Jan Ptaśnik, Kultura wieków średnich,

Warszawa 1959.

1. Kościelny system średniowieczny.

• epoka klasycznego średniowiecza: idea o państwie Bożym, cechuje ją pogarda dla świata, pobożni tęsknią za śmiercią-wybawicielką.

• asceta - bohater wojuje ze swymi namiętnościami (wzór doskonałego człowieka), ten ideał urzeczywistniał głównie stan mniszy, klasztor = ziemia obiecana.

• wyprawy krzyżowe, na ich czele duchowni, papiestwo na czele państwa chrześcijańskiego.

• Początkowo było tylko Państwo Boże (Civitas Dei), poniżony szatan stwarza na ziemi swoje państwo (Civitas Dyaboli).

• św. Augustyn.

• po odłączeniu Kościoła od państwa (1122 r.) Kościół dąży do zapanowania nad tym drugim.

• św. Tomasz.

• walka Państwa Bożego z państwem szatana: Innocenty III mówił, że Chrystus, oddając św. Piotrowi, oddał rządy nad Kościołem i państwem.

• Kościół = dusza, państwo = ciało, Kościół powinien rządzić państwem.

• ascetyczne poglądy na rodzinę i na życie rodzinne: liczy się niewinność i dziewictwo, nie mi-łość, małżeństwo nie jest grzechem, ale Kościół mniej je cenił niż życie klasztorne, poparcie białych małżeństw; nad miłością do rodziców - miłość do Chrystusa, mnich nie miał żadnych zobowiązań wobec ojczyzny i rodziców, zakaz małżeństw poza Kościołem (nie błogosławio-ne, XIII w.).

• praca jest następstwem grzechu pierworodnego, później uważana za środek chroniący przed zmysłowością i skłonnością do grzechu, praca dla korzyści - grzech.

• pierworodny grzech zrodził chciwość, a ta podział na „moje - twoje”, wezwanie do gardzenia dobrami, w zakonach brak własności prywatnej.

• ubogi - wzór Chrystusa (wizerunek, odbicie).

• rozwinęło się jałmużnictwo.

• pieniądze = towar, zakaz lichwiarstwa, pogardzanie handlem.

• Kościół bogaci się przez jałmużny.

• podstawę ustroju stanowiły prawa rzymskie i narodowościowe, prawu kościelnemu podlegało świeckie (ekskomunikowany - zakaz urzędów).

• nauka świecka - próżna i zgubna, nauka i wiedza - zależne od poglądów kościelnych.

• nauka opanowana przez duchowieństwo.

• symbolika religijna.

• przedmiotem sztuki - sceny z życia Chrystusa…, gardzono pięknością. średniowieczny Chry-stus - brzydki, cierpiący za grzechy ludzi, Matka Boska - najpiękniejsza niewiasta (piękno duszy); brak nagości.

2. Choroby religijne i społeczne.

• stopniowe wypieranie pogańskich zwyczajów: wiary w czary, gusła itp. - energiczna walka z pogaństwem - od połowy X w., powstanie inkwizycji.

• uświadomienie sobie tego, że życie na ziemi jest elementem przejściowym.

• duchowni zajmowali się astrologią i alchemią.

• ok. połowy XIV w. - „czarna śmierć” (rodzaje: atak na płuca lub wrzody).

• sekta biczowników (braci krzyżowych).

• początkowo charakter prawdziwej pobożności miały pielgrzymki do miejsc świętych: do Jero-zolimy, San Jago de Compostella, Akwizgran i Rzym, wytworzyli się zawodowi pątnicy (za-stępcy pielgrzymkowi).

• chorobliwa ekstaza religijna w ascezie - asceci stojący lub siedzący całe życie przed kościo-łem, na słupach…

3. Kult świętych i ich cuda.

• świętym robiła opinia publiczna, dopiero od X w. święci są wybierani wspólnie ze Stolicą Apo-stolską.

