Ćwiczenie 2a.

1. Związki anatomiczno funkcjonalne kośćca szkielet osiowy;

Klasyfikacja stawów:

a) pełne, ścisłe synarthroses:

- więzozrost;

- chrząstkozrost;

- kościozrost;

b) jamowe diarthroses:

• staw kulisty a. spheroidea - staw barkowy i biodrowy wszystkich kręgowców, stawy przy nasadach płetw parzystych ryb

• staw owalny a. ellipsoidea - staw promieniowo-nadgarstkowo u człowieka i siodełkowy a.sellaris u ptaków w odcinu szyjnym kręgosłupa

• staw zawiasowy ginglymus - między członami palców, w kończynach typu nośnego, np kopytne.

• staw obrotowy a. trochoidea - dźwigacz-obrotnik atlas-axis u owodniowców Amniota, promieniowo-łokciowy radius-ulna chwytnych kończyn ssaków;

• staw płaski a.plana - stawy nadgarstka carpus i stępu tarsus i między kręgami.

Rodzaje ruchów wykonywanych w stawach jamowych:

zginanie i prostowanie flexio et extensio

odwodzenie i przywodzenie abductio et adductio

ruchy obrotowe rotatio

2. Kręgosłup beztrzonowy - u Agnatha (minogi i śluzice) struna grzbietowa z chrząstkami obudowującymi rdzeń - zaczątki łuków nerwowych. U zrosłogłowych, dwudysznych, jesiotrokształtnych i trzonopłetwych (latimeria) kręgosłup beztrzonowy (asponylny, acentryczny) - struna i chrząstka obudowująca oba kanały na całej długości ciała.

3. Budowa kręgu:

na podstawie kręgów ryby kostnoszkieletowej (kręg okolicy tułowiowej

i ogonowej) - elementy kręgu: trzon centrum vertebre, łuk nerwowy arcus neuralis, łuk naczyniowy arcus haemalis, wyrostki kolczyste grzbietowe i brzuszne processus spinosus dorsalis et ventralis, wyrostki poprzeczne processus transversus wyrostki stawowe przednie i tylne processus articularis antarriores et posteriores.

modyfikacje budowy kręgu u poszczególnych grup kręgowców - kręgi ryb chrzęstnoszkieletowych, kostnoszkieletowych i czworonogów (ogólnie).

Trzony kręgów:

• dwuwklęsły amphicelia, kręgosłup notochordalny (z resztkami struny pomiędzy kręgami i jako nić na wskroś kręgów), trzony połączone więzozrostami, duża elastyczność, mała giętkość. U ryb i niektórych prymitywnych czworonogów;

• tyłowklęsły opisthocoelia i przodowklęsły procoelia, (bez struny, jeśli się zachowuje to raczej wewnątrz trzonów), trzony połączone stawami prawdziwymi (główka condylus i panewka cotylus), duża giętkość i mała elastyczność. U większości płazów i gadów;

• platyceliczny platycoelia, staw ścisły z chrzęstnym dyskiem pomiędzy (w dysku resztki struny), mała giętkość, duża sztywność. U ssaków;

• siodłowaty heterocoelia, stawy jamowe typu siodełkowego articulatio sellaris, absolutny brak struny grzbietowej, duża giętkość. Kręgi szyjne ptaków.

Jakiego rodzaju stawy tworzą konkretne typy kręgów?

4. Układ kręgów - metameria, (brak synchronizacji metamerii kręgosłupa i mięśni - układ intersegmentalny - duża efektywność zginania kręgosłupa).

Geneza układu intersegmentalnego: zjawisko rekombinowania sklerotomitów, zjawisko ogólne (wyjątek niektóre grupy ryb, np Amiiformes)

5. Filogeneza trzonu kręgu:

• półtrzonowość hemispondylia - hypocentrum i pleurocentrum

• pełnotrzonowośc holospondylia

(poszczególne etapy można prześledzić u przejściowców)

Ze względu na sposób wykształcenia kręgów:

• monospondylia (zrośnięcie obu składowych - ryby kostnoszkieletowe, zanik jednej z nich - czworonogi)

• diplospondylia (niektóre grupy pierwotnych płazów, np. meandrowce);

6. Ontogeneza trzonu kręgów: trzy źródła pochodzenia materiału trzonu kręgowego:

• chondracentrum - z osłonek struny grzbietowej;

