PEDAGOGIKA SPECJALNA
Wykład 1
WSPÓŁCZESNA EDUKACJA SPECJALNA
poprzez zmianę definiowania pojęć, klasyfikowania niepełnosprawności w edukacji specjalnej,
poprzez współczesne definiowanie fundamentalnych zasad pedagogiki specjalnej,
AUTONOMIA, SAMOSTANOWIENIE, NIEZALEŻNOŚĆ
(z gr. autonomia - samorząd), rodzaj samostanowienia, prawa do samodzielnego rozstrzygania spraw wewnętrznych zbiorowości.
W sytuacji osób z niepełnosprawnością należy uwzględnić:
autonomię poznawczą (umiejętność wartościowania i analizy własnego zachowania - wiedza na temat samego siebie z uwzględnieniem specyfiki zaburzenia);
autonomię tożsamości (poczucie własnej odrębności i niepowtarzalności, różnicowanie z innymi);
autonomię emocjonalną niezależność od bliskości fizycznej i opieki);
autonomię społeczną (umiejętności i kompetencje społeczne w tym samodzielność i możliwość samostanowienia o sobie);
autonomię ekonomiczną (zdolność do samodzielnego zapewnienia sobie bytu materialnego i możliwość samodzielnego życia).
Kształtowanie się i rozwój autonomii uzależniony jest od potrzeb, możliwości i ograniczeń osoby z niepełnosprawnością (typ zaburzenia) oraz możliwości środowiska wychowawczego (domowego, szkolnego, w ośrodku).
NORMALIZACJA ŻYCIA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ
Założenie: Rozwijanie samodzielności i aktywności życiowej według zasady „tyle samodzielności ile tylko możliwe, tyle motywacji ile potrzeba, tyle pomocy, ile konieczne i tyle ochrony, ile niezbędne”.
Normalizacja jest szeregiem instytucjonalnych i pozainstytucjonalnych działań zmierzających do stworzenia normalnych warunków życia, determinujących w dużej mierze jednostkowe relacje człowieka z niepełnosprawnością w środowisku lokalnym.
Normalizacja dla osób z niepełnosprawnością oznacza możliwość doświadczania:
normalnego przebiegu dnia bez odgórnego regulaminu czy planu czynności,
rozdział miejsca pracy, terapii i mieszkania. W miejscu zamieszkania odbywają się zajęcia terapeutyczne, a pracę podejmują osoby z niepełnosprawnością w odpowiednich zakładach. Dzięki temu poszerza się otoczenie społeczne, umożliwiając różnorakie kontakty interpersonalne w ciągu dnia,
normalny rytm czasowy pozwala na respektowanie kolejnych okresów rozwojowych w życiu człowieka. Pomaga w przestrzeganiu rytmu dnia, tygodnia, roku,
zakłada kształtowanie życiorysów ludzi z niepełnosprawnością na wzór życiorysów ludzi zdrowych,
normalizacja kontaktów pomiędzy osobami płci odmiennej,
normalizacja w placówce specjalnej np. DPS zakłada organizację koedukacyjnych grup mieszkalnych, co oznacza, że w pokojach wspólnie zamieszkują pary żyjące w przyjaźni czy współżyjące seksualnie,
znormalizowany standard życiowy (ubranie, wyżywienie, wypoczynek),
normalizacja w placówce specjalnej np. DPS - wymaga skreślenia wszelkiej uniformizacji. Każda osoba ma możliwość wybrać sobie odzież zakupioną w sklepie specjalnie dla niej oraz wyrazić życzenie posiłków z jadłospisu (kilka do wyboru). Mieszkaniec ma prawo mieszkać samodzielnie w pokoju wyposażonym w takie meble i urządzenia, jakie jemu odpowiadają i urządzonym zgodnie z jego życzeniami,
kształtowanie otoczenia do potrzeb wieku i stanu zdrowia oraz normalizowanie komunikowania i respektowania potrzeb. Ta zasada jest przypieczętowaniem tego, co już zostało powiedziane. Akcent należy położyć na podmiotowe traktowanie osoby z niepełnosprawnością, respektowanie jej jako partnera do komunikacji.
Normalizacja nie oznacza unormalniania osób różniących się, dopasowywania ich osobowościowo, dążenia do przekształceń środowiskowych, które pozwolą doświadczyć mu normalności.
Wykład 2
ROZUMIENIE EMPOWERMENTU NA GRUNCIE PEDAGOGIKI SPECJALNEJ
Empowerment
*jest procesem umacniania „siły przebicia” zarówno i samego siebie jak i w relacjach z innymi oraz w działaniach politycznych w taki sposób, że osoba, rodzina i społeczność może przedsięwziąć czynności prowadzące do poprawienia swojej sytuacji.
