KULTURY ARCHEOLOGICZNE

DOLNY PALEOLIT

I. Kultura olduwajska

• Datowanie: 2,6-1,9 mln

• Zasięg: Afryka, południowa Europa

• Szerzyciel: Homo habilis

• Stanowiska zachodnie: Wąwóz Olduvai, rzeka Omo, Jezioro Turkana

• Stanowiska w Polsce: --------------------

• Technika wytwórcza: odłupkowa

• Charakterystyczne narzędzia: narzędzia otoczakowe, choppery, chopping-tool, sferoidy wielokierunkowe

• Gospodarka: padlinożercy, pierwsze polowania

• Osadnictwo: nad ciekami wodnymi, konstrukcje chroniące przed wiatrem

• Inne:

- ślady ognia 1,5 mln

II. Kultura aszelska

• Datowanie: 1,7 mln

• Zasięg: Afryka, Azja, Europa

• Szerzyciel: Homo erectus

• Stanowiska zachodnie: Saint-Acheul

• Stanowiska w Polsce: ---------------------

• Technika wytwórcza: retusz bifacjalny, rdzeniowania

• Charakterystyczne narzędzia: pięściaki, narzędzia otoczakowe, rozłupce

• Gospodarka: zbieracka, myśliwska

• Osadnictwo: specjalizacja stanowisk, tereny otwarte na tarasach rzek, konstrukcje typu naziemnego, z pokryciem wspartym na szkielecie drewnianym umocnione kamieniami

• Inne:

- oswojenie ognia 1 mln

III. Kultura klaktońska

• Datowanie: 550-475 tys

• Zasięg: zachodnia Europa

• Stanowiska zachodnie: Clacton-on-sea

• Stanowiska w Polsce: ----------------------

• Technika wytwórcza: klaktońska

• Charakterystyczne narzędzia: ostrza tajackie, rylce, choppery, chopping-tool

• Gospodarka: zbieractwo, rybołówstwo, polowanie na małe ssaki leśne

• Osadnictwo: tereny o zwartym zalesieniu, niewielkie, na północy na terenach otwartych, na południu jaskiniowe lub otwarte

IV. Kultura lewaluaska

• Datowanie:

• Zasięg:

• Szerzyciel: neandertalczyk

• Stanowiska zachodnie: Levallois

• Stanowiska w Polsce:

• Technika wytwórcza: lewaluaska

• Charakterystyczne narzędzia:

• Gospodarka:

• Osadnictwo:

• Inne:

V. Kultura mikroodłupkowa

• Datowanie: 500-300 tys

• Zasięg: środkowa i wschodnia Europa

• Szerzyciel:

• Stanowiska zachodnie: Dubosary

• Stanowiska w Polsce: Trzebnica, Rusko

• Technika wytwórcza:

• Charakterystyczne narzędzia: mikrochoppery, mikrochopping-tool

• Gospodarka:

• Osadnictwo:

• Inne:

ŚRODKOWY PALEOLIT (250-40 tys)

I. Kultura mikocka

• Datowanie: 240-30 tys

• Zasięg: prktycznie cała Europa

• Stanowiska zachodnie: La Micoque

• Stanowiska w Polsce: Jaskinia Ciemna w Ojcowie, Zwoleń, Piekary

• Technika wytwórcza: nielewaluaska

• Charakterystyczne narzędzia: pięściaki mikockie (symetryczny kształt, płaski retusz, dodatkowy retusz przykrawędny), noże asymetryczne

• Gospodarka:

• Osadnictwo:

• Inne:

II. Kultura mustierska

• Datowanie: 300-40 tys

• Zasięg: zachodnia Europa

• Szerzyciel: neandertalczyk

• Stanowiska zachodnie: Le Moustier

• Stanowiska w Polsce: Piekary, Kraków-Zwierzyniec, Kraków-Sosnowiec, Przemyśl, Jaskinia Nietoperzowa

• Technika wytwórcza: mustierska

• Charakterystyczne narzędzia: zgrzebła i ostrza muistierskie

• Gospodarka: polowanie na duże zwierzęta, specjalizacja

• Osadnictwo: tereny zwarte z niezbyt gęstym poszyciem leśnym

• Inne:

- przedmioty i ryty o charakterze symbolicznym

- Barwniki mineralne

- Intencjonalne pochówki - La Ferrasie

III. Kultura ostrzy liściowatych

• Datowanie:

