10-11. Przewrót majowy 1926 roku - geneza, przebieg, następstwa

• Józef Piłsudski i piłsudczycy przed rokiem 1926

• geneza grupy piłsudczykowskiej i jej miejsce w życiu politycznym Polski do 1926 roku

• proces tworzenia się grupy - rekrutowanie się do oddziałów strzeleckich w nadziei na wyzwolenie Polski spod jarzma zaborców

• szok po wkroczeniu na ziemie Królestwa - przeświadczenie o mesjanizmie oraz bolesne jego skonfrontowanie z realiami, czyli dość chłodnym przyjęciem w zaborze rosyjskim

• umocnienie się Piłsudskiego na pozycji wodza - jego żołnierze nie mogli odwołać się do innych władz wojskowych lub do nieistniejącej ojczyzny

• wysoka karność i dyscyplina, ale w efekcie słuchanie jedynie własnych oficerów, przy lekceważeniu obcych dowódców lub tych, których Piłsudski nie akceptował

• „Polska to my!” -przekonanie o byciu elitą narodu i konstruowanie mitów, umacnianie tendencji elitarnych

• uhermetyzowanie się środowiska legionowego poprzez wzajemną integrację w obliczu krytyki z zewnątrz i ideowego przekonania o własnym posłannictwie i nieomylności wodza

• aktywny wkład i ważna pozycja piłsudczyków-wiarusów w odbudowywanej armii, którą zresztą konstruowano nieco na podobieństwo Legionów (I Brygada - I Dywizja itd.), co mocno złagodziło występujące w łonie tej grupy animozje

• poczucie zawodu i zdeprymowania w środowisku legionowym - powracający z wojny we własnym mniemaniu bohaterów i zbawców ojczyzny prości piłsudczycy często lądowali na bruku, nie mogli znaleźć pracy, ani stałego zajęcia

• niektórzy piłsudczycy działali aktywnie w partiach lewicujących i centrowych, lecz popierany przez nich Związek Polaków na Kresach i Unia Narodowo-Państwowa poniosły klęskę w wyborach 1922, co znacznie zmniejszyło możliwość wpływania na parlament

• VII 1922 - powołano organizację Polska Organizacja Wolności, która na VIII zwołała do Krakowa I Zjazd Legionistów, na którym pojawiły się tendencje dążenia do władzy

• w obliczu odmowy Piłsudskiego wobec startu w wyborach prezydenckich i jego odejścia z funkcji Naczelnika Państwa umocniła się jeszcze bardziej jego legenda

• wydarzenia związane z zabójstwem Narutowicza i próbami zamachu stanu potwierdziło tylko przeświadczenie piłsudczyków, że społeczeństwo polskie nie dojrzało do sprawowania władzy - piłsudczycy zauważyli potrzebę wzięcia na swe barki odpowiedzialności za losy państwa

• XII 1922 - próba wojskowego przewrotu piłsudczyków (Matuszewski, Koc, Boerner, Stamirowski) w oparciu o PPS, udaremniona dzięki sprzeciwowi Daszyńskiego

• przejęcie władzy przez endecję oraz działalność Sikorskiego doprowadziły do zwolnienia lub przeniesienia wielu wojskowych i urzędników związanych z Piłsudskim, co jeszcze bardziej skonsolidowało tą grupę

• rosło przekonanie o potrzebie działalności pozaparlamentarnej, kontynuowano konsolidację środowiska legionowego, czemu wydatnie przysłużyły się huczne obchody 10-lecia powołania Legionów w 1924 roku

• działalność teoretyków ruchu piłsudczykowskiego skupionego wobec czasopisma „Droga” (Skwarczyński, Hołówko, Huzarski, Jędrzejewicz, Lilienfeld-Krzewski, Uzdowski), którzy za naczelną wartość uznawali państwo i silną władzę

• wraz z manifestacjami wojskowych (pielgrzymki do Sulejówka) piłsudczycy rozpoczęli próby utworzenia koalicji, która miała rozszerzyć społeczną i polityczną bazę Piłsudskiego (głównie o PPS i PSL „Wyzwolenie”)

• Józef Piłsudski - „samotnik z Sulejówka”

• wraz z powierzeniem teki premiera Władysławowi Sikorskiemu, wywodzącemu się ze środowisk legionowych, ucichły spory pomiędzy Piłsudskim a innymi politykami, a on sam powrócił na jedno z najbardziej eksponowanych stanowisk w armii i został szefem Sztabu Generalnego

• w obliczu utworzenia koalicji „Chjeno-Piasta” Piłsudski energicznie krytykował rząd i sytuację w kraju oraz 29 V 1923 roku poprosił o zwolnienie z funkcji szefa Sztabu Generalnego - po wizycie w Polsce rumuńskiej pary królewskiej ostentacyjnie zrezygnował też 2 VII 1923 roku z przewodniczenia w Ścisłej Radzie Wojennej - pozostał jedynie w kapitule Orderu Virituti Militari i wycofał się z polityki, wyjeżdżając do Sulejówka

• pierwsza okazja powrotu do władzy nadarzyła się przy okazji „powstania krakowskiego”, kiedy to tłum skandował „Niech żyje Piłsudski”, jednak sam zainteresowany nie zaangażował się i nie wyzyskał sytuacji politycznej, co wiązało się również z niemożnością aktywnego wyzyskania PPS, który uważnie patrzył na ręce piłsudczykom

• XII 1923 - do Sulejówka przyjeżdża prezydent Wojciechowski złożyć życzenia żonie Piłsudskiego z okazji imienin, z nim samym zaś odbywa konsultacje polityczne

• po upadku rządu Witosa usiłowano wciągnąć do rządu Piłsudskiego, jednak w wywiadzie dla „Kuriera Porannego” ściśle sprecyzował warunki powrotu do armii i wejścia do rządu Thugutta, które były nie do zaakceptowania

• za kadencji rządu Grabskiego ostatecznie rozeszły się drogi Piłsudskiego z Sosnkowskim (miał inną wizję armii i nie rozumiał postępowania Piłsudskiego) i Sikorskim (jego plan reformy armii nie zadowalał Piłsudskiego)