• kult relikwii - znajdują się w każdym kościele, bogaci mają je w domu, kobiety noszą naszyj-niki-medaliony ze szczyptą świętej pamiątki, , rycerze w rękojeściach mieczy, przysięga na relikwie - święta i najbardziej uroczysta, „cudowne odkrycia” relikwii, np. gwoździ z krzyża…, ok. 560 koron cierniowych itp. - handel relikwiami, oszustwa.

• krytycyzm wobec relikwii i niektórych świętych, wzrost pobożności wraz ze wzrostem kultu re-likwii, kto umrze w Wielki Piątek - święty.

• świętość udowadniają cuda.

• rozpowszechnianie kultu świętych, np. w Polsce św. Idzi (Bolesław Krzywousty, Sieciech).

4. Legendy o ascezie.

• schematyczne żywoty świętych: sprzeciw rodziny, udanie się do Rzymu, gdy zdobyć pozwo-lenie na głoszenie Ewangelii, cuda świadczące o Bożym posłannictwie, choć często świętość dopełnia śmierć męczeńska.

• wzór legendy o świętej: święte dziewice, wstąpienie do klasztoru, nie rzadko karze się zamu-rować; jeśli żyją w małżeństwie, zachowują czystość, po śmierci męża służą chorym i bied-nym.

• narodzinom świętego towarzyszą znaki, cuda, szybciej dojrzewa niż inni ludzie, od dzieciń-stwa nie lubi płochych zabaw.

• czas rozwoju legend: X - XII w., święci głównie z wysokich rodów.

• święci: Lambert, Korzep, Kinga.

• wiek XIII - rozkwit miast i bogatego mieszczaństwa czyni świętymi ludzi pochodzących z róż-nych warstw społecznych.

• „Kto dziewictwo zachowuje, Boga naśladuje” (św. Wilburga, św. Kinga).

• Mojżesz Węgrzyn jako wzór doskonałej czystości męskiej.

• nie zabraniano spotykać się z kobietami, nie wolno było ich pożądać i ich widzieć (ale patrzeć można było)., świątobliwego widok kobiety napełniał strachem, jakby widział diabła.

• białe małżeństwa: św. Kinga i książę Wstydliwy, siostra Wstydliwego - św. Salome i jej mąż.

• śmierć świętego - cudowna woń ciała, wędrówka duszy do nieba.

5. Rozwój reguł zakonnych.

• pisarze greccy uważali, że asceci to bojownicy.

• zakładanie wspólnych domów, koinobia, by bronić się przed niebezpieczeństwami.

• pustelnicy = anachoreci.

• pierwszy klasztor założył św. Pachomiusz ( 348) wraz z Palemonem z Tebenny (tabenioci); św. Bazyli z Kapadocji - dobrowolne ubóstwo, czystość, bezżeństwo, posłuszeństwo, pokora, ale tylko w czasie pobytu w klasztorze (na tej zasadzie opierały się wszystkie klasztory gre-ckie).

• Europa: św. Benedykt z Nursji (klasztor Monte Casino) - czystość, bezżeństwo, ubóstwo, po-słuszeństwo na całe życie, czarny ubiór (stąd „czarni mnisi”), w szkołach klasztornych uczyli się także świeccy; na czele opat, z czasem klasztory bogaciły się, a mnisi korzystali z życia.

• reformy:

• opat Odo w klasztorze Cluny (kluniacy posiadali ok. 3000 klasztorów na przestrzeni Hiszpania-Polska).

• św. Romuald i Zakon Kamedułów.

• zakon kartuzów w Chartres.

• 1098 r. opat Robert w Citeaux - zreformowany kluniacki.

• 1115 r. w Clairvaux Bernard i cystersi.

• zakon rycerski joanitów - św. Jana w Jerozolimie.

• 1128 r. zakon rycerski templariuszów (francuski) - Zakon pw. Najświętszej Marii Pan-ny.

• zakon trynitarzy - wykup jeńców.

• zakony żebracze:

• św. Dominik Guzman - klasztor prezentujący ewangeliczne ubóstwo, sławy nauk: Tomasz z Aquino i Albertus Magnus.

