UCZESTNICY STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

• Uczestnik stos. m/n: (= aktor, podmiot)

1. podmiot zdolny do aktywności m/n, a więc do zmieniania lub utrwalania w sposób zamierzony środ. m/n

2. państwa + podmioty niepaństw.:

- partie polit.

- kościoły

- fundacje

- przedsiębiorstwa

- organ. terror.

- organ. m/n

- organ. mniejszości nar.

• uczestniczyć = brać w czymś udział, mieć w czymś udział

• uczestnictwo

- udział w zbiorowej aktywności, działanie w powiązaniu z innymi [sam proces działań]

lub

- wnoszenie wkładu w rezultaty aktywności, należenie do grupy tych, którzy osiągnęli określone rezultaty [rezultat działań]

• kryterium uczestnictwa

- zdolność do aktywności

lub

- zdolność do zmiany lub utrwalania stanów rzeczy w środ. m/n

• uczestnictwo m/n

- świadome i celowe postępowanie

- w stosunku do „zagranicy”

• formy aktywności

- czynności - krótkotrwałe i mniej skomplikowane

- działania - długotrwałe i złożone

• Zróżnicowanie uczestników stos. m/n

Państwa

• najważniejsze

- najwyżej zorgan. podmioty zbior.

- największe wpływy w środ. m/n

- stos. m/państw. decydują o char. stos. m/n

• terytorium + ludność + władza

• suwerenność - odpowiedzialność + niezależność m/n

• niezbywalne, pierwotne prawo do suwerennego uczestnictwa w stos. m/n

• nieograniczony przedmiot i formy aktywności:

- utrzymywanie stos. z innymii (w tym dyplom. i konsul.)

- zawieranie umów m/n

- uczestnictwo w organ. m/n

- pokojowe rozwiązywanie sporów (w tym sądy m/n) + siły zbrojne

• uwarunkowania uczestnictwa:

- względny potencjał

[układ sił - unipolarny, bipolarny, multipolarny]

- uznanie państwa przez inne p. (zwykle nawiązanie oficj. stos.) -> kwestia prestiżu; uznanie jako nagroda lub kara

- zobowiązania m/n (np. kwestia neutralności)

- zakres nawiązanych stos. dyplom. (zerwanie przez Pol z Izr w '67 i Chile w '73)

• aktywność m/n państwa = działalność jego organów

- inspirowana i koordynowana przez MSZ

Uczestnicy niepaństw.:

1. narody

• tylko, gdy działają na rzecz utworzenia własnego państwa

• tylko, gdy są mają odpowiednią organizację i reprezentację (fronty nar., organ. nar.- wyzwol.)

- SWAPO - Organizacja Ludu Afryki Płd. - Zach. (1960 - 1990, Namibia)

- OWP - od 1965

- POLISARIO - Ludowy Front Wyzwolenia Sakijat-al-Hamra i Rio de Oro (od 1973, utworzenie państwa na admin. przez Maroko obszarze Sah. Zach.)

• ograniczona aktywność

- stos. z innymi uczestnikami

- traktaty m/n

- uczestnictwo w organ. m/n, pełne lub nie (OWP pełne w LPA, obserwator w ONZ)

- organ. zbrojne

1. zbiorowe podmioty m/państw.

• trwałe związki na rzecz realizacji wspólnych interesów zbiorowości -> kolektywne i publiczne

• m/n organ. m/rząd.

- celowy i wielostr. związek państw

- powstały w wyniku zawartego porozumienia

- wyposażony w stałe organy

- członkami państwa reprezentowane przez rządy

• porozumienie o ustanowieniu

- umowa m/n (Karta NZ, Pakt LN, Konstytucje UNESCO, Statut RE)

- sposób funkcjonalny, proces (uchwały konf. OBWE, GATT)

- czasem umowa = statut (inaczej RWPG, dopiero 1959)

- statut: cele organ., prawa i obow. członków, struktura i kompetencje organów, sposoby podejmowania i wprowadzania w życie decyzji, sposób finansowania

• co najmniej dwa organy:

- plenarny typu walne zgromadzenie (wszyscy członkowie)

- stały sekretariat

* najważniejsze organy międzyrząd.

• zakres członkowstwa i kompetencji organ.