• w obliczu polepszenia się sytuacji ekonomicznej kraju Piłsudski starał się za wszelką cenę nie dać o sobie zapomnieć - wygłaszał odczyty i prelekcje, przyjmował honorowe obywatelstwa miast, organizuje huczne imieniny, które stają się okazją do manifestowania przywiązania do Piłsudskiego - sam jednak unika angażowania się w działalność polityczną, ale tworzy wokół siebie specyficzny klimat, w czym pomaga mu prasa

• w 1924 roku wydaje książkę „Rok 1920”, w której brutalnie obchodzi się z Szeptyckim i Rozwadowskim, po głowie dostaje się także Sikorskiemu

• skandalem zakończyła się próba pojednania rządu i Sulejówka - Piłsudski wyśmiał rządowy projekt reformy wojskowej i zwymyślał swoich adwersarzy

• XII 1924 - Piłsudski sprzeciwia się nadaniu orderu Virituti Militari St. Hallerowi oskarżając go o zdradę stanu i niesubordynację - kiedy przegrywa głosowanie w kapitule odmawia okazania protokołów, a posłaną do niego delegacje wymyśla i mówi, że protokołów nie wyda, naczelnego wodza nie obchodzą żadne sądy, a jak się komuś nie podoba to „won!”

• w 1925 roku Piłsudski nadal aktywnie działa publicznie, strasząc również polityków sformowaniem ugrupowania i wprowadzeniem w życie programu negatywnego pod hasłem „Bić kurwy i złodziei”

• na kolejnym Zjeździe Legionistów Piłsudski podburzył audytorium przeciw sytuacji w kraju, oraz rozpoczął politykę „spalonych mostów” - toczenia wojny ze wszystkimi politykami, których nie szanował i uznawał za winnych złej sytuacji w państwie

• charakterystyczne są wywiady dla „Głosu” i „Kuriera Porannego” - w pierwszym rozmowa z Catem-Mackiewiczem sugeruje zbliżenie z kołami konserwatywnymi, w drugim daje wyraz zawiedzeniu i kontestacji obecnego porządku

• w międzyczasie oskarżył Piłsudski Sztab Generalny o fałszowanie i niszczenie dokumentów historycznych z okresu wojny 1920 roku

• rozpoczęto montowanie wojskowego zamachu stanu, co zbiegło się z dymisją rządu Grabskiego

• ogólna charakterystyka systemu i życia politycznego w Polsce w latach 1922-1926 - napięcia społeczne i polityczne, układ sił w parlamencie

• przedwyborcza sytuacja w państwie:

• IX 1921 - upadek centrolewicowego rządu Witosa

• 19 IX 1921 - powołanie pozaparlamentarnego rządu z prof. dr Antonim Ponikowskim (Politechnika Lwowska) na czele

• przezwyciężony kryzys litewski III 1922

• upadek rządu 6 VI

• kryzys konstytucyjny

• dotychczas Piłsudski miał bierny udział w procesie powoływania rządu (akceptował skład podany przez Konwent Seniorów), natomiast obecnie zażądał określenia prawnego sformułowania „Naczelnik powołuje rząd w porozumieniu z Sejmem”

• 28 VI - Piłsudski powołał rząd Artura Śliwińskiego (206:188), który pare dni później został odwołany przez endecję

• prawica zmontowała większość (218:206), która poparła nowotworzący się rząd Korfantego, jednak pełnomocnictwa temu rządowi nie udzielił Piłsudski

• Korfanty usiłował rządzić samodzielnie, ale niekonsekwencja posłów zaowocowała nieudzieleniem wotum nieufności Naczelnikowi i de facto odwołaniem Korfantego - języczkiem u wagi był konderwatywny Klub Pracy Konstytucyjnej

• po konsultacjach z Konwentem Seniorów Piłsudski powołał rząd z rektorem UJ, prof. dr Julianem Nowakiem na czele, oraz z Gabrielem Narutowiczem (MSZ) i prof. Wacławem Makowskim (sprawiedliwość) w składzie - 31 VII zakończyło się groźne przesilenie

• rząd przedstawił uchwalony później projekt ordynacji wyborczej

• wybory tajne, równe, powszechne, bezpośrednie, proporcjonalne

• do Sejmu:

• 444 posłów (372 z okręgów, 72 z listy krajowej)

• min. 50 podpisów dla kandydata

• wystawienie list okręgowych w przynajmniej 6 okręgach umieszczało partię na liście krajowej

• czynne prawo wyborcze - 18 lat, bierne - 25 lat

• do Senatu:

• 111 senatorów (93 z okręgów, 18 z listy krajowej)

• prawo czynne - 30 lat, bierne - 40 lat

• wybory do Sejmu miały odbyć się 5 XI 1922 roku, a do Senatu 11 XI 1922 roku

• 24 IX 1922 - wybory do Sejmu Śląskiego (frekwencja 73,7%) - wybrano 48 posłów

• Blok Narodowy 18 posłów

• PPS 8

• NPR 7

• Niemiecka Partia Katolicko-Ludowa 6

• Partia Niemiecka 6

• Niemiecka Partia Socjaldemokratyczna 2

• PSL „Piast” 1

• kampania wyborcza i przygotowania partii:

• Związek Ludowo-Narodowy, Narodowo-Chrześcijańskie Stronnictwo Ludowe i Chrześcijańska Demokracja utworzyły Chrześcijański Związek Jedności Narodowej („Chjena”)

• interesy mieszczaństwa centrowego oraz lepiej uposażonych chłopów i robotników reprezentowały Polskie Centrum, Centrum Mieszczańskie, PSL „Piast” i Narodowa Partia Robotnikó

• lewica szła do wyborów rozbita na 5 list:

• PSL „Wyzwolenie” i część PSL „Lewicy” utworzyły listę „Lewica Ludowa”

• grupa Jana Stapińskiego występowała samodzielnie jako PSL „Lewica”

• Chłopskie Stronnictwo Radykalne ks. Eugeniusza Okonia

• Polska Partia Socjalistyczna

• utworzona na potrzeby wyborów legalna partia komunizująca Związek Proletariatu Miast i Wsi

• konserwatyści z Klubu Pracy Konstytucyjnej utworzyli Unię Narodowo-Państwową

• środowiska związane z obozem belwederskim i konserwatystami utworzyły Zjednoczenie Państwowe na Kresach

• mniejszości narodowe oprócz Ukraińców (z wyjątkiem tzw. „chliborobów”) powołały Blok Mniejszości Narodowych

• z samodzielnymi listami wystartowali Żydzi

• wybory do Sejmu (frekwencja 67,8% - niska z powodu bojkotu wyborów przez Ukraińców)

• wyniki:

• „Chjena” 169 mandatów (28,8% głosów)

• PSL „Piast 70 (12,91%)

• Blok Mniejszości Narodowych 66 (15,10%)

• PSL „Wyzwolenie” 49 (10,92%)

• PPS 41 (10,13%)

• NPR 8 (5,36%)

• Syjoniści 17 (2,9%)

• Chliborobi 5 (1%)

• ZPMiW 2 (1,38%)

• utworzono 16 klubów poselskich

• rozkład głosów:

• prawica 125

• lewica 98

• centrum 132

• mniejszości 89

• marszałkiem Sejmu wybrano Macieja Rataja

• wybory do Senatu (frekwencja 62,44%)

• wyniki:

• „Chjena” 48 (39,1%)

• Blok Mniejszości Narodowych 22 (16,5%)

• PSL „Piast” 17 (13,1%)

• PSL „Wyzwolenie” 8 (9,5%)

• PPS 7 (8,4%)

• Syjoniści Małopolscy 4 (3,2%)

• NPR 3 (5,3%)

• marszałkiem Senatu został Wojciech Trąmpczyński

• wybory prezydenckie

• kandydaci:

• Piłsudski odmówił kandydowania, proponował Witosa

• Garbiel Narutowicz zgłoszony przez PSL „Wyzwolenie”

• Stanisław Wojciechowski zgłoszony przez PSL „Piast”

• Ignacy Daszyński zgłoszony przez PPS

• hr. Maurycy Zamoyski zgłoszony przez prawicę

• prof. dr. Jan Badouin de Courtenay zgłoszony przez mniejszości

• przebieg:

• w pierwszych turach odpadli Daszyński i Badouin

• potem niespodziewanie odpadł faworyt Wojciechowski

• w obliczu konfrontacji Zamoyski - Narutowicz siły antyprawicowe poparły Narutowicza (289:227)

• rozpoczął się polityczny kryzys w państwie, usiłowano nakłonić Narutowicza do rezygnacji, ten jednak 11 XII został zaprzysiężony - Piłsudski przekazał mu swoją władzę

• na ulicach dochodziło do starć i zamieszek

• 16 XII 1922 - Eligiusz Niewadomski zamordował Narutowicza w Zachęcie

• w obliczu wzrastającego napięcia i widma zbrojnej konfrontacji w ekspresowym tempie Rataj powołał rząd Sikorskiego

• Sikorski co prawda uczynił Sosnkowskiego ministrem spraw wojskowych (ten powołał Piłsudskiego na stanowisko szefa Sztabu Generalnego), jednak piłsudczycy stracili kontrolę nad armią

• 20 XII - Zgromadzenie Narodowe głosami tych samych partii wybrało na prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, który pokonał prof. Kazimierza Morawskiego z UJ

• 23 I 1923 - Sejm udzielił rządowi wotum zaufania

• nowy minister skarbu , Władysław Grabski, proponował „końską kurację dla gospodarki”, jednak rząd jej nie przyjął

• na wiosnę rozpoczęły się akcje prowokacyjne (podkładanie bomb), trwały zakulisowe rozgrywki policyjno-wojskowe

• działania Sikorskiego dążyły do oderwania od ZL-N ziemian i pewnego sojuszu z Piłsudczykami

• w tej sytuacji dojrzewała myśl o utworzeniu bloku centroprawicowego - szczególnie parli w tym kierunku Witos i Rataj

• w Warszawie i Krakowie trwały konsultacje „Chjeny”, „Piasta”, NPR i SChN

• 17 V 1923 - podpisano w Warszawie tzw. Pakt Lanckorońskiego

• Lanckorona - województwo krakowskie, posiadłość senatora Ludwika Hammerlinga, sponsora „Piasta” i rzecznika utworzenia Centroprawu

• do porozumienia nie przystąpiły ostatecznie NPR i SChN

• w wyniku zmiany układu sił rząd Sikorskiego upadł

• powołano nowy rząd Witosa:

• premier - Wincenty Witos

• wicepremier - Stanisław Głąbiński

• MSZ - Marian Seyda

• MSW - Władysław Kiernik

• MSWojskowych - generał Osiński, później Szeptycki

• przemysł - Władysław Kucharski

• skarb - Władysław Grabski

• bez teki - Wojciech Korfanty

• przeciw rządowi protestowali piłsudczycy

• utworzenie „Chieno-Piasta” spowodowało wyjście z PSL „Piast” grupy 17 propiłsudczykowskich posłów na czele z Janem Dąbskim - utworzyli oni klub PSL „Jedność Ludowa”, po czym wraz z PSL „Wyzwolenie” połączyli się 17 IX 1923 roku w Związek Polskich Stronnictw Ludowych

• z powodu nierealizowania planu zrównoważenia budżetu do dymisji podał się Grabski, którego zastąpił Hubert Linde, a potem Władysław Kucharski

• rząd stale dodrukowywał markę, wzrastała inflacja, rosły ceny towarów pierwszego użytku

• zmiany w rządzie - oświatę objął St. Grabski, wicepremierami zostali Korfanty i M. Seyda, a MSZ objął Roman Dmowski

• rosła liczba strajków i strajkujących:

• VII 1923 - 152 strajki, 190 tysięcy strajkujących

• X 1923 - 125 strajków, 480 tysięcy strajkujących, w tym pracownicy państwowi

• Szczególnego znaczenia nabrał strajk kolejarzy - rząd wydał dekret o militaryzacji kolei, a wobec oporu strajkujących wprowadził sądy doraźne

• „powstanie krakowskie”

• w odpowiedzi na militaryzację kolei CKW PPS 3 XI proklamował strajk od 5 Xi do odwołania

• w Krakowie wojsko i policja usiłowały nie dopuścić do spotkania protestujących pod Domem PPS - wywiązała się całodzienna walka, protestujący zdobyli uzbrojenie i samochód pancerny

• po stronie strajkujących było 18 zabitych i prawie setka rannych, po stronie rządowej 14 zabitych i 139 rannych

• straty oszacowano na 9,5 miliona marek polskich

• w Borysławiu zginęły 3 osoby, rannych było 10 - w Tarnowie zabito 5 i raniono kilkanaście osób

• 6 XI Feliks Perl rozpoczął rozmowy z rządem

• próbowano w parlamencie pociągnąć do odpowiedzialności Kiernika i rząd, lecz wniosek o wotum nieufności przepadł (195:176)

• stosunkiem głosów 197:191 uchylono immunitety socjalistycznym posłom z Krakowa - Emilowi Borowskiemu i Janowi Stańczykowi

• rząd dążył do wzmocnienia swojej pozycji i przygotował projekt 5 ustaw (o zgromadzeniach, o prawie koalicji, o wolności pracy, o reformie rolnej i o pełnomocnictwach dla rządu)

• projekt ograniczenia reformy rolnej spowodował odejście z „Piasta” 13 posłów z inżynierem Janem Brylem na czele, który 14 XII 1923 roku założył „Polski Związek Ludowy”

• w tej sytuacji Rataj ustąpił ze stanowiska marszałka Sejmu, Witos wraz z całym rządem podał się do dymisji, a z powodu braku większości nie było możliwości utworzenia rządu parlamentarnego

• konflikt dotyczący organizacji naczelnych władz wojskowych

• projekt ustawy na początku 1923 roku przygotował bliski wówczas współpracownik Piłsudskiego, minister spraw wojskowych w rządzie Sikorskiego generał Kazimierz Sosnkowski, który przewidywał kontrolę sejmu nad wojskiem przez odpowiedzialnego przed sejmem ministra, któremu miały podlegać najwyższe władze wojskowe

• projekt ten został poddany ostrej krytyce przez Piłsudskiego, który domagał się utworzenia niezależnej instytucji generalnego inspektora, który w czasie wojny byłby wodzem naczelnym

• pomysł Piłsudskiego był sprzeczny z konstytucją, więc przepadł w sejmie - piłsudczycy próbowali przeforsować go jeszcze w formie rozporządzenia, ale nic z tego nie wyszło

• po zmianie rządu sprawę usiłował uregulować nowy minister generał Stanisław Szeptycki, który 27 VI 1923 roku wniósł do sejmu konsultowany z misją francuską projekt ustawy, która przewidywała:

• zwierzchnictwo prezydenta nad siłami zbrojnymi

• dowództwo w czasie pokoju - minister spraw wojskowych, który odpowiada przed sejmem tak w czasie pokoju jak i wojny

• podporządkowanie ministrowi Sztabu Generalnego, Szefostwa Administracji i Wojskowej Kontroli Generalnej

• projekt Szeptyckiego spotkał się z ostra krytyką Piłsudskiego, którego poplecznicy rozpoczęli kampanię nienawiści wobec Szeptyckiego

• w nowym gabinecie Władysława Grabskiego funkcję ministra spraw wojskowych pełnił generał Sikorski, który w III 1924 roku złożył nowy projekt ustawy:

• odpowiedzialność przed sejmem ministra wraz z jego agendami wykonawczymi (Sztab Generalny, Szef Administracji Armii, Wojskowa Kontrola Generalna)

• powołanie organu doradczego - Rady Wojennej, której miał przewodniczyć minister

• powołanie Generalnego Inspektora Wojsk, którym miał być generał przewidywany na wodza naczelnego w czasie wojny, powoływany przez prezydenta na wniosek ministra z kontrasygnatą premiera i odpowiedzialny przed ministrem - do jego kompetencji należało również zastępowanie przewodniczącego Rady Wojenne, zastępowanie przewodniczącego Rady Obrony Państwa oraz odpowiedzialność za prace Sztaby Generalnego

• doszło do niewybrednych ataków na Sikorskiego, natomiast Piłsudski wyśmiał ustawę, nie chcąc być „głupkiem” i przyjąć funkcji „wodza malowanego”

• w III 1924 roku odbyła się przed Wojskowym Sądem Okręgowym w Warszawie rozprawa przeciw por. Lisowi-Błońskiemu, który oskarżył swoich zwierzchników o polecenie inwigilacji Piłsudskiego - świadek Piłsudski wykorzystał mowę na atakowanie członków rządu Witosa, oskarżenie ich o współudział w zamordowaniu Narutowicza, natomiast Szeptyckiego oskarżył o współpracy a antypolskiej akcji gen von Beselera

• nic nie można było na to poradzić - Piłsudski nie był czynnym wojskowym, a jako najwyższy stopniem odmawiał satysfakcji w formie pojedynków

• w VI 1924 roku generał Orlicz-Dreszer przy okazji imienin Piłsudskiego zadeklarował dochowanie mu wierności, mimo iż formalnie sprawował wojskową funkcję państwową, za co Sikorski przesunął go na równoległe stanowisko z Warszawy do Poznania

• 21 XI 1925 roku odbyła się u prezydenta narada z premierem i czterema generałami (Piłsudski, J. i St. Hallerowie, S. Majewski), na którym Piłsudski traktował Wojciechowskiego z wyższością i przestrzegł go przed powołaniem na ministra spraw wojskowych Szeptyckiego lub Sikorskiego, proponując kogoś z czwórki: Żeligowski, Tokarzewski, Skierski, Berbecki - ostatecznie ministrem został pierrwszy, który wraz z piłsudczykami w rządzie (Moraczewski, Ziemięcki) oraz premierem Skrzyńskim domagali się powrotu Piłsudskiego do armii

• z powodu braku porozumienia Piłsudski zerwał w I 1926 roku rozmowy z rządem, a Moraczewski wbrew swojej partii wystąpił z rządu

• nowy minister Żeligowski rozpoczął akcję przywracania wojska pod kontrolę piłsudczyków, głównie poprzez odsunięcie głównych antagonistów Piłsudskiego:

• dymisja Szeptyckiego ze stanowiska Inspektora Armii V Okręgu Korpusu w Warszawie

• ustąpienie St. Hallera ze stanowiska szefa Sztabu Generalnego

• apel Rozwadowskiego do prezydenta o powstrzymanie działalności Piłsudskiego - groźba dymisji

• kryzys polityczny w XI 1925 roku

• 13 XI 1925 - do dymisji podaje się rząd Władysława Grabskiego

• 15 XI 1925 - manifestacja przywiązania wojskowych do Piłsudskiego, na której Orlicz-Dreszer namawiał Piłsudskiego do zamachu stanu - ten uznał ze nie jest jeszcze na to gotowy, a Sikorski za karę przesunął Dreszera do Poznania

• 16 XI wysłannik Piłsudskiego Miedziński oznajmił w rozmowie Ratajowi, że jeśli prezydent udzieli wotum zaufania Sikorskiemu, to „pułki Piłsudskiego ruszą się” - akcja ta zniweczyła plan osadzenia na stołku premiera Sikorskiego

• ustalono, że premierem zostanie Aleksander Skrzyński, natomiast w drodze zastraszenia i częściowego ustępstwa Rataja i Wojciechowskiego ministrem spraw wojskowych mianowano Lucjana Żeligowskiego

• gabinet Aleksandra Skrzyńskiego

• powstanie

• 20 XI 1921 powołanie rządu Skrzyńskiego

• skład:

• premier i minister spraw zagranicznych - Aleksander Skrzyński

• MSW - Władysław Raczkiewicz

• skarb - Jerzy Zdziechowski

• sprawiedliwość - Stefan Piechocki

• oświata - Stanisław Grabski

• rolnictwo - Władysław Kiernik

• reformy rolne - Józef Radwan

• praca i opieka społeczna - Bronisław Ziemięcki

• roboty publiczne - Jędrzej Moraczewski

• MSWojskowych (kierownik) - gen. Stefan Majewski

• 27 XI w wyniku narady wojskowych, premiera i prezydenta ministrem spraw wojskowych został gen. Żeligowski

• baza polityczna

• rząd był rządem daleko idącego kompromisu, utworzono go w wyniku długich i żmudnych negocjacji, które dać miały większość parlamentarną w rozdrobnionym i skłóconym sejmie

• opierał się na koalicji Związku Ludowo-Narodowego, Chrześcijańskiej Demokracji, NPR, PSL „Piast” i PPS

• ważny był udział w rządzie trzech zadeklarowanych piłsudczyków - Moraczewskiego, Ziemięckiego i Żeligowskiego

• jesienią 1925 roku Igancy Daszyński, przywódca PPS, wydał broszurę „Wielki człowiek w Polsce”, w której propagował kult Piłsudskiego

• w I 1926 roku zwolennicy Piłsudskiego w ruchu ludowym powołali Stronnictwo Chłopskie z Janem Dąbskim na czele - głosiło ono radykalne hasła i opowiadało się w całości za Piłsudskim

• w II 1926 roku, gdy upadła nadzieja na kompromis z Piłsudskim, z rządu wystąpił Moraczewski wbrew opinii swojej partii, jednak kryzys udało się zażegnać - PPS desygnował na jego miejsce Norberta Barlickiego

• działalność

• rząd próbował opanować bezrobocie i załamanie gospodarcze, jednak nie udawało mu się powstrzymać furii biednych i ubogich, którzy pragnęli poprawy zarobków - przynajmniej raz w miesiącu dochodziło do poważnych starć demonstrujących z policją i wojskiem

• prawica usiłowała ograniczyć wydatki na administracje i płace w sektorze publicznym, celem zrównoważenia budżetu - plan ten rozpoczął i zaczął wprowadzać w życie minister Zdziechowski

• głównymi punktami działalności Skrzyńskiego było doprowadzenie do końca ustawy o najwyższej władzy wojskowej i powrotu Piłsudskiego do armii oraz działalność na arenie międzynarodowej, na której rok 1925 był rokiem klęski (Locarno, przystąpienie Niemców do Ligi Narodów i miejsce w Radzie, brak rozstrzygnięć w wojnie celnej z Niemcami)

• ograniczenie zarówno reformy rolnej, jak i płac postulowała głównie prawica, proponująca jeszcze jeden plan naprawy finansów państwa

• upadek

• na spotkaniach klubu PPS dwukrotnie stawiano postulat wyjścia z koalicji rządzącej - w II, kiedy to rząd opuścił Moraczewski, oraz w III, kiedy to forum partii zdecydowało o pozostaniu w obozie rządzącym

• socjaliści ostro sprzeciwili się planowi Zdziechowskiego, proponując uzdrowienie budżetu poprzez podniesienie dochodu z podatku majątkowego

• w ramach swojego plany PPS zakreśliła projekt obniżenia wydatków na cele wojskowe i skrócenia trwania służby zasadniczej

• mając na celu dobro robotników PPS domagał się uchwalenia ustawy o robotach publicznych

• odmowa Skrzyńskiego spowodowała wyjście PPS z koalicji i dymisję rządu 20 IV - prezydent Wojciechowski liczył jeszcze na naprawienie sytuacji i dymisji nie przyjął, toteż rząd funkcjonował w kadłubowym składzie jeszcze do 5 V 1926 roku

• tuż przed dymisją Skrzyński, chcąc przypodobać się piłsudczykom, wycofał spod obrad rządu stary projekt ustawy o najwyższej władzy wojskowej i przyjął nowy, przygotowany całkowicie przez Żeligowskiego - nie miało to w tej sytuacji już żadnego znaczenia

• trzeci rząd Wincentego Witosa

• po upadku rządu Skrzyńskiego pojawił się pomysł koalicji NPR, chadecji, endecji i „Piasta”, ale rozwiązaniu takiemu przeciwny był prezydent i Rataj - Piłsudski zachowywał milczenie, licząc że nic z tego planu nie wyjdzie, a Dmowski nie podejmował decyzji, gdyż był za granicą

• rozmowy jednak kontynuowano, a w imieniu przyszłej koalicji Stanisław Głąbiński zaproponował kandydaturę Witosa na premiera - prezydent panicznie wręcz nie chciał tego i próbował zaproponować urząd premiera Chacińskiemu a potem Dąbskiemu - obaj odmówili

• Chacińskiemu nie udało się znaleźć konsensusu w sprawie teki ministra spraw wewnętrznych - Witos chciał Kiernika, endecja Sikorskiego

• Dąbski nawet na serio nie podjął inicjatywy tworzenia rządu

• późnym wieczorem 7 V misję tworzenia rządu otrzymał poseł Marek, lecz próba utworzenia koalicji lewicowo-centrowej nie powiodła się, a sam Piłsudski arogancko odmówił Markowi objęcia urzędu premiera

• niepewna postawa NPR uniemożliwiła Władysławowi Grabskiemu stworzenie rządu pozaparlamentarnego

• 8 V ukazał się w „Nowym Kurierze Polskim” wywiad Witosa, w którym ten powiedział, że gdyby miał taką pozycję i poparcie armii jak Piłsudski, to rządziłby krajem bez patrzenia się na sejm - stronnictwa lewicowe obawiały się prawicowego zamachu stanu, a piłsudczycy obawiali się wymierzonej przeciw nim akcji

• trwały równoległe próby powołania rządu parlamentarnego (na bazie centrolewu) i pozaparlamentarnego (Władysław Grabski), rozważano również utworzenie rządu w porozumieniu z Piłsudskim, na czele którego stałby Skrzyński

• przeciw rządowi pozaparlamentarnemu opowiedziała się NPR - powstała większość sejmowa, która umożliwiła Wincentemu Witosowi utworzenie 10 V 1926 roku nowego rządu

• premier - Wincenty Witos

• MSW - Stefan Smólski

• wojsko - Juliusz Malczewski

• skarb - Jerzy Zdziechowski

• sprawiedliwość - Jan Piechocki

• wyznania i oświata - Stanisław Grabski

• rolnictwo - Władysław Kiernik

• przemysł i handel - Stanisław Osiecki

• kolejnictwo - Adam Chądzyński

• reformy rolne - Józef Radwan

• MSZ - Kajetan Morawski (kierownik)

• roboty publiczne - Mieczysław Rabczyński (kier.)

• praca i opieka - Jan Jankowski (kierownik)

• rząd Witosa miał co prawda większość parlamentarną, ale ta nie odzwierciedlała zupełnie nastrojów społecznych

• 11 V ukazać się miał w „Nowym Kurierze Polskim” wywiad z Piłsudskim, który zmieszał z błotem Witosa i jego rząd - policja zarekwirowała gazety, na ulicach dochodziło do przepychanek i demonstracji, ludzie wznosili okrzyki przeciw Witosowi, młodzież rozbijała się po mieści śpiewając „Pierwszą Brygadę”

• zamach stanu Józefa Piłsudskiego

• już 9 V pod Warszawą w Rembertowie zaczęły się gromadzić się oddziały na manewry wojskowe, nad którymi dowództwo Żeligowski powierzył Piłsudskiemu

• nikogo nie zainteresował nieprzypadkowy dobór jednostek - w manewrach brały udział tylko oddziały, których dowódcy byli bezgranicznie wierni Piłsudskiemu

• 12 V 1926 rozpoczęły się ruchy wojsk zgromadzonych w Rembertowie - prezydent powrócił ze Spały do Warszawy i podjął działania przeciw Piłsudskiemu, który zajął Pragę i szykował się do sforsowania Wisły - doszło do spotkania na moście Kierbedzia, które do niczego nie doprowadziło - pod wieczór walki wybuchły na ulicach stolicy

• strona rządowa liczyła na pomoc generałów Galicy i Sikorskiego, tymczasem do Warszawy przybyły wojska Rydza-Śmigłego z Grodna - w Poznaniu gen. Sosnkowski próbował popełnić samobójstwo

• po stronie Piłsudskiego opowiedziały się KPP, PSL „Wyzwolenie”, Stronnictwo Chłopskie i Klub Pracy, oraz PPS, którego związki zawodowe zarządziły strajk, który uniemożliwił dotarcie do Warszawy wojsk prorządowych - udało im się to dopiero dzień później wieczorem

• gdy 14 V 1926 wojska rządowe dotarły już do stolicy, panem sytuacji był Piłsudski, a rząd wycofał się z Belwederu do Wilanowa, gdzie wkrótce znalazł się także prezydent Wojciechowski

• nadal niepewna była sytuacja w innych dzielnicach, pod Warszawą zbierała się zaś Armia Ochotnicza, gotowa walczyć z Piłsudskim, który nota bene w czasie zamachu przeszedł załamanie nerwowe i przestał panować nad sytuacją

• dzięki zabiegom Piłsudskiego nie dopuszczono do wydania broni robotnikom i masom ulicznym, które poparły zamach

• w zaistniałej sytuacji w nocy 14/15 V do dymisji podali się rząd i prezydent, którego urząd przeszedł tymczasowo w ręce marszałka sejmu, Macieja Rataja

• w wyniku zamachu poległo 379 osób, rannych było 920

• legalizacja zamachu

• utworzenie rządu

• tuż po przyjęciu dymisji rządu i prezydenta Rataj pojechał do Piłsudskiego, ten jednak spał - Rataj licząc na wykorzystanie chwili przystąpił do tworzenia rządu pojednania narodowego z Janem Dąbskim na czele, o czym poinformował prasę - jednak gdy Piłsudski się obudził cały plan runął - premierem został profesor Politechniki Lwowskiej, Kazimierz Bartel z Partii Pracy - rząd miał charakter tymczasowy do czasu wyboru nowego prezydenta, a tekę ministra spraw wewnętrznych objął w nim Józef Piłsudski

• premier - Kazimierz Bartel

• MSZ - August Zaleski

• MSW - gen. Kazimierz Młodzianowski

• skarb - Gabriel Czechowicz

• sprawiedliwość - Wacław Makowski

• oświata - Józef Mikułowski-Pomorski

• przemysł i handel - Hipolit Gliwic

• rolnictwo i reformy rolne - Józef Radwan

• roboty publiczne - Witold Broniewski

• praca - Stanisław Jurkiewicz

• sytuacja była napięta, bowiem pod Ożarowem generał Ładoś zebrał wraz z generałem Rozwadowskim silną grupę, gotową bronić rządu, jednak oficerowie odmawiali wykonywania stanowczych rozkazów bez wyraźnej dyspozycji Rataja

• 16 V podpisano rozejm, a 17 V Rataj nakazał premierowi uporządkowanie sytuacji wojskowej - powołano Komisję Likwidacyjną pod przewodnictwem gen. Żeligowskiego, której zadaniem było zlikwidowanie wszelkich niekontrolowanych ruchów wojsk

• lewica parlamentarna domagała się przejęcia władzy przez Piłsudskiego i rozpisania nowych wyborów, na co Piłsudski się nie zgodził

• rosło napięcie w Wielkopolsce i na Pomorzu, gdzie mówiono nawet o separatyzmie i tworzeniu armii do walki przeciw Piłsudskiemu - te antyrewolucyjne nastroje wojskowych stopowali przede wszystkim Trąmpczyński i Dmowski

• Piłsudski straszył i sondował nastroje - wiedział, że jest panem w tej grze i chciał zmusić do zalegalizowania swojej władzy

• wybór prezydenta

• usilnie dążył Piłsudski do zwołania Zgromadzenia Narodowego celem wybrania nowego prezydenta

• 31 V 1926 doszło do zwołania Zgromadzenia Narodowego, które wybrało prezydentem Józefa Piłsudskiego (292 głosy) przed wojewodą poznańskim hr. Adolfem Bnińskim (193 głosy), przy 69 głosach nieważnych, w tym 6 oddanych przez komunistów na Stefana Łańcuckiego

• mimo korzystnej sytuacji w parlamencie, w którym niedawno przecież większość miał rząd Witosa, Piłsudski postanowił odrzucić wybór, aby skompromitować społecznie parlament, a także uniknąć wciśnięcia w ciasne konstytucyjne upoważnienia głowy państwa

• w zaistniałej sytuacji Piłsudski zaproponował jako kandydata na prezydenta Ignacego Mościckiego, którego kandydaturę poparli Bartel (kumpel z Politechniki Lwowskiej) i Rataj

• stronnictwa polityczne były całkowicie zaskoczone zarówno odrzuceniem wyboru przez Piłsudskiego, jak i zaproponowanym kandydatem, jednak Mościckiego poparły PSL „Wyzwolenie” i Stronnictw Chłopskiego, oraz niektórych posłów centrowych i prawicowych

• inne stronnictwa ostentacyjnie zgłosiły swoich kandydatów, mimo iż kandydat komunistów dr Alfred Fiderkiewicz nie uzyskał wymaganych 50 podpisów

• w pierwszej turze osiągnięto następujące wyniki:

• Ignacy Mościcki - 215 głosów

• Antoni Bniński - 211 głosów

• Dr Zygmunt Marek (PPS) - 56 głosów

• 63 głosy nieważne (w tym 20 dla Fiderkiewicza)

• w drugiej turze lewica nie popierała Mościckiego, ale również nie oddała swoich głosów na obszarnika Bnińskiego, słusznie kojarzonego z endecją, tym bardziej że kandydaturę Mościckiego popierał Rataj

• Ignacy Mościcki - 281 głosów

• Antoni Bniński - 200 głosów

• 64 głosy nieważne

• 4 VI zaprzysiężono prezydenta, który jako miejsce urzędowania objął Zamek Królewski - pierwszym jego posunięciem było przyjęcie dymisji rządu Bartla

• unormowanie sytuacji

• w celu zachowania pozorów legalności i swobody Bartel prowadził szerokie negocjacje w sprawie utworzenia nowego gabinetu, jednak wielu fachowców i polityków albo stawiało warunki, albo wręcz odmawiało udziału w rządzie - decydujący głos zresztą i tak należał do Piłsudskiego

• po negocjacjach Piłsudski wymógł na Bartlu przywrócenie zniesionego dekretu z 1921 roku o organizacji najwyższej władzy wojskowej, od czego uzależniał swój udział w rządzie

• oczywiście Bartel przystał na warunki Piłsudskiego i 8 VI 1926 roku powołano nowy rząd

• premier - Kazimierz Bartel

• MSW - gen. Kazimierz Młodzianowski

• MSZ - August Zalewski

• skarb - Czesław Klaner

• sprawiedliwość - Wacław Makowski

• wyznania religijne i oświata - Józef Mikulski-Pomorski (później

Antoni Sujkowski

• rolnictwo - Aleksander Raczyński

• przemysł i handel - Eugeniusz Kwiatkowski

• roboty publiczne - Witold Broniewski

• praca i opieka społeczna - Stanisław Jurkiewicz

• komunikacja - Paweł Romocki

• reformy rolne - doc. Witold Staniewicz

• stronnictwa polityczne wobec rządów pomajowych

• lewica

• PPS

• poparło Piłsudskiego w trakcie zamachu, wydawali odezwy i ogłosili strajk

• proponowali Piłsudskiego na prezydenta

• po odmowie przyjęcia przez niego wyboru byli kompletnie zagubieni

• domagali się aresztowania i osądzenia liderów poprzednich ekip

• w wyborach prezydenckich ostentacyjnie wystawili swoich kandydatów

• KPP

• początkowo miała od wyboru albo poprzeć Piłsudskiego, albo rząd - zdecydowała się na to pierwsze, upatrując mniejsze zło w poparciu Piłsudskiego i próbie wywołania rewolucji