• acrocentrum ­- z łuków kręgowych;

• autocentrum - z osłonek struny i tuby mezenchymatycznej perichordalnej;

7. Przegląd budowy kręgów Kręgowców:

• spodouste Chondrichthyes - trzony chrzęstne ze zwapnieniami typu tectospondylnego, astrospondylnego, cycklospondylnego, pełne łuki z wstawkami intercalaria, kręgosłup nieruchomo połączony z czaszka (wyjątek płaszczki - niewielka ruchomośc głowy, stawy)

• zrosłogłowe Holocephali - kręgosłup beztrzonowy;

• trzonopłetwe Crossopterygii (latimeria) - kręgosłup beztrzonowy;

• dwudyszne Dipnoi - kręgosłup beztrzonowy, wtórnie, pierwotnie skostniały;

• kostołuskie Chondrostei (jesiotr) - kręgosłup beztrzonowy;

• przejściowce Holostei (mękławka, niszczuka) - największa różnorodność budowy - eksperyment natury; i beztrzonowe i trzonowe;

• Kostnoszkieletowe Teleostei - kręgosłup skostaniały, zmienna liczba kręgów, reguła Jordana (1893): spośród ryb jednego gatunku większą liczbę kręgów mają zamieszkujące wody zimne, niż tropikalne, większą słodkowodne niż morskie i większą pelagiczne niż przybrzeżne;

• Czworonogi - zawsze skostaniały;

8. Okolice kręgosłupa (charakterystyka kręgów poszczególnych odcinków):

Ile odcinków kregosłupa mają poszczególne grupy kregowców?

• Ryby Pisces - okolica tułowiowa regio thoracalis i ogonowa regio caudalis , pierwsze trzy kręgi - narząd Webera (czółenko scaphium, wstawka intercalarium, kostka trójdzielna tripus; u karpiokształtnych Cypryniformes), ostatnie 1-3 urostyl. Wyrostki kolczyste modyfikowane dla umocnienia podstawy płetwy ogonowej hypuralia;

• Płazy Amphibia

Ogoniaste Urodela - przedkrzyżowa regio presacralis, kręg krzyżowy os/vertebrum sacralis i okolica ogonowa regio caudalis. Wszystkie kręgi okolicy przedkrzyżowej mają przyczepy do żeber i są zaopatrzone w krótkie żebra, kręgi ogonowe mają kanały naczyniowe (wyjątek meandrowce - też żebra);

Bezogonowe Anura - okolica ogonowa przekształcona w urostyl os coccygis

Beznogie Apoda - tylko okolica tułowiowa

U wszystkich płazów pierwszy kręg atlas wykształcony odmiennie, dwie powierzchnie stawowe dla kłykci facio condyli occipitales.

• Owodniowce Amniota - okolica szyjna regio cervicalis, tułowaiowa r. thoracalis, lędźwiowa r.lumbalis, krzyżowa r.sacralis, ogonowa r.caudalis. Kręgi szyjne - zredukowane żebra do pleurapophysis z foramen costotransversarium (wyjątek krokodyle); Specjalne przekształcenia dwóch pierwszych kręgów - dźwigacz altas i obrotnik axis. Kręgi piersiowe - powierzchnie stawowe dla żeber, kanał między kręgiem a żebrem canalis arteriovertebralis. Kregi lędźwiowe - silne trzony i wyrostki poprzeczne. Okolica krzyżowa - kościozrost, okolica ogonowa - kanały naczyniowe, szewrony ossa chevron u gadów i ssaków, pygostyl u ptaków.Jaszczurki - wydłużone dystalne części ogona z okrężnym pęknięciem - autotomia;

Ptaki - siodełkowate kręgi szyjne, kościozrosty: notarium, synsacrum i pygostyl

9. Połączenie kręgosłupa z czaszką:

Ryby - nieruchome (wyjątek płaszczki), płazy - dwa kłykcie potyliczne, atlas- nieznaczne ruchy potakujące, gady i ptaki - jeden kłykieć, dźwigacz atlas i mniej funkcjonalny obrotnik - duża ruchomość głowy, ssaki - dwa kłykcie, dźwigacz atlas i obrotnik axis - duża ruchomość głowy

Ćw. 2a. Szkielet osiowy_KWJ

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

3