• św. Franciszek z Asyżu (świecki) - zakon nie mógł posiadać majątku.

• zakony żebracze: na czele (dominikanie) magister generalis lub (franciszkanie) minister ge-neralis; na czele prowincji (d) magister provincialis lub (f) minister provincialis; co roku kapitu-ła generalna - czuwała nad życiem zakonnym.

6. Apostołowie ubóstwa i równości społecznej.

• Chrystus wzywał do ubóstwa.

• Kościół upaństwowiony stał się potęgą polityczną, zorganizował wzorową skarbowość, przy-czynił się do rozwoju gospodarki pieniężnej, twórca bankierstwa.

• bunt przeciwko Kościołowi jako bogatej instytucji, zakaz głoszenia kazań przez ubogich.

• Arnold z Brescii - nauka o ubogim życiu, przeciw papieżowi (wykluczał kompromis), męczeń-ska śmierć na stosie.

• Joachim z Flori - 1260 r. koniec świata.

• Ubodzy Lyonu i pokrewne organizacje we Włoszech - waldensi (Waldez z Lyonu), za świę-tym Aleksym, zakaz głoszenia nauk.

• franciszkańska formula vitae 1210 r. - strój żebraczy, bose stopy, praca, żebractwo, zakaz posiadania pieniędzy.

• niespełniona ostatnia wola Franciszka, w połowie XIII w. pozory ubóstwa, bracia się bogacą.

• Apostolscy Bracia; Segarelli (rozdał pieniądze nierobom i nicponiom, zginął na stosie) i Dolci-no (jego następca) z siostrą Małgorzatą; Spirytuali (obserwaci zakonni); Petrus Joannis Olivi i Ubertino da Casale (własność indywidualna i wspólna).

• organizacje begardowskie (Niderlandy) - XII w. stowarzyszenia kobiet, później domy rze-mieślnicze (mężczyźni); praca w cechach, rozłam: związanie z Kościołem oraz związanie z poglądami sekty zwanej „braćmi i siostrami wolnego ducha” (Amaryk zBeny, XIII w.).

• Zakon braci wspólnego życia - koniec XIV w., Niderlandy, Gerhard Crost, przepisywanie rę-kopisów, szkoły.

• Lolardzi i John Wiklef (żądał rozdania dóbr ubogim).

• husyci w Czechach - nienawiść do bogatych Niemców.

• Taboryci i nauka Chelczyckiego

• husytyzm w Polsce - nie tak bardzo radykalny jak w Czechach.

7. Siewcy niemoralności i bezbożności.

• życie łazęgi-żebraka (motto: hulać, pić, jeść, miłować dziewczęta) - nie nawracali na drogę moralności, lecz wyszydzali mnichów i w ogóle duchownych, drwili z sakramentów; XII-XIII w., inaczej waganci.

8. Światła i cienie w życiu duchowieństwa.

• kleryk w średniowieczu to człowiek, który potrafi czytać, pisać, rachować i podstawy łaciny.

• tonsura: zwykli katolicy nosili krótkie włosy, klerycy - wycięte kółko.

• pijaństwo, małżeństwa duchownych.

• bezcenność książki.

9. Demony i demonologia.

• szatan - zbuntowany archanioł Lucyper.

• wyobrażenia demonów: powabne niewiasty, przystojni gachowie…

• Michał Psellos XI w. rozróżnia 6 kategorii demonów: ognia, powietrza, wody, ziemskie, pod-ziemne, ciemności (najgroźniejsze).

• poglądy demonologiczne Wilhelma z Paryża: oblężenie duszy chrześcijańskiej przez diabła.

• np. „widmo” jednego z braci św. Franciszka w Poznaniu kuszącego kobiety (diabeł przemienił się potem w osła), opat cysterski z Wąchocka, Gerhoh z Reichsbergu opowiadał o kobiecie z trzema demonami, Mikołaj z Koźmina wypędza demona ze szlachcianki.