• w trakcie wydarzeń usiłowała zaktywizować inne grupy radykalne, a także usiłowała wywołać rewolucję i przekazać władzę dyktatorską w ręce Piłsudskiego

• gdy z koncepcji komunistycznych nic nie wyszło komuniści ogłosili, że poparcie udzielone w V Piłsudskiemu było błędem i powrócili do opozycji

• centrum

• PSL „Wyzwolenie”

• przez cały okres w czasie i po zamachu popierało działania Piłsudskiego

• Stronnictwo Chłopskie

• liczyło na przyspieszenie przemian rolnych w kraju, poparło Piłsudskiego

• PSL „Piast”

• obalone i odsunięte od władzy protestowało przeciw zamachowi, ale jednocześnie nie chciało dopuścić do przedterminowych wyborów parlamentarnych

• w końcu zdecydowało się poprzeć legalizację zamachu licząc, iż Piłsudski utrzyma niezależność parlamentu

• konserwatyści

• zdecydowanie poparli Piłsudskiego

• liczyli na nowe stanowiska i powrót do wpływów politycznych, które zresztą świeżo po zamachu otrzymali

• prawica

• endecja i SChN

• najbardziej krytycznie opowiadały się wobec Piłsudskiego siły prawicowe z ziem dawnego zaboru pruskiego, lecz część ziemiaństwa przeszła na stronę zamachowców

• niektóre siły prawicowe usiłowały zmontować zamach stanu, jednak nieprzejednana postawa Rataja nie dawała szans na sukces

• istniała koncepcja wysunięcia jako kandydata na prezydenta Wojciechowskiego, jednak ten zdecydowanie odmowił

• wobec braku siły fizycznej i moralnej na prawicy Dmowski ubolewając przyjął linię podobną do PSL „Piast” - akceptacja faktów dokonanych w zamian za możliwość dalszego działania parlamentu w niezmienionym składzie

• NPR

• wiadome było, że we wszystkich posunięciach poprzez Piłsudskiego

• możliwość poparcia dla koncepcji prawicowych uzależniona była od znalezienia jednego, wspólnego wszystkim kandydata, co jednak w owej sytuacji było niemożliwe

• mniejszości narodowe

• słowiańskie - zdecydowanie z rezerwą i obawą podchodziły do wydarzeń majowych

• Niemcy - gorąco poparli działania Piłsudskiego, widząc w tym szansę na ograniczenie wpływów politycznych prawicy

• nowela sierpniowa

• jednym z pierwszych posunięć rządu Bartla było złożenie w sejmie projektu zmiany konstytucji, który wzmacniałby władzę prezydenta (weto wobec parlamentu, rozwiązywanie izb, rozporządzenia z mocą ustawy) - za główną przyczynę zaistniałego kryzysu politycznego uważano partyjniactwo, sejmokrację i politykierstwo

• z własną koncepcją wystąpiły również inne kluby sejmowe:

• ZL-N, SChN, ChD i PSL „Piast: - domagały się jeszcze większego umocnienia władzy wykonawczej, przesunięcia kompetencji z sejmu do senatu, ograniczenia immunitetu parlamentarnego, zmiany ordynacji wyborczej celem ograniczenia wpływów politycznych mniejszości narodowych

• próby zmiany konstytucji w zaproponowanym kształcie torpedowała lewica, co tylko jeszcze bardziej dezorientowało środowisko PPS

• pozostałe partie centrowe, PSL „Wyzwolenie” i Stronnictwo Chłopskie, zgodziły się przesłać projekty do komisji, co oznaczało, że nie będą się zasadniczo sprzeciwiać zaproponowanym zmianom

• taktyka prawicy i PSL „Piast” opierała się na założeniu, że do władzy uda się legalnie powrócić, co przy wzmocnieniu władzy wykonawczej dawałoby szansę na pozbawienie wpływów piłsudczyków

• 2 VIII 1926 przyjęto nowelizację konstytucji w projekcie zbliżonym do projektu rządu - poparły go partie od prawicy po Stronnictwo Chłopskie i PSL „Wyzwolenie”, przeciw była PPS, lewica rewolucyjna i mniejszości narodowe

• postanowienia (8 artykułów, zmiana 6 istniejących)

• najpóźniej 5 miesięcy przed końcem roku budżetowego rząd zobowiązany był złożyć sejmowi projekt nowego budżetu, a ten miał ściśle określony czas na jego redagowanie - w wypadku przekroczenia czasu budżet przyjmowany był w kształcie projektu rządowego, lub projektu tej z izb, która uwinęła się w czasie

• prawo do rozwiązania parlamentu przypadło prezydentowi, który czynił to na wniosek rządu i nie musiał mieć zgody senatu

• prezydent w czasie rozwiązania parlamentu miał prawo do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy we wszystkich dziedzinach, za wyjątkiem kilku najważniejszych (wojsko, konstytucja, ordynacja wyborcza, budżet, wojna, sprawy gospodarcze) - rozporządzenia traciły moc, jeśli w czasie normalnego funkcjonowania parlamentu ten nie zatwierdził ich w ciągu 14 dni

• wotum nieufności dla rządu bądź ministra nie mogło być głosowane na tym samym posiedzeniu, na którym zostało zgłoszone (przez minimum 1/6 + 1 posła)

• pierwsze precedensy konstytucyjne

• gdy parlament odwołał przy debacie budżetowej dwóch ministrów, następnego tygodnia ponownie powierzono im stanowiska - w wyniku ewentualnego ponownego ich odwołania grożono obu izbom przedterminowymi wyborami

• rząd uznał, że w zgodzie z konstytucją jest, jeżeli prezydent podpisze jedynie zarządzenie o zwołaniu sesji bez jej otwierania - umożliwiło to zwoływanie parlamentu i nieotwieranie go przez długi czas, a także ukrócenie permanentnego w praktyce sposoby debatowania sejmu