Aleksander Fredro,

Śluby panieńskie,

oprac. Mieczysław Inglot, wyd. 6, Wrocław 1983, BN I 22.

WSTĘP

1. Geneza i recepcja Ślubów.

• Oryginalna komedia polska: wystawiona z teatrze lwowskim 15,02,1833 r., drukiem ogłoszo-na w IV tomie komedii Fredry w 1834; oryginalna; Fredro protestujący przeciwko posądzeniu o plagiat (chodzi o nieudane tłumaczenie jego sztuki na język francuski), jest już człowiekiem nowej epoki; komedia tłumaczona w wielu krajach.

• Geneza i przemiany tekstu: pierwotny tytuł Magnetyzm, praca od 1826, pierwsza redakcja (początek 1827; 4 akty, 13-zgłoskowiec, tytuł Nienawiść mężczyzn, zamiast Klary i Albina Laura i Erazm), nieszczęśliwa miłość do żyjącej w separacji z mężem Zofii z Jabłonowskich Skarbkowej (trudności z unieważnieniem małżeństwa), ślub z nią w 1828.

• Dzieje badań nad Ślubami: „komedia miłości” - znany już w XVIII wieku podgatunek, jej twór-cą P. Marivaux, autor Igraszek trafu w miłości, a w czasach współczesnych Fredrze komedie tego typu pisywał Alfred de Musset; po wojnie zajęto kompromisowe stanowisko, wskazując na zbieżność intencji ideowych pisarza z ideami miłości romantycznej na podobieństwo typów liryki (paralela lirycznych partii Ślubów z odpowiednimi ustępami I cz. Dziadów), ale jednocze-śnie podkreślano parodystyczną postawę pisarza wobec przejawów sentymentalizmu uoso-bionych w postaci Albina (Wyka).; przejrzystość konstrukcji, muzyczna lekkość słowa.

2. W kręgu bohaterów komedii.

• Parada kontrastów: na bohaterach odciśnięte swoiste, oryginalne piętno wyobrażenia o spo-sobach życia i zachowania mieszkańców szlacheckiego dworku; uniwersalne skontrastowa-nie postaci; ewolucyjne potraktowanie cech wyróżniających; w zakończeniu komedii bohate-rowie wyrażali postawy obce im na początku akcji.

• Gustaw: najbogatsza w komedii postać, fircyk, birbant, filut, lampart; zdobywa serca trudnych do zdobycia dam; wytwór zetknięcia się rodzimej, sarmacko-ziemiańskiej kultury z importowa-ną, rozwijającą się cywilizacją wielkomiejskich towarzystw; związany z rokokowym fircykiem (por. u Franciszka Zabłockiego i u Ludwika Dmuszewskiego Dom do przedania).

• Ewolucja postaci: Gucio zblazowanym młodzieńcem jest tylko w I akcie komedii, potem ulega ewolucji zakochał się.

• Gucio w rodzinie Doświadczyńskich: ewolucja postaci jak w Przypadkach Mikołaja Doświad-czyńskiego Krasickiego i w Synu marnotrawnym Woltera; miłość odmieniła Gucia, zaczyna kierować się rozumem i rozsądkiem; staje się orędownikiem szlachetnej, opartej na zasadach religijnych, miłości; przypada mu rola sprowadzenia Anieli z „ciemnej drogi”; miłość identyfiko-wana z małżeństwem i kierowana prze mężczyznę przypominała neosarmackie utopie Pana Podstolego; por. motto Ślubów: „Rozum mężczyzną, białogłową afekt tylko rządzi: oraz ko-cha, oraz nienawidzi: nie gdzie rozum, ale gdzie afekt, tam wszystko”.

• Fircyk „romantyczny” i rozsądny: Gucio jako fircyk wypowiada się często rozsądnie, wierzy też w romantyczną przynależność do siebie dusz, które połączą się w miłości; więc fircyk „ro-mantyczny” i rozsądny.