*sprowadza się do „wzięcia własnego życia w swoje ręce” poprzez udział w strukturach społecznych jak szkoła, zakład pracy, sąsiedztwo, kościół, organizacje wolontariacie aż do struktur państwowych, a by mieć wpływ na wszystko co się w tych wspólnotach dzieje.
Idea empowermentu na gruncie pedagogiki specjalnej zakłada zdolność osoby z niepełnosprawnością do podejmowania decyzji i działań we własnej sprawie oraz zdolność do regulowania spraw osobistych.
W praktyce asystenci wspierający osoby z niepełnosprawnością intelektualną (bez względu nas topień niepełnosprawności ) powinni:
*uznać osoby z niepełnosprawnością intelektualna za ekspertów we własnej sprawie, zrezygnować z decydowania o nich, tym samym stworzyć warunki do …???…..stanowienia
*wspólnie z podopiecznymi (ekspertami) odkuwać rezerwy pozwalające im na samostanowienie i kształtowanie życia według własnego uznania
*dążyć do organizacji stosunków partnerskich z ekspertami (z niepełnosprawnością), rozwijać ich optymizm i zaufanie do własnych zdolności radzenia sobie
*dbać o to, aby osoby z niepełnosprawnością stały się świadome swoich kompetencji i dopomóc im w korzystaniu z nich,
O ile idea normalizacji zakłada jeszcze, że życie osób dorosłych z głębszą niepełnosprawnością intelektualną ma przebiegać na terenie zakładu, a zakład w jak największym stopniu powinien zabezpieczać warunki podobne do panujących w domu rodzinnym, o tyle idea empowermentu skreśla zakład jako miejsce egzystencji osoby z niepełnosprawnością. W świetle tej koncepcji nawet osoba z głębszą niepełnosprawnością intelektualną jest pełnoprawnym członkiem społeczeństwa.
Realizacja idei empowermentu zakłada całkowitą decentralizację zakładu.
Osoby z niepełnosprawnością bez względu na stopień niepełnosprawności żyją wśród innych członków społeczeństwa. Maja do dyspozycji różne możliwości:
1.Życie całkiem niezależne albo zamieszkiwanie samodzielnie, korzystanie z codziennej pomocy opiekuna.
2.mieszkanie w grupie jednak z pozostawieniem osobie własnego apartamentu (mieszkania). Pomocy w rozwiązywaniu problemów dnia codziennego udziela wówczas opiekun pełniący stały dyżur.
3.zamieszkiwanie w grupach kilkuosobowych ze wspólnym spożywaniem posiłków, wspólnymi spacerami i organizowaniem czasu wolnego.
Ta forma zamieszkiwania jest propozycja dla osób sprawnych w minimalnym zakresie.
Do zadań personelu zatrudnionego we wspólnocie należy między innymi opieka nad dziećmi rodziców z niepełnosprawnością intelektualną oraz pomoc rodzinom adopcyjnym po przyjęciu niepełnosprawnego dziecka.
Maksymalna aktywizacja osób z niepełnosprawnością intelektualna zakłada pobyt poza terenem zamieszkiwania (pracę, naukę, …?....)
Empowerment zakłada więcej przynależności niż integracji, tzn. najpierw przywrócenie osoby z niepełnosprawnością społeczeństwu - uznanie jej za członka społeczeństwa a nie odmiennej społeczności.
Prawo do samostanowienia to uwzględnienie również niepowodzeń osoby niepełnosprawnością jako doświadczeń mieszczących się w realności(?)
Osoba z niepełnosprawnością ma zostać wyposażona w wiedze i nabyć umiejętności, które pozwolą jej stawić czoła niepowodzeniom, rozumieć swoje kompetencje. Mieć możliwości wyboru gdzie i jak pragnie żyć.
„Nie ma kaleki-jest człowiek” M. Grzegorzewska
Nie ma jednostki upośledzonej jest osoba z niepełnosprawnością.
ZMIANA DEFINIOWANIA POJĘĆ, KLASYFIKOWANIA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W EDUKACJI SPECJALNEJ
Może być zarówno potwierdzeniem i usprawiedliwieniem tendencji segregacyjno-dyskryminacyjnych, jak i inicjatorem harmonijnej koegzystencji.
(….)
2.Postęp w rozwoju nauk społecznych i medycznych oraz zmiany w doświadczaniu społecznej niepełnosprawności (w kategoriach socjologicznych, psychologicznych, pedagogicznych - zmiana ilościowego na jakościowy opis niepełnosprawności)
Powyższe założenia wymusiły na pedagogice specjalnej - zwłaszcza osobach zajmujących się teorią tej dyscypliny aktualizację terminologii, otwartość na propozycje zmian i gotowość na dyskurs w tym zakresie.
