METALURGIA (polska sztuka pradziejowa)

Epoka brązu:

• z brązu wyrabiano ozdoby kobiece, narzędzia rolnicze, siekierki, naczynia kultowe, miecze, sztylety. W razie potrzeby przedmiot ozdobny można było przetopić lub przekuć na użytkowy i odwrotnie,

• na ziemiach Polski jedynie obszary Śląska i południowej Wielkopolski wcześnie wkroczyły w cykl kultur używających broni i narzędzi brązowych. Rozwinęła się tam kultura unietycka, której nie obce było także złoto,

• drugi okres epoki brązu (1500-1300 pne) reprezentują tylko dwie kultury: przedłużycka w części zachodniej i trzciniecka we wschodniej i centralnej części Polski. Kulturę trzciniecką cechuje skromniejsza metalurgia, a spotykane w niej brązy pochodzą często z importu. Kultura przedłużycka bogatsza jest w brązy, przeważnie odlewane w formach na miejscu. Spotykamy tu sztylety, pierwsze miecze, groty oszczepów i strzał, liczne ozdoby, jak naramienniki, bransolety i szpile do odzieży. Naramienniki i bransolety mają formę spiralnych lub spreżynowatych zwojów taśmy, drutu lub sztabki brązowej, często zakończonych wówczas motywem spiralnej tarczki, symbolizującej niewątpliwie dysk słoneczny.

• Kultura trzciniecka dostarcza dowodów na oddziaływanie nieznanych nam zresztą naczyń brązowych na ceramikę,

• W czwartym i piątym okresie epoki brązu spotykamy z rzadka naczynia brązowe, z reguły bogato dekorowane, jak niskie czarki z uchami z Poznania - Starołęki, z Biernacic, pękatą wazę z Uni, czy naczynie wiaderkowate z Biernacic. Są one ostro profilowane i zdobione rzędami wyciskanych od wewnątrz drobnych guzków oraz rytowanym kreskowaniem.

Epoka żelaza:

• w XIV stuleciu pne opanowano na Bliskim Wschodzie technologię jego produkcji,

• zauważono wyższość żelaza nad brązem i wszelkie korzyści, jakie stąd płynęły,

• około 1000 roku w południowej Europie rozpoczęto produkcję żelaza,

• kultura halsztacka - teren dzisiejszej Austrii (VII i VIII wiek rozwinęła się produkcja żelaza).

• Polska - kultura łużycka. Występowały nadal kultowe wózki na czteroszprychowych kołach z figurkami ptaków. Ozdoby wykonywano z brązu oraz żelaza.

• V wiek pne ludność celtycka zamieszkująca tereny zachodnioalpejskie przyswoiła sobie tajniki wytwarzania żelaza. Stało się to źródłem jej sukcesów cywilizacyjnych i potęgi militarnej. Wpływów celtyckich na rozwój kulturowy Europy poza obszarem cywilizacji śródziemnomorskich nie można nie doceniać. Poprzez opanowanie i rozwój technologii żelaza, twórcze przyswojenie motywów sztuki hellenistycznej i mocne oparcie na tradycji kultury późnohalsztackiej stworzyli Celtowie podstawy rozwoju rozległej i stosunkowo jednolitej kultury w Europie. Ludność celtycka w swoich enklawach na ziemiach polskich wprowadziła szereg istotnych zmian głownie w zakresie hutnictwa i kowalstwa żelaza.

• Grupa przeworska kultury grobów jamowych, wznosząc nowe jakości cywilizacyjne na nasze ziemie, zawdzięczała najwięcej Celtom w dziedzinie broni, narzędzi pracy i niektórych ozdób, zwłaszcza zapinek.

ŚREDNIOWIECZE:

• od X wieku ozdoby kobiece wykonywane przede wszystkim ze srebra, rzadziej z brązu i ołowiu, a w nielicznych tylko przypadkach - ze złota. Począwszy od wieku IX źródła pisane donoszą o złotych przedmiotach liturgicznych, zastawie stołowej dworu książęcego i ozdobach arystokratek. Można sądzić, iż z tego metalu wytwarzano znaczną część najcenniejszych dzieł sztuki złotniczej. Wykopaliska archeologiczne ujawniły dotychczas zaledwie kilka drobnych przedmiotów złotych wobec setek ozdób srebrnych.

• Złotnictwo wczesnośredniowieczne osiągnęło w Polsce wysoki kunszt, dorównując najlepszym warsztatom Rusi Kijowskiej, Niemiec i Czech. Posługiwano się biegle filigranem i granulacją.