- powszechne i wielostr. -> ONZ (191 p., nieograniczony zakres kompetencji)

- powszechne o kompet. ogran. (tzw. funkcjon., wyspec., celowe) -> WHO, IMF, ILO, FAO

- ogran. członkostwo i ogólne kompet. -> OJA (UA), OPA, LPA

- ogran. członkostwo i cele -> EFTA, EWWiS, UZE, NATO, EUTELSAT

• UE

- organ. sui generis - swoiste ugrupowanie m/n

- zróżnicowane formy i dziedziny współpracy w interesie całego związku, zgodnie z jego wartościami i zasadami

- Wspólnoty Europ.: WE, Euratom -> integracyjne i ponadnarodowe (np. prawo)

- Wspólna Polit. Zagr. i Bezp.

- Współpraca Policji i Sądowa w Sprawach Karnych

• luźniejsze związki państw:

- ruch państw niezaangażowanych

- Grupy 7, 8, 10, 22, 77

• kompetencje podmiotów 2)

- stosunki z innymi uczestnikami

- bierne prawo legacji + częściowo czynne

- prawo zawierania umów m/n

- występowanie z roszczeniami m/n

- korzystanie ze środków pokojowego rozstrzygania sporów

- odpowiedzialność m/n za szkody wyrządzone przez ich organy lub funcjon.

- działania wymuszające środ. niewojsk. (sankcje ONZ, UE)

- operacje i misje pokojowe (ONZ, OBWE)

- tymczasowe zarządzanie obszarami (UE - Mostar, ONZ - Kosowo, Timor Wsch.)

- akcje wojskowe (NATO)

- regulacje prawne i ich kontrola

- udzielanie pomocy innym podmiotom (akcje humanit.)

1. zbiorowe podmioty m/społ. (prywatne) o char. niekomercyjnym

• związki osób fizycznych i/lub prawnych z różnych krajów

• niejednorodne

- kolektywne, równe podmioty, działające na podst. wspólnych decyzji (NGO's)

- uczestnicy transnar. ukształt. wokół jakiegoś centrum (fundacje, kościoły)

- organizacje terror.

• NGO's

- celowy, wielostr. związek osób fiz./praw., na podst. porozumienia (prywatnego, nie m/n!), stałe organy, nie dąży do osiągania zysku

- powszechne (MKOl) / regionalne (Unia Europ. Federalistów)

STR.99

• ruchy społ. m/n

- zbiorowe działania, zmierzające do przeprowadzenia zmian społ.

- słabo zorgan. -> działania nieform., niski stopień hierarchizacji

- czasem proces instytucjonalizacji (np. Lekarze bez Granic)

• sieci zwolenników (wsparcia)

- luźniejszy związek niż ruchy

- dobrowolna wymiana i komunikacja w celu wspólnych działań dla osiągnięcia celu

- brak centrum -> „punkty węzłowe” skupiają komunikację i wymianę

- uczestnikami głównie NGO's, także ruchy społ., fundacje, kościoły, media

- powstają w celu wsparcia krajowych grup lub organ. lub gdy dany cel wymaga szerszych działań na arenie m/n wobec wielu podmiotów m/n (np. kampania przeciw Nestle)

- grupy nacisku, kontrola przestrzegania norm, działalność edukacyjna i info, akcje m/n w celu poparcia, protestu, działalność humanit.

• sieci społ.

- generowanie polit. użytecznych info z komentarzami dobro/zło w celu wywarcia wpływu w kontekście jakiegoś celu (poparcie, protest)

• uczestnicy transnar.

- zbiorowe podmioty (organ.), kierowane z jednego ośrodka (centrum)

- scentralizowane i zhierarchizowane -> efektywność

- kościoły transnar.

- fundacje transnar. (Rockefellera, Forda)

• organ. terror.

- tajne, dążą do realizacji celów polit. przez stosowanie siły lub przemocy lub ich groźba, co ma wywołać strach i wymusić oczekiwane zmiany

- motywacja świecka lub religijna

- zbud. jak sieć -> niezinstytucjonalizowane, zdecentralizowane, płynność członkostwa

- destabilizują stos. m/n, wpływają na polit państw

- finanse drogą kryminalną, współpraca z przestępczością zorgan.

- wsparcie niektórych państw

1. zbiorowe podmioty gosp. (komercyjne)

• organ. gosp. m/n, nastawione na zysk

• przedsiębiorstwa (korporacje) transnar.

- jednostki z różnych państw kierowane przez firmę dominującą

- każda filia podlega prawu państwa lokalizacji

- duży wpływ na kształt stos. m/n, na polit.

