Franciszek Zabłocki, Fircyk w zalotach,

oprac. Janina Pawłowiczowa, wyd. 3, BN I 176, 1986.

WSTĘP

1. Autor „Fircyka w zalotach”.

• 1780-1781 lata przełomu w życiu i twórczości Zabłockiego 10 komedii, kilkanaście utwo-rów panegirycznych.

• ur. 1752, wykształcony, ubogi, szlachcic, dwór w Ciechanowie.

• ok. 1773 r. do Warszawy, Adam Naruszewicz wydał „Pieśni Horacjusza przekładania róż-nych”, m.in. kilka Zabłockiego.

• 1774 r. protokolista Komisji Edukacji Narodowej, publikacje w „Zabawach Przyjemnych i Po-żytecznych”, mecenat Adama Kazimierza Czartoryskiego, ok. 1776 r. stosunki rozluźniają się.

• przyjaźń z Kniaźninem utwory o warszawskich rozrywkach, informacja o krótkim małżeń-stwie Zabłockiego z aktorką, zmarła w 1779 r. w połogu.

• pragnienie sławy.

• satyry i paszkwile polityczne w czasie Sejmu Wielkiego, wojsko, w 1795 r. do Rzymu, teologia i medycyna, święcenia kapłańskie, powrót do kraju, Góra pod Puławami, opieka nad obłąka-nym Kniaźninem, Końskowola, zm. 1821.

2. Komedia Zabłockiego „Fircyk w zalotach”.

• prapremiera 16 czerwca 1781 r. w Warszawie, wcześniej sztuka prezentowana na obiedzie czwartkowym, druk u Grölla.

• Zabłocki w 1780 r. otrzymał od króla medal Merentibus.

• podzielone zdania badaczy, czy sztuka jest oryginałem, czy przeróbką.

• różne interpretacje.

3. „Fircyk w zalotach” a „Petit - maitre” Romagnesiego.

• „La Petit - maitre amoureux” Jean Antoine Romagnesiego; autor: 1690-1742, aktor, parodie utworów francuskich poetów, schematyzm, afektacja, specyficzny język komedia dell'arte: „zadufany w sobie łowca serc spotyka zadufaną w cnocie dewotkę”.

• 40 % z tekstu francuskiego, sztuka gruntownie przerobiona, bez zmian: postaci, podział na akty i sceny, intryga; dodane: liczne dowcipy słowne, duża niezależność postaci językowej, ożywienie postaci, szybsze tempo.

4. Fircyk - typowa postać epoki.

• pojawił się już u Bohomolca, także w „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach” Krasickie-go.

• fircyk - modny kawaler, wciąż zmieniający pozy, żartowniś.

5. Charakterystyka postaci komedii Zabłockiego.

• nie zdobył uznania „mężów uczonych”.

• Aryst - karciarz, pijak, kawaler salonowy, kiedyś był fircykiem i teraz boi się, żeby Fircyk nie zbałamucił mu żony, udaje człowieka surowych zasad, hałaśliwy, gbur, gwałtownik, rozsądek, ironia, zjadliwość.

• Podstolina - histeryczka, hipokrytka, trzeźwa, egzaltowana, kobieca.

• Świstak - wesoły, dowcipny, obyty w świecie.

• Pustak - chłopek-roztropek.

• Klarysa - dowcip, rozsądek, uśmiech, ostrość, ironia.

6. Język i styl „Fircyka w zalotach”.

• 1646 wersów, 13-zgłoskowiec, rymy parzyste.

• język kobiet i mężczyzn zbliżony, choć tych ostatnich bardziej dosadny, wiele przysłów i po-rzekadeł.

7. Pochwała radości życia.

• Ważniejsze przedstawienia:

• 1781 r.

• 1785 r. - Bogusławski w Wilnie.

• 1977 r. - w Montrealu.

TEKST

• Osoby:

• Aryst - mąż Klarysy.

• Klarysa.

• Podstolina - wdowa, siostra Arysta.

• Fircyk - starościc, kochanek Podstoliny.

• Pustak - sługa Arysta.

• Świstak - sługa Fircyka.

• Prawnik.

• Lokaj.

• Miejsce: dom wiejski Arysta, blisko Warszawy.

• Do Najjaśniejszego Stanisława Augusta, Króla polskiego (…) przy podaniu na posiedzenie czwartkowe tej komedii. Oda - wśród tylu spraw należy się odpoczynek („wczas”), oto próba odwdzięczenia się za medal, „w życiu się całym nie wypłacę”, „wierny poddany”.

1. AKT.

1. scena - Pustak i Świstak.

• witają się.

• Świstak: „gusto”, ale pusto, o Fircyku - olśniewający, ale goły, karciarz, starościc.

• Pustak wspomina, że Aryst i Fircyk byli przyjaciółmi w Warszawie, Fircyk rozpustny i wesołek; narzeka na gburowatość i gwałtowność Arysta, chwali Klarysę.

• Świstak zdradza powód przyjazdu Fircyka („podobno się kocha”), o powodzeniu Fircyka w stolicy, Fircyk i Podstolina są w tej chwili w ogrodzie.