• Albin: łzawy kochanek, pełen uległości; nawiązanie do galerii kochanków przedstawianych na łamach powieści sentymentalnych.

• Aniela: naiwna, dobra, łagodna, uległa, najpierw wobec przyjaciółki, potem wobec Gustawa; imię mówiące.

• Klara: postać niepozytywna, przez komentatorów uznana za jedną z pierwszych emancypan-tek polskich; Fredro obdarzył ją wieloma „antykobiecymi”, w swym pojęciu, cechami.

• Radost: Fredro, wprowadzając na scenę kochanego stryjaszka, nawiązywał do tradycyjnej, znanej szczególnie w komedii przełomu XVIII i XIX wieku, postaci poczciwego opiekuna - ale ten typ został nieco ubogacony, np. zamiłowanie do uczta i zabaw w męskim gronie; kawaler; jego naczelna cecha to wyrozumiałość; niezrealizowana, nie wiadomo do końca dlaczego, miłość do pani Dobrójskiej; stryj Gustawa.

• Pani Dobrójska: nazwisko mówiące, gościnna pani domu, opiekunka panien na wydaniu; ukłon pod adresem poważnej matrony polskiej.

• Jan: postać służącego, pomagającego amantom pokonywać przeszkody często w XVII- i XVIII-wiecznej komedii.

• Ogólne zasady budowy postaci w Ślubach: ukazane w Ślubach poglądy Fredry na miłość i ideał młodzieńca i panny, oparte na własnych doświadczeniach, bliskie ówczesnej wiedzy naukowej o strukturze psychicznej, a zatem samodzielne i oryginalne - były w ogólnych zary-sach zgodne z ideologią ziemiańskiego „żywota człowieka poczciwego”, tak jak go ukazywał Krasicki i wierna kontynuatorka oświecenia -Hoffmanowa.

• Rola objaśnień scenicznych w charakterystyce bohaterów: ok. 45 objaśnień scenicznych, informujących o stanie psychicznym, w jakim znajduje się dana postać; liryzm i komizm.

3. Akcja Ślubów panieńskich.

• Komedia intrygi: wydarzenia stanowią oś, wokół której krąży świat charakterów; przebieg in-trygi w kształcie litery „U” (początek, powikłania, szczęśliwe zakończenie).

• U źródeł konfliktów: konflikty w Ślubach wynikają, najogólniej rzecz biorąc, ze starcia pokoleń, temperamentów, płci, w tym zaś ostatnim wypadku z różnicy poglądów na miłość; namiętność górą czy małżeństwo - nawet bez miłości?

• W niewoli konwenansu.

• Kawalerska wolność: Gucio początkowo wzdryga się przed małżeństwem z gęsią, za jaką ma Anielę; ceni sobie kawalerską wolność; ale dziewczęta tu ukazane to nie takie gęsi, gotowe od razu do miłości. Składają śluby: „Nienawidzić ród męski, nigdy nie być żoną”.

• Amazonki XIX wieku.

• Społeczne podłoże panieńskich buntów: taka „antymałżeńska” tematyka wypływała z ograni-czonego do minimum swobodnego i legalnego kontaktu między płciami, z nietolerancyjnego obyczaju, szczególnie dla panien; Fredro utrwalił moment narodzin nowej świadomości, spo-wodowanej m.in. rewolucją francuską; bohaterki tęsknią do prawdziwej miłości; Fredro wpra-wdzie nie ukrywał społecznego podłoża protestu dziewcząt, ale w rezultacie protest ten oś-mieszył; Główną przyczyną jest lektura „kilku złych książek”, np. Męża Kloryndy życie wiaroło-mne.

• „Książki zbójeckie”: atak na romans sentymentalny.

• W kręgu nowej obyczaju: Gucio romansowymi chwytami zdobywa Anielę.

