Kształt ciała silnie wydłużony. W zależności od gatunku osiągają od 0,2 mm do 1 mm długości
Przewód pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym prowadzącym do gardzieli, łączącej się z jelitem, którego komórki zawierają glikogen, odżywczą substancję zapasową. Przewód pokarmowy zakończony jest tzw. jelitem tylnym.
Układ wydalniczy tworzą dwa przewody posiadające wspólne ujście.
Układ nerwowy składa się z dwóch ośrodków połączonych kilkoma pniami nerwowymi biegnącymi wzdłuż linii ciała.
Posiadają gruczoły wydzielające lepką substancję, umożliwiającą im uczepienie się w danym miejscu.
Nicienie są z reguły rozdzielnopłciowe, u licznych gatunków występuje dymorfizm płciowy
Są przeważnie jajorodne, w rozwoju wyróżnia się kilka stadiów.
Wyróżniamy nicienie: wolnożyjące glebowe (saprofagi, bakteriofagi, drapieżne), szkodniki roślin (roślinożerne) i pasożyty : bezkręgowców (owadów) i kręgowców
30 000 gatunków (przypuszcza się że jest ok. 10 % ogólnej liczby)
2 000 gat. nicieni glebowych (1/10 biomasy, czyli ok. 20g/m2)
Nasilenie w biotopach zależy od:
Szaty roślinnej
Zawartości substancji organicznej
Wilgotności gleby
Struktury gleby
Warunków tlenowych ph
Temperatury
Innych
5-10 mln. osobników na m2 gleby; największe zagęszczenie na głębokości 15-20 cm
Podział ze względu na pobieranie pokarmu:
-mikrobifagi (jedzą: bakterie, glony, pierwotniaki)
-fitofagi (roślinożerne) - mają sztylecik (wbija go w roślinę i wysysa płyn)
-mycetofagi (grzybnia)
-pantofagi (pokarm zwierzęcy jak i roślinny
-zoofagi : drapieżne (bezkręgowce)
- pasożyty (bezkręgowce->owady i kręgowce)
Nicienie wpływają na :
rozkładają materię organiczną ( mikrobifagi - odżywiają się mikroorganizmami)
poziom liczebności konsumentów (drapieżne i pasożytnicze)
produkcję roślinną:
Szkodniki roślin:
Groźny szkodnik upraw buraka cukrowego
Cykl rozwojowy: larwy wykluwają się z jaj wiosną i wnikają do młodych korzeni buraków. Po przeobrażeniu samice pozostają w korzeniach (ukazując się w postaci małej, białej cytrynki), a samce przedostają się do gleby, oczekując na kolejny cykl rozrodczy. Osiągnąwszy dojrzałość płciową samce wychodzą z korzeni do glebi i po zapłodnieniu przyczepionej do korzenia samicy giną.
Korzenie spichrzowe buraków zaatakowanych przez mątwiki są mniejsze i cieńsze, wytwarzają za to dużo korzeni przybyszowych, tworząc tzw. `brodę korzeniową'. Na korzeniach widać liczne cysty nicieni. Ponadto zawierają one znacznie mniej cukru.W upalne dni obserwuje się więdnięcie roślin, liście stopniowo żółkną i przedwcześnie zdychają
Cysta mątwika burakowego ma długość długość do 1 mm, jest kształtu cytrynkowatego, początkowo ma zabarwienie kredowobiałe, a później brunatne.
Należą do pasożytów ryb morskich, głównie śledzi, a także dorszy, makreli, łososi. Szczególnie często bywają zarażone duże i tłuste śledzie
Żywicielem pośrednim są skorupiaki planktonowe.
Zagrożenie dla człowieka stanowi spożycie surowych względnie półsurowych zarażonych ryb morskich
Nicienie bytują w żołądku i jelitach człowieka, powodując obrzęk śluzówek jelit i tworzenie się nadżerek.
Wywołują chorobę o nazwie anizakidoza
Anizakidoza to choroba naśladująca zatrucie pokarmowe lub zwykłą niestrawność, rzadziej ostre zapalenie wyrostka robaczkowego.
Typowe objawy to gorączka, nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka, obecność krwi w stolcu. Wymienione dolegliwości pojawiają się w 7-8 dni po spożyciu zarażonych nicieniami ryb.
Wyróżnia się trzy postacie żołądkowe choroby: obrzękową, krwotoczną i wrzodziejącą
Anizakidozę stwierdzono u osób w Japonii, Korei, Anglii, USA, Norwegii, Niemczech, Chile.
pasożyt wielu gatunków ssaków, głównie świni domowej, dzika, psa, kota, lisa i szczura.
Samice osiągają długość do 5 mm, samce do 1,6 mm
Cykl rozwojowy: Po spożyciu przez człowieka lub zwierzę mięsa zawierającego larwy włośnia, torebki larw rozpuszczają się w soku żołądkowym, larwy przechodzą do jelita cienkiego,gdzie wnikają do ściany i po kilku dniach samice rodzą się żywe larwy. Po urodzeniu potomstwa samice giną, a postacie larwalne z krwią przedostają się do mięśni prążkowanych, szczególnie w przeponie i mięśniach międzyżebrowych, gdzie szybko rosną, lnieją i skręcają się w spiralę.
Choroba wywołana przez włośnia zwana jest włośnicą.
