13. Metoda karania - metoda wzmocnień negatywnych

Sposób oddziaływania wychowawczego za pomocą świadomie stosowanych kar, celem zapobiegania powtórzenia zachowań niezgodnych z obowiązującymi w życiu wartościami i normami. Inaczej mówiąc metoda ta stanowi z góry przewidywany sposób wywierania przymusu w tym celu, aby zminimalizować lub całkowicie przezwyciężyć przejawy nieprzystosowania czy niedostosowania społecznego.

Metodą karania nazywa się „każdą działalność wychowawczą polegająca na tworzeniu awersyjnych dla wychowanka zdarzeń pozostających w czasowym związku z jego określonym zachowaniem się”. ( przy czym kary /zdarzenia awersyjne/ są równoznaczne z wprowadzeniem czynników stricte awersyjnych, bądź z uniemożliwieniem korzystania z różnego rodzaju atrakcji (odebranie niektórych przywilejów).

MK obejmuje różne awersyjne zdarzenia/oddziaływania, bodźce/ : wyrażanie formalnej dezaprobaty/upomnienie, nagana/, wykluczenie z udziału w zabawie, ograniczenie przywilejów, swobód, pozbawienie uprawnień, odebranie przyjemnej czy pożytecznej rzeczy. Zakaz korzystania z różnych udogodnień, atrakcji, zamknięcie dziecka w pokoju / czyli czasowe odosobnienie/, lub stosowanie kar cielesnych.

Zalety i wady karania

Wady MK

• raczej tłumi niż wygasza niepożądane zachowania /częściej jest to chwilowe zachowanie niż całkowite wyeliminowanie/

• w pozytywnych skutkach bywa krótkotrwała

• nadmiar karania wyzwala skłonność do agresji, kłamstwa, dogmatyzmu i uprzedzeń

• powoduje frustrację, lęk, niepewność,

• sprzyja poczuciu niższości

• budzi uczucie nienawiści

• nierzadko mimowolnie wzmaga zachowania podlegające karaniu

• wg niektórych MK jest wręcz szkodliwa /karanie potrafi przybrać postać bolesnych i nader okrutnych oddziaływań, będących źródłem frustracji i nerwic/

• kary fizyczne - uwłaczają godności osobistej, wzmaga agresywność i uprzedzenia wobec dorosłych

• kary niesprawiedliwe - budzą chęć odwetu

Zalety

• Funkcja sterowania postępowania człowieka dzięki informowaniu go o bolesnych lub nieprzyjemnych następstwach takiego postępowania

• Karanie jest przekazem informacji o przykrych konsekwencjach niepożądanych społecznie i moralnie zachowań

• Wychowawcze znaczenie MK polega na łącznym i naprzemiennym stosowaniu MK i metody nagradzania

• Kary naturalne - są najbardziej skuteczne, są nieuniknionym naturalnym następstwem jakiegoś niewłaściwego zachowania /np. przejedzenie się lub nieostrożna jazda na rowerze/ kary te charakteryzują się konsekwencjami wynikającymi z faktycznego porządku świata nie zaś zostały narzucone przez dorosłych

Warunki skuteczności karania

• Pozytywny stosunek karanego do każącego

• Karanie nie powinno urągać godności karanego

• Nie powinno być stosowane w chwili uniesienia

• Powinno być poprzedzone wyjaśnieniem szkodliwości czynu i na czym polega jego wina

• Było stosowane po przekonaniu wychowanka o tym że , postapoił niewłaściwie i należy mu się kara

• Ma miejsce bezpośrednio po wykroczeniu

• Stwarza wychowankowi możliwość rekompensaty

• Zależy od dyskretnego wymierzenia kary i stosowanie jej w przyjaznej atmosferze /tj. nie w obecności osób trzeci i w sposób bezduszny/

• Skuteczna kara ta ani zbyt surowa ani zbyt łagodna

14. Metody oddziaływań grupowych

Metody oddziaływań grupowych /metody grupowe/ polegaja na aktywizowaniu dzieci i młodzieży w działalności zespołowej i samorządowej, w tym w organizowaniu z ich pomocą różnego typu zajęć łącznie z lekcjami /umożliwienie im czynnego udziału w organizacji zajęć/.