• Magnetyzm: popularna na przełomie XVIII i XIX wieku teoria, sformułowana przez Fr. Mes-mera, głosiła wiarę w istnienie duchowej siły, fluidu czy „sympatii”, zdolnej oddziaływać w mi-styczny sposób na otoczenie; zbliżone do poglądów romantyków i roussowskiej „komunii serc”; Fredro kpiąco potraktował tę teorię. Gucio nie dość, że romansowymi chwytami, to jeszcze magnetyzmem stara się pozyskać miłość Anieli; potem (gdy ślubu zostaną złamane) Gucio zdejmie maskę powieściowego bohatera, ale nie ukaże twarzy cynika, lecz człowieka zakochanego.

• Charakter jako element akcji: romansowa intryga, skutecznie otwierając serce Anieli, tworzyła jednocześnie uczucie Gucia; od igraszki do miłości.

• Komedia miłości: udoskonalona, rozbudowana. Nawiązując do satyry sowizdrzalskiej, do fol-kloru, do legendy o Amazonkach, wprowadził pisarz żartobliwie potraktowany obraz walki płci; parodystyczna wobec nowej literatury intencja pisarza, zapowiedziana już w tytule - żar-tobliwej kopii tytułów licznych wówczas sentymentalnych romansów.

• Gra pozorów i dojrzewanie autentyzmu: gra miedzy miłości konwencjonalną a uczuciem prawdziwym.

• Czas i miejsce akcji: czas akcji nie przekracza 12 godzin, mimo że intryga jest rozbudowana; miejsce akcji: szlachecki dworek pod Lublinem, ziemianie.

4. Język Ślubów panieńskich.

• Gramat. charakterystyka języka komedii: piękna, żywa, zrozumiała polszczyzna - z posma-kiem dawności, język zbliżony bardzo do współczesnego, mało regionalizmów i archaizmów.

• Przysłowia i sentencje.

• Komizm językowy: jednym z jego źródeł jest wzajemne przytaczanie powiedzeń jednych pos-taci przez inne; metajęzykowość; parodia nowej literatury; dwuznaczniki.

5. Wiersz komedii.

• Ogólna charakterystyka wersyfikacji Ślubów: podstawową miarą wierszową komedii jest 11-zgłoskowiec (w dotychczasowej komedii dominował 13-zgłoskowiec oraz 8-zgłoskowiec, wy-jątkowo 12-zgłoskowiec).

• Trzynastozgłoskowiec: pojawi się, w nim panny składają swą przysięgę; pozornie podniosłe sceny czy liryczne wypowiedzi Albina.

• Ośmiozgłoskowiec: gdy bohaterowie z czegoś kpią lub też w sytuacji oddającej gniew.

• Jedenastozgłoskowiec: głównie Gustaw, to miara rozsądku.

• Wers a dialog: zróżnicowanie stanów psychicznych oddawane m.in. przez rozłożenie akcen-tów; częsty środek rytmicznego zróżnicowania to rozbicie wersu na kwestie wypowiadane przez różne osoby.

• Dialog a gest: ważne gesty, rekwizyty sceniczne.

• Rym w Ślubach: rymy, głównie żeńskie.

6. Śluby w teatrze.

• Komedia sceniczna.

• W kręgu aktorskich problemów.

• Wybitne inscenizacje Ślubów.

TEKST

• motto z dzieła Andrzeja Maksymiliana Fredry (ok. 1620-1679) Przysłowia mów potocznych.

• osoby:




• Pani Dobrójska.

• Aniela.

• Klara.

• Radost.

• Gustaw.

• Albin.

• Jan.




• Scena na wsi, w domu pani Dobrójskiej.

1. AKT.

• Jan narzeka, że jego pan pewnie gdzieś pije, a on musi na niego czekać; Radostowi mówi, że Gu-cio już smacznie śpi; ostatecznie mówi prawdę, zdradza, że Gucio wychodzi i wraca przez okno.

• Radost postanawia przykrócić Guciowi cugli.