Zarażenie następuje przez zjedzenie mięsa z otorbionymi larwami.
Objawy choroby: nudności, wymioty, biegunki, w tydzień później wysoka gorączka, bóle mięśniowe, obrzęki na twarzy. We krwi wzrost leukocytozy. Śmiertelność wynosi 3-30%.
Co najmniej 130 tys. gatunków współczesnych.
Do mięczaków należą zwierzęta pierwouste o bruzdkowaniu spiralnym (poza głowonogami), z larwą typu trochofory lub weliger (oprócz głowonogów), o symetrii dwubocznej (utraconej przez wszystkie ślimaki w wyniku torsji, czyli obrotu worka trzewiowego w stosunku do nogi i głowy o 180°), głowie wyodrębnionej (poza małżami), układzie krwionośnym typu otwartego, ciele okrytym grzbietowo charakterystycznym płatem skórno-mięśniowym zwanym płaszczem.
Płaszcz może okrywać tylko trzewia (ślimaki i głowonogi), ale zawsze tworzy charakterystyczną jamę płaszczową, w której znajdują się orzęsione ktenidia (często funkcjonujące jako skrzela, ale zapewne wyjściowo będące narządem zapewniającym przepływ wody przez jamę), gruczoły śluzowe i chemoreceptory, a także odbyt i ujścia narządów płciowych i wydalniczych. Płaszcz ma zdolność wytwarzania struktur mineralno-organicznych (głównie z węglanu wapnia w obrębie matrycy z białkowej konchioliny). Prawdopodobnie wobec zaniku zdolności regeneracji dobór naturalny premiował taką ochronę organizmu przed urazami mechanicznymi.
Obecna jest też tarka (zanikła u małży, a zredukowana u niektórych ślimaków), zbudowana z szeregu rytmicznie powtarzanych, poprzecznych szeregów zębów opatrzonych guzkami, służąca do pobierania i rozdrabniania pokarmu.
Wyróżnia się 2 podtypy mięczaki: pierwotniejsze, reprezentowane przez paręset morskich gatunków obunerwce (Aculifera) z 2 gromadami: bruzdobrzuchy (Solenogastres), z nich bywają wyodrębniane Caudofoveata w pierwotniejszą gromadę, i chitony (Polyplacophora), oraz bardziej zróżnicowane muszlowce (Conchifera) z 5 gromadami: jednotarczowce (Monoplacophora), ślimaki (Gastropoda), głowonogi (Cephalopoda), małże (Bivalvia) i łódkonogi (Scaphopoda).
Gromada zaliczanej do podtypu muszlowców
Zamieszkujące wody słone i słodkie na całej kuli ziemskiej.
Charakteryzują się typową budową muszli, złożonej z 2 połówek złączonych ze sobą warstwą konchioliny oraz tzw. zawiasem wapiennym.
Symetria dwuboczna
Małże mają 2 skrzela umieszczone w jamie płaszczowej wewnątrz muszli
Płaszcz i skrzela pokrywa nabłonek urzęsiony, dzięki któremu woda przepływa przez skrzela niosąc z sobą zarazem pokarm, znajdujące się w niej cząstki organiczne
Woda pobierana jest przez tzw. syfon wpustowy, wypływa przez syfon wypustowy, utworzone przez zrośnięte połówki płaszcza
W osi symetrii ciała znajduje się tzw. noga, silnie umięśniona, spłaszczona, ukształtowana zależnie od trybu życia danego gatunku małża
Grzbietowa część nogi przechodzi w tzw. worek trzewiowy
Układ pokarmowy tworzą: otwór gębowy otoczony listkowatymi płatami, krótki przełyk, żołądek posiadający połączenie z gruczołem trawiennym, jelito przechodzące przez komorę serca oraz odbyt.
Aparat wydalniczy tworzą dwie nerki oraz tzw. narządy Kebera.
Serce składa się z 2 przedsionków i 1 komory, układ nerwowy z 3 par węzłów posiadających rozgałęzienia.
Małże są zwierzętami w większości rozdzielnopłciowymi, niektóre gatunki są obupłciowe
stadium rozwojowym niektórych gatunków występują larwy, np. trochofora lub glochidium(stadium pasożytnicze) -> u skójki i szceżuji.
Posiadają zdolność wytwarzania pereł, powstających w wyniku przedostania się ciała obcego pomiędzy muszlę a płaszcz małża i podrażnienia powodującego silne wydzielanie substancji wapiennej, która tworzy kulistą otoczkę wokół tego ciała. Cenione są perły wytwarzane przez małże z rodzaju perłopławów, z uwagi na odpowiedni stopień skrystalizowania substancji wapiennej.
Znanych jest ok. 15 000 gatunków małżów osiągających rozmiary od 0,2 cm do 150 cm długości, ciężar największych osobników dochodzi do 200 kg
Zamieszkuje jeziora
Muszla do 3 cm długości, kanciasta, często przyrasta jedna do drugiej
Znaczenie: POZYTYWNE - filtrują drobną zawiesinę wodną, przyczyniają się tym do samooczyszczania się wód. NEGATYWNE - mogą powodować wielkie szkody w różnych wodnych obiektach technicznych (kanały, śluzy) uniemożliwiając, przez tworzenie ogromnych skupisk, przepływ wody.
Występuje w morzach
Wielkość jego wzrasta z zasoleniem, dochodząc do kilkunastu centymetrów
Muszla silnie wypukła i wąska, o bardzo ciemnym, granatowoczarnym zabarwieniu
Są jadalne w stanie świeżym, wytwarzane są z nich konserwy
Występuje w morzach o dużym zasoleniu, przytwierdzając się do dna
Muszle dochodzą do 20 cm długości
Lewa połówka muszli jest głębsza o grubych ściankach; zajmuje położenie dolne i w niej mieści się całe ciało.
Prawa połówka, cieńsza i płaska, służy jako wieczko.
Znaczenie: konsumpcyjne, hodowane są w wielu krajach
Małż słodkowodny, występuje w polskich stawach, jeziorach i małych rzekach
Ciało ma długość ok. 20 cm i okryte jest muszlą składającą się z dwóch połówek, które w czasie spokoju są nieco rozchylone, co umożliwia wysuwanie się na zewnątrz nogi, przy podrażnieniu muszla szczelnie się zamyka.
Muszla zbudowana jest z 3 warstw: zewnętrznej, organicznej - konchiolinowej, środkowej, wapiennej - porcelanowej, wewnętrznej, również wapiennej - perłowej. Obie połówki muszli połączone są ze sobą na stronie grzbietowej tzw. więzadłem, które działa przeciwnie niż mięśnie zwieracze (przytwierdzone do wewnętrznych powierzchni muszli) i powoduje rozchylanie się muszli. Przednia krawędź muszli jest zaokrąglona, tylna nieco wydłużona. Na całej powierzchni widoczne są koncentryczne linie, rozchodzące się od miejsca na stronie grzbietowej - zwanego wierzchołkiem muszli, aż do jej krawędzi. Obrazują one proces wzrostu małża i noszą nazwę linii przyrostu.
Występuje w wodach słodkich
Muszla nieco węższa i dłuższa od muszli szczeżui, odznacza się grubszą warstwą wapienną, a szczególnie perłową, noszącą nazwę macicy perłowej
Znaczenie: muszle używane są do wyrobu guzików i jako materiał zdobniczy
Ślimaki opanowały zarówno morza i wody słodkie, jak i środowisko lądowe
Cechują się asymetryczną budową ciała - w toku procesu rozwojowego nastąpił obrót skorupy larwy o 180° (spowodowało to przemieszczenie się narządów wewnętrznych ze strony prawej na lewą i odwrotnie, oraz jamy płaszczowej z tyłu na przód ciała.
Ciało dzieli się na: głowę, wyraźnie wyodrębnioną, na której znajduje się jedna lub dwie pary czułków oraz para oczu i otwór gębowy od strony brzusznej, nogę o płaskiej podeszwie, która u pewnych morskich gatunków jest przekształcona w rodzaj płetw służących do pływania, oraz długi worek trzewiowy, w którym znajdują się wszystkie narządy wewnętrzne, pokryty płaszczem wytwarzającym muszlę.
Muszla pojedyncza, zazwyczaj spiralnie skręcona w prawo, zredukowana
Układ pokarmowy ślimaków zwykle składa się z języka pokrytego rogową tarką, przełyku, wola, żołądka oraz jelita. Głównym gruczołem trawiennym jest wątroba połączona z żołądkiem.
Układ nerwowy to szereg węzłów, m.in. głowowych, nożnych, mózgowych, ściennych. Jest scentralizowany w przedniej części ciała.
Powierzchnia ciała ślimaków pokryta jest nabłonkiem migawkowym zawierającym gruczoły śluzowe.
W jamie płaszczowej tzw. gruczoł hipobranchialny, którego wydzielina u gatunków zaliczanych do rozkolcowatych zawiera purpurowy barwnik znany już w starożytności
W rozwoju ewolucyjnym ślimaków następował zanik bądź redukcja niektórych narządów wewnętrznych lub ich części (lewego lub prawego skrzela, zależnie od skrętu muszli, prawego przedsionka serca, prawego osfradium, prawej nerki).
Narządami zmysłów ślimaków są: statocysty, umieszczone w nodze osfradia, stanowiące narządy zmysłu chemicznego, głównie węchu, komórki czuciowe rozmieszczone na całej powierzchni ciała, głównie na czułkach (krótszych), oraz oczy (dłuższe czułki) o niewielkiej zdolności widzenia, reagujące na natężenie światła i rozróżniające kontury z małej odległości.
Zapłodnienie wewnętrzne, są wśród ślimaków formy obupłciowe i rozdzielnopłciowe, większość składa jaja w otoczce, u gatunków lądowych wysyconej solami wapnia.
Są obojnakami, zjawisko zmiany płci.
Jajorodne, nieliczne gatunki są żyworodne
Rozwój ślimaków przebiega ze stadium larwalnym (tzw. weliger- żeglarek).
Części ciała: głowa, noga , worek osierdziowy
Ślimaki są głównie roślinożerne, ale też drapieżne i pasożytujące
Ślimaki płucodyszne oddychają tzw. płucem, które tworzy silnie unaczyniona powierzchnia jamy płaszczowej. Są to głównie formy lądowe.
Podgromady płucodysznych i tyłoskrzelnych często łączone są w jedną wspólną podgromadę Euthynura, obejmującą gatunki obupłciowe o jednym skrzelu, jednej nerce i jednym przedsionku serca.
Znanych jest łącznie ok. 105 tys. gatunków ślimaków, spośród których w Polsce występuje 229 gatunków (173 formy lądowe, 56 słodkowodnych i słonawowodnych).
Muszla o wydłużonej kolumience zaostrzonym wierzchołku
Wysokość do 50 mm
Żyje w mulistych zbiornikach wodnych
Muszla prawoskrętna
Kształt muszli jak u B.stawowej
Wysokość do 10 mm
Żyje w małych i płytkich zbiornikach wodnych, z których może wypełzać na rośliny.
Jest żywicielem pośrednim motylicy wątrobowej
Muszla prawoskrętna
Muszla kształtem zbliżona do muszli winniczka, w wyraźnym żółto-brązowym paskowaniem
Wysokość muszli do 20 mm
Pospolita w wodach stojących i wolnopłynących o mulistym dnie.
Muszla prawoskrętna
Muszla okrągła, zwinięta płasko, bez wierzchołka
Lekko asymetryczny otwór muszli
Średnica do 40 mm
Zamieszkuje wody słodkie, zbiorniki o małym prądzie, stawy, podmokłe łąki i niekiedy jeziora.
Występuje na obszarach leśnych i w zaroślach środkowej i południowo-wschodniej Europy, Azji Mniejszej
Największy lądowy gatunek ślimaka
Muszla osiąga do 5 cm średnicy, ubarwiona jest brunatnożółto w ciemniejsze pręgi. Zbudowana z kolumienki wewnętrznej oraz 4 skrętów. Zaostrzony koniec nosi nazwę wierzchołka. Najszerszy skręt otacza otwór muszli.
Muszla jest przytwierdzona do ciała za pomocą mięśnia wciągacza, łączącego nogę i głowę ze ścianą kolumienki.
Aktywny głównie nocą, roślinożerny, podczas masowych pojawów może wyrządzać szkody w uprawach roślinnych, np. w winnicach.
Składa do 60 jaj o średnicy ok. 5 mm, po 20-30 dniach wylęgają się młode, dojrzewające płciowo w 3 roku życia.
Znaczenia: konsumpcyjne - ceniony przysmak w krajach Europy Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych, jest eksportowany w znacznych ilościach z Polski.
Cechują się posiadaniem ramion oraz lejka w miejscu nogi, charakterystycznej dla pozostałych mięczaków.
Najwyżej uorganizowane spośród mięczaków, obejmują ok. 750 gatunków.
Do głowonogów należą wyłącznie gatunki morskie. Żyją w ciepłych, tropikalnych wodach i żywią się rybami oraz skorupiakami.
Głownogi są rozdzielnopłciowe
Poruszają się wykorzystując siłę odrzutu wody wyrzucanej z jamy płaszczowej poprzez lejek.
Osiągają rozmiary od kilkudziesięciu cm do kilkunastu metrów długości ciała, ubarwienie różnorodne.
Żywią się rybami, skorupiakami i mięczakami, polując na zdobycz przy pomocy ramion posiadających haczyki lub przyssawki.
Ciało ma budowę dwubocznie symetryczną, składa się z części głowowej i z tułowia
Na głowie znajduje się wieniec czułków, czyli muskularnych ramion, i duże jaskrawo ubarwione oczy, przypominające u niektórych gatunków oczy kręgowców oraz jama gębowa wyposażona w parę szczęk w kształcie papuziego dzioba, służących do rozszarpywania schwytanego zwierzęcia.
Na powierzchni ciała znajdują się chromatofory (komórki tęczowe), które umożliwiają upodobnienie się do podłoża
Ramiona pokryte licznymi przyssawkami, zaopatrzonymi dodatkowo w chwytliwe haczyki stanowią nie tylko organy ruchu, ale także służą do obrony i ataku. Liczba ramion wynosi 8 u ośmiornic lub 10 u dziesięciornic (mątwy i kałamarnice).
Układ krwionośny ma złożoną budowę. Składa się z serca, leżącego po stronie brzusznej ciała i naczyń krwionośnych. Krew płynie w systemie naczyń, jednak w okolicy serca wlewa się do jamy okołosierdziowej, z tego względu uważa się, że układ krwionośny głowonogów jest prawie zamknięty.
Układ nerwowy wykazuje najdalej wśród bezkręgowców posuniętą koncentrację, a narządy zmysłów w związku z bardzo ruchliwym trybem życia, są dobrze rozwinięte. Są to statocysty, komórki zmysłowe oraz wcześniej już wspomniane oczy.
Układ oddechowy - w jamie płaszczowej głowonogów znajdują się jedna lub dwie pary skrzeli.
Układ pokarmowy - jama gębowa uzbrojona jest w potężne szczęki, kształtu papuziego dzioba i w język opatrzony tarką.
Mają na głowie 8 silnie umięśnionych ramion, stopniowo się zwężających
Na wewnętrznej powierzchni ramion, znajdują się podwójne rzędy dyskowatych przyssawek, umożliwiających zwierzęciu przytwierdzenie się do dna, bądź do zdobyczy
Brak szkieletu wewnętrznego, ciało miękkie
Szybko się porusza
Tułów woreczkowaty i zaokrąglony
Otwór gębowy mieści się na głowie między ramionami
Na stronie brzusznej widoczny jest lejek i szczelinowaty otwór do jamy płaszczowej
Głowa jest od strony grzbietowej, wyposażona w parę dużych oczu, o budowie przypominającej oczy kręgowców
Oprócz 8 ramion takich jak u ośmiornic, dziesięciornice mają jeszcze 2 znacznie dłuższe ramiona, rozszerzane na końcach i zaopatrzone w przyssawki
Mają szkielet wewnętrzny
Ciało pigmentowane
Tułów podłużny - wyposażony w 2 płetwy idące wzdłuż boków
Na stronie grzbietowej pod płaszczem zredukowana muszla w postaci wewnętrznej płytki wapiennej z przegrodami
Po stronie brzusznej w tylnej części tułowia znajduje się worek czernidłowy, a w nim gruczoły wytwarzające czarny barwnik. Mątwa wyrzuca zawartość worka na zewnątrz gdy czuje się zagrożona. Tworzy się wówczas wokół zwierzęcia ciemna osłona, która dezorientuje napastnika.
Wydzielina gruczołu czernidłowego mątwy, pod nazwą sepia, używana jest do wyrobu tuszu
Niektóre osobniki osiągają bardzo duże rozmiary ciała (do 17 cm)
Mają zdolność szybkiego poruszania się
Worek trzewiowy wydłużony zakończony płetwą pływną
Zwierzęta bezkręgowe tworzące odrębny typ systematyczny dzielący się na cztery gromady: prapierścienice, wieloszczety, skąposzczety i pijawki
Zamieszkują morza, zbiorniki słodkowodne, wilgotne środowiska glebowe
Odżywiają się resztkami organicznymi, istnieją także formy pasożytnicze (pijawki) oraz gatunki o drapieżnym trybie życia.
Kształt ciała z reguły wydłużony, obły, lekko spłaszczony grzbietobrzusznie.
Podział ciała, zróżnicowanego na część głowową i tułowiową, na pierścieniowate segmenty zwane metamerami.
W części głowowej wyodrębnić można człon przedgębowy (prostomium) oraz gębowy (peristomium).
Ciało pierścienic może osiągać rozmiary od 1 mm do ponad 2 m. Jego powłoka to wór skórno-mięśniowy, pokryty oskórkiem zrzucanym w toku kolejnych wylinek. Końcową część ciała stanowi segment zakończony otworem odbytowym.
Segmentacja typu homonomicznego
U większości pierścienic poszczególne segmenty są podobnie zbudowane, mieszcząc kolejno jednakowe narządy. Nie dotyczy to przewodu pokarmowego, ciągnącego się przez całą długość ciała.
U pijawek liczba segmentów zewnętrznych przewyższa liczbę segmentów wewnętrznych, u niektórych pierścienic segmentacja wewnętrzna uległa redukcji
Początki cefalizacji (wykształcania się głowy)
Przesunięcie narządów zmysłów na część głowową
Układ krwionośny zamknięty; składa się z 2 podłużnych naczyń głównych: grzbietowego (nad jelitem), tłoczącego krew do przodu oraz brzusznego (pod jelitem) krew płynie do tyłu. Naczynia te są połączone naczyniami okrężnymi (w przedniej części ciała ).
Brak serca, funkcje tę pełni kurczące się naczynie grzbietowe ( u nereidy), naczynia okrężne (u dżdżownicy ).
Krew jest zielona lub czerwona.
Układ nerwowy tworzą zwoje mózgowe, obrączka okołoprzełykowa i dwa pnie nerwowe leżące w części brzusznej, połączone ze sobą w każdym segmencie dwoma zwojami.
Narządy zmysłów: liczne wieloszczety mają proste oczka.
Pierścienice oddychają całą powierzchnią ciała, pokrytą wilgotnym oskórkiem.
Układ pokarmowy: otwór gębowy > jama gębowa > gardziel (na jej powierzchni u form drapieżnych występują ząbki) > przełyk > wole > żołądek > jelito > odbyt
Posiadają zęby służące do obrony i ataku.
Gruczoły wapienne odpowiadają za neutralizację próchnicy
Układ wydalniczy - metanefrydialny, zbudowany z urzęsionego lejka otwierającego się do jamy ciała oraz kanalika wydalniczego, uchodzącego otworem wydalniczym na zewnątrz. W każdym segmencie istnieje para nefrydiów, których kanaliki uchodzą do następnego segmentu i uchodzą na zewnątrz.
Występują gładkie mięśnie okrężne i wzdłużne. Mięśnie odpowiadają za poruszanie.
Wieloszczety są organizmami rozdzielnopłciowymi, dymorfizm płciowy zaznacza się stosunkowo słabo. Zapłodnienie jest na ogól zewnętrzne (powstaje larwa trochofora.)
Pijawki i Skąposzczety są obojnakami (na ciele występuje siodełko umożliwiające krzyżowe zapłodnienie). Rozwój jest prosty bez stadium larwalnego.
Narządy rozrodcze: U osobników żeńskich: jajniki, jajowody.
Żyją głównie w strefie przybrzeżnej mórz tropikalnych, również w wodach o niskim zasoleniu, nieliczne w wodach słodkich, a nawet w wilgotnych środowiskach lądowych.
Długość od kilku mm do ok. 3 m, kształt ciała wydłużony, często robakowaty, po bokach znajdują się tzw. parapodia, czyli przynóżki, okolone szczecinkami, służące jako narząd ruchu.
Zróżnicowanie ciała, umożliwiające wyodrębnienie odcinka głowowego, w którym znajduje się otwór gębowy, węzeł mózgowy i narządy zmysłowe.
Oczy o budowie prostej lub złożonej
Układ pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym połączonym z wysuwalną gardzielą, przechodzącym w jelito przednie, następnie środkowe i proste.
Układ wydalniczy stanowią metanefrydia.
Wieloszczety są przeważnie rozdzielnopłciowe, niekiedy występuje dymorfizm płciowy
Rozwój złożony , z przeobrażeniem
Rzadko dochodzi do rozrodu bezpłciowego przez podział lub pączkowanie. W rozwoju występuje stadium larwalne trochofora.
Znanych jest ok. 5000 gatunków wieloszczetów.
Żyje w strefie dennej przybrzeżnych wód północnej części Oceanu Atlantyckiego, Morza Północnego i Morza Śródziemnego.
Długość 15-20 cm i kilka cm szerokości.
Kształt owalny, ciało spłaszczone grzbietobrzusznie, okolone gęstym pasmem szczecinek mieniących się różnymi kolorami (od głębokiej czerwieni po zieleń i błękit), grzbiet pokryty dwoma rzędami łusek.
Przeważnie zagrzebuje się w dnie czatując na drobne bezkręgowce.
Jest gatunkiem rozdzielnopłciowym, przechodzi rozwój ze stadium larwalnym trochofory.
Znaczenie:
Stanowi składnik pożywienia niektórych ryb, m.in. plamiaków i dorszy.
Szczecinki aphrodite aculeata stanowią idealny wzór dla włókien światłowodowych i filtrów fotonowych przyszłości. Ich niezwykła struktura absorbuje i wykorzystuje padające na nie światło niemal ze stuprocentową efektywnością, pozostawiając daleko w tyle możliwości stworzonych przez człowieka światłowodów.
Nazwa nadana przez ludność Polinezji pojawiającym się licznie na powierzchni Oceanu Spokojnego fragmentom ciała wieloszczetów z gatunku Eunice viridis, zawierającym komórki rozrodcze.
Okres rozrodu Eunice viridis przypada na 2 i 3 dzień ostatniej kwadry Księżyca w październiku i listopadzie. Odrzucane wówczas tylne odcinki ich ciała, o długości do 50 cm, tworzą na powierzchni wód grubą warstwę.
Palolo jest odławiane przez tubylców w celach konsumpcyjnych, a czas jego pojawiania się jest hucznie świętowany.
Zamieszkują zarówno środowiska lądowe, jak i wody słodkie oraz słone.
Ciało wydłużone, nieznacznie spłaszczone, zewnętrzna segmentacja odpowiada segmentacji wewnętrznej, liczba segmentów od kilku do kilkuset.
Długość od 0,5 mm do ponad 2,5 m.
Na ciele szczecinki, które pełnią rozmaite funkcje, m.in. narządów dotyku, ruchu, czepnych.
Otwór gębowy przeważnie po stronie brzusznej, w układzie pokarmowym dobrze rozwinięte jelito przednie połączone z ujściem tzw. gruczołów wapiennych, zwanych gruczołami Morrena.
Narządami wydalniczymi są metanefrydia.
Układ krwionośny tworzą sploty, zatoki i naczynia okrężne, łączące naczynia grzbietowe i brzuszne.
Układ nerwowy składa się ze zwoju nadprzełykowego, obrączki okołoprzełykowej oraz pnia brzusznego.
Skąposzczety są obupłciowe, układ rozrodczy w przedniej części ciała, zapłodnienie tzw. krzyżowe, polegające na połączeniu się dwóch osobników i wzajemnej wymianie nasienia. Jaja otaczane są kokonem wytwarzanym przez gruczoły znajdujące się w tzw. siodełku, występującym także u pijawek.
Rozwój prosty
U niektórych gatunków skąposzczetów możliwe jest rozmnażanie wegetatywne polegające na podziale i zregenerowaniu pozostałej części ciała.
Znanych jest ok. 2500 gatunków, spośród których w Polsce występuje ok. 210.
Jednym z największych skąposzczetów jest dżdżownica australijska (Megascolides australis) żyjąca w Australii, osiągająca 2,5 m długości ciała.
Zamieszkują głównie strefę klimatu umiarkowanego półkuli północnej, nieliczne gatunki spotykane są w strefie tropikalnej.
Mają kształt ciała silnie wydłużony, rurkowaty, osiągają długość od 2 mm do ok. 20 cm. Ubarwienie czerwonawe, ciemnoczerwone lub ciemne, brunatnoczarne.
Przednią częścią ciała tkwią w mule, tylna porusza się ruchem wahadłowym
Niektóre gatunki są żywicielami pośrednimi tasiemców pasożytującymi na rybach, inne są gatunkami wolno żyjącymi, odżywiają się szczątkami organicznymi i znajdującymi się w mule dennym substancjami białkowymi, dzięki czemu pełnią niezwykle ważną rolę w oczyszczaniu wód.
Najbardziej znanym przedstawicielem rureczników jest rurecznik (Tubifex tubifex), stosowany jako pokarm dla ryb akwariowych.
W Polsce występuje ok. 20 gatunków rureczników.
Żyje w mule zbiorników słodkowodnych, a także w ściekach, tworząc skupiska
Odznacza się dużą odpornością na brak tlenu w wodzie.
Przednią częścią ciała tkwią w mule, tylna porusza się ruchem wahadłowym, powodując przepływ wody i wychwytując tlen
Ciało do 5 cm długości, segmentowane. Okrywa je przejrzysty wór powłokowo-mięśniowy, przez który przeświecają czerwone naczynia krwionośne (krew zawiera hemoglobinę) oraz wypełnione szarawą treścią jelito
Widoczne są bardzo krótkie szczecinki
Są pokarmem dla ryb w zbiornikach naturalnych
Hodowane są też jako pokarm dla ryb akwariowych
Przednią częścią ciała tkwią w mule, tylna porusza się ruchem wahadłowym
Posiadają wyraźną segmentację ciała - metameria homonomiczna
Ubarwienie zmienne, od żółtawego poprzez czerwone po niemal czarne.
Długość ciała do 30 cm.
Występuje ok. 1500 gatunków, 32 w Polsce
Prowadzą nocny tryb życia, żywią się szczątkami organicznymi wyszukiwanymi w glebie.
Niestrawione resztki wydalane są w postaci tzw. koprolitów.
Odgrywają ogromną rolę w użyźnianiu gleby.
Dżdżownice mogą kumulować w swoim ciele pestycydy, które są trujące dla ptaków, najbardziej toksyczne są w okresie rozrodu płciowego. Gdy ptak zje taką D. dostaje porażenia kończyn tylnych połączonego z krwiomoczem
Mają dużą wartość odżywczą
Po stronie brzusznej w segmentach 9 i 10 znajdują się zbiorniki nasienne (tam gromadzone jest nasienie partnera). W segmentach 14 i 15 są otworki żeńskie (14) - tam wydalane są jaja, oraz otworki męskie (15) wydalanie plemników. Segmenty 31-37 to siodełko - wydziela ono śluz, tworzący śluzową opaskę.
Zapłodnienie: osobniki łączą się stronami brzusznymi w przeciwnych kierunkach. Następnie zachodzi wymiana nasienia, które gromadzone jest w zbiornikach nasiennych drugiego partnera. Po kopulacji osobniki rozłączają się. Śluzowa opaska przesuwa się do przodu. Gdy przechodzi przez segment 14 wyciskane są do niej jaja. Gdy przechodzi przez 9 i 10 wyciskane są plemniki. Następuje zapłodnienie. Opaska śluzowa zsuwa się przez głowę i zasklepia w kokon. Kokon opuszczają młode dżdżownice.
Żyją 5-6 lat, mają duże zdolności regeneracyjne.
Znaczenie: spulchniają glebę, powodują mieszanie się warstw gleby, napowietrzanie gleby, na terenie pochyłym mogą przyspieszać erozję gleby.
Prowadzą przeważnie pasożytniczy tryb życia, odżywiają się głównie krwią żywiciela.
Nieliczne formy są drapieżne, żywią się drobnymi zwierzętami
Pijawki występują najczęściej w wodach słodkich, rzadziej w słonych, spotykane są również gatunki żyjące na lądzie.
Osiągają długość od kilku mm do 20 cm
Większość gatunków pijawek ma ciało spłaszczone grzbietobrzusznie i zwężone na obydwu końcach, zaopatrzonych w dwie przyssawki.
Ciało jest segmentowane, podzielone na 34 pierścienie zwane metamerami, przy czym segmentacja zewnętrzna ze względu na obecność tzw. wtórnych pierścieni nie jest identyczna z wewnętrznym podziałem ciała - metameria heteronomiczna
Siodełko na 10, 11, 12, 13 segmencie
Nie posiadają szczecinek ani parapodiów
Układ nerwowy pijawek składa się z obrączki okołogardzielowej, odbytowej oraz 2 pni łączących zwoje nerwowe poszczególnych metamerów.
W części przedniej ciała u większości pijawek umieszczone są oczy, w liczbie 1-5 par.
Żołądek posiada uchyłki umożliwiające magazynowanie krwi bądź innego pokarmu.
Poruszają się czepiając się podłoża przyssawkami
W wodzie pływają wężowatymi ruchami
Są obupłciowe, tworzą w okresie rozrodu tzw. siodełko wydzielające substancję tworzącą kokon chroniący jaja.
Pijawki przechodzą rozwój bez przeobrażenia. Pasożytują na kręgowcach oraz niektórych bezkręgowcach, np. ślimakach bądź skorupiakach.
Wydzielana przez gruczoły głowowe pijawek substancja zwana hirudyną zapobiega krzepnięciu krwi i umożliwia im jej magazynowanie w uchyłkach żołądka - ostatnio odkryto lecznicze własności hirudyny.
W Polsce znane są ok. 22 gatunki pijawek, na świecie jest ich ok. 450.
Niektóre gatunki pijawek były stosowane w medycynie - używano ich do upuszczania krwi, zwłaszcza u osób chorych na nadciśnienie. Najczęściej używano do tego celu pijawki lekarskiej (Hirudo medicinalis), obecnie objętej w Polsce ochroną gatunkową.
Niektóre są żywicielami pośrednimi przywr i tasiemców
Kształt ciała wydłużony (długości 6-15 cm), grzbietowo-brzusznie spłaszczony. Po wypełnieniu przewodu pokarmowego krwią ciało pijawki nabiera walcowatego kształtu.
