

→ ułatwiona NOBILITACJA światłym mieszczanom, ale SKARABELAT!!!

→ szlachectwo: urodzenie, własność ziemi, funkcja społeczna

  1. Mieszczanie

→ posesjonaci - przywileje

  1. Chłopi

→ „opieka prawa i rządu” - mogli się mieszać w sądy, administrację, rolnictwo

→ umowy indywidualne lub zbiorowe chłopów + panów

→ własność dla osób z zagranicy i zbiegów - by się nająć i osiedlić

- ustawy o: Komisji Policji (miasta królewskie) i komisjach porządkowych (organ administracji terytorialnej)

→ IV. 1792r → ustawa o sprzedaży królewszczyzn

- chłopi tam osiadli - własność wieczysta (+wolność osobista, użytkowa ziemi)

- mógł odejść po wszystkich obowiązkach

- „ludzie luźni” - uwolnieni z poddaństwa

AUTOKEFALIA → uniezależnienie Kościoła prawosławnego od czynników zewnętrznych

→ własny KONSYSTORZ → szefu to z-ca członka RNN Sabba Palmowski

ZWIERZCHNICTWO NARODU → odejście od „narodu szlacheckiego”

→ 16. V. Ustawa o sejmach → po zgonie Stanisława Augusta senatorzy z wyborów, podwójna liczba kandydatów na sejmik - królewscy następcy

SEJMIKI → głos: - szlachta - dziedzice + synowie (po 18l)

- zastawnicy, posesor dożywotni → odpowiedni podatek

→ wpis do KSIĄG ZIEMIAŃSKICH → kto uprawniony

KOMISJE RZĄDOWE → istotne czynności rządowe

1/ Komisje Wielkie: kolegialne ministerstwa

0x08 graphic
a/ Policji (dla miast) szefu - min. Nie należący do Straży Praw

b/ Wojska < cywile 14 - 15 komisarzy na dwa lata

c/ Skarbu + 6 plenipotentów do k. Policji i Skarbu

d/ Edukacji Narodowej + 8 plenip. → Asesoria Korona; 4 → Ases. WKL

!!! członków wybiera sejm

a/ Policji:

→ nadzór nad miastami (bezpieczeństwo, administracja)

→ obyczajność, handel, zdrowie, dobroczynność

→ 26 okręgów z intendentami

DOZORY → lipiec 1794r. Organizacja

1/ mógł zostać każdy (bez względu na stan; czytać, pisać, rachować, dobra sława)_

2/ wybierać komisje porządkowe → pierwszych

3/ potem → kandydaci zgromadzeń stanowych

4/ Funkcje:

- spis ludności

- utrzymanie dróg i mostów

- rozwój rolnictwa, ochrona lasów

- pod opieką → nauczyciele wiejscy

1792 - 95r

  1. Najazd rosyjski i Targowica

→ pokój rosyjsko-turecki, Prusy do Rosji, Austria vs Francja

→ 27.IV.1792r - 13 przeciwników K3M w Petersburgu

→ 14.V.1792 TARGOWICA → lipiec król przystępuje

1792r - krzyż Virtuti Militari

  1. 1793r Grodno → jeszcze bardziej ZACHOWAWCZA konfederacja grodzieńska (jurgieltnicy i miernoty)

  1. Insurekcja

→ patrioci: Drezno, Lipsk → „całość i wolność narodu” Kołłątaj, Potocki

a/ 24.III.1794r - Akt Powstania w Krakowie

b/ siły zbrojne, „wolność, całość, niepodległość”

narodowa armia:

c/ uniwersał połaniecki 7.V.1794r

X.94 → zapowiedź dania chłopom na własność ziemi zdobytej na wojnie

D/ sądy karne (wpływy jakobińskie)

E/ ustrój:

- RZT (Rada Zastępcza Tymczasowa 17 - 18.IV w Warszawie)

↓

- RNN (8 radców + 32 zastępców + NSZN - Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej)

- pod dozorem króla

- 8 wydziałów (porządku, bezpieczeństwa, sprawiedliwości, skarbu, żywienia, wojska, spraw zagranicznych, instrukcji narodowej)

- zebrania kolegialne, przewodniczący zmieniał się co tydzień

- praca też w wydziałach → podzielona

- nie ma określonych barier stanowych dla członków

+ dyktatura Kościuszki → o kierunek : lewica (polscy jakobini) i prawica

+ komisje porządkowe w województwach (21 członków → 8 właścicieli szlacheckich, 8 mieszczańskich i 8 duchownych - wyznań ziemi) podział na 7 wydziałów - bez polityki zagranicznej

→ druk banknotów (wydział skarbu)

→ sądy kryminalne (wydział sprawiedliwości)

→ propaganda (wydział instrukcji)

Zasady prawa narodów

  1. pacta sunt servanda

  2. nie wysuwanie pretensji bezzasadnych i wygasłych

  3. nieinterwencje w sprawy wewnętrzne

  4. swoboda umów

  5. suwerennośći niepodległość

Czynniki upadku Polski

→ wewnętrzne

- ustrój

- struktura społeczna

→ ekonomiczne

→ zewnętrzne