PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O NPL I ICH LECZENIU

• obserwuje się stały wzrost zachorowań na niektóre npl, zwł. płuc, krtani, sutka i j. grubego

• df. npl - nieograniczony i nieodwracalny rozplem komórek ustroju, przypominających komórki z okresu embrionalnego z nieprawidłowym różnicowaniem; komórki te naciekają i niszczą otaczające tkanki, mogą wrastać do naczyń chłonnych i krwionośnych, rozsiewając się w ten sposób i dając przerzuty (meta)

• na utkanie npl składają się najczęściej komórki o różnym stopniu zróżnicowania, o różnej histogenezie i właściwościach antygenowych, co przekłada się na różnice w podatności na radio- i chemioterapię

• samoistna remisja - spowodowana reakcją imm. lub wpływami hormonalnymi; dotyczy ca sutka, prostaty, endometrium i nerki (~) - określa się je jako npl hormonozależne

• niekiedy do rozwoju npl dochodzi w obrębie stanów przedrakowych - zmian dysplastycznych (dysplazja to nieprawidłowe różnicowanie komórek)

• przyczyny npl:

• egzogenne: promieniowanie jonizujące i UV, środki chem., wirusy

• endogenne: genetyczne, imm., hormonalne, wirusy onkogenne

• charakterystyka i klasyfikacja npl:

• makroskopowa: npl występują najczęściej pod postacią guza, zgrubienia lub nacieku (→ owrzodzenie o wałowatym obrzeżu i nierównym, nacieczonym dnie pokrytym masami martwiczymi); barwa jest zwykle szaroróżowa z żółtymi ogniskami martwicy i wynaczynieniami krwi; spoistość bywa rozmaita - od galaretowatej do twardej

• hist.-pat.: obraz histologiczny npl zależy od macierzy, z której się rozwija, od stopnia zróżnicowania komórek wchodzących w skład utkania oraz od zmian w zrębie; npl niezłośliwe cechują się brakiem lub co najwyżej niewielkimi różnicami w stosunku do prawidłowych komórek; npl złośliwe wykazują z kolei znaczny rozplem komórek niezróżnicowanych, posiadających zwykle b. duże, różnokształtne, hiperchromiczne jądra z kilkoma jąderkami

• kliniczna: objawy ogólne (anemia, zakrzepica, wędrujące zakrzepowe zap. żż.), zmiany skórne (DM, acanthosis nigricans, rumienie), z. neurologiczne, zab. hormonalne

• anatomiczna klasyfikacja TNM i stopień zaaw. (staging):

• T - tumor: 0 - brak dowodów guza pierwotnego; x - nie można ocenić; is (in situ) - nie dające meta; 1 - 4 - rozmiar pierwotnego ogniska npl

• N - nodules: 0 - węzły bez meta; x - nie można ocenić; 1 - 4 - meta coraz bardziej odległe

• M - meta: 0 - brak meta odległych; x - nie można ocenić; 1 - 2 - obecne meta odległe

• c - ocena kliniczna; i - obrazowa; s - chir. - śródoperacyjne; p - patologiczna; a - autopsyjna; y - terapia neoadjuwantowa

• I - npl w najwcześniejszej fazie rozwoju (przeżycie 5-letnie 75 - 100 %)

• II - npl w początkowej fazie rozwoju (przeżycie 5-letnie 50 - 75 %)

• III - npl zaaw. (przeżycie 5-letnie 25 - 50 %)

• IV - npl b. zaaw., o złym rokowaniu (przeżycie 5-letnie < 25 %)

• histologiczna ocena złośliwości (grading) - G: x - nie do oceny; 1 - dobrze; 2 - średnio; 3 - słabo zróżnicowany; 4 - niezróżnicowany (anaplastyczny)

• doszczętność resekcji - R: 0 - marko- i mikroskopowa; 1 - brak mikroskopowej; 2 - brak makroskopowej

• diagnostyka npl:

• wziernikowanie: przełyk, Ż, XII, j. grube, krtań, oskrzela, śródpiersie, pęcherz, otrzewna

• obrazowanie:

• RTG, TK, mammografia, limfografia, angiografia zwł. DSA, scyntygrafia

• USG - ocena guzów różniących się od otoczenia gęstością (właściwie oporem akustycznym) oraz węzłów pozaotrzewnowych

• termografia - ocena zmian różniących się temperaturą (guzy skóry, sutka, jąder)

• MR, PET, SPECT

• laboratoryjne - markery: CEA, AFP, enzymy, hormony (gł. βhCG)

• mikroskopowe:

• cytologia, cytodiagnostyka - poszukiwanie komórek npl w moczu, płynach z jam ciała, wymazach (szyjka macicy, oskrzela, krtań, owrzodzenia guza), plwocinie

• hist.-pat. - wycinki, biopsja (aspiracyjna cienkoigłowa, gruboigłowa = oligobiopsja, wiertarkowa = trepanobiopsja), pobranie całej zmiany

• podstawy leczenia:

• radioterapia:

• wskazania:

• npl złośliwe promienioczułe bez uogólnienia

• npl złośliwe o stanie zaaw. przekraczającym biologiczną operacyjność

• npl złośliwe o dużej dynamice i małe podatności na chemioterapię

• npl układowe we wczesnych stadiach zaaw.

• dyskwalifikacja do leczenia chir. z przyczyn pozaonkologicznych

• p/wskazania: mała promienioczułość, meta odległe, owrzodzenia, duże rozmiary, naciek sąsiednich narządów, npl indukowane promieniowaniem, anemia, leukopenia, współistniejące stany zap., niewydolność zajętego narządu, wyniszczenie, zły stan ogólny

• radiowrażliwość npl ← ↑: ukrwienie i utlenowanie, metronidazol, mizonidazol, aktynomycyna D, adriamycyna

• techniki:

• brachyterapia - implantacja źródła promieniowania do npl lub jam ciała; gł. jama ustn i macica

• telegammaterapia - napromieniowanie z zewnątrz z odległości - RTG, 60Co, akceleratory

• izotopy promieniotwórcze podane i.v. - npl tarczycy

• chemioterapia:

• wskazania: npl złośliwe zaaw. z rozsianymi meta, npl układowe, ca embrionalny jądra (wyłącznie chemioterapia)

• wyleczenie lub remisja: nabłoniak kosmówkowy, ALL u dzieci, ziarnica zł., chłoniak zł. histiocytarny i mieszany grudkowy, ca jądra, niektóre ca jajnika, AML, guz Wilmsa, chłoniak Burkitta, płodowy mięśniakomięsak prążkowanokomórkowy, mięsak Ewinga

• remisja lub przedłużenie życia: ca sutka, chłoniaki zł. o znacznej zł., szpiczak mnogi, ca anaplastyczny płuca, niektóre mięsaki tkanek miękkich, ca Ż, ca kory nadnerczy, rdzeniak, glejak wielopostaciowy

• p/wskazania:

• gruczolakorak płuca, ca pęcherza, ca szyjki macicy, ca głowy i szyi, ca jasnokomórkowy nerki, rakowiak, czerniak złośliwy, ca tarczycy, ca odbytnicy, pierwotny ca wątroby, ca prącia

• uszk. wątroby i/lub nerek, mielodepresja

• brak reakcji, nietolerancja leku, stany zap., zmiany skóry i śluzówek

• techniki podania:

• ogólnie (i.v., p.o., i.m.)

• regionalnie, perfuzja z krążeniem pozaustrojowym, i.a., do naczyń chłonnych, do jam ciała

• miejscowo, wstrzyknięcie do guza

• hormonoterapia

• wsk.: niektóre ca sutka, ca prostaty, ca endometrium, ~ ca jasnokomórkowy nerki

• sposoby:

• eliminacja gruczołów, których hormony napędzają rozwój npl (chir., radioterapi)

• podawanie hormonów hamujących rozwój ca

• podawania leków p/hormonalnych

• inne metody:

• immunostymulacja i immunomodulacja

• hipertermia

• embolizacja zaaw. npl → ↓ krwawienie z guza, wzrost npl, ból, immunostymulacja