WYKŁAD 3
ADHD - ma charakter procesualny (jedne symptomy zanikają, a inne się pojawiają); jest to złożone zaburzenie rozwojowe znane już od ponad 150 lat. Przechodziło liczne przeobrażenia nazewnicze w zależności od zachowania dzieci, środowiska, w jakim żyją i w którym się wychowywały, a także okoliczności, w których ujawniły się objawy.
Dzieci te otrzymały i otrzymują nadal przydomek „żywego srebra”, „urwipołcia”, „wiercipięty”, „roztrzepańca”, „skarania boskiego”, a nawet „diablęcia”.
W języku naukowym spotykamy wiele form nazewniczych takich jak:
-zespół minimalnych uszkodzeń mózgu
-zespół hiperkinetyczny
-zespół hiperkinetyczno-odruchowy
-zespół minimalnych dysfunkcji mózgu
-zespół mikrodeficytów
Mechanizm powstawania zaburzenia wiąże się z zachwianiem równowagi procesów naerwowcyh w taki sposób , że procesy pobudzenia przeważają nad procesami hamowania. Przewaga ta wyraża się w nadpobudliwości psychoruchowej w sferze ruchowej, emocjonalnej i poznawczej.
Dzieci są przeważnie nadmiernie ruchliwe, często zmieniające formę swojej aktywności, co przejawia się w podejmowaniu czynności, których nie kończą, przerzucając się na inne, są gadatliwe i w niezamierzony sposób agresywne.
ADHD jest rozpoznanie medycznym stosowanym wobec dzieci i dorosłych mających poważne trudności poznawcze i zaburzenia zachowania. Trudności te dotyczą zarówno kontroli pobudliwości i kontroli impulsów jak i koncentracji uwagi. Obecnie za przyczyną trudności dziecka przyjmuje się mikrouszkodzenia mózgu zwłaszcza w obrębie płatów czołowych, jąder podkorowych, spoidła wielkiego i móżdżku.
Występują także zaburzenia równowagi pomiędzy podstawowymi euro przekaźnikami p noradrenaliną i dopaminą, co powoduje zaburzenia odbioru i przekazywania informacji.
Zaburzenie ilości dopaminy powodują brak umiejętności odrzucania nieważnych informacji oraz powodują brak umiejętności stałego koncentrowania się na zadaniach.
Związki nadpobudliwości z noradrenaliną są mniej znane. Wiadomo, że zaburzenia jej ilości może powodować zaburzenia w rozpoznawaniu bodźców szczególnie tych mobilizujących organizm do działania oraz informujących o zagrożeniach. To powoduje, że organizm jest w stałej „gotowości” do działania i przez to jest permanentnie zmęczony.
Duże znaczenie ma też serotonina odpowiedzialna za regulację nastroju. U osób impulsywnych stwierdza się niedobory tego neuroprzekaźnika.
Bierze się też pod uwagę możliwość przekazywania ADHD genetycznie. Prawdopodobnie zespół jest dziedziczony wielogenowo. Okazało się, że występowanie zespołu u kogoś z bliższych lub dalszych krewnych powoduje 5-7-krotne zwiększenie ryzyka wystąpienia ADHD w kolejnego członka rodziny w porównaniu z rodzinami, w których problem nie istniał wcześniej.
Ryzyko wystąpienia zespołu ADHD wzrasta nawet do 50% gdy jedno z rodziców miało lub ma ten zespół.
Metody wychowawcze, czynniki zewnętrzne, środowisko szkolne - nie stanowią czynników wywołujących ADHD, lecz mogą pogłębiać bezpośrednie skutki zaburzenia.
Dzieci dotknięte ADHD osiągają znacznie lepsze wyniki w sytuacjach sam na sam z nauczycielem, gdy bezpośredni nadzór ułatwia im skupienie się na konkretnych zadaniu.
Amerykańska klasyfikacja Towarzystwa Psychiatrycznego w DSM IV TR opisuje „zespół zaburzeń koncentracji uwagi/nadpobudliwości psychoruchowej” z trzema podtypami:
typ z przewagą zaburzeń uwagi (częściej u kobiet)
typ impulsywnie-nadpobudliwy /impulsywno-nadpobudliwy/ (częściej u mężczyzn)
typ mieszany
1.TYP Z PRZEWAGĄ ZABURZEŃ KONCENTRACJI UWAGI
-mogą, ale nie muszą występować objawy nadpobudliwości; istnieje prawdopodobieństwo, że dziecko będzie wykazywać pewne tendencje do stanu oderwania od rzeczywistości, niekiedy sprawiać będzie wrażenie sennego.
Dzieci te najczęściej skrywają własne problemy, są niedostrzegane i często mają problemy z nauką szkolną (problemy edukacyjne.)
Najczęstsze problemy dziecka to:
*marzycielskie nastawienie do życia
*nie kończenie zadań i poleceń
* zapominanie (permanentne nie przygotowywanie się do szkoły i zapominanie o wymaganych pomocach)
WAŻNE!!!
Powiedzieć coś - zapytać się czy zrozumiał - poprosić o powtórzenie! |
-jest zagubione i wiecznie coś gubi
-ma poważne problemy ze skupienie uwagi
-nie zwracanie uwagi na szczegóły
-dziecko sprawia wrażenie wiecznie zmęczonego -przemęczonego
-w kontaktach z rówieśnikami jest „nieobecne”, ciche i ignorowane
- społecznie niedojrzałe
-w domu nie wywiązuje się z domowych obowiązków
- wymaga stałej kontroli i przypominania o zadaniach - tych szkolnych i tych domowych
-jest bałaganiarzem i ta cecha pozostaje do wieku dorosłego i nawet wówczas osoba ta ma problemy z utrzymywaniem porządku
-robi wrażenie zamyślonego, nieobecnego; nie potrafi skupić się na dłużej na zadaniu, które wykonuje szybko i bez przemyślenia konsekwencji własnego działania.
2.TYP Z PRZEWAGĄ NADPOBUDLIWOŚCI
U tych dzieci występuje dość poważna tendencja do zachowań antyspołecznych, destrukcyjnych. Dzieci zostają odrzucone przez rówieśników. Bardzo często zachowania te przekładają się na problemy i trudności szkolne - do zawieszenie w prawach ucznia włącznie i sugestii oddania go do szkoły specjalnej. W szkole nie mają większych problemów z przyswojeniem wiedzy ale ogromne z dyscypliną. Umiejętnie motywowane potrafią odrabiać zadania w całości, czyli od początku do końca. Są to dzieci nadmiernie aktywne i impulsywne, ale nie zdradzające barku koncentracji uwagi.
Naukowcy uważają jednak, że wiele z tych dzieci zaczyna przejawiać oznaki zaburzeń koncentracji uwagi w sytuacji, gdy w szkole mają pracować przy biurku nad zajęciami wymagającymi skupienia. Oznacza to, że w miarę dorastania dzieci te zaczynają spełniać kryteria podtypu mieszanego ADHD.
3.TYP MIESZANY
U dzieci z tego typu zaburzeniem występują objawy nadpobudliwości, niepokoju ruchowego, jak też poważne zaburzenia impulsów oraz zaburzenia koncentracji uwagi.
Problemy funkcjonowania społecznego dzieci z ADHD typu mieszanego:
a.)Najczęstszymi problemami tych dzieci w szkole są:
-nadmierna aktywność
-problemy z zachowaniem ciszy
-gadatliwość
-wyrywanie się do odpowiedzi bez podnoszenia ręki
-niecierpliwość
-kłopoty z podjęciem pracy (długie zastanawianie się)
-wykonane prace są mało zadowalające nauczycieli
-są to dzieci okrzyknięte przydomkiem „klasowy błazen”
-domagające się uwagi rówieśników
-brak akceptacji dla swoich działań
-brak wytrwałości w działaniu, szybkie zniechęcanie Siudo pracy
-niechęć do przestrzegania ustalonych reguł zachowania i działania
-hałaśliwość i przeszkadzanie innym
-domaganie się natychmiastowej gratyfikacji
-trudności z kontynuowaniem nie interesujących ich czynności
b.)Najczęstszymi problemami tych dzieci w kontaktach z rówieśnikami są:
-częste stosowanie siły fizycznej
-skłonność do dotykania innych
-wtrącanie się
-łatwe zniechęcanie się do nawiązywania relacji społecznych
-skłonności do rozkazywania i kierowania innymi dziećmi
-upór w zabawie
-nie dostrzeganie sygnałów społecznych
-brak wrażliwości i trudności w empatii
-domaganie się częstych zmian w aktywności (tu-w zabawie)
-odrzucenie przez rówieśników
c.)Najczęstszymi problemami tych dzieci w domu są:
-niechęć do słuchania tego co się do nich mówi
-pośpieszne wykonywanie poleceń lub ich nie wykonywanie
-wtrącanie się do rozmowy
-niechęć do porządkowania, w tym do odkładania przedmiotów na ich miejsce przeznaczenia
-zapominanie o obowiązkach
-niecierpliwość
-lekkomyślność
-konfliktowość
-chęć stawiania zawsze na swoim
DIAGNOZA ZESPOŁU NADPOBUDLIWOŚCI PSYCHORUCHOWEJ Z DEFICYTEM UWAGI - KRYTERIA ROZPOZNANIA:
Diagnoza powinna zawierać:
-informacje zebrane od rodziców na temat rozwoju dziecka, obecnego stanu jego funkcjonowania (np. przebieg ciąży, zażywane leki, choroby itd.)