Metoda organizowania działalności zespołowej

Polega na tworzeniu w klasie szkolnej lub grupie wychowawczej kilkuosobowych zespołów celem omówienia lub przedyskutowania interesujących dzieci i młodzież problemów oraz wykonanie przez nich konkretnych zadań o użyteczności praktycznej. Omawiane problemy mogą dotyczyć różnego rodzaju spraw, związanych z nauką, kulturą, moralnością i polityką; Wykonywanie zadań praktycznych wiąże się na ogół z powziętymi decyzjami w rozmowach i dyskusjach zespołowych. Zespoły tworzą się na zasadzie niemal pełnej dobrowolności.

Sposoby łączenia się uczniów w zespoły: ( Wg A. Kamińskiego)

1. zalecenie przez nauczyciela stworzenia w klasie określonej ilości zespołów by były mniej więcej równe / sposób jest skuteczny gdy uczniowie nie znają się dobrze lub gdy nie zna ich nauczyciel

2. uczniowie najpierw wybierają miedzy sobą najpierw tzw. grupowych a następnie deklarują do nich przynależność wg upodobań / skuteczny gdy uczniowie znają się dobrze a nie zna ich nauczyciel/

3. mianowanie przez nauczyciela grupowych których uważa za uczniów wyróżniających się, a następnie uczniowie deklarują do nich przynależność wg upodobań /zalecany gdy nauczyciel zna dobrze klasę/

4. naturalne dobieranie się uczniów w zespoły, pozostawia uczniom niemal całkowitą swobodę /zaleca się w klasach starszych/

Dobieranie się w pary koleżeńskie.

Polega na dobieranie się uczniów w pary koleżeńskie, a następnie łączenie ich przez nauczyciela z inną parą /łączenie takie jest możliwe gdy łączenie odbywa się wśród osób się akceptujących i lubiących nawzajem/. Z kolei pary łączą się w grupy cztero- sześcioosobowe lub sugeruje się im to. Warunkiem koniecznym do tworzenia się takich par jest odpowiedni klimat w grupie.

Fazy w tworzeniu zespołów

1. uwrażliwienie dzieci i młodzieży na wspólne zaspokajanie określonych potrzeb.

2. ustala się skład osobowy zespołu /dobierają go zazwyczaj sami uczniowie, ale niemal zawsze uwzględniają sugestie nauczyciela czy wychowawcy/

3. wyłonienie grupowych

4. zaktywizowanie w wykonywaniu różnego rodzaju zadań.

Powstające w ten sposób zespoły są powoływane na czas dłuższy (zespoły stałe), lub w zależności od doraźnych potrzeb (okolicznościowe), które przestają istnieć w chwili wykonania zadania.

Niebezpieczeństwa działalności zespołowej dzieci i młodzieży.

Występują zazwyczaj gdy;

• dorośli nie przejawiają większego zainteresowania taką działalnością

• członkowie danego zespołu odczuwają powierzone zadania jako im narzucone

• niekiedy może pojawić się zbyt silna rywalizacja pomiędzy zespołami /powstawanie tzw. paczek, czyli przesadne zgranie i destrukcyjne działanie grup/

• przynależność do grupy stwarza większe szanse uczniom bardziej zdolnym, niż mniej uzdolnionym

• może sprzyjać powstawaniu zespołów elitarnych i pospolitych na terenie klasy czy grupy.

Korzyści

• aktywizowanie dzieci i młodzieży

• uatrakcyjnianie zajęć

• dodaje odwagi w przejawianiu swej aktywności i samodzielności

• uczy współpracy z innymi

• pozwala przezwyciężać nieśmiałość, egoistyczną rywalizację i chęć dominacji nad drugim

• umożliwia lepsze poznanie i rozumienie uczniów, którzy zachowują się bardziej naturalnie w warunkach działalności zespołowej.

Metoda organizowania działalności samorządowej

Metoda organizowania działalności samorządowej nazywana metodą rozwijania samorządności /lub metodą społecznej interakcji, lub samorządową/. (Jest ona wkomponowana w metodę organizacji działalności zespołowej stanowiąc jej nierozłączna część).

Metoda ta polega na umożliwianiu wzmożonego współudziału w decydowaniu o wspólnych sprawach i wykonywaniu przez nich konkretnych działań zgodnych z powziętą wcześniej decyzją. Odbywa się to na ogół w obrębie funkcjonowania samorządu na terenie szkoły, klasy czy placówki wychowawczej.

Samorząd zazwyczaj powstaje z inicjatywy oddolnej czyli samych uczniów. Tylko samorząd umożliwiający przejawianie autentycznie samorządnej działalności stanowi silne wsparcie dla skutecznego zastosowania tej metody.