• m/n zorgan. grupy przestępcze

- Cosa Nostra (syc.), Camorra, yakuza, chińskie gangi…

- podziemie gosp.

- grupy nacisku, korupcja polit.

- współpraca m/n na rzecz zwalczania

1. prywatne i subpaństw. (teryt.) podmioty krajowe

• prywatne

- jednostki, grupy społ. i ich organ. (partie polit., stow. twórcze, związki zawod.), fundacje, agencje pras. i turyst., przedsiębiorstwa…

• subpaństw.

- regiony, gminy, miasta podejmujące współpracę z zagranicą

- współpraca regionów transgranicznych (euroregionów)

• Różnorodność podmiotów:

1. publiczne i prywatne

2. jednostkowe i zbiorowe

3. pierwotne (państwo) i wtórne (ruchy m/n)

4. globalne i regionalne, m/region., lokalne

5. legalne i nielegalne

Podmiotowość prawno-m/n:

• zdolność prawna - posiadanie praw i obow. wynikających bezpośr. z prawa m/n (bycie adresatem norm prawa m/n)

• zdolność do czynności praw. - wywoływanie skutków prawnych przez własne działanie

• podmioty prawa m/n:

- państwa

- Stol. Apost.

- narody walczące o niepodległość

- powstańcy

- strony wojujące

- organ. m/rządowe

- osoby fiz.

• przejawy

- możliwość zawieranie umów m/n

- prawo legacji

- korzystanie z sądów m/n

- ponoszenie odpowiedzialności prawno-m/n

• tylko państwo ma pełną podmiotowość prawno-m/n

• Interesy uczestników stos. m/n

• aktywność ma charakter celowy

• interesy są pierwotne w stos. do celów (aby osiągnąć interes A, należy zrobić B)

• interes - pożądany stan rzeczy, który jest osiągany lub chroniony przez podmioty

• interesy w stos. m/n

- określają pożądany stan rzeczy między uczestnikiem a środ.

- pożądane stany zjawisk i procesów m/n

- pożądane statusy, pozycje i role m/n

• typy interesów

- egzystencjonalne - całości, bezp., pewności, przetrwania, identyfikacji, rozwoju, przystosowania i perspektywy

- koegzystencjalne - autonomiczności, suwerenności, uczestnictwa, współżycia, współpracy, korzyści, wzajemności, pozycji, roli, normatywizacji

- funkcjonalne - skuteczności, sprawności, informacji, regulacji, innowacji

[instrumentalny char. wobec podst.]

• cel - wypadkowa interesów, zagrożeń, szans i potencjału; projektowane stany rzeczy, które podmiot chce osiągnąć po podjęciu działania

• funkcje celów:

- ukierunkowują działanie

- wpływają na wybór środków i metod działania

- decydują o czasie trwania aktywności i kosztach

• wynik działań - rezultaty zamierzony + skutki uboczne (efektywność - jak najmniej skutków ubocznych)

• Oddziaływania uczestników stos. m/n

• działania - oddziaływania ukierunkowane, celowe, świadomie wybrane i realizowane

• dz. pośrednie - wyrażanie stanowisk, wymiana poglądów, negocjacje, perswazja, presja środkami pokojowymi

• dz. bezpośr.:

- stosowanie siły zbrojnej lub grożenie siłą (interwencja zbrojna, okupacja teryt., demonstracja zbrojna, ultimatum, ostrzał teryt., akty terror.)

- manipulowanie środkami niezbędnymi dla innego podmiotu, w celu wywołania pożądanych zmian w jego działaniu (zrywanie lub ogran. stos. gosp., polit., zamknięcie granic, zawieszenie wymiany osob., wyrażanie gróźb)

- tajne akcje wywiadowcze (infiltracja aparatu państwa, kontrola działalności partii polit., sabotaż, działalność wywrotowa, organ. zamachów stanu)

• Ewolucja uczestników stos. m/n

• wzrost liczby podmiotów i ich różnorodności

• państwa 71 (1945) -> 190

• organizacje m/rząd. 82 (1945) -> 244

• nowe typy organ. m/n - integracyjne i ponadnar., sojusznicze, regionalne, energetyczne

• NGO's (1951-2005) 832 -> 7261

- wzrost zaangażowania społ. w życie m/n

• rozwój NGO's po zimnej wojnie:

- liberalizacja, zwłaszcza gosp.

- rewolucja komunik.

- zakończenie z.w. i demokratyzacja

- rozwój edukacji