• Pustak przestrzega, że „nadtoście (…) w sobie zaufani./ Nie tak łatwo z nią pójdzie”, minął rok po śmierci jej męża.

• Świstak u niej służył, opisuje ją - ukryta pod dewotką kobieta pełna temperamentu.

• Pustak: „Ja bym się nie spodziewał tej po niej chytrości”.

2. scena - wchodzą Podstolina i Fircyk.

• Podstolina pyta Pustaka, czy Aryst i Klarysa już wstali.

• Pustak i Świstak wychodzą.

• Podstolina mówi Fircykowi: „Naprzykrzasz mi się waćpan”.

• Fircyk jej nie wierzy, zachwyca się koniem, zaczyna jej schlebiać.

• Podstolina na boku: bałamut, trzpiot, „Lecz luby!”, głośno każe mu wyjechać.

• Fircyk zarzuca jej, że jest urażona, bo ją „za śmiało raz nazwał dewotką”, rwie się całować jej ręce.

• Podstolina się wyrywa.

• Fircyk wyznaje jej miłość, chwali jej urodę i rozum, jest pewny jej uczucia, chce ją uściskać.

• Podstolina się cofa.

• Fircyk obcesowo pyta „Po co ta obłuda?”, chwali się, że wszędzie jest kochany.

• Podstolina odpowiada, że w stolicy są romanse i miłostki, tam byłoby mu lepiej.

3. scena - wchodzi Lokaj.

• Aryst prosi do siebie Podstolinę, ona wychodzi.

4. scena - Fircyk sam.

• zastanawia się nad strategią, decyduje się na żart, żywy monolog ukazuje temperament mło-dzieńca.

5. scena - wchodzą Aryst i Pustak.

• Aryst jest w szlafroku.

• Fircyk ściska przyjaciela, „U nas w Warszawie takie jest przyjaźni hasło”.

• Aryst wypytuje, co słychać w stolicy.

• Fircyk informuje go o swojej przegranej w karty, pyta o jakąś wdówkę na wydaniu, chce grać z Arystem o konie.

• zasiadają do pikiety.

• Fircyk wygrywa 900 dukatów i konie, wychodzi „pozalecać się” Klarysie.

6. scena - Aryst i Pustak.

• Aryst się denerwuje za przegraną.

• Pustak go ubiera.

7. scena - Pustak sam.

• „chwała Bogu, przynajmniej dziś mi sie upiekło” (Aryst nie obił służącego za swoją przegra-ną).

2. AKT.

1. scena - Aryst i Fircyk.

• Aryst płaci Fircykowi 900 dukatów, zarzeka się, że więcej z nim nie zagra.

• Fircyk go namawia, „Każdy człowiek, jak może, swoją łata biedę”.

• po dłuższej rozmowie o filozofii grania w karty Fircyk informuje Arysta, że się żeni, nie zdra-dza nazwiska ukochanej, ale zapewnia Arysta, że będzie pierwszym na weselu.

• Aryst proponuje swój dom na wesele.

2. scena - Fircyk sam.

3. scena - wchodzi Świstak.

• Fircyk chce „wydać hulankę z uroczystościami/ Wszystkimi, z maszkaradą z koncertem, z tańcami” dzisiejszego wieczoru.

• Świstak: „Ale skąd osnowa/ I wątek na te rzeczy?”.

• Fircyk poleca Świstakowi zająć się wszystkim, daje służącemu 100 dukatów i obiecuje nagro-dę.

4. scena - Fircyk sam.

5. scena - wchodzi Podstolina ubrana elegancko, ale w żałobie.

• Fircyk pyta, na kogo są te sidła - ładny strój, krytykuje kolor żałobny.

• Podstolina radzi Fircykowi porzucenie pychy, miłości własnej i karesów, które krzywdzą jej płeć.

• Fircyk przerywa jej wywód, z jej 10 lat czekania na wzajemność zrobił 2 dni.

• Podstolina uśmiecha się „na takie androny”.

• różne spojrzenia na miłość.

• Fircyk nieświadomie podsuwa jej pomysł z rywalem, nagle odchodzi.

6. scena - Podstolina sama, zaskoczona.

• boi się, że Fircyk domyślił się jej miłości.

7. scena - wchodzi Klarysa.

• Klarysa jest zaniepokojona, że zastała Podstolinę samą.

• Podstolina obawia się, że Klarysa słyszała jej słowa.

• Klarysa domyśla się, że Podstolina jest zakochana.

• Podstolina opowiada Klarysie o kimś z Paryża.

8. scena - Klarysa sama.

• Klarysa zastanawia się, kto rozkochał w sobie dewotkę, dochodzi do wniosku, że pewnie Sar-mata, „Musi to być coś siwe, stare i wąsate”.

9. scena - wchodzi Fircyk.

• Klarysa od razu zdradza wchodzącemu, że Podstolina jest zakochana.

• Fircyk jest pewny siebie, mówi, że to o niego chodzi, on Podstolinę też kocha i ma jej słowo.