-badania pediatryczne (pediatra powinien skierować do: neurologa, psychiatry)
-badania neurologiczne w razie potrzeby EEG, rezonans magnetyczny RM, tomografia komputerowa TK
-obserwacje zachowania dziecka:
A. nadruchliwość lub zahamowanie
B. typowe objawy mniejszej sprawności CUN, tj. opóźnienie rozwoju mowy, opóźnienie chodzenia(za szybko, za wolno), bóle głowy, nudności i wymioty, opóźnienie świadomej regulacji zwieraczy, pogotowie drgawkowe, lęki nocne, nadmierne lun nieadekwatne reakcje a bodźce emocjonalne, duża męczliwość, szybko wyczerpywalność
C. zaburzenia adaptacji społecznej
-rozmowa z dzieckiem
-ocena funkcjonowania dziecka przy pomocy testów psychologicznych (poziom organiczności i poziom inteligencji)
-ocena funkcjonowania dziecka przy pomocy kwestionariuszy wg DSM IV i/lub ICD 10
-obiektywny pomiar uwagi dziecka(np. stoperem, mierzymy ile czasu dziecko może skupić się na jednej czynności)
„metoda odwróconego zegara” - powrót do czego z wcześniejszego etapu rozwojowego
KLASYFIKACJE DSM IV DLA ADHD
A
(1) Sześć lub więcej z podanych poniżej objawów zaburzeń koncentracji uwagi musi utrzymywać się przez przynajmniej 6 miesięcy w stopniu utrudniającym adaptację (funkcjonowanie) dziecka bądź w stopniu niewspółmiernym do jego rozwoju.
ZABURZENIA KONCENTRACJI UWAGI
- [dziecko] nie jest w stanie skoncentrować się na szczegółach podczas zajęć szkolnych, pracy lub w czasie wykonywania innych czynności. Popełnia błędy wynikające z niedbałości;
- często ma trudności z utrzymaniem uwagi na zadaniach i grach; często wydaje się nie słuchać tego, co się do niego mówi;
- często nie stosuje się do podawanych kolejno instrukcji i ma kłopoty z dokończeniem zadań szkolnych i wypełnieniem codziennych obowiązków, jednak nie z powodu przeciwstawiania się lub niezrozumienia instrukcji;
- często ma trudności ze zorganizowaniem sobie pracy lub innych zajęć;
nie lubi, ociąga się lub unika rozpoczęcia zajęć wymagających dłuższego wysiłku umysłowego - jak nauka szkolna lub odrabianie zajęć domowych;
- często gubi rzeczy niezbędne do pracy lub innych zajęć np.: zabawki, przybory szkolne, ołówki, książki, narzędzia; - łatwo rozprasza się pod wpływem zewnętrznych bodźców;
- często zapomina o różnych codziennych sprawach
(2) Sześć lub więcej z podanych poniżej objawów nadruchliwości i impulsywności (nadpobudliwości psychoruchowej) musi się utrzymywać przez przynajmniej 6 miesięcy w stopniu utrudniającym adaptację (funkcjonowanie) dziecka bądź w stopniu niewspółmiernym do jego rozwoju.
NADRUCHLIWOŚĆ
- [dziecko] ma często nerwowe ruch rąk lub stóp bądź nie jest w stanie usiedzieć w miejscu;
wstaje z miejsca w czasie lekcji lub w innych sytuacjach wymagających spokojnego siedzenia;
często chodzi po pomieszczeniu lub wspina się na meble w sytuacjach, gdy jest to zachowanie niewłaściwe - w szkole, w pracy , w domu; - często ma trudności ze spokojnym bawieniem się lub odpoczywaniem; - często jest w ruchu; "biega jak nakręcone";
często jest nadmiernie gadatliwe.
IMPULSYWNOŚĆ
- często wyrywa się z odpowiedzią zanim pytanie zostanie sformułowane w całości;
często ma kłopoty z zaczekaniem na swoją kolej;
- często przerywa lub przeszkadza innym (np. wtrąca się do rozmowy lub zabawy).
B
Niektóre upośledzające funkcjonowanie dziecka objawy zaburzeń koncentracji uwagi lub nadpobudliwości psychoruchowej (nadruchliwości, impulsywności) ujawniły się przed 7 rokiem życia dziecka.
C
Upośledzenie funkcjonowania dziecka spowodowane tymi objawami występuje w dwóch lub więcej sytuacjach (np. w szkole i w domu).
D
Stwierdza się klinicznie istotne upośledzenie funkcjonowania społecznego, zawodowego lub szkolnego (w zakresie edukacji).
E
Objawy u dziecka nie występują w przebiegu przetrwałych zaburzeń rozwojowych, schizofrenii lub innych psychoz i nie można ich trafniej uznać za objawy innego zaburzenia psychicznego (np. zaburzeń nastroju, lękowych, dysocjacyjnych lub nieprawidłowej osobowości).
OBJAWY ADHD W ZALEŻNOŚCI OD WIEKU:
- dzieci z ADHD bardzo często mają poczucie, że świat jest ich wrogiem
- są to dzieci, które już w łonie matki zachowują się nader gwałtownie, a po porodzie sprawiają wrażenie bardzo „przytomnych”
- już od najwcześniejszych okresów rozwoju dzieci te są niezwykle absorbujące, rozkapryszone, krzyczące, niewiele śpią, mają płytki sen. Są nadruchliwe, występują u nich zaburzenia żywieniowe, które przejawiają się objawami wilczego głodu do jadło wstrętu i wymiotów. Występują u nich ataki krzyku i nieoczekiwane reakcje lękowe (zaburzone sensomotoryczne).
W okresie niemowlęctwa wymagają, aby się nimi ciągle zajmować:
- są bardzo kapryśne, bez jawnego powodu krzyczą
-mogą wykazywać silną awersję do określonych smaków produktów i tkanin oraz nadwrażliwość na bodźce czuciowe. Drażni je taki poziom dźwięku lub nasilenie światła, które innym nie przeszkadza.
-niektóre niezbyt lubią się przytulać. Wydaje się, że wykazują niski poziom empatii, co może wyrażać się w kojonych okresach rozwojowych okrucieństwem wobec kolegów i zwierząt. Często takie okrucieństwo dokonywane jest bez złośliwości, stąd dziecko nie rozumie, dlaczego jest karane.
- wiele z nich bardzo wcześnie próbuje wstawać
- bardzo często pomijają okres raczkowania
- wcześnie przyswajają wiele umiejętności
- nie boją się wdrapywać na niebezpieczne wysokości
- mówi się o nich, że „jest ich wszędzie pełno”
- SA niezwykle ekspansywne, żywe, zawsze w ruchu
- nie znoszą nudnych sytuacji, takich jak ubierania, przewijania; wówczas wiercą się i wiją.
W okresie wczesnodziecięcym - przedszkolnym - są z reguły pogodne, otwarte i wesołe. Chociaż zdarzają się płaczliwe i kapryśne
- rozwój mowy albo jest bardzo wczesny i znakomity albo późny
- dziecko robi błędy w wymowie i zniekształca wyrazy (kaltofle zamiast kartofle, samofód zamiast samochód). Wraz z przyswajaniem sobie mowy, dzieci te niesamowicie „trajkoczą”, ciągle zadając pytania.
-mają problemy z przetwarzaniem dźwięków
- mimo doskonałego słuchu nie potrafią wydobyć sensu z zasłyszanych dźwięków. Często zapominają i trudno jest im skoncentrować się na słyszanej informacji
- nadpobudliwość objawia się też często moczeniem nocnym, które może trwać latami nawet do 12 r.ż.
- mają trudności z zasypianiem, mówią przez sen lub nawet chodzą we śnie, zgrzytają zębami
- wiele z nich zaczyna wykazywać bardzo wcześnie krnąbrność, dzieci są krzykliwe, gwałtownie protestują w sytuacjach zmiany
- mają zdolności do niesamowitych zabaw np. wyrzucanie klocków przez okno, wrzucenie rolki papieru toaletowego do muszli klozetowej, wkładanie cennego przedmiotu wraz ze skarpetkami do prania itd.
- dzieci mają trudności w odtwarzaniu nawet prostych i stosunkowo krótkich poleceń
- rodzice tych dzieci bardzo szybko zaczynają unikać rodzinnych spotkań, skracają zakupy do minimum, szczególnie tam, gdzie dziecko nie jest mile widziane
-w grupie rówieśniczej starają się być przywódcami, przy czym widać potrzebę nawiązywania kontaktów i akceptacji u nich. Jednocześnie są to dzieci, które przeszkadzają, nawet są agresywne wobec innych dzieci
-popychają, trącają, zabierają zabawki
- ten stan rzeczy może przetrwać nawet do późnego okresu szkolnego
-bardzo wcześnie dzieci potrafią nie stosować się do najprostszych reguł współżycia
- na polecenia odpowiadają zaraz
- na etapie przedszkolnym i później, malowanie, rysowanie, wycinanki - to czynności na które dzieci nie mają czasu. Są także mało sprawne grafomotorycznie. Mają kłopoty z nauczeniem się jedzenia sztućcami.
W okresie szkolnym- ujawniają się dodatkowe trudności. Nauka pisania u większości tych dzieci przychodzi z wielkim trudem, to samo tyczy się czytania. Poza tym pojawia się odwieczny problem słowa `zapomniałem'. Z obawy przed restrykcjami ze strony rodzica lub nauczyciela, dziecko zabiera ze sobą wszystkie, jego zdaniem potrzebne przedmioty i pomoce
- bardzo często dzieci te mają wszystkie symptomy dysleksji (dysleksja, dysgrafia, dysortografia, dyskalkulia, dysmuzja)
- tornister mają niechlujny, wszystko jest pomieszane i zabałaganione. Kiedy zapyta się ich jak poszło na klasówce odpowiedź pada jedna - dobrze, co oznaczać może skalę ocen od 1 do 6. Dzieci te zazwyczaj mają mało ochoty do nauki bowiem sprawia im trudność
- są często pozostawione na uboczu klasy, niekiedy ignorowane lub jawnie odrzucane. Związane jest to między innymi z uporczywymi trudnościami w adaptacji społecznej
- dzieci nadpobudliwe psychoruchowo charakteryzuje nadmierna szybkość reakcji ruchowych, swoboda ruchów i siła. Ich energia przeszkadza innym, zajmowanie się takimi dziećmi dlatego staje się uciążliwe.
- takie sytuacje prowadzą do wtórnych objawów w postaci poczucia niepowodzenia, przygnębienia, niskiej samooceny i zaburzonego obrazu siebie. Nie są zrozumiane i uważane są za celowo opryskliwe, niegrzeczne, buntownicze i niechętne do pracy i współpracy.
- lękają się poznawania nowych informacji z uwagi na obawę przed kolejną porażką
- w zależności od nasilenia objawów oraz od przebiegu procesu wychowawczego, jakiemu podlegają te dzieci mogą się one stać wychowankami wybitnie trudnymi lub tylko kłopotliwymi
- ponad połowa dzieci z ADHD przejawia skłonności do buntu, uporu i agresji.
W okresie pokwitania - rozpoczyna się bardzo wcześnie lub bardzo późno, u dzieci nadpobudliwych przebiega bardzo burzliwie
- w zależności od dotychczasowej samooceny albo zamykają się w sobie albo dążą do skrajnego ujawniania siebie i otwierania się
- albo trwonią błyskawicznie kieszonkowe, albo są to dzieci - ciułacze
- w pokoju nastolatka panuje nieopisany bałagan, wszystko jest porozrzucane i wymieszane
- młody człowiek wykazuje absolutną niechęć do jakichkolwiek prac domowych
- nieproszony wyraża swoją opinię na każdy temat, często w sposób prowokacyjny, a jednocześnie łatwo sie obraża
- niepokój ruchowy zamienia się u nich w młodzieńczą ospałość. Uczą się gorzej niż wskazuje na to potencjał intelektualny.
W okresie młodzieńczym - wbrew panującym do tej pory opiniom, że z nadpobudliwości wyrasta się, okazuje się że u niektórych w okresie pokwitania bardzo mocno zaznaczają się te właśnie objawy.
- cechuje brak organizacji
- chaotyczność, pośpiech w działaniu
- skłonność do robienia wielu rzeczy na raz
- z łatwością przeskakują z jednej myśli do drugiej
- sprawy nieprzyjemne przesuwają na inny czas
- lubią pracować na ostatnią chwilę i tylko pod presją
- ciągle nie mają ustalonych celów, dążeń, pragnień i pomysłów, które zmieniają się jak w kalejdoskopie
- są kapryśni, cierpią z powodu zmienność swoich nastrojów, dostrzegając, że sami sobie przeszkadzają
- w szkole, na studiach, w pracy bywają konfliktowi nie potrafią przyjąć krytyki
- jako osoby dorosłe są najczęściej nadwrażliwe, łatwo wpadają w złość, wszystko odnoszą do siebie
- są bezkrytyczni i całym sobą angażują się w różne przedsięwzięcia
- preferują aktywność, lubią nowe sytuacje, preferują mocne podniety
- szybko się męczą, mają poranne zawroty głowy
- wybitnie nieumiejętnie organizują sobie czas i działanie
- nastolatkowie, którzy pierwotnie byli nadruchliwi, stają się jeszcze bardziej „niepozbierani”
- szkoła staje się dla nich udręką - są bardziej świadomi swojej izolacji, odrzucenia i złych ocen
- pojawia się niezadowolenie z siebie gdy porównują się z innymi
- w sytuacji niepowodzenia reagują jeszcze większym oporem, niechęcią do działania, ucieczką od problemów
- szukają możliwości nie pójścia do szkoły, co powoduje coraz większe zaległości szkolne - pojawia się mechanizm błędnego koła
- lęk przed szkolą przeradza się w bardzo poważne dolegliwości psychomotoryczne
- wygłasza bardzo dziecinne poglądy co powoduje, że nie jest traktowany tak jak tego oczekuje
- eksperymentuje ze wszystkim co zabronione - najpóźniej ok. 15 r.ż.
FORMY POMOCY
- zasadniczą konieczności jest indywidualne traktowanie
- nauczyciel powinien poznać i rozumieć potrzeby ucznia z ADHD
- konieczne jest sprawiedliwe ocenianie, dostosowane do możliwości ucznia
- szkoła powinna być przestrzenią, miejscem, gdzie dziecko będzie się czuło dobrze. Dlatego w szkołach podstawowych klasy powinny być wyposażone w stymulujące pomoce naukowe, ozdoby i dekoracje.
- dzieci powinny mieć więcej swobody w samodzielnym uczeniu się - wg własnych potrzeb zgodnie z własnym tempem pracy
- dzieci z ADHD powinny być od najwcześniejszych lat wdrażane do pracy zespołowej, powinno się je zachęcać do świadomego działania
- dziecko z ADHD w szkole potrzebuje osoby, która nim „pokieruje i będzie mu towarzyszyć” wymaga ścisłego ustalenia reguł o jasnych i przejrzystych strukturach
- powinno mieć stałe miejsce w ławce przez cały rok szkolny
- w miarę możliwości dziecko powinno siedzieć najbliżej nauczyciela
- musi mieć zapewnioną możliwość krótkiej przerwy na ruch - ale celowy np. wykonanie polecenia nauczyciela
- konieczna jest stała kontrola i przywoływanie do pracy
- odwoływanie się do samokontroli dziecka typu: „bądź grzeczny”, „słuchaj poleceń”, „skup się” nie dają nic
- bardziej energiczne upominanie, grożenie karami - zwykle pogarsza sprawę
Nauczyciel dla dziecka z ADHD powinien być osobą, która pomoże mu w nawiązywaniu właściwych relacji w sferze komunikacji, dzięki życzliwemu stosunkowi i konsekwentnemu sterowaniu jego uwagą.
WSKAZÓWKI PRAKTYCZNE DLA NAUCZYCIELI:
- lekki dotknięcie albo krótkie zachęcające spojrzenie ułatwia skupianie się na nauczycielu
- wskazówki, instrukcje, wyjaśnienia muszą być formułowane jasno, zwięźle, w prostych słowach
- zbyt skomplikowane i zmienne formy powodują niezrozumienie poleceń
- wymagania powinny być określone jasno, przystępnie ale stanowczo. Konieczne jest upewnienie się, że informacja została odczytana właściwie
- dziecko miarę możliwości powinno powtarzać ważne polecenia własnymi słowami
- sygnały określające kolejne etapy lekcji powinny być jasno zdefiniowane
- podczas pracy, na stole dziecka nie powinno leżeć nic co może je rozpraszać
- na każde zadanie powinien być przeznaczony określony czas
- należy sprawdzać, czy dziecko kontynuuje zadane polecenia - także zadania domowe
- dziecko potrzebuje częstych informacji zwrotnych (werbalnych lub niewerbalnych) czy dobrze wykonuje kolejne etapy swojego zadania
- nauczyciel powinien często za pomocą sygnałów niewerbalnych kierować uwagę dziecka powrotem na wykonywanie zadania, np. bez słowa wyjąć mu przedmiot z ręki, którym się właśnie bawi, odwrócić jego głowę w kierunku właściwym, wskazać ręką na miejsce w zeszycie, gdzie powinno właśnie pisać
- w czasie przeznaczonym na pracę nie wolno pozwalać dziecku na wstawanie z miejsca
FARMAKOTERAPIA
W sytuacjach gdy dziecko jest szczególnie niespokojne, męczące i/albo ujawnia ciężkie zaburzenia wtórne: agresję i negatywizm - zastosowanie terapii psychopedagogicznej może odnieść pozytywne skutki wówczas, gdy wcześniej zostaną zastosowane leki.
Ewentualnie konieczność farmakoterapii należy rozważyć, kiedy dziecko bardzo źle znosi swoje problemy, tj:
- słabe osiągnięcia w szkole
- rozdrażnienie
- poważne objawy lękowe, depresyjne
-poważnie zaniżoną samoocenę
Np. Ritalin