Metoda ta sprzyja;

• uczeniu się demokratycznych form współżycia społecznego i organizowania się na zasadzie stowarzyszenia ludzi równych wobec prawa,

• kształtowaniu się postaw prospołecznych, bezinteresownych świadczeń i pracy dla innych ludzi

• głębszemu pojmowaniu przez wychowanków odpowiedzialności moralnej, znaczenia autorytetu, prawa do odrębności, przekonań, tolerancji, zdolności do empatii i rozwijania tzw. wyższych uczuć,

• zapewnieniu im poczucia bezpieczeństwa (m.in. dzięki istnieniu mechanizmów samoobrony grupy wobec zagrożeń z zewnątrz)

Korzyści wynikające z zastosowania metody

• powstawanie wewnątrz grupowych norm moralnych, pozwalających rozróżnić to co godziwe od tego co nie godziwe

• powołanie i funkcjonowanie dla wspólnego dobra różnych organów samorządowych

• umożliwienie działań liczących się z ideą podmiotowości i partnerstwa, a tym samym świadome i celowe przeciwstawianie się wszelkim tendencjom do manipulowania nimi.

Powyższe korzyści są możliwe tylko po spełnienia, gdy samorządna działalność odbywa się w warunkach:

• umożliwienia podejmowania działań wyrastających z ich realnych sytuacji życiowych, zainteresowań i potrzeb

• stopniowego zwiększania zakresu współudziału wychowanków w decydowaniu o swoich sprawach i działaniu dla wspólnych celów

• włączanie do działalności samorządowej całej społeczności objętej strukturami organizacyjnymi samorządu

• stałego usprawniania i urozmaicania samorządnych działań

• stwarzanie odpowiedniego klimatu ułatwiającego identyfikowanie się ich z przynależną im społecznością, podporządkowana samorządowi.

Rodzaje metod organizowania działalności samorządowej (wg A. Kamiński)

• organizacja przez wychowanków różnych form zaspakajania ich potrzeb związanych z spędzaniem czasu wolnego (odpoczynkiem, rozrywką…)

• udzielanie samopomocy koleżeńskiej ( w postaci materialnej lub moralnej)

• ponoszenie współodpowiedzialności za ład i porządek (np. w formie dyżurów)

• wspólne rozwiązywanie zatargów koleżeńskich, także zachowań naruszających ogólnie naruszających norm współżycia.

Niebezpieczeństwa wynikające z stosowanie metody samorządności

• nadużywanie współzawodnictwa jako formy aktywizacji działalności samorządnej

• nadmiar aktywności i odpowiedzialności, tj. nieliczenie się z ich realnymi możliwościami,

• pozostawiania ich samym sobie, zwłaszcza w przypadku zatargów i konfliktów powstałych na tle samorządnej działalności

• przeistaczanie się grupy działaczy (przywódców) samorządu w groźne wychowawczo zjawisko „kliki”,

• osiąganie rzeczowych wyników kosztem strat wychowawczych (np. w postaci niespełnionych obietnic),

• przerost ingerencji wychowawczej ze strony wychowawcy (gorset wychowawczy)

• podejmowanie zbyt wielu zadań oraz zadawalaniem się doraźnymi i często zewnętrznymi efektami działań samorządnych,

• niebezpieczeństwo „blagi społecznej”, polegające na przynależności do zbyt wielu ogniw życia samorządowego.

Nie ulega wątpliwości, że skuteczność zastosowania metody samorządności w dużej mierze zależy od inwencji wychowawcy, a także jego zaangażowania w działalność podopiecznych.

Metoda współudziału uczniów w organizowaniu lekcji.

Można ją potraktować jako odmianę metody rozwijania samorządności, jednak jest ona samodzielną metodą oddziaływań grupowych.

Jest to metoda aktywizująca uczniów, możliwa jest do zastosowania zwłaszcza w organizowaniu lekcji i to zarówno w ich planowaniu, jak i przygotowywaniu, prowadzeniu i ocenianiu.