• Gustaw wraca, sądzi, że wszyscy poza Janem jeszcze śpią; zauważając stryja, czule się z nim wi-ta; Radost ubolewa nad płochością Gucia; Gustaw dziękuje za ojcowskie przestrogi, jest pewien, że szybko zdobędzie Anielę, opowiada o wypadzie w przebraniu do karczmy „Pod Złotą Papugą”, chce się bawić przed ślubem, najbliższej nocy też wychodzi, Radost ostatecznie pożycza mu swoją „do-roszkę” i radzi nosić cieplejszą kurteczkę, narzeka, że Gustaw jest blady Gustaw: straszliwie cierpi z miłości; Radost radzi mu starać się o Anielę, Gucio wychodzi.

• Albin z chusteczką w ręku, Radost radzi mu kochać radośniej, szczególnie, jeśli chodzi o tak ener-giczną Klarę, Albin: „Ach! możnaż kochać i nie płakać razem!”, już dwa lata zaleca się do Klary, przekazuje Radostowi straszną nowinę: Klara i Aniela postanowiły nie wychodzić za mąż; Albin zrozpaczony, Radost nie wierzy, że dziewczęta wytrwają w postanowieniu, może to obudzi Gus-tawa, Radost do Albina: „Nie zginiesz, będziem żyli”, Albin wdycha do Klary.

• wchodzą dziewczęta, Klara naigrawa się z Albina, Albin: „Ja płaczę tak rzewnie”, Klara: „Ja się śmieję”.

• Klara: „O! gdzie miłość stawia siatki! / Nie figlujcie, moje dziatki! / Bo z miłości figlów nie ma: / Jak was złapie, to zatrzyma! / Tak babunia nam śpiewała; / Ja uciekam, pókim cała!”.

• Aniela radzi Klarze trochę lepiej traktować Albina, lecz Klara: „Niech kocha, płacze, jęczy, kona”, ra-ny mężczyzn szybko się zabliźniają, a kobiety czasem z litości zaczynają kochać natrętów, ona tak nie zamierza; Aniele: wie, iż to ród krokodyli, ale czy one powinny być równie złe? Klara przekonuje ją, że źle kończyły kobiety, które były dobre dla mężczyzn; Aniela przyznaje jej rację, przypominając sobie Męża Kloryndy życie wiarołomne; mówią z coraz większym zapałem; powtarzają swe śluby: „Przyrzekam na kobiety stałość niewzruszoną / Nienawidzić ród męski, nigdy nie być żoną”, robią wyjątek dla: stryja Anieli, ojca Klary, stryjecznych braci, pana Jana, pana Karola, Józia, Kazia, Sta-sia; Klara: „Jedna dla drugiej kochankiem się stanie”, złorzeczą mężczyznom, wspominają mądro-ści z czytanych niegdyś dzieł.

• pani Dobrójska radzi wyrozumiałość wobec mężczyzn.

• Gustaw rozmawia z kobietami, zaczyna wychwalać wieś, udawać zainteresowanie rozmową, ale niestety zasypia, kobiety wychodzą.

• Radost zasmucony, Gucio obiecuje, że wszystko naprawi, że się zmieni, przyznaje, że jest trzpio-tem, chce tylko za żonę kobiety obdarzonej takimi przymiotami jak Aniela.

2. AKT.

• pani Dobrójska przyznaje, że Gustaw zachował się źle, Radost broni Gucia (to trzpiot, ale o dobrym sercu i umyśle, jest nieśmiały), pani Dobrójska ledwo powstrzymuje śmiech, uważa, że Gustawek wyrabia sobie ze stryjaszkiem, co mu się tylko podoba.

• Gustaw do Radosta: nie wie, o czym ma rozmawiać z Anielą; Radost o ślubach dziewcząt, Gustaw udaje strach.

• Gustaw przymila się do Anieli, ignoruje Klarę, Gustaw i Klara przekomarzają się, Klara kończy z za-pałem: „I powiem, powiem, sto razy powtórzę: / Iż moja dusza znieść mężczyzn nie może! / Niena-widzić ich - moje przedsięwzięcie; / Dwakroć przysięgłam i dochowam święcie!”, odchodzi.

