SYSTEMY WIERSZA POLSKIEGO

Wiersz średniowieczny, str. 159-162:

• poezja meliczna (przeznaczona do wykonywania z muzyką)

• najważniejsza melodia, natomiast rytmizacja nie mogła wybić się czoło

• najczęściej jedno zdanie lub też jeden jego pełny fragment tworzył wers, zdanie zamykało się najczęściej w dystychu

• rymy nie zawsze występowały we wszystkich wersach utworu, często pojawiały się rymy wewnętrzne, były też niezwykle zróżnicowane, najczęstszy ich układ - parzysty

• sylabiczny rozmiar wersów nie jest ustalony

Wiersz sylabiczny, str. 162-168:

• regularny system wersyfikacyjny nazywa się sylabizmem

• twórcą w Polsce był J. Kochanowski

• ustaliły się normy pełnej rytmicznej ekwiwalencji wersów w płaszczyźnie językowej (tzn. bez odwołań do organizacji pozajęzykowej, jaką była organizacja muzyczna)

• zerwano z rygorem zgodności podziałów wersowych i zdaniowych

• wiersz sylabiczny posiada:

• jednakową liczbę sylab w wersie

• stały wewnątrzewersowy dział międzywyrazowy po jednakowej liczbie sylab, czyli tzw. średniówki, w wersach dłuższych niż ośmiozgłoskowe

• stały akcent na przedostatniej sylabie wersu, czyli stałą klauzulę paroksytoniczną

• akcent paroksytoniczny przed średniówką (to nie jest reguła)

• regularnie rozłożone rymów o ustabilizowanej przestrzeni półtarozgłskowej, a więc tzw. rymów żeńskich

• nie rymowany sylabowiec nazywa się wierszem biały

• rygorystyczne przestrzeganie równej liczby sylab umożliwiło wybór i rozgraniczenie różnych rozmiarów (formatów) wierszowych

• w sylabowcu bardzo wyraźnie uwidacznia się przerzutnia (zadanie jej polega przede wszystkim na ujawnieniu istniejących w mowie wierszowej dwojakich sygnałów intonacyjnego członowania, np. zaznaczanie granic zdań lub wersów; przerzutnia podkreśla uczucie; czasem może przygłuszyć klauzule, imitując mowę potoczną). Lubili ją Słowacki i Mickiewicz.

Wiersz sylabotoniczny, str. 169-187:

• wykształcił się poprzez usiłowania podkreślenia wyrazistości rytmizacji mowy, m.in. za ojców ów dziwa uważa się Nowaczyńskiego, Elsnera i Królikowskiego, natomiast rozwój nastąpił pod piórem Mickiewicza i Słowackiego,

• narzuca wypowiedzi dodatkowe, w porównaniu z sylabizmem, rygory rytmizacyjne

• zasadę równozgłoskowości (sylabizm) uzupełnia zasadą stałego miejsca sylab akcentowanych; wewnętrzne uporządkowanie wersu powstaje w wyniku niezmiennego następstwa zgłosek akcentowanych i nie akcentowanych

• rytmicznej powtarzalności podlega budowa akcentowa całego sylabicznie określonego wersu

• rytmikę wierszy sylabotonicznych określa się nie na podstawie sylabiczno-akcentowej budowy całego wersu, ale na podstawie dających się w nim wyodrębnić mniejszych cząstek rytmicznych zwanych stopami

• stopy są to powtarzające się w wersie jednakowe pod względem układu akcentowego zespoły sylab, z których jedna jest zawsze akcentowana, inne zaś nie. Pojęcie to piękne wywodzi się z metryki klasycznej.

• najczęściej występujące w wierszu polskim stopy:

• trochej ( _ _ ) 2 sylaby

• jamb ( _ _ ) 2 sylaby

• daktyl ( _ _ _ ) 3 sylaby

• amfibrach ( _ _ _ ) 3 sylaby

• anapest ( _ _ _ ) 3 sylaby

• dystrochej (peon trzeci) ( _ _ _ _ ) 4 sylaby

• o zaklasyfikowaniu konkretnego wiersza do poszczególnego układu stóp decyduje typ następstwa akcentów w wersie, przy czym mogą być brane pod uwagę nie tylko akcenty główne, ale i poboczne (czyli te, które powstają na zasadzie logicznego umieszczenia ich w tym, a nie w innym miejscu, bo tak lepiej brzmi - zmora, przez którą łatwo się pomylić)

• zestrój akcentowy - to sensowny znaczeniowo zespół sylab podporządkowanych wspólnemu akcentowi głównemu. Zestrojem może być zarówno pojedynczy wyraz (np. poznanie) jak i zespół wyrazów (np. czy znasz go), w którym wyrazy niesamodzielne akcentowo przyłączają się do wyrazu o akcencie samodzielnym. Zestrój akcentowy to (łatwiej) najmniejsza obdarzona znaczeniem cząstka, na jaką mówiąc dzielimy każdą wypowiedź