Skuteczność organizowanych w ten sposób lekcji;

• uczniowie chętnie się uczą i angażują w rozwiązywanie nurtujących ich problemów

• z łatwością nawiązują otwarte i szczere kontakty z nauczycielem

• okazują przychylny stosunek do szkoły, nauki szkolnej, i nauczycieli

• zachowują się spontanicznie i są zdyscyplinowani

• mają wysoką samoocenę i poczucie niezależności

• wykazują wzrost myślenia twórczego i pomysłowości

• mają rozbudzoną ciekawość

• przejawiają gotowość do kierowania własnym rozwojem

Metoda współudziału uczniów w organizowaniu lekcji jest przeprowadzana w czterech etapach;

1. umożliwienie uczniom udziału w planowaniu lekcji (udział taki zazwyczaj ogranicza się do wyboru tematu)współudział uczniów w planowaniu lekcji może przebiegać w następujący sposób

• uświadomienie znaczenia ich współudziału w planowaniu lekcji

• przedstawienie przygotowanego przez nauczyciela projektu planu

• ustosunkowanie się uczniów do przedstawionego lub wspólnie ułożonego planu

• sformułowanie ostatecznej wersji planu i uzyskanie na nią zgody klasy

• wypowiedzi uczniów dotyczące możliwości czynnego przez nich włączania się w jego realizację

• podsumowanie przez nauczyciela wypowiedzi uczniów.

Wspólnym planowaniem lekcji obejmuje się (poza doborem poszczególnych tematów) także konkretne zadania służące realizacji zaplanowanych zajęć lekcyjnych. / Lekcje takie magoą odbywać się 1 lub 2 razy w przeciągu 2-3 miesięcy i w odstępie 2-3 tygodni/

2. Przygotowywanie lekcji (najczęściej) w warunkach pracy zespołowej. W tym celu powołuje się zespoły doraźne, tj. z zamiarem przygotowania tylko jednej lekcji (2-3 osobowe), możliwe są również zespoły stałe (powoływane na dłuższy czas). Uczestnicy spełniają często rolę ekspertów w określonej dziedzinie wiedzy. Do ich zadań należy przeprowadzanie wywiadów, przygotowanie inscenizacji, gazetek, przygotowanie pytań problemowych jako tematów prac domowych czy dyskusji. Możliwa jest również praca indywidualna w postaci przedstawienia wiersza, piosenki, swojego hobby, ulubionej muzyki itp.

3. Wcielanie się uczniów w rolę nauczyciela, polegające na pełnieniu zadań, które wynikają z obowiązków pełnionych przez nauczycieli w systemie tradycyjnego nauczania. Pomimo że to uczniowie prowadzą lekcję to również nauczyciel jest odpowiedzialny za jej przebieg. Lekcjami odpowiednimi do współudziału uczniów są zajęcia przeprowadzane metodą nauczania problemowo-zespołowego. Istotnymi przejawami takiego współudziału są; stworzenie sytuacji problemowej, ustalenie i formułowanie problemów i ich rozwiązywanie w formie dyskusji oraz podsumowanie lekcji, zaproponowanie pracy domowej.

4. Ocenianie. Ostatnim etapem współudziału uczniów w organizowaniu lekcji jest ich ocenianie, którego podejmują się pod względem metodycznym i merytorycznym. Ocenianie to dotyczy kilku lub tylko jednej lekcji, uczniowie mogą poszukiwać odpowiedzi na pytania;

• Co w szczególny sposób podobało się nam na lekcjach i dlaczego?

• W jaki sposób poszczególne zespoły i uczniowie przyczynili się do urozmaicenia lekcji?

• Jakie trudności napotkaliśmy w przeprowadzaniu lekcji i co chcielibyśmy w nich zmienić i ulepszyć?

Jeśli chodzi tylko o jedną lekcję, można skoncentrować się na sposobie jej zaplanowania, przygotowania i prowadzenia. Na szczególną uwagę zasługuje ocenianie lekcji pod względem poprawności, jej przebiegu, zachowanie uczniów, ich aktywność i samodzielność.

15. Techniki wymiany opinii

Techniki wychowawcze, których cechą konstruktywną jest wymiana opinii dzieci i młodzieży, maja na celu głównie pogłębienie ich współżycia i współdziałania oraz bliższe ich poznanie. Składają się na nie takie techniki wychowania jak;

• technika „burza mózgów”,

• technika decyzji grupowej,

• technika sondażu opinii,

• technika swobodnej ekspresji słownej

• technika kontaktów międzyludzkich.

Technika „burza mózgów”

Technika „burza mózgów” umożliwia zgłaszanie własnych pomysłów dotyczących konkretnej sprawy, Odbywa się to w sposób całkowicie swobodny i nieskrępowany. Jednocześnie świadomie i celowo unika się uzasadnienia czy komentowania zgłaszanych pomysłów. Dzięki temu mogą pojawić się pomysły oryginalne i twórcze (wykraczające poza utarte schematy, nawet te niefortunne czy jałowe). Czyni się tak w nadziei, że i te mogą okazać użyteczne. Problem zazwyczaj określa się w postaci pytania ogólnego i kilku pytań szczegółowych. Technika ta przebiega w trzech etapach;

1. W pierwszym etapie ustala się i formułuje problem, jaki się pragnie rozwiązać, oraz zapoznaje się osoby biorące udział w „burzy mózgów” z obowiązującymi w niej zasadami;

• podawać pomysły w sposób zwięzły bez ich oceniania czy próby krytyki

• wypowiadać wszelkie pomysły, jakie przychodzą do głowy, szczególnie te oryginalne i fantastyczne

• zadbać o ilość pomysłów, ponieważ czym więcej tym większe prawdopodobieństwo sukcesu

• nie ograniczać się do własnych pomysłów lecz rozwijać, modyfikować pomysły innych.

2. Drugi etap polega na zgłaszaniu pomysłów w odpowiedzi na postawione pytania ogólne i szczegółowe.

3. Trzeci etap pozwala na krytyczną ocenę zgłaszanych pomysłów. Odbywa się dopiero w drugim dniu lub później.

Technika decyzji grupowej

Technika ta jest pomocna w przyswajaniu klasie lub grupie wychowawczej określonych norm współżycia i współdziałania. Dopomaga ona szczególnie w przezwyciężaniu sprzeczności, jaka zaistnieć może między przepisami regulaminowymi szkoły lub placówki opiekuńczo-wychowawczej a normami społecznymi (również tymi nie formalnymi). W ten sposób pragnie się ograniczyć czy wręcz wyeliminować przejawy nieprzystosowania społecznego, różnego rodzaju konflikty, antagonizmy, uprzedzenia, przeszkadzanie w zajęciach, spóźnienia, niepożądane zachowania itd….

Cele posługiwania się TDG jest uruchomienie procesów uwewnętrzniania pożądanych społecznie i moralnie norm regulujących współżycie w grupie. (zmiany oczekuje się głównie w wyniku omawiania z nimi różnych aspektów zachowań nieprzystosowawczych i powzięcia wspólnej decyzji w sprawie przestrzegania powszechnie uznawanych norm).

Technika decyzji grupowej z inicjatywy uczniów.

Technika decyzji grupowej z inicjatywy uczniów jest łatwiejszą odmianą i obejmuje następujące etap:

• ustalenie problemu (co utrudnia współżycie, współdziałanie w grupie)

• dyskusja o różnych aspektach problemu

• uświadomienie strat, jakie pociąga ze sobą brak rozwiązania problemu (czyni to nauczyciel, w sposób zwięzły, bez komentarza)

• zgłaszanie propozycji związanych z rozwiązywaniem problemu

• uświadomienie korzyści wynikających z rozwiązania problemu

• powzięcie wspólnej decyzji w sprawie konkretnych zachowań wychowanków (w wyniku jawnego głosowania przez podniesienia ręki)

Technika decyzji grupowej z inspiracji nauczyciela.

Technika decyzji grupowej z inspiracji nauczyciela może mieć następujący przebieg:

• poznanie sytuacji panującej w grupie pod względem poprawności zachowań uczniów

• określenie niezbędnych zmian i ulepszeń

• poinformowanie uczniów o konieczności zmian i ulepszeń, zgłaszanie konkretnych propozycji wprowadzania owych zmian i ulepszeń z uzasadnieniem

• zaaranżowanie rozmów i dyskusji na temat zaproponowanych zmian i ulepszeń

• powzięcie wspólnej decyzji

Po przeprowadzeniu techniki decyzji grupowej (jednej i drugiej) przewiduje się (po upływie czasu) wspólną refleksję nad skutkami podjętej decyzji. Chodzi o to aby uczniowie byłi świadomi tego czy:

1. powzięta decyzja znalazła swe praktyczne odbicie;

2. zaistniała zmiana pociągnęła za sobą oczekiwane skutki i kiedy były one najmniej widoczne

3. każdy uczeń postępował zgodnie z powziętą decyzją

4. pożądane są dalsze zmiany i jakie

5. wszyscy akceptują ulepszenia i zmiany.