Charakterystyka źródeł faunistycznych

- szczątki pokonsumpcyjne

- szczątki zwierząt ofiarnych

- wyroby z surowca pochodzenia zwierzęcego

Szczątki pokonsumpcyjne - najliczniej

- ślady rozdrabniania mechanicznego w związku z przygotowaniem mięsa do spożycia

- rozdrobnienie kości wskazujące na rąbanie czy tłuczenie. Trzony kości długich są oddzielone od nasad, występują wiórkowate kawałki

- duża liczba szczątków, co najmniej kilkaset. Zestaw gatunkowy i anatomiczny musi być zróżnicowany i sprawiać wrażenie „przypadkowego wysypiska”

- mezolit - kości wyglądają jakby były zmiażdżone, rozdrobnienie

- neolit - niezbyt mocno rozdrobnione => mięsa pod dostatkiem i nie gotowało się go w naczyniach - nie trzeba było dzielić na małe kawałki

- od epoki brązu - mocno rozdrobnione, dużo wiórowatych materiałów, mało całych kości

• Kategorie spalenia kości

- Nadpalenie lub spalenie częściowe - zabarwienie ciemne, brak odkształcenia

- przepalenie słabe - kości mało popękane i odkształcone, skurczenie niewielkie, zabarwienie ciemne

- przepalenie średnie, silne, bardzo silne spopielenie

Szczątki zwierząt ofiarnych

Cechy:

- wyjątkowość

- znamiona działania nieprzypadkowego

- brak uzasadnień praktycznych

- powtarzalność

- cechy świadczące o postępowaniu rytualnym

=> nie każde zwierzę pochowane w jamie jest ofiarą - w neolicie tury w jamach jako zapas mięsa

• Kategorie grobów ze szczątkami zwierzęcymi

1. pochodzenia zwierzęcego samodzielne

- szkieletowe całkowite

- szkieletowe cząstkowe

- ciałopalne

II. pochodzenia ludzko-zwierzęcego (najsłabiej reprezentowane)

- szkieletowe

- ciałopalne

- birytualne

III. pochodzenie ludzkie z domieszką kości zwierzęcych (najliczniej)

Groby zwierząt dzikich:

- KAK (Kultura Amfor Kulistych) - jama ze szczątkami jelenia (Strzelce); jama ze szczątkami łosia (Złota Sandomierska)

- K. trzciniecka - jama ze szczątkami bydła i jelenia (Opatkowice st. 2)

=> uwagi do tabelki (xero)

Neolit - bydło niespalone. Po 2 krowy leżące na boku, często poćwiartowane

Brązy - na osadach i cmentarzyskach

k. unietycka - zamiast czaszek - masowo łopatki

k. trzciniecka - pojawia się koń! (ostatnie odkrycia)

k. łuzycka - Gliniany st.1 dolnośląskie - wyjątkowy - szkieletowy - grób zwierzęcy

od k. łużyckiej w grobach występują fragmenty kończyn (koza, owca i inne), jedynie koń i pies - czaszka, a rzadko kończyny

k. pomorska - brak takich pochówków na pomorzu (o ironio...). w grobach zwierzęcych (koń) - heftki

k. celtycka - znowu niepalenie

k. przeworska - pies jako ofiara zakładzinowa - na boku, nogi podkurczone. Brak psa ciałopalnego, tylko szkieletowy. Charakterystyczna cecha przeworskiej - ptak (III i I grupa)

OWL - pochówek konia na brzuchu - pochowany kiedy jeszcze żył O_o

• Związki między płcią zmarłego człowieka a gatunkiem zwierzęcia

- szczątki kozy/owcy oraz psa w grobach kobiet, kobiet z dziećmi

- szczątki bydła, świni, konia - groby męskie

- szczątki ptaków wyłącznie w grobach męskich

- szczątki zwierząt dzikich (w tym ryb) - groby dziecięce

Charakterystyka źródeł faunistycznych. Wyroby z surowca pochodzenia zwierzęcego

• Przygotowanie kości do obróbki

- obróbka kości świeżych

- zmiękczanie kości (w kwasach, wodzie, także w wysokiej temperaturze - wkładanie do popiołu)

- obrabiano kości zwierząt dzikich, bo są twardsze od kości zwierząt domowych

- neolit 50/50 dzikie/domowe (bo zwierzęta dopiero udomowione i jeszcze nie miały miękkich kości? )

- od brązu przewaga kości dzikich

- głównie jeleń. Domowe: bydło, koń, koza/owca

• Techniki obróbki

- łamanie (najprostszy sposób)

- przecinanie (wzdłuż)

- struganie (wymaga zmiękczenia kości)

- wygładzanie (na kamieniach)

- polerowanie (żwirem, piaskiem, popiołem)

- robienie otworów (głównie dłutami, narzędziami krzemiