Kontakty międzykulturowe

Wykład III.

Plan wykładu

• Kontakty interpersonalne a kontakty intergrupowe

• Teoretyczne ramy analizy kontaktów międzykulturowych

• Teoria tożsamości społecznej Tajfela

• Teoria kategoryzacji Ja Turnera.

• Poznawcza dostępność członkostwa grupowego

• Efekty kategoryzacji My - Oni

• Ja to My

• Inni to My

• Inni to Oni

• Emocje w kontaktach międzygrupowych

• Infrahumanizacja (dehumanizacja) innych.

• Stereotypy, uprzedzenia i dyskryminacja

• Konflikty międzygrupowe

• Film o konflikcie między Hutu a Tutsi, Ruanda, 1994: Czasem w kwietniu, reż. Raul Peck.

Kontakty interpersonalne a kontakty intergrupowe

• Kontakty interpersonalne

• Miedzy jednostką a jednostką

• Wyrazista tożsamość osobista jednostki

• Uwzględnianie cech osobistych, indywidualnych w percepcji i w zachowaniu

• Przynależność grupowa (kulturowa) jest tylko jedną z cech

• Przykład: Gustlik i Marusia, narodowość jest ważna, ale nie na tyle, by całkowicie zdeterminować wzajemne postawy

• Kontakty międzygrupowe

• Między przedstawicielami różnych grup (kultur)

• Wyrazista tożsamość społeczna jednostki

• Cechy osobiste, indywidualne są ignorowane

• Przynależność grupowa (kulturowa) determinuje postrzeganie i zachowanie

• Przykład: Polak Gustlik i Rosjanka Marusia, narodowość określa wzajemne postawy.

Teoria Tożsamości Społecznej
Henriego Tajfela (1972)

• Założenia

• Ludzie są motywowani do utrzymania pozytywnej koncepcji własnej osoby.

• Koncepcja własnej osoby w dużym stopniu wynika z identyfikacji z grupą.

• Ludzie osiągają pozytywną tożsamość społeczną dzięki procesom porównań międzygrupowych, których rezultat jest korzystny dla własnej grupy.

• Paradygmat grupy minimalnej

• Podział badanych na dwie grupy wg jakiegoś kryterium

• Zadanie przyznawania punktów członkom grupy własnej i obcej

• Badani przyznawali więcej punktów członkom swojej grupy.

Teoria Kategoryzacji Ja
Johna C. Turnera (1985)

• Kategoryzacja Ja

• poznawcze włączenie Ja do pewnej klasy bodźców i potraktowanie go jako identycznego z tymi bodźcami, w przeciwieństwie do bodźców przynależnych do innej klasy.

• Kategoryzacja Ja może się odbywać na różnych poziomach abstrakcji

• Ja jako istota ludzka (ludzie vs nie-ludzie);

• Poziom międzygrupowy (grupa vs grupa) - tożsamość społeczna;

• Poziom interpersonalny (jednostka vs inni członkowie grupy) - tożsamość osobista.

• Przestawianie się z tożsamości osobistej na społeczną w zależności od kontekstu.

• Gdy tożsamość osobista jest zaktywizowana, Gustlik widzi Marusię

• Gdy tożsamość społeczna jest zaktywizowana, Gustlik widzi Rosjankę

Poznawcza dostępność członkostwa grupowego: czynniki sytuacyjne

• Bezpośrednie wskazówki

• Tytuły formalne, etykietki nieformalne, przezwiska, wygląd, mundur, pewne praktyki społeczne (np. zniżka dla emerytów), określone przedmioty (np. wózek inwalidzki)

• Obecność członków grupy obcej

• Obecność mężczyzn w grupie, obecność obcokrajowca, dźwięk obcego języka.

• Bycie mniejszością

• Małe grupy w większym stopniu niż duże grupy wymuszają myślenie o własnej osobie w kategoriach grupowych.

• Konflikt lub współzawodnictwo międzygrupowe

• Czynnik najsilniej wpływający na dostępność kategorii (np. mecze piłkarskie; kłótnie).

Poznawcza dostępność członkostwa grupowego: czynniki stałe

• Wpływy kulturowe

• Kultury kolektywistyczne

• Kładą nacisk na przynależność grupową;

• Przynależność do niektórych grup może być trwałym elementem pojęcia Ja.

• Kultury indywidualistyczne

• Zachęcają do myślenia o sobie w kategoriach cech indywidualnych;

• członkostwo w grupach jest płynne i mniej stabilne.

• Różnice indywidualne

• Przynależność grupowa mająca szczególne znaczenie dla jednostki jest szczególnie często aktywizowana i dzięki temu bardziej dostępna poznawczo.

Efekty kategoryzacji: Ja to My

• Aktywizacja członkostwa grupowego ma wpływ na koncepcję Ja (spostrzeganie i wartościowanie siebie).

• Depersonalizacja Ja (zgodnie z teorią Turnera): ludzie spostrzegają siebie jako typowego członka grupy,

• Np. Gustlik spostrzega siebie jako typowego Polaka

• Samoocena jednostki (zgodnie z teorią Tajfela) zależy od sukcesów i niepowodzeń grupy

• Np. samoocena Gustlika jest wzrasta po bitwie, w której zwyciężyli Polacy

Efekty kategoryzacji: Inni to My („swoi”)

• Dostępne poznawczo członkostwo w grupie

• ma pozytywny wpływ na to, jak spostrzegamy, oceniamy i traktujemy innych członków grupy.

• Spostrzeganie członków grupy własnej:

• wzrasta ocena podobieństwa do nas na dymensjach związanych z członkostwem w grupie,

• Jednocześnie wzrasta świadomość ich unikalnych cech, zwłaszcza w obszarach nie związanych z członkostwem.

• Lubienie „swoich”

• Atrakcyjność członków grupy własnej jest oparta na świadomości wspólnego członkostwa.

• Procesy atrybucyjne korzystne dla członków grupy własnej

• My wygraliśmy, bo jesteśmy dobrzy; przegraliśmy z powodu pogody

• Spostrzeganie negatywnych zachowań jako przypadkowych i izolowanych

• Traktowanie swoich sprawiedliwie i altruistycznie.

• Poświęcanie swoich interesów na rzecz grupy

Efekty kategoryzacji: Inni to Oni („obcy”)

• Dostępne poznawczo członkostwo w grupie

• może mieć negatywny wpływ na percepcję, ustosunkowanie i zachowanie wobec członków innych grup.

• Homogenizacja grupy obcej: oni wszyscy są tacy sami

• Przecenianie różnic między grupą własną a obcą

• Koncentracja na różnicach między grupami, zwłaszcza na dymensjach ważnych dla tożsamości społecznej.

• Dyskryminacja grupy obcej (faworyzacja grupy własnej)

• Wzmocniona w sytuacji zagrożenia samooceny / tożsamości społecznej.

Potencjalne konsekwencje podziału na
My i Oni: emocje

• IET - Intergroup Emotions Theory

• Wyrazista tożsamość społeczna powoduje, że sytuacje istotne dla tej tożsamości, również generują emocje (podejście międzygrupowe).

• Jednostce osobiście nic nie grozi, ale może odczuwać specyficzne emocje, gdy coś sprzyja albo zagraża jej grupie.

• Ludzie odczuwają strach lub niepokój, gdy grupa obca wprowadza zagrożenie dla ich grupy.

• Gniew, gdy grupa obca o niższym statusie stawia nieusprawiedliwione wymagania.

• Specyficzne emocje wiążą się ze specyficznymi wzorami zachowania

• Ofensywnymi lub defensywnymi, w zależności od relatywnego statusu grup

• Strach prowadzi do ucieczki; Gniew do agresji; wstręt - do unikania

Potencjalne konsekwencje podziału na
My i Oni: niepokój

• Koncepcja niepokoju międzygrupowego Waltera Stephana i Cookie Stephan (1985)

• Niepokój doświadczany przez obie strony kontaktu międzygrupowego, wywołany przewidywaniem negatywnych skutków interakcji.

• Klasyfikacja przewidywanych skutków:

• Psychologiczne: negatywne skutki dla Ja

• w trakcie interakcji człowiek może poczuć się zażenowany, sfrustrowany, zakłopotany, niekompetentny itd.

• Behawioralne

• skrzywdzenie, wykorzystanie przez grupę obcą

• Negatywne reakcje ze strony grupy obcej

• Wyśmianie, odrzucenie

• Negatywne reakcje ze strony grupy własnej

• obawiać odrzucenia przez własną grupę za kontakt z grupą obcą; posądzenie o nielojalność.

Potencjalne konsekwencje podziału na
My i Oni: dehumanizacja

• Koncepcja infrahumanizacji (dehumanizacji) w relacjach międzygrupowych Leyensa i wsp. (2001)

• Emocje pierwotne:

• Radość, smutek, gniew, strach, wstręt, zdziwienie;

• Są odczuwane przez ludzi i przez istoty niższego rzędu

• Emocje wtórne:

• Podziw, duma, nostalgia, zarozumiałość, wyrzuty sumienia, uraza”

• Są bardziej „ludzkie”, bo mają lepiej rozbudowany składnik poznawczy, są bardziej moralne, mniej intensywne, dłużej trwają

• Zdolność do ich odczuwania jest warunkiem koniecznym bycia istotą ludzką.

• Grupie obcej odmawia się odczuwania emocji wtórnych, a więc jest ona mniej „ludzka”.

• „Infrahumanizacja” cechuje każdy kontakt miedzygrupowy, gdy dochodzi do podziału na My i Oni.

Stereotypy, uprzedzenia, dyskryminacja

• Stereotypy

• Poznawcza reprezentacja grupy społecznej lub kategorii; skojarzenie cech (i emocji) z członkami danej grupy lub kategorii.

• Np. stereotypy etniczne, narodowe, rasowe, płciowe, zawodowe, dotyczące osób niepełnosprawnych, chorych psychicznie, gejów itp.

• Uprzedzenia

• Reakcja emocjonalna, najczęściej negatywna, w stosunku do członków pewnych grup lub kategorii.

• Np. niechęć, wrogość, lęk, niepokój, zakłopotanie, wstręt, irytacja, także: podziw, admiracja

• Dyskryminacja

• Negatywne lub krzywdzące działanie wymierzone przeciwko innym ludziom z powodu ich przynależności do określonej grupy.

• Np. Holocaust, apartheid, niższe płace dla kobiet, problemy ze znalezieniem pracy po 40-ce itp.

Kształtowanie stereotypów poprzez uczenie się społeczne

• Uczymy się stereotypów pośrednio w szczególnych kontekstach społecznych, ekonomicznych, kulturowych, religijnych, politycznych.

• Obserwowanie modeli

• Dom, szkoła (podręczniki szkolne), środowisko rówieśnicze, idole, instytucje społeczne (np. Kościół)

• Przyswajanie norm społecznych (kulturowych)

• Język (nazywanie, etykietkowanie) i komunikacja,

• Reguły języka politycznie poprawnego

• Rola środków masowego przekazu

• Sposób przedstawiania grup etnicznych, mniejszościowych, zawodowych itp. w literaturze (Szekspir, baśnie), telewizji, kinie, gazetach, internecie, w reklamach

Zmiana uprzedzeń poprzez kontakt międzygrupowy

• Hipoteza kontaktu Allporta (1964):

• W pewnych warunkach bezpośredni kontakt między członkami różnych grup może zmniejszyć stereotypizację, uprzedzenia i dyskryminację.

• Warunki konieczne, zapewniające redukcję uprzedzeń

• Uczestnicy kontaktu powinni mieć taki sam status społeczny.

• Interakcje nastawione na współpracę niż na współzawodnictwo (wzajemna zależność i wspólny cel).

• Kontakt jest wspierany instytucjonalnie (odpowiednie normy społeczne).

• Powinien odbywać się w warunkach relatywnie dużej bliskości psychologicznej (interakcje „twarzą w twarz”, przyjacielskie).

• Konsekwencje kontaktu powinny być pozytywne.

• Interakcje powinny być między osobami o podobnych kompetencjach, przekonaniach, wartościach.

• Kontakt powinien się odbywać z wieloma różnymi członkami grupy obcej w wielu różnych sytuacjach.

Źródła konfliktów międzygrupowych:
rywalizacja materialna - rywalizacja społeczna

• Walka o dobra materialne czy o respekt, szacunek, słuszne prawa dla grupy?

• U podłoża większości konfliktów międzygrupowych leży rywalizacja o zasoby materialne; konflikt mógłby być łatwo rozwiązany, gdyby chodziło tylko o dobra materialne.

• Grupy walczą także o dobra „niematerialne”; dla grup często ważniejszy jest respekt niż korzyści materialne

• Paradygmat grupy minimalnej: przyznawanie punktów własnej grupie tak, by zdobyć przewagę nad grupą obcą, nawet kosztem wielkości absolutnego zysku.

• Konflikty międzynarodowe rozstrzygane są poprzez wojnę, która ma doprowadzić do zwycięstwa nad wrogiem, nawet jeśli koszty są wysokie (śmierć wielu ludzi, dewastacja środowiska, koszty materialne itp.)

Ostateczne rozwiązanie:
wyeliminowanie grupy obcej

• W miarę rozwoju konfliktu:

• Postawy międzygrupowe ulegają usztywnieniu,

• Wzajemne błędne postrzeganie staje się ekstremalnie uproszczone i negatywne /dehumanizacja wroga, np. Żydzi w propagandzie faszystowskiej przedstawiani jako robactwo/,

• Konflikt o dobra materialne (o kontrolę zasobów) staje się walką o supremację (o pokonanie przeciwnika,

• W przypadkach ekstremalnych chodzi o totalne zdominowanie, eksploatację, zniewolenie, nawet eksterminację („ostateczne rozwiązanie”).

• Procesy sprzyjające „ostatecznemu rozwiązaniu”

• Zdecydowana przewaga statusu przekształca chęci w czyny: siła pozwala na osiągnięcie swoich celów bez lęku przed odwetem słabego przeciwnika.

• Moralna ekskluzja przeciwnika („wyjęcie spod prawa”) umożliwia przedsięwzięcie wobec niego każdych, nawet najokrutniejszych działań.

• Rutynizacja działań obniża wrażliwość: „ludzie zachowują się jak maszyny”.

• „Ostateczne rozwiązania” w historii:

• Holocaust; Turcja (Ormianie), Kambodża; Argentyna, Rwanda

Społeczne i psychologiczne uwarunkowania ludobójstwa
wg Ervina Stauba („The roots of Evil”, 1995)

• Faszystowskie Niemcy; Turcja przeciwko Ormianom (1915 r.); Czerwoni Khmerzy w Kambodży przeciwko „prawicowej” inteligencji (1975 r.); rząd wojskowy w Argentynie przeciwko lewicującym partyzantom i ich sympatykom (1976 r.)

• Trudne warunki życia

• Pogarszanie się warunków ekonomicznych, inflacja, nierówności społeczne, bezrobocie, bezdomność, niepewność jutra, konflikty społeczne, przemoc, prześladowania polityczne itp.

• Czynniki kulturowe

• Tożsamość kulturowa, system wartości; np. nacjonalizm,przyznanie sobie prawa do władzy nad innymi narodami,

• Dewaluacja grup mniejszościowych, np. antysemityzm

• Orientacja autorytarna, szacunek dla władzy,

• Kultura monolityczna (np. totalitaryzm)

• Specyficzna ideologia (nazistowska - czystość rasowa; pan-Turcja)

• Eskalacja przemocy - coraz gorsze traktowanie grup mniejszościowych.

Rozwiązywanie konfliktów: typy rozwiązań

• Rozwiązania narzucone

• Jedna strona dyktuje rozwiązanie drugiej, np. po wygranej wojnie;

• Strona poszkodowana rzadko jest usatysfakcjonowana (Niemcy po I wojnie).

• Rozwiązanie to nie przynosi zakończenia konfliktu.

• Rozwiązania dystrybucyjne

• Obie strony zmuszone są do kompromisu i do ustępstw, np. podział terytorium, wysokość podwyżek płacowych

• Rozwiązanie nikogo nie satysfakcjonuje, ale może być lepsze niż koszty trwania w konflikcie.

• Rozwiązania integracyjne

• Najlepsze, bo zysk jednej strony nie musi oznaczać straty drugiej strony.

• Każda ze stron rezygnuje ze swego żądania, które nie jest dla niej najważniejsze, lecz dla drugiej strony bardzo ważne, np. związki rezygnują z walki o podwyżki, ale zyskują stałość zatrudnienia; konflikt między Izraelem a Syrią o Wzgórza Golan w r. 1967.

• Wymaga myślenia twórczego i rozpoznania potrzeb, celów, wartości i leżących u podłoża konfliktu motywacji obu stron.

Literatura

• Grzelak, J. Ł. i Jarymowicz, M (2000). Tożsamość i współzależność. [W:] J. Strelau (red.). Psychologia. Podręcznik akademicki. T. 3. Gdańsk: GWP

• Jasińska-Kania, A., Skarżyńska, K. (2001). Stereotypy narodowe i nacjonalizm w perspektywie międzynarodowych badań porównawczych. [W:] M. Kofta i A. Jasińska-Kania (red.). Stereotypy i uprzedzenia. Ss. 108-129. Warszawa: Scholar.

• Kwiatkowska, A. (2005). Emocje w kontaktach międzygrupowych. [W:] J. Nikitorowicz,, D. Misiejuk, M. Sobecki (red.) Region, tożsamość, edukacja, ss. 47-62, Białystok: Trans Humana (wersja elektroniczna).