Pijawki lekarskie spotykane są w dobrze nagrzanych, płytkich zbiornikach wodnych o mulistym dnie.
Dorosłe pijawki odżywiają się krwią zwierząt stałocieplnych, przede wszystkim krów, koni i człowieka.
W trakcie ssania wydzielają specjalną substancję białkową - hirudinę, która przeciwdziała krzepnięciu krwi.
W okresie od sierpnia do września zapłodnione pijawki wychodzą z wody i wędrują po wilgotnym gruncie w celu złożenia kokonów. Kokony wypełnione są jajami (ok. 30 sztuk). Młode pijawki lekarskie opuszczają kokony po miesiącu, a czasem dopiero na wiosnę następnego roku.
W pierwszym etapie swojego życia odżywiają się głównie krwią płazów i ryb. Osobniki młodociane są także drapieżnikami, polując na różnego rodzaju drobne zwierzęta (czasami pożerają się nawzajem), a dojrzewają dopiero po pobraniu krwi ssaków.
Pijawki żyją do 30 lat (dojrzewają po około 5 latach).
W środowisku naturalnym spotykane są bardzo rzadko.
Dawniej były masowo odławiane w celach leczniczych. Przystawiano je chorym na nadciśnienie tętnicze, a także na zakrzepowe zapalenie żył (tzw. żylaki).
Pod ochroną
Jest żywiciele pośrednim świdrowców ryb słodkowodnych
Czeka na rybę przyczepiona do rośliny
Atakuje ryby głównie karpiowate
Odżywia się krwią, przenosi pasożyty
Ciało ma długość 20-60 mm, jest cienkie i wyposażone w 2 duże przyssawki (przednia mniejsza), dzięki którym pijawka porusza się charakterystycznymi `krokami;
Zabarwienie brunatno-zielone, z brunatnym punktowaniem na grzbietowej stronie ciała
Znaczenia: powoduje okaleczenia ryb co ułatwia infekcje chorobotwórcze i grzyby. Przenosi choroby bakteryjne. Może atakować również ssaki które korzystają z wodopoju - pijawka dostaje się do jamy gębowej , przełyku czy krtani i jest przyczyną uszkodzeń tych narządów, a nawet duszenie się zwierząt
-szkodliwość bezpośrednia - mechaniczne uszkodzenia tkanek, wysysanie plazmy komórkowej, wprowadzanie do tkanek roślin różnych substancji powodujących zmiany fizjologiczne (np. nekrozy) podczas jedzenie
-szkodliwość pośrednia - otwiera drogę dla bakterii i grzybów (obijając sztylecik), ułatwiają rozwój wirusów, przenosicielstwo chorób - wektory
-atakują system korzeniowy, nieliczne gatunki żyją w nadziemnych częściach roślin
-ektopasożyty żyją w ryzosferze, odżywiają się sokami roślin
-endopasożyty żeruja i rozwijają się w tkankach roślin; powodują powstawanie zmian fizjologicznych (zgrubienia, powiększenie jąder komórki)
-przenosicielstwo chorób wirusowych
-mechaniczne uszkodzenia tkanek roślin
Przykłady:
(*)Heteroda schachtii -Mątwik burakowy
(*)Anisakis marina
(*)Trichinella spiralis - Włosień spiralny/kręty
Typ: Mollusca - Mięczaki (*)
Gromada: Bivalvia - Małże (*)
Przykład:
(*)Racicznica
(*)Omułek
(*)Ostryga
(*)Szczeżuja
(*)Skójka
Gromada: Gastropoda - Ślimaki (*)
Przykłady:
(*)Lymnaea stagnalis - Błotniarka stawowa
(*)Lymnaea truncatula - Błotniarka moczarowa
(*)Viviparus viviparus - Żyworódka
(*)Planorbarius corneus - Zatoczek rogowy
(*)Helix pomatia - Winniczek
Gromada: Cephalopoda - Głowonogi (*)
Rząd: Octopoda - Ośmiornice(*)
Przykład:
(*)Octopus vulgaris - Ośmiornica
Rząd: Decapoda - Dziesięciornice(*)
Przykład:
(*)Sepia officinalis - Mątwa
(*)Kalmar
Typ: Annelida - Pierścienice (*)
U osobników męskich; jądra, nasieniowody, pęcherzyk nasienny
Gromada: Polychaeta - Wieloszczety
Przykład:
Aphrodite aculeata - Złotorunka, mysz morska, afrodyta tęczowa
Szczecinki, składają się one z niezliczonej ilości heksagonalnych cylindrów uporządkowanych w warstwy podobnie do struktury kryształu. Każdy z cylindrów ma grubość zaledwie ułamka długości fali. Układ cylindrów jest optymalnie dopasowany do barwy czerwonej co powoduje maksymalizację odbicia w wąskim przedziale tej właśnie długości fali.
Eunice viridis - Robaki `Palolo'
Gromada: Oligochaeta - Skąposzczety (*)
Przykład:
Tubificidae - Rureczniki (*)
(*)Tubifex tubifex - Rurecznik mułowy
Lumbricidae - Dżdżownice (*)
Gromada: Hirudinea - Pijawki(*)
Przykłady:
(*)Hirudo medicinalis - Pijawka lekarska
(*)Piscicola geometra - Pijawka rybia
Zoologia
Wykład 3
- 5 -