POLSKIE RZEMIOSŁO ARTYSTYCZNE

Z czasów przedromańskich i romańskich zachowały się w Polsce wyroby złotnicze przede wszystkim o przeznaczeniu kościelnym: kielichy, relikwiarze oraz insygnia biskupów i przełożonych klasztorów - pastorały i pierścienie. Spora część tych obiektów, wydobyta z grobów, ma skromny charakter, zgodny z przeznaczeniem sepulkralnym.

W dziedzinie importów największą grupę stanowią emalie lizmuzyjskie. Należą do nich miedzy innymi relikwiarze skrzynkowe, ozdobne oprawy ksiąg, krzyże, pastorały.

Grupa zabytków lokalnego pochodzenia:

Do grupy zabytków lokalnych należą kielichy z patenami i insygnia biskupie odnalezione w trakcie prac wykopaliskowych prowadzonych głównie w katedrach: krakowskiej, gnieźnieńskiej, poznańskiej, oraz w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą i w opactwie Benedyktynów w Tyńcu. Prosta forma i skromna dekoracja tych dzieł przemawiają za wykonaniem ich na miejscu, w Polsce.

Osobne miejsce należy poświęcić wypada należącym również do złotnictwa pieczęciom, znanym z kilkunastu odcisków. Wśród nich wyróżniają się sygilla: Mieszka III Starego (II połowa XII wieku), Bolesława V Wstydliwego (z 1278 roku), z przedstawieniami katedry krakowskiej ( z około połowy XII wieku i z pierwszej połowy XIII wieku).

Charakterystyka złotnictwa w Polsce od X do XIII wieku:

Najwybitniejsze dzieła pochodziły z importu, głównie ze środowisk Europy Zachodniej, ale także z Południowej i Wschodniej. Pojawiły się też wyroby o dużej wartości artystycznej, które zostały wykonane w Polsce, ale przez złotników wykształconych zapewne w ośrodkach zachodnioeuropejskich.

Odlewnictwo:

• na specjalną uwagę zasługują dwa monumentalne zabytki: brązowe płyty drzwi katedry płockiej, obecnie znajdujące się w soborze Sofijskim w Nowogrodzie Wielkim, oraz odlane z brązu podwoje w katedrze gnieźnieńskiej (oba te zabytki ze względu na zdobiące je płaskorzeźbione sceny figuralne należą również do rzeźby),

• naczynia z brązu w kształcie zwierząt, między innymi pochodzące z Koniuszy, z pierwszej połowy wieku XIII (obecnie w skarbcu katedry na Wawelu), oraz antaby,

• drobne wyroby z brązu, jak okucia kodeksów w Płocku czy Wislicy z wieku XIII czy też krzyże brązowe, między innymi z Bielczy, przeważnie pochodzące z XIII wieku,

Kowalstwo artystyczne:

Kowalstwo należy do tych dziedzin rzemiosła, które obok złotnictwa i odlewnictwa rozwinięte już były w czasach przedhistorycznych. Jeśli chodzi o okres romanizmu, na uwagę w zakresie tej wytwórczości zasługują okucia drewnianych drzwi oraz skrzyń.

Skrzynie datowane na koniec XII i XIII wieku wzmacniane pionowymi listwami, wzbogacane rozetami, pokrywały je także żelazne taśmy umocowane licznymi gwoździami.

Polskie kowalstwo artystyczne z tego okresu przedstawia się dość skromnie w porównaniu z zabytkami romańskimi pochodzącymi z Europy Zachodniej, takimi jak okucia drzwi portalu św. Anny w kościele Notre Dame w Paryżu czy też okucia drzwi z terenu Niemiec. Ocenę wyrobów polskich utrudnia brak precyzyjnego datowania naszych obiektów, które jednak zapowiadają znakomity rozwój kowalstwa artystycznego w Polsce w następnych stuleciach.

Broń:

Z omawianego okresu (X - XIII wiek) pochodzi też stosunkowo często znajdowana w trakcie wykopalisk broń. Są to przede wszystkim szyszaki, a także groty włóczni i topory. Obiekty te wzbudziły dość duże zainteresowanie zarówno archeologów, jak i historyków sztuki. Jeśli chodzi o szyszaki, sporo miejsca poświęcono przede wszystkim hełmom żelaznym w formie stożka pokrytego z zewnątrz pozłacaną blachą miedzianą, z tuleją na pióropusz u szczytu. Podczas prac wykopaliskowych odkryto również egzemplarze używanego na naszych terenach hełmu, tak zwanego normandzkiego, także w kształcie stożka, ale z prostokątnym nosalem. Z miejscowych wyrobów odkryto stosunkowo dużo mieczy. Znane z wykopalisk są także groty włóczni i topory.

1