• Gustaw próbuje przemienić Anielę, zaczyna się kajać, ona mu przebacza, ale nie chce czynić na-dziei, o którą prosi ją Gustaw, teraz nie chce wychodzić za mąż, a co będzie potem przyszłość pokaże; odpowiada mu bardzo obojętnie, nie wierzy w jego miłość; on wygłasza piękną przemowę, wyznaje miłość, klęka, Aniela wychodzi.

• wchodzi Klara, kpi z Gustawa, on o wielkiej miłości do Anieli, po wyjściu Klary zaczyna coś knuć.

• Albin wyjawia Klarze wady Gustawa, który proponował nie kochać tak mocno, Klara się oburza (a podobno miłość ją męczy!), odprawia go.

3. AKT.

• Gustaw wyznaje Anieli, że kocha, lecz nie ją - wyznawał jej miłość, bo stryj tak kazał, cierpi, bo stryj akceptuje tylko Anielę, a nie jego ukochaną (też Aniela), czasem myśli o samobójstwie, błaga ją o ratunek, Aniela szczerze przejęta jego problemami, nie chciała być kochanka, ale chętnie będzie przyjaciółką, Gustaw odchodzi.

• Aniela do siebie: miłość prawdziwa i piękna jednak istnieje.

• Aniela zdradza Klarze „sekret” Gucia.

4. AKT.

• Gustaw przyznaje przed sobą, że kocha Anielę (prawdziwą, komizm słowno-sytuacyjny Jan i Gu-staw, wiązanie chustki), Gustaw na widok nadchodzącego Albina: „Już czuję wilgoć, zbliża się fon-tanna”; ma nową radę dla przyjaciela - ma udawać, że kocha inną, ale Albin: to dla niego za wiele; ma przynajmniej dzień nie płakać i nie wzdychać; Gustaw też na tym skorzysta: gdy Klara zaintere-suje się zmianą, nie będzie stawać między nim a Anielą.

• Gustaw idzie do anieli, udaje, że ma zranioną rękę, prosi, by napisała za niego list, mówi jej o du-szach przeznaczonych sobie, o istnieniu na świecie prawdziwej miłości…, o przyszłym ślubie Rado-sta z Klarą (by zrobić Gustawowi na złość i go wydziedziczyć), radzi Anieli (przyjaciółce) porzucić śluby.

• Aniela do Klary o ślubie z Radostem; ojciec Klary chciwy, a Radost bogaty, Klara płacze, nie chce być żoną starca, albo klasztor, albo Albin.

• Gustaw do anieli: Albin już nie kocha Klary, tylko Anielę, lepiej nie ufać zmiennym uczuciom Albi-na…, dyktuje jej list.

• Klara żali się pani Dobrójskiej, nie chce być żoną Radosta; pani Dobrójska oburza się, że stary Ra-dost chce ślub z młodą Klarą.

• pojawia się Radost, Klara wygłasza „ogólne uwagi”, że gdyby ją zmuszono do małżeństwa z kimś, unieszczęśliwiłaby takiego mężczyznę, Radost ogłupiały,.

• Aniela coraz przychylniej o Gustawie.

• Klara: odstraszyła Radosta, ma jeszcze Albina, Aniela wyprowadza ją z błędu (wzdychania to nałóg i grzeczność), Klara niby się cieszy, ale rozczarowana.

5. AKT.

• Radost nie wie, co się dzieje, ale czuje, że Gucio coś zbroił.

• Albin szczęśliwy, bo Klara spojrzała na niego 12 razy i 4 razy westchnęła, dziękuje Gustawowi za rady.

• wbiega Klara, Gustaw winszuje jej nowego kochanka (Radosta), Klara płacze, Gustaw wyznaje Anieli, że jest jedyną; Albin biegnie do Radosta, krzycząc, że jeśli chce poślubić Klarę, musi jego zabić; wszystko się wyjaśnia, bohaterowie na scenę; Gustaw dziękuje stryjowi za przestrogi.

5