Pojęcie Unii Europejskiej jest trudne do zdefiniowania. Jest to organizacja tworzona na bazie Wspólnot Europejskich - in statu nascendi (w fazie poczęcia) - nie ma podmiotowości w prawie międzynarodowym, prawa legacji i własnego budżetu; jest związkiem państw funkcjonujących na podłożu Wspólnot. UE nie może we własnym imieniu wydawać żadnych norm prawnych, zawierać żadnych traktatów, zatrudniać personelu, wnosić pozwów i być pozwaną. W imieniu UE działają rządy państw członkowskich. Można ją rozumieć jako ponadinstytucjonalny i ponadnarodowy mechanizm integracyjny. Jest rozwinięciem dotychczasowej integracji europejskiej o nowe polityczne i gospodarcze płaszczyzny współpracy.

Powstała na mocy Traktatu o Unii Europejskiej podpisanego 7 lutego 1992 r. wprowadzonego w życie 1 listopada 1993 r., czyli tzw. Traktatu z Maastricht.

Obejmuje ona swoim zasięgiem dotychczasowe 3 Wspólnoty:

• Wspólnotę Europejską ( zwana dotąd Europejską Wspólnotą Gospodarczą) - WE (ten skrót bywa mylący ponieważ dotyczy też Wspólnot Europejskich, czyli trzech Wspólnot razem-ot, taki biurokratyczny bałagan:-)

• Europejską Wspólnotę Energii Atomowej - EURATOM,

• Europejską Wspólnotę Węgla i Stali - EWWiS (kończy w tym roku swą 50-letnią działalność. Jej zadania przejmie Wspólnota Europejska).

...oraz 

• Unię Gospodarczą i Walutową   - I filar (razem z 3 Wspólnotami)

• Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa - II filar

• Współpraca Policyjna i Sądowa w Sprawach Karnych- III filar (Traktat z Amsterdamu zmienił nazwę tego filaru - kiedyś nazywało się go Polityką Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych.

Unia Europejska nie zastępuje trzech istniejących Wspólnot (WE, EUROATOM, EWWiS), które funkcjonują nadal, zachowując swoją odrębność i prawnomiędzynarodową podmiotowość.

O zadaniach realizowanych przez Unię Europejską w ramach tzw. filarów mówi Traktat o ustanowieniu Wspólnoty Europejskiej oraz Traktat o Unii Europejskiej. Obszary kompetencyjne obejmują:

I FILAR [ 3 Wspólnoty oraz Unia Gospodarcza i Walutowa ]

• rynek wewnętrzny, czyli swobodny przepływ towarów, osób, usług, kapitału i wierzytelności,

• unię celną,

• wspólną politykę handlową,

• wspólną politykę w dziedzinach rolnictwa i rybołówstwa,

• wspólną politykę w dziedzinie transportu i energii,

• koordynację państwowych polityk zatrudnienia,

• europejski fundusz społeczny,

• wspólną politykę w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego,

• ochronę niezakłóconej konkurencji,

• wspieranie rozwoju naukowego i technologicznego,

• ochronę zdrowia,

• ochronę konsumentów,

• obronę cywilną,

• turystykę i transport.

II FILAR [ Wspólna polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa ]

• ochronę wspólnych wartości, podstawowych interesów, niezależności i integralności Unii zgodnie z zasadami Karty Narodów Zjednoczonych,

• umacnianie bezpieczeństwa Unii i jej państw członkowskich,

• utrzymanie pokoju i umacnianie bezpieczeństwa międzynarodowego,

• popieranie współpracy międzynarodowej,

• rozwijanie i umacnianie demokracji oraz rządów prawa, jak również poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności.

III FILAR [ Współpraca policyjna i sądowa w sprawach karnych ]

• zapewnienie obywatelom Unii wysokiego poziomu ochrony w przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości,

• zapobieganie rasizmowi i ksenofobii oraz walkę z tymi zjawiskami,

• zapobieganie przestępczości zorganizowanej lub innej i walkę z tym zjawiskiem, a w szczególności z terroryzmem, handlem ludźmi i przestępstwami przeciwko dzieciom, handlem narkotykami, handlem bronią, korupcją i nadużyciami,

• ściślejszą współpracę między siłami policji, władzami celnymi i innymi władzami w państwach członkowskich, bezpośrednio i za pośrednictwem Europejskiego Urzędu Policji (EUROPOL-u),

• ściślejszą współpracę między władzami sądowymi i innymi właściwymi władzami państw członkowskich,

• zbliżanie norm prawa karnego państw członkowskich.

Podczas gdy w obszarze I filaru decyzje podejmowane są w oparciu o mechanizmy supranarodowe (ponadnarodowe, czyli m.in. instytucje Wspólnot) i obowiązuje wspólnotowy porządek ochrony prawnej, to w ramach II i III filaru współpraca krajów członkowskich odbywa się prawie całkowicie na zasadach międzynarodowych, czyli podjęcie decyzji (uchwalenie wiążącego aktu prawnego) wbrew woli któregokolwiek z krajów członkowskich zasadniczo nie jest możliwe.

Często budowę Unii Europejskiej przedstawia się wykorzystując obrazek przedstawiający budowlę wspartą na trzech filarach (najlepiej pochodzącą z czasów starożytnej Grecji, cywilizacyjnej kolebki współczesnej Europy:-). Sklepieniem obejmującym filary jest Unia Europejska.