• od XIV w. egzorcyzmy to niemal zabiegi magiczne: w kościele na posadzce rysunek kreślony kredą, opętanego ze związanymi nogami i stułą wokół szyi umieszczony w środku rysunku.

10. Antychryst.

• antychryst to człowiek opętany przez złego ducha; może to być owoc grzesznego stosunku biskupa z mniszką, nierządnicy z demonem, diabeł, matką nie może być dziewica.

• antychryst będzie parodiował czyny Chrystusa, urodzi się w Babilonie z plemienia Dan.

• po nim nadejdzie Sąd Ostateczny; tuż przed końcem świata zapanuje niezgoda, wojny, a na niebie pojawią się znaki: krzyże i miecze, Słońce i księżyc się zaćmią.

• antychrysta ma cechować mądrość, szczodrobliwość, zdolność czynienia rzekomych cudów.

• zwłaszcza z końcem XIV w. i w ciągu w. XV powtarzały się proroctwa o końcu świata.

• Marcin Luter uważał, że herezje są dobre, bo przez nie Kościół wciąż walczy i czuwa, a pokój może tę czujność uśpić.

• wyobrażenia ikonograficzne antychrysta: diabeł szkaradny, bestia ze skrzydłami nietoperza, z łapą z pazurami, ogarniający ramię świętego młodzieńca.

• jednorożec - obrońca Chrystusa.

11. Kacerstwo i czary.

• kacerze = sekciarze na Półwyspie Bałkańskim, Italii i południowej Francji: albigensi, mani-chejczycy… Bóg ma dwojaką naturę: dobrą i złą, dobry jest Chrystus w niebie, zły zstąpił na ziemię i został ukrzyżowany; nie wierzyli w Trójcę Św. i zmartwychwstanie, unikali obrzędów zewnętrznych.

• „ubodzy Chrystusa” = „ubodzy z Lyonu”: Sandaliaci - uczeni, kapłani, zwani mistrzami (jakby przełożeni); wyznawcy nie pracują, lecz studiują i nauczają; modlitwa kilka razy dziennie, dzielą się na zgromadzenie i rodziny, na kapitule mówią o stanie owej rodziny; „jakby teoria”: nie ma grzechu, wszystko dzieje się z woli Boga, nie ma potępienia wiecznego, wolna wola nic nie znaczy.

• begardzi: uważają, że są tak doskonali jak Bóg, są Królestwem Niebieskim; wolni - nie mu-szą podporządkowywać się władzom Kościoła, kobieta nie musi być posłuszna mężowi, nie przestrzegają koniecznie 10 przykazań.

• Jan z Poznania, mistrz sztuk wyzwolonych i bakałarz dekretów Krakowskiego Uniwersytetu, kierownik parafii w Gostyniu pisze do Lamberta z Kalisza o kazaniu kacerza Szymona: dla każdego (także grzesznika) komunia pod dwiema postaciami, dziewica nakrywa głowę w koś-ciele, brak ozdób i podporządkowania, spowiedź przed Bogiem…

• czary: VI - XIII w. niewiele wyroków skazujących w sprawach o czary; XVI - XVIII w. masa-kra.

• od XII w. czarownica to kobieta zawierająca pakt z diabłem.

• proces w Tuluzie w 1335 r. (pierwszy, o którym wiemy więcej) dwie kobiety, jedna zeznała, że szatan i Bóg mają taką samą władzę.

• XV w. (1424 r.) Rzym czarownica Finicalla zabijała dzieci przy pomocy diabła.

• XIII w. rozwój ścigania czarownic: pod wpływem recepcji rzymskiego prawa karnego.

• w średniowieczu karanie nierządnic.

12. Upadek systemu średniowiecznego.

• zeświecczony Kościół.

• upadek ascezy, np. w zakonach nowe reguły, upadek moralny - rozbieżność teorii o ascezie i praktyki.

• wyprawy krzyżowe poróżniały narody.

• dusza państwa - nie w Kościele, ale w ogóle obywateli.

• sztuka realistyczna i zmysłowa.

opracowały Aleksandra Araszkiewicz i Katarzyna Wielbowicz

1