• Klarysa jednak twierdzi, że to „ktoś nieznajomy”.

• Fircyk niepokoi się, prosi Klarysę, by dowiedziała się, kim jest jego rywal, zamierza go wyz-wać na pojedynek i zabić, rozpacza.

10. scena - wchodzi Aryst.

• Aryst przedrzeźnia ostatnie słowa Fircyka, rozpaczającego, rozumie je na opak.

• Klarysa śmieje się, informuje męża, że byłaby sprytniejsza, gdyby chciała go zdradzić, obie-cuje Fircykowi „rozkoszniejsze chwile”.

• Aryst dębieje.

• Klarysa i Fircyk odchodzą

11. scena - Aryst i Pustak.

• Pustak mówi o przyjeździe proboszcza, księży kwestorów.

• Aryst wciąż się wścieka, bija Pustaka.

12. scena - Pustak sam.

• spóźniony policzek za karty, narzeka na pańską Polskę.

akt II przygnębiający.

3. AKT.

1. scena - Pustak i Świstak.

• Pustak zmyśla, tłumacząc dlaczego ma spuchnięty policzek (ul), cieszy się na zbliżającą się hulankę.

• Świstak jest smętny.

• Pustak proponuje trunki na frasunki, jemu do szczęścia wystarczą wino i chętne dziewki.

• Świstak opowiada o przemianie i złości Fircyka, wyjeżdżają, o trudach i przygotowaniach do hulanki.

2. scena - Świstak odchodzi, wchodzi Aryst.

• Pustak miał poszukać Klarysy, ale nie jej nie znalazł, poszła gdzieś z Fircykiem.

• Aryst każe mu ich znaleźć, chociażby i w piekle.

• Pustak boi sie przeszukiwać groty.

• Aryst go wypycha.

3. scena - Aryst sam.

• narzeka na niewierną żonę i na proboszcza, walczącego z deizmem i libertynizmem.

4. scena - wchodzi Podstolina.

• Aryst skarży się Podstolinie, że Fircyk chciał się żenić, a bałamuci mu żonę.

5. scena - Podstolina sama.

• przypuszcza, że Fircyk mówił Arystowi o ślubie z nią, ciągle jest przekonana, że Fircyk wie o jej miłości do niego.

6. scena - wchodzi Świstak.

• Świstak mówi do siebie o drodze.

• Podstolina wypytuje go o wyjazd.

• Świstak postanawia działać.

• Podstolina daje mu worek pieniędzy.

• Świstak opisuje ukochaną Fircyka, kreśląc obraz Podstoliny.

• Podstolina myśli o rywalce.

7. scena - Podstolina sama.

• rozpacza nad zdradą, nie chce walczyć z rywalką.

8. scena - wchodzi Fircyk.

• Fircyk nie widzi Podstoliny, chce się zabić albo pomścić zdrajczynię, zauważa Podstolinę, chce się wycofać, żegna ją, wyjawia jej powód wyjazdu („Kochasz innego”).

• Podstolina oskarzą go o zdradę (ślub z inną).

• Fircyk zaprzecza, ale Podstolina nie daje mu dojść do słowa.

9. scena - wchodzi Świstak.

• Podstolina jest urażona.

• Fircyk wypytuje po cichu Świstaka, co jej nabajał.

• Świstak przyznaje się.

• Fircyk porywa się do szpady.

• Podstolina broni Świstaka.

• Fircyk każe rozsiodłać konie.

• Świstak wychodzi.

10. scena - Podstolina i Fircyk.

• Fircyk przyznaje, że chwalił się Arystowi o ich bliskim ślubie, bo miał nadzieję na jej wzajem-ność, wspomina o „nieznajomym”.

• Podstolina uśmiecha się, cieszy się, że nie powiedziała Klarysie imienia Fircyka.

• Fircyk rozpacza, „on mnie albo ja zabiję jego”.

• Podstolina odpowiada, że zabijać można dla ojczyzny, nie dla fraszki, przyznaje, że kocha Fircyka.

• Fircyk rzuca się na kolana.

11. scena - wchodzi Aryst.

• Aryst chce bronić czci siostry przed bałamutem.

• Fircyk informuje go, że się żeni z Podstoliną.

• Aryst wątpi, czy to będzie dobrane małżeństwo.

• Podstolina go uspokaja, przyznaje, że udawała dewotkę, broni Klarysę.

12. scena - wchodzi Klarysa.

• Klarysa docina Arystowi, że oskarżył ją o zdradę.

• Aryst przeprasza żonę, mówi o Fircyku i Podstolinie.

• Klarysa jest zaskoczona, bo miała ich dopiero swatać, pyta Podstolinę „Tenże to paryżanin?”.

13. scena - wchodzą Pustak, Świstak i Prawnik.

• Świstak i Prawnik targują się.

• Fircyk się cieszy, Prawnik przyda się przy spisywaniu intercyzy, to ma być małżeństwo part-nerskie i wolne.

14. scena i ostatnia - Pustak sam.

• narzeka.

6