Szczepionki i surowice odpornościowe - rola w prewencji zakażeń

Szczepionki - uodpornienie czynne

• Podanie całych drobnoustrojów (zabitych lub atenuowanych) lub ich produktów wzbudza pierwotną odpowiedź immunologiczną i wytworzenie komórek pamięci.

• Przy kontakcie organizmu z patogenem rozwija się szybka odpowiedź wtórna, która ogranicza zakażenie zanim dojdzie do jego rozwoju.

Podział szczepionek ze względu na skład:

• Żywe drobnoustroje o zmniejszonej wirulencji (atenuowane) np. szczepionka przeciw śwince, różyczce, odrze.

• Zabite drobnoustroje np. szczepionka przeciw grypie.

• Fragmenty lub produkty drobnoustrojów np. szczepionka przeciw Streptococcus pneumoniae, HBV.

Drogi podania szczepionki:

• Domięśniowo (np. DT, HBV, HPV)

• Podskórnie (np. MMR, VZV)

• Śródskórnie (BCG)

• Doustnie (OPV)

• Donosowo

Przeciwwskazania do szczepień

• Stałe - reakcja anafilaktyczna na poprzednią dawkę szczepionki.

• Czasowe - ostra choroba o umiarkowanym lub ciężkim przebiegu, przebiegająca z gorączką lub bez gorączki, zaostrzenie przewlekłego procesu chorobowego.

• Przeciwwskazania do stosowania szczepionek żywych - głębokie zaburzenia odporności, wrodzone lub nabyte.

Nie są przeciwwskazaniami do szczepień:

• Łagodne lub umiarkowane odczyny w miejscu poprzedniej dawki szczepionki (ból, obrzęk)

• Niewielka lub średniego stopnia gorączka po poprzedniej dawce szczepionki

• Łagodnie przebiegająca ostra choroba z gorączką lub bez niej

• Antybiotykoterapia

• Wcześniactwo

• Karmienie piersią

• Niedożywienie

Niepożądane odczyny poszczepienne - medyczne objawy czasowo związany ze szczepieniem, które mogą być spowodowane:

1. działaniem szczepionki - reakcja anafilaktyczna, gorączka i wysypka lub zapalenie ślinianek po szczepieniu MMR, reakcja miejscowa i gorączka po podaniu DTaP-IPV-Hib.

2. błędem szczepienia - zła dawka, szczepionka przeterminowana, niewłaściwe przygotowanie szczepionki, zła droga, miejsce lub technika podania

3. współistnienie objawów lub chorób - objawy choroby czasowo, lecz przypadkowo związane ze szczepieniem

Szczepienia obowiązkowe dzieci i młodzieży w Polsce :

• WZW typu B (HBV)

• Gruźlica (BCG)

• Błonica, Krztusiec, Tężec (DTwP lub DTaP)

• Poliomyelitis (IPV lub OPV)

• Odra, Świnka, Różyczka (MMR)

• Haemophilus influenzae typu b (Hib)

Szczepionka przeciw gruźlicy (BCG)

• Żywy osłabiony szczep Mycobacterium bovis (Prątek bydlęcy)

• Obowiązkowa u wszystkich noworodków w pierwszej dobie po urodzeniu.

• Pojedyncza dawka.

• Nie prowadzi się oceny blizny poszczepiennej, ani rutynowego sprawdzania odczynu tuberkulinowego.

• Wysoka skuteczność w zapobieganiu rozsianym postaciom gruźlicy i częściowa skuteczność w prewencji zakażeń pierwotnych.

Przeciwwskazania do szczepienia BCG:

• Masa ciała < 2000 g

• Wrodzone i nabyte zaburzenia odporności

• Dzieci urodzone przez matki zakażone wirusem HIV - decyzja o szczepieniu po konsultacji specjalistycznej

Szczepionka przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (WZW typu B)

• Szczepionka zawiera białkowy antygen powierzchniowy HBs uzyskany na drodze genetycznej rekombinacji.

• Schemat podstawowy - 3 dawki, w schemacie 0, 1, 6 miesięcy, pierwsza dawka w pierwszej dobie po urodzeniu.

• Obowiązkowe szczepienie wszystkich niemowląt oraz młodzieży w wieku lat 14 poprzednio nieszczepionej.

• Nie przewiduje się dawek przypominających.

Noworodek urodzony przedwcześnie z masą urodzeniową 2000g lub powyżej

• Szczepienie przeciwko HBV w pierwszej dobie życia

• Szczepienie BCG w pierwszej dobie życia

Noworodek o masie urodzeniowej < 2000 g

• Szczepienie przeciwko HBV w pierwszej dobie życia

• Szczepienie BCG po uzyskaniu masy 2000g przy stabilnym stanie klinicznym, w trakcie pobytu lub w dniu wypisania z oddziału. Jeśli dziecko nie zostanie zaszczepione na oddziale, należy je przeprowadzić w ciągu pierwszego roku życia.

Jeśli dziecku nie podano szczepionki BCG w szpitalu, należy ułożyć dla niego indywidualny plan szczepień . Można:

• Odraczając szczepienie DTP, podać BCG z drugą dawką HBV

• Podać BCG po ukończeniu innych szczepień w pierwszym roku życia

• Zaszczepić BCG z trzecią dawką HBV

WZW typu B - szczepienia obowiązkowe osób narażonych w sposób szczególny na zakażenia

1. osoby wykonujące zawody medyczne, uczniowie szkół medycznych i studenci uczelni medycznych (nie szczepione wcześniej w schemacie podstawowym)

2. osoby z bliskiego otoczenia chorych na WZW typu B i nosicieli HBV

3. chorzy z przewlekłym uszkodzeniem nerek, wątroby, zakażone wirusem HIV i z defektami odporności (stosowanie dawek przypominających w celu utrzymania przeciwciał anty-HBs powyżej 10 j.m./l)

4. osoby przygotowywane do zabiegów w krążeniu pozaustrojowym

Przykłady szczepień zalecanych - płatnych

• WZW typu A - osoby wyjeżdżające do krajów o wysokiej zachorowalności, dzieci, osoby zatrudnione przy dystrybucji i produkcji żywności, usuwaniu odpadów komunalnych.

• Kleszczowe zapalenie mózgu - osoby zatrudnione przy eksploatacji lasu, rolnicy, turyści.

• Grypa - dzieci, osoby przewlekle chore, o obniżonej odporności, w wieku powyżej 55 lat, pracownicy ochrony zdrowia, szkół. Szczepienie co rok.

• Biegunka rotawirusowa - dzieci od 6 do 24 tygodnia życia

• Odra, świnka, różyczka - młode kobiety pracujące w środowisku dziecięcym nieszczepione w 13 r. ż. lub jeśli od szczepienia podstawowego minęło więcej niż 10 lat. Nie szczepić w okresie ciąży. Przez trzy miesiące po szczepieniu nie należy zachodzić w ciąże.

• Streptococcus pneumoniae - dzieci do 2 r.ż oraz starsze z grup ryzyka uczęszczające do żłobka, przedszkola, z zaburzeniami odporności, dorośli z chorobami przewlekłymi np. cukrzycą, niewydolnością układu krążenia, osoby powyżej 65 r.ż.

Surowice odpornościowe - uodpornienie bierne

Przeciwciała (surowica lub wyizolowane swoiste immunoglobuliny) podaje się osobom zakażonym, u których trzeba uzyskać odporność w bardzo krótkim czasie lub pacjentom z obniżoną odpornością. Bierne uodpornienie działa natychmiast, ale tylko przejściowo.

Surowice odpornościowe

• Preparat frakcji IgG zebrany od wielu osób i zawierający przeciwciała przeciw wielu drobnoustrojom.

• Stosowane u ludzi z niedoborami odporności.

Swoiste immunoglobuliny

• Swoiste IgG uzyskuje się od osób, które niedawno wyleczono z choroby zakaźnej, od hiperimmunizowanych (wielokrotnie szczepionych) ochotników lub szczepionych krów i koni.

• Pobraną krew odpowiednio preparuje się w celu zagęszczenia immunoglobulin i wyeliminowania pozostałych składników.

• Jeśli jest to możliwe stosuje się ludzkie immunoglobuliny

Przykłady swoistych immunoglobulin

• Ludzka immunoglobulina przeciw wściekliźnie - stosowana u ludzi rozlegle pogryzionych. Połowę dawki domięśniowo, drugą połowę bezpośrednio do rany.

• Ig przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu - przed wyjazdem na tereny endemicznego występowania kleszczy i po ekspozycji osobom nie szczepionym

• Ig przeciwko WZW typu A - osobom nie szczepionym, które miały kontakt z chorym na WZW typu A. Podawana do dwóch tygodni po narażeniu, skuteczność jest tym większa im szybciej po kontakcie z chorym podano preparat.

• Ig przeciwko WZW typu B - podawana noworodkom urodzonym przez matki, u których potwierdzono obecność antygenu HBs

• Swoiste Ig przeciw cytomegali - noworodki z wrodzoną cytomegalią

• Swoiste Ig przeciw ospie wietrznej - noworodki których matki tuż przed lub po porodzie przechodziły zakażenie ospą wietrzną

Antytoksyny - swoiste immunoglobuliny neutralizujące toksyny

• Antytoksyna przeciwtężcowa

• Antytoksyna przeciw jadowi kiełbasianemu

• Antytoksyna przeciwbłonicza

• Antytoksyna przeciw jadowi żmij