• czym się różni stopa od zestroju - odsyłam na str. 174

• nie uważa się za naruszenie budowy stopowej wypadku, kiedy stopa przed średniówką bądź w klauzuli jest niepełna, pozbawiona jednej lub nawet dwu ostatnich nie akcentowanych sylab, zjawisko to nazywa się kataleksą; analogiczny przypadek, kiedy to w stopie przed średniówką lub w klauzuli występuje nie akcentowana sylaba nadliczbowa zwie się hiperkataleksą

• wiersze sylabotoniczne, których wersy nie dają się „podzielić” na jednakowe stopy, a tylko na regularnie powracające układy stóp różnorodnych nazywa się logaedami

• regularny sylabotonizm występuje najczęściej w krótkich utworach lirycznych, „wygrywanych na jednej nucie”, mało udramatyzowanych, utrzymanych w jednym nastroju, przede wszystkim stylizowanych pieśniowo czy ludowo

• heksametr (najbliżej jest spokrewniony właśnie z wierszem sylabotonicznym), czyli sześciostopowiec: 4 pierwsze - daktyle lub trocheje, 5 - zawsze daktyl, ostatnia - trochej, przykłady: „Powieść Wajdeloty”, str. 185-187

• cechy heksametru:

• rozmiar wersu mieści się w granicach od trzynastu do siedemnastu sylab

• stały jest akcentowy układ ostatnich pięciu sylab w wersie ( _ _ _ _ _ ), tzw. adoniczny spadek klauzulowy

• pierwsza sylaba każdego wersu jest akcentowana (może to być akcent poboczny)

Wiersz toniczny, str. 187-193:

• powstanie wersyfikacji tonicznej było rezultatem nadania samodzielnej roli rytmicznej określonym ilościowo układom zestrojów akcentowych w poszczególnych wersach

• twórca w Polsce - J. Kasprowicz

• wyróżniająca i podstawowa cecha rytmiki to równozetsrojowość wersów, chociaż nie zawsze osiąga pełną regularność; nieistotny jest ani regularny rozkład akcentów, ani ustalony rozmiar sylabiczny

• przy opisie należy pamiętać, że zestrojowa budowa tekstu nie zawsze daje się w pełni jednoznacznie określić (dużo zależy od słownej interpretacji, albo po „ingardenowsku” od konkretyzacji warstwy słowno-brzmieniowej)

• granice składniowo-intonacyjne obok rozczłonkowania graficznego i ewentualnych rymów sygnalizują miejsce wersowych klauzul; nadaje to dużą wyrazistość ale i pewną monotonię rytmice tonicznej, przerzutnie stają się lepiej „widoczne”

• najpopularniejsze odmiany: trójzestrojowiec i sześciozestrojowiec z regularnym wewnętrznym przedziałem składniowo-intonacyjnym (może stanowić współczesny odpowiednik heksametru, przykład: str. 192); czasem występują wiersze dwu- lub czterozestrojowe

Wiersz nieregularny, str. 193-203:

• odwołuje się do sposobów rytmizacji wykształconych w ramach tamtych systemów

• wykorzystuje osłuchanie z pewnymi tkwiącymi w pamięci i świadomości postaciami rytmicznymi, jest nieustanną do nich aluzją i nawiązaniem

• odmiany:

• nieregularny wiersz sylabiczny, str. 194-198:

• nieregularność polega przede wszystkim na nierównozgłoskowości wersów

• przez utwór może przebiegać kilka pasm rytmicznych opartych na różnych wersowych długościach, niektóre wersy mogą być zwolnione z tej „prawidłowości”

• opiera się na jednym, dominującym formacie podstawowym, który podlega modyfikacjom przez włączanie weń wersów innej długości, np. str. 196

• najczęściej spotykana postać to przeplot kilku formatów, przy czym zdarzać się mogą kilkuwersowe wstawki równosylabiczne, np. str. 197

• trudniejszymi i rzadszym sposobem układu jest grupowanie wersów w porządku rosnących lub malejących długości, np. str. 197

• występuje często w dramatach Słowackiego i Mickiewicza

• kojarzony bywa z najwyższym napięciem emocjonalnym

• występuje w odach klasycystycznych i nie tylko takich; w scenach szaleństwa bohaterów i objawiania się sił nadprzyrodzonych (

• przykłady: „Wielka improwizacja”, „Widzenie ks. Piotra”, Kordian: monolog na szczycie Mont Blanc „Prolog”, scena przed sypialnią cara i w szpitalu wariatów; IV cz. „Dziadów”, fantastyczne sceny w „Balladynie”, słowa wróżki Rozy w „Lilli Wenedzie”

• nieregularny wiersz sylabotoniczny, str. 198-200:

• powstaje w wyniku ograniczeń regularności uporządkowania sylabotonicznego

• zaburzoną są tu albo stała liczba sylab w wersach albo stałe rozłożenie akcentów albo jedno i drugie na raz

• nieregularny wiersz toniczny, str. 201-203:

• najmniej klarowny, zbliżający się niejednokrotnie do innego typu wierszy nieregularnych, bądź też do wiersza wolnego

• wykazuje skłonność do przybliżonego wyrównania w wersach ilości zestrojów bądź też do innej formy celowego ich komponowania (np. do przeplotu wersów równozestrojowych)

Wiersz wolny, str. 203-210:

• nie odwołuje się lub też ma dla nie go drugorzędne znaczenie jakikolwiek system rytmizacyjny

• początki w poezji Norwida, pełny rozkwit poezja awangardowa w dwudziestoleciu międzywojennym

• jest czymś pośrednim pomiędzy „przezroczystą” prozą a tradycyjnym wierszem

• zawiera chwyty przeciwprozaiczne, współdziałające z innymi (stylistycznymi i przedstawieniowymi) specyficznymi właściwościami poetyckiej wypowiedzi

• działania zapewniające mu wypowiedzi znamię wierszowości dotyczą przede wszystkim wierszowej intonacji oraz organizacji głoskowej

• system ten zachowuje zawsze możliwość gry dwojakimi układami: składniowym i wersowym

• podział na wersy jest arbitralnie ustanowiony przez autora; staje się poetycką interpretacją zdania przez autora; uzyskuje zdolność sugerowania przez podział wersowy nowej hierarchii semantycznej

• często pojawiają się takie chwyty jak onomatopeiczność, aliteracja i „stawianie słowa w pozycji jakby dwuznacznej”

• jest niepodatny na konwencjonalizację reguł budowy

INTONACJA - jest brzmieniowym odpowiednikiem składniowej segmentacji (członowania) wypowiedzi. Polega ona na zmianach wysokości tonu głosu zależnie od budowy i znaczenia wypowiadanych zdań. Różne są intonacje zdania pytającego, a inne oznajmującego itp. Intonacja wznosząca się nosi nazwę antykadencji, opadająca - kadencji.

RYMY

Rym w wierszu polega na częściowej lub całkowitej zgodności brzmienia zakończeń wyrazów zajmujących określoną pozycję w wersie.

Rymować mogą się w zasadzie tylko wyrazy tak samo akcentowane

Postaci rymu:

• rymy żeńskie:

• półtorazgłoskowy (licząc od akcentowanej samogłoski do końca wyrazu),

• typowy dla wierszy sylabicznych (co nie oznacza, że tylko w nich i tylko taki rodzaj występuje)

• np. zostawuje-gotuje, więcej-pręcej

• rymy męskie:

• jednozgłoskowe, występujące w wyrazach czy zestrojach akcentowanych oksytonicznie (na ostatniej sylabie),

• wprowadzony na stałe przez romantyzm do sylabotonizmu (co oznacza, j.w.)

• np. cwał-skał, gór-kur

• rymy złożone (składane):

• w których przynajmniej jeden z członów jest zbudowany z dwóch słów

• np. na te - bogate, dostanie - za nie

• rymy głębokie (bogate):

• cecha to współdźwięczność wyrazów

• np. nisko-ognisko, dziedzictwa-dziewictwa

• rymy ubogie:

• słabo współdźwięczne, często męskie

• np. me-źle, ja-dwa

• rymy gramatyczne:

• identyczne gramatycznie formy, często ograniczone tylko do końcówek

• popularne w staropolszczyźnie

• np. czerwony-zhańbiony, płacze-skacze, marmuru-jaszczuru

• rymy niegramatyczne:

• oparte na podobnym brzmieniu wyrazów nie będących tymi samymi formami gramatycznymi

• np. słyszę-klawisze, więcej-dziecięcy, pięć-chęć

• rymy dokładne (ścisłe):

• oparte na identyczności rymujących się cząstek

• ustalone w twórczości Kochanowskiego, „rymy dla ucha”

• podobne do niegramatycznych

• np. dalej-pojechali (dawniej głoska „e” w wyrazie dalej była bardziej podobna do „i”)

• rymy banalne (oklepane):

• często używane i powtarzane, już mało interesujące

• związane często z konwencjami

• np. słońca-końca, ksieni-jesieni, kobiercem-sercem

• rymy rzadkie:

• wykorzystują słowa brzmiące w polszczyźnie obco (egzotycznie), albo słowa wchodzące w ich skład są dla siebie bardzo odległe semantycznie

• np. muzyka-kuśtyka, Rio de Janeiro - oranżerią, de Cabo - krwawo

• rymy niedokłądne (przybliżone):

• przybliżona zgodność brzmień rymujących się ze sobą cząstek wyrazów

• np. wozy-mrozu, głąb-zziąbł, zakopał-łopot

• odmiany:

• asonanse:

# polegające na tożsamości samogłosek

# np. potok-motor, pojutrze-kluczem, zaczyn-popatrzysz

• konsonanse:

# polegające na tożsamości układów spółgłoskowych

# np. werk-wrak

Miejsce rymu w wierszu, str. 216-217:

• końcowe

• wewnętrzne

• początkowe