• Zasięg: wyżyny środkowo- i południowoeuropejskie

• Stanowiska zachodnie: Kleine Ofnet, Grose Ofnet

• Stanowiska w Polsce: Kraków-Zwierzyniec

• Technika wytwórcza: lewaluaska, rdzeniowania, wiórowa lub odłupkowa

• Charakterystyczne narzędzia: ostrza liściowate

• Gospodarka: łowiecka

• Osadnictwo: jaskiniowe lub otwarte, brak obiektów mieszkalnych

IV. Kultura szelecka

• Datowanie:

• Zasięg: Węgry, Słowacja, Morawy

• Szerzyciel: neandertalczyk

• Stanowiska zachodnie: grota Szelera na Węgrzech

• Stanowiska w Polsce: Kraków-Zwierzyniec, Jaskinia Mamutowa w Wierzchowiu, Jaskinia Łokietka w Ojcowie, jaskinia Obłazowa

• Technika wytwórcza: z rdzeni wiórowych i odłupkowych

• Charakterystyczne narzędzia: ostrza liściowate i zgrzebła

• Osadnictwo: na eksponowanych wzniesieniach

V. Kultura prądnicka

• Datowanie: 70-48 tys

• Zasięg:

• Stanowiska w Polsce: Oborzysko w Ojcowskim Parku Narodowym

• Technika wytwórcza:

• Charakterystyczne narzędzia: noże-zgrzebła (prądniki)

• Osadnictwo:

GÓRNY PALEOLIT (40-14 tys)

I. Kultura grawecka

• Datowanie: 28-

• Zasięg: prawie cała Europa

• Stanowiska zachodnie: La Gravette

• Stanowiska w Polsce: Kraków - ul. Spadzista

• Technika wytwórcza: wiórowa

• Charakterystyczne narzędzia: ostrza tylcowe, kamienne zbrojniki w kościanych i drewnianych oprawach, rylce węgłowe

• Inne:

- używanie łuku

- paleolityczna Venus

II. Kultura oryniacka

• Datowanie: 40-20 tys

• Zasięg: od Francji i Hiszpanii po Zach koniec Rosji, Bakany

• Szerzyciel: Homo sapiens sapiens

• Stanowiska zachodnie: Barca

• Stanowiska w Polsce: Dzierżysław na Śląsku

• Technika wytwórcza: wiórowa

• Charakterystyczne narzędzia: drapacze łódkowe i pyskowane wysokie

• Gospodarka: myśliwstwo

• Osadnictwo: trwałe domostwa, otwarte i jaskiniowe, rozległe

• Inne:

- Paleolityczna Wenus, malarstwo jaskiniowe

- kult grzebania zmarłych

III. Kultura magdaleńska

• Datowanie: 18-15 tys

• Zasięg: Europa zachodnia i środkowa

• Stanowiska zachodnie: La Madeleine

• Stanowiska w Polsce: Jaskinia Maszycka

• Charakterystyczne narzędzia: rakiety, ostrza kościae

• Gospodarka: polowania na renifery, zróżnicowanie regionalne,

• osadnictwo: całoroczne i sezonowe

• Inne:

-sztuka : Lascaux, Altamira

- wisiorki z muszli morskich i zębów zwierzęcych

- rozwój przedmiotów użytkowych

SCHYŁKOWY PALEOLIT (14-8 tys)

I. Kultura Hamburska

• Datowanie: 14-13 tys

• Zasięg: od Anglii przez Belgię i Holandię do Pn Niemiec i Polski

• Stanowiska zachodnie: Hamburg

• Stanowiska w Polsce: Olbrachcice, Siedlnica, Liny w Wielkopolsce

• Charakterystyczne narzędzia: ostrza z zadziorem, Zinkeny, narzędzia kombinowane

• Gospodarka: polowania na renifery, kontrola stad

• Osadnictwo: obozowiska otwarte na skrajach tarasów jeziornych i rzecznych

• Inne:

- ozdoby bursztynowe

II. Kultura świderska

• Datowanie: 10 600-9 600

• Zasięg: Polska, Litwa, Białoruś, Ukraina

• Stanowiska w Polsce: Świdry Wielkie, Grzybowa Góra

• Technika wytwórcza: wiórowa, odłupkowa

• Charakterystyczne narzędzia: liściaki, łamańce, ostrza trzoneczkowate typu Chwalibogowie, wyroby z kości i rogu

• Gospodarka: sezonowe polowania na renifery

• Osadnictwo: sezonowe szałasy na wydmach, półziemianki

III. Kultura Federmesser

• Datowanie:

• Zasięg: od północnej Francji do Polski

• Stanowiska zachodnie: Rissen

• Stanowiska w Polsce: Całowanie, Witowo, Tarnowa

• Technika wytwórcza:

• Charakterystyczne narzędzia: tylczaki łukowe

• Gospodarka: polowania na faunę leśną

• Osadnictwo: lekkie szałasy o konstrukcji żerdziowej, zagłębione z ziemi

MEZOLIT (10 250 BP -

I. Kultura sowterska

• Datowanie: 7600-5000

• Zasięg: Szwajcaria, Francja

• Technika wytwórcza: rylcowcza

• Charakterystyczne narzędzia: ostrza sowterskie, tylczaki Stawinoga i pełnołukowe, półtylczaki Komornica, zbrojniki trapezowate, drobne trójkąty

• Gospodarka:

• Osadnictwo: półziemiankowe lub ziemiankowe z podłogami

• Inne:

- groby szkieletowe z obrębie obozowiska, bogato wyposażone

II. Kultura Duvensee

• Datowanie: 7700-6800

• Zasięg: od Wielkiej Brytanii po Zach Ukrainę

• Stanowiska zachodnie: Thatcham

• Stanowiska w Polsce:

• Technika wytwórcza: rdzenia jednopiętrowego

• Charakterystyczne narzędzia: ciosaki, harpuny typu Duvensee (Pritzerbe), ostrza trójkątne

• Gospodarka:

• Osadnictwo: na brzegach rzek i jezior, obszerne i głębokie jamy

• Inne:

- laski magiczne

-motywy geometryczne i antropomorficzne

- zawieszki kościane i naszyjniki z zębów

IV. Kultura maglemoska

• Datowanie:7100-5800

• Zasięg: Skandynawia

• Stanowiska zachodnie: Maglemose

• Stanowiska w Polsce: Tanowo

• Technika wytwórcza: rdzenie jednopiętrowe, łuszczniowa

• Charakterystyczne narzędzia: harpuny Mullerup, liściaki maglemoskie, tylczaki rombowate, duże trójkąty ostrokątne, zbrojniki trapezowate

• Osadnictwo: na brzegach rzek i jezior, szałasy o konstrukcji żerdziowej i słupowej, ściany wyplatane trzciną

• Inne:

-ryty antropo- i zoomorficzne

- bursztynowe zawieszki trapezowate z przewierconym otworem i figurki zwierząt

V. Kultura janisławicka

• Datowanie: 6-4 tys

• Zasięg: po Dniepr na wsch

• Stanowiska zachodnie:

• Stanowiska w Polsce: Janisławice, Dębe

• Technika wytwórcza: wiórowa, rylcowcza

• Charakterystyczne narzędzia: skrobacze wielorakie, zbrojniki janisławickie, motyki rogowe, zbrojniki Wieliszew

• Gospodarka: rozwój górnictwa krzemienia

• Osadnictwo: półziemianki z ogniskiem

• Inne:

- naszyjniki z zębów zwierząt

- groby szkieletowe

- produkcja ceramiki

VI. Kultura chojnicko-pieńkowska

• Datowanie: 6-4 tys

• Zasięg: Pomorze, Wielkopolska, Dolny Śląsk, Mazowsze, Polska centralna

• Stanowiska w Polsce: Chojnice, Pieńki, Pyzdry, Płazówka

• Technika wytwórcza: drobnego rdzenia do produkcji wiórów

• Charakterystyczne narzędzia: trójkąty Pieńkowskie, półtylczaki Komornica, tylczaki Stawinoga, ostrza typu Nowy Młyn, ostrza Pieńkowskie, harpuny z jednym zadziorem

• Gospodarka: łowiecko-zbieracko-rybołowiecka

• Osadnictwo: kilkuszałasowe, nad jeziorami i rzekami

• Inne:

- ryty antropo- i zoomorficzne, zawieszki i figurki zwierząt

VIII. Kultura komornicka

• Datowanie: 8-5 tys

• Zasięg: większa część Polski bez pn-wsch

• Stanowiska w Polsce: Komornica, Czeladź Wielka

• Technika wytwórcza: drobnego rdzenia wiórowego i wiórowo-odłupkowego, większa mikrolityzacja

• Charakterystyczne narzędzia: półtylczaki typu Komornica, tylczaki Stawinoga, drapacze tarnowiańskie,

• Osadnictwo: półziemianki, kilkuszałasowe

• Inne:

- groby ciałopalne

IX. Kultura Ertebǿle

• Datowanie: 5-4 tys

• Zasięg: z Danii, wybrzeża Bałtyku

• Stanowiska zachodnie:

• Stanowiska w Polsce: Dąbki

• Technika wytwórcza: rdzeniowa

• Charakterystyczne narzędzia: broń obuchowa, drapacze krępe, ciosła, zbrojniki

• Osadnictwo:

• Inne:

- wysypiska muszlowe

- umiejętność wiercenia

- dary grobowe