Złoża mineralne i geologiczne warunki ich powstawania.

 

   Surowce mineralne należą do nieodnawialnych zasobów środowiska przyrodniczego. Terminem "surowce mineralne" lub "kopaliny" określa się minerały lub skały wykorzystywane przez człowieka. Kopaliny dzieli się na podstawowe i pospolite.

Do kopalin podstawowych zaliczane są:

• Surowce energetyczne (węgiel kamienny, węgiel brunatny, gaz ziemny, ropa naftowa).

• Kruszywa metali szlachetnych, rudy metali i metale w stanie rodzimym.

• Surowce chemiczne, m.in. sól kamienna, sole potasowe i potasowo-magnezowe, siarka rodzima, gips i anhydryt.

• Surowce skalne, a wśród nich m.in. dolomit, kamienie szlachetne i ozdobne, marmury i wapienie krystaliczne, piaski formierskie i szklarskie.

• Złoża pochodzenia magmowego - powstały w wyniku ruchów tektonicznych i procesów tworzenia się magmy. Procesy magmowe zachodzą w głębszych warstwach litosfery i na jej powierzchni jako efekt czynnego wulkanizmu. Wśród źródeł magmowych największe znaczenie gospodarcze mają: złoża skał magmowych (głębinowe, żyłowe i wulkaniczne), a także złoża krzemionki.

• Złoża pochodzenia metamorficznego - są to złoża minerałów, które w wyniku ruchów tektonicznych dostały się do głębszej warstwy skorupy ziemskiej i tam ulegały rozmaitym procesom. Tak powstały złoża magnetytu z rud żelaza pochodzenia osadowego, złoża grafitu z węgla kamiennego.

• Złoża pochodzenia osadowego - powstały w wyniku procesu wietrzenia oraz osadzania (sedymentacji) minerałów, związków chemicznych i obumarłych organizmów roślinnych i zwierzęcych w środowisku lądowym i wodnym.

Do czynników decydujących o powstaniu złóż osadowych należą:

1. klimat - dobowe i roczne wahania temperatury i ciśnienia powietrza oraz opady atmosferyczne,

2. oddziaływanie na powierzchnię Ziemi atmosferycznego tlenu i dwutlenku węgla,

3. działalność wód, ich ruch , skład chemiczny i transport materiału skalnego.

Występowanie złóż osadowych jest ściśle związane z:

1. klimatem suchym - w którym parowanie jest większe od opadów. Złoża - soli kamiennej i potasowej, gipsu i anhydrytu,

2. klimatem umiarkowanym wilgotnym - w którym opady atmosferyczne znacznie przeważają parowanie - złoża węgli, rud żelaza, fosforytów i manganu,

3. klimatem wilgotnym gorącym - złoża laterytów, boksytów, wapieni, dolomitów.

Na podstawie warunków tworzenia wyróżnia się:

• złoża wietrzeniowe - powstały w wyniku koncentracji minerałów w wyniku procesu wietrzenia (mechanicznego i chemicznego). Powstanie tych złóż związane jest z klimatem oraz wodami: powierzchniowymi infiltracyjnymi i opadowymi. Do tego typu złóż należą: aluwialne złoża rodzimego złota i platyny, tlenkowe złoża minerałów cyny i chromu.

• złoża pochodzenia mechanicznego - to złoża o powstaniu których decydowały czynniki mechaniczne (ruch i prędkość płynącej wody oraz segregacja substancji mineralnej w czasie jej opadania w rzekach, jeziorach i morzach. Do tego typu złóż należą: złoża piasków złoto-platyno-diamentonośnych, piasków magnetytowych, tytanowych i kwarcowych. W jeziorach powstały złoża iłów ognioodpornych.

• Złoża pochodzenia chemicznego i biochemicznego - powstają przez gromadzenie substancji mineralnej rozpuszczonej lub rozproszonej w wodach płynących z lądu do jezior lub mórz. Są to złoża: soli kamiennej, gipsu, dolomitów, fosforytów, rud żelaza, boksytów i siarki.

Złoża pochodzenia biogenicznego - to złoża węgla kamiennego i brunatnego oraz bituminów (ropa naftowa, gaz ziemny, wosk ziemny, asfalt). Powstały przez rozkład szczątków organicznych w płytkich zabagnionych zbiornikach w warunkach klimatu umiarkowanego wilgotnego i klimatu gorącego wilgotnego.

1