Gerhard Lohfink, Rozumieć Biblię.

Wprowadzenie do krytyki form literackich,

przeł. Bogusław Widła, Warszawa 1987.

WSTĘP

• dziecko pyta matkę o niebo, może zapytać o Zwiastowanie.

1. Stałe formy w życiu codziennym i w literaturze.

1. List do cioci Pauliny.

• list Marka Tulliusza Cicero do Kwintusa, w listach antycznych często brak miejscowości i daty (jeśli już jest, to na końcu), stała formuła: „Cicero pozdrawia swego brata Kwintusa” lub: „Ga-jus do Tytusa”, brak podpisu, tylko „Vale! - Bądź zdrów!”.

2. Przepis kulinarny starego Katona.

• w dziele „O gospodarstwie wiejskim” zawarł przepis na sernik, zwięzłość, forma przepisów nie zmieniła się przez wieki.

3. Nekrologi.

• współczesny Jana Kowalskiego i z 1651 r. Marii Bülgin z Detwang.

• na nekrologu XVI-wiecznym: nazwisko zmarłej, krótka charakterystyka, wiek, data śmierci i jej charakterystyka (śmierci), życzenie, by dusza zmarłej dostąpiła zbawienia.

• autor stwierdza, że forma nekrologu przez wieki też nie uległa zmianie.

4. Kazanie.

• uroczyste rozpoczęcie kazania.

5. Rozmowy po pracy.

• rozmowy po wyjściu z biura.

6. Powitanie na pustyni arabskiej.

• na pytanie „co nowego?” opowiada się same dobre rzeczy.

7. Od wiersza do powieści.

2. Co to jest krytyka form?

• odkrywanie i opisywanie stałych form określonego rodzaju w życiu codziennym, w literaturze, słowie, piśmie, przedstawianie zamiaru słownego tych form i ich kontekstu życiowego (Sitz im Leben).

1. Odkrywanie stałych form.

• prognoza pogody.

• objawienia biblijne.

• 1930 r. Andre Jolles „Einfache Formen” - legenda, saga, przysłowie, bajka.

2. Opisywanie stałych form.

• określone zwroty - rozpoznajemy gatunek (list, nekrolog) - styl gatunkowy określonej formy.

• trzeba zbadać, czy odnośna forma rozpoczyna się od typowych, stale występujących elemen-tów formalnych (miejsce, data, zwrot do adresata, itp.).

3. Pojęcie intencji wypowiedzi.

• „Jak leci?” „Dobrze” - zawarcie / umocnienie komunikacji.

• w dziejach Kościoła - wiele zamieszania i cierpienia z powodu niewłaściwego określenia ga-tunków i form. Biblijne teksty nastawione na przepowiadanie brano za informacje, teksty no-wotestamentalne zmierzające do napomnienia uważano za przepisy prawne.

4. Tak zwany kontekst życiowy (Sitz im Leben).

• Herman Gunkel wprowadził krytykę form jako metodę do biblistyki nowożytnej.

• Sitz im Leben - siedlisko życiowe, uwarunkowanie miejsca i czasu, środowisko życiowe, kontekst życiowy.

• hymn ma swój kontekst w kulcie świątynnym.

• Martin Dibelius - twórca nowotestamentalnej krytyki form, reprezentował pogląd, że teksty (takie jak o zachowywaniu postów Mk 2, 18-20), zanim wprowadzono do Ewangelii, były prze-kazywane ustnie jako przykłady kaznodziejskie. Formę zwięzłego dydaktycznego opowiada-nia, zawierającego w punkcie centralnym słowa Jezusa, nazywa on „paradygmatem” (opo-wiadanie służące jako przykład).

• niemal wszystkie teksty starotestamentalne, kiedy posługujemy się nim dzisiaj, mają nowy kontekst życiowy. Bowiem przeminęły instytucje Izraela niegdyś z nimi związane.

• saga, dramat, bajka, pieśń miłosna.

• pieśń pogrzebowa:

• 2 Sn 1, 19-27 Dawid śpiewa nad Saulem i Jonatanem.

• pieśń pogrzebowa staje się pieśnią satyryczną - Iz 14, 4-21, śpiewa o śmierci obcego im-peratora za jego życia - przykład świadomej zmiany kontekstu życiowego określonej for-my.

• studenci portugalscy puścili w obieg ulotkę z prowokacyjną wypowiedzią na temat Jezusa.

• określenie samej tylko formy nie wystarcza w krytyce form. Należy określić także funkcję da-nej formy i jej aktualny kontekst życiowy. Forma może być użyta w zupełnie innym celu, dla-tego że może być ona przedmiotem manipulacji, może otrzymać całkowicie nową funkcję i zupełnie nowy kontekst życiowy.

3. Stałe formy w Biblii.

1. Wielość gatunków i form biblijnych.

• większość książek zawiera zawsze (bez wyjątków) tylko jeden gatunek literacki.

• w Biblii znajdują się teksty z różnych stuleci i różnych autorów, należące do najróżniejszych gatunków: Ewangelie, listy, zbiory listów, księgi prorockie, pisma apokaliptyczne, pisma dyda-ktyczne, księgi mądrościowe, śpiewnik, księgi historyczne. Wielkie gatunki obejmują gatunki pomniejsze: relacja historyczna, saga, mit, bajka, baśń, paradygmat, kazanie, napomnienie, wyznanie, opowiadanie dydaktyczne, przypowieść, parabolę, alegorię, sentencję proroka, sentencję prawniczą, sentencję mąrościową, przysłowie, zagadkę, mowę, wykład, spis, mod-litwę, pieśń.

• stara Biblia Eckera (do 1957 r. służyła Niemcom do nauki religii i katechizm) - księgi dydakty-czne i prorockie na plan dalszy, w ogólnym spisie dziejów są fragmenty nie znajdujące się w Biblii (św. Paweł po uwolnieniu na Wschód).

2. Owieczka biedaka.

• przypowieść o siewcy MK 4, 3-9.

• przypowieści opowiadają o wydarzeniach typowych i codziennych lub jednorazowych i niezwykłych (parabole), np. o synu marnotrawnym, roztropnym rządcy, owieczce biedaka.

• są przypowieści, które można rozpoznać jako przypowieści już po wstępie lub po typie ich tre-ści, oraz takie, które ukrywają z początku swój gatunek, posługują się świadomie formą relacji i można je zindentyfikować jako przypowieści dopiero na podstawie sytuacji i okoliczności to-warzyszących.

• przypowieści biblijne mówią o faktach rzeczywistych, ale nie w sposób historyczny, lecz obra-zowy.

3. Jonasz i jego Bóg.

• opowiadanie dydaktyczne ma na celu pouczenie, autor posługuje się typizacją.

• księga kończy się pytaniem, na które słuchacz / czytelnik sam musi odpowiedzieć: „czy słusz-nie się oburzasz?” (dotyczy jednostki).

4. Saga o ofiarowaniu Izaaka.

• staratestamentalista Gerhard von Rad nazywa księgę Rodzaju „najdoskonalszą pod wzglę-dem formy i najbardziej treściwą ze wszystkich”.

• opowiadanie poucza i przedstawia autentyczną historię.

• prawdziwe opowiadanie przekazywane początkowo ustnie.

• fragment historii rodzinnej.

• saga - tekst, który zmierza do ukazania historii narodu za pomocą historii jednostki i jej rodzi-ny, który odzwierciedla wielorakie doświadczenia całego narodu, który zanim został spisany, przekazywany był ustnie.

5. Bunt Absaloma.

• opowiadanie historyczne.

• historia sukcesji tronu Dawida - wtórnie kanoniczna.

• opowiadanie obszerne, większa liczba osób, konkretne szczegóły, brak typizacji, historia do-czesna.

• prawdziwa historia z całym splotem jej jednostkowych bohaterów, grup i sił społecznych z jej „nielogicznością”; z tym wszystkim, co w niej przypadkowe.

• historyk rzymski Salustiusz „Sprzysiężenie Katyliny”.

• klasyczne opowiadanie musi wciąż poddawać rzeczywistość stylizacji, musi wiele opuszczać, upraszczać. Zezwala pośrednio na wyrażenie opinii autora. Nie podaje źródeł, koloryt, życie, dramatyzm, poglądowość, potrafi zaabsorbować i skłonić do myślenia.

6. Kronika dworska i dziennik podróży.

• spis (królów, podbitych miast, przodków), dziennik, rocznik / annał.

• kronika prywatna: na małej przestrzeni duża liczba rzeczowo uszeregowanych faktów, wy-mienione są fakty niezależne od siebie, pozbawione ewentualnej przydatności dla wątku epi-ckiego.

• dziennik - podróże Pawła.

7. Aresztowanie Jezusa.

• opowiadanie historyczne poddaje interpretacji ówczesne zdarzenia, logicznie porządkuje po-jedyncze fakty, tym samym je interpretując, nie cofa się przed włożeniem w usta Jezusa słów naświetlających i interpretujących historyczne zdarzenie.

• komentarz i interpretacja mogą uwydatnić głębię historii, jej tajemnicę i wewnętrzny sens.

8. Zwiastowanie narodzin Jezusa.

• schemat zwiastowania:

• pojawienie się istoty niebiańskiej.

• zapowiedź narodzin syna.

• określenie jego imienia.

• objawienie jego przyszłości - sens główny.

• schemat powołania:

• Bóg wypowiada słowa powołania - sens główny.

• powołany wyraża wątpliwości.

• Bóg rozprasza te wątpliwości, udzielając odpowiednich wyjaśnień.

• na potwierdzenie wyjaśnień Bóg daje znak.

• punkt kulminacyjny (główny sens).

• opowiadanie chrystologiczne, opowiadanie-wyznanie.

9. Mowa objawiająca.

• gatunki, które nie opowiadają o wydarzeniach, lecz odtwarzają słowa i mowy.

• samoprezentacja i obietnica Jezusa u Jana.

• schematy kaznodziejskie.

• paralelizm obietnicy i groźby

• mowa objawiająca Odkupiciela - stanowi późniejszą kompozycję pojedynczych wypowiedzi, pierwotnie istniejących oddzielnie. Poszczególne wypowiedzi należą do różnych gatunków: wypowiedź prorocka, przepowiednia, przypowieść.

• mowa prorocka - dominuje w trzech pierwszych Ewangeliach.

• Ewangelia św. Jana - własna tematyka, własny styl, kompozycja wczesnochrześcijańskiego teologa, rozwija obraz.

10. Słowa o rozwodzie.

• sama krytyka form i gatunków nigdy nie może rozstrzygać problemów historycznych, ma ona pomóc odczytać cel i intencję danego tekstu.

• Jezus stawia kobietę i mężczyznę na równi (partnerstwo).

• język prawniczy.

• oddalenie żony to cudzołóstwo, które zaczyna się od pierwszego pożądliwego spojrzenia.

• prowokacja do realizacji prawdziwej woli Bożej.

„Pieta” z Muzeum Niemieckiego w Nürnbergu (pocz. XV w.) i „Pieta” artysty współczesnego - Maxa Waltera, Vasbühl.

podziękowanie dla Maxa Waltera za godziny spędzone przed dziełami sztuki.

4. Jak odczytywać formy biblijne?

• Reinhold Schreider „Ukryty dzień” - Biblii nie można czytać jak ćwiczeń św. Ignacego. Można ją tylko wprowadzić w czyn.

• Ćwiczenia I, II, III:

• formę danego opisu określa zawsze jego cel.

• listy Pawłowe - zakończone wystylizowanym błogosławieństwem.

• opisując stałą formę językową trzeba uwzględnić jej główną intencję: informacja, opis, po-lecenie, zakaz, wyznanie, napomnienie, wezwanie, ogłoszenie.

• wiele gatunków świata starożytnego miało swój kontekst życiowy w instytucjach społecz-nych.

opracowały Aleksandra Araszkiewicz i Katarzyna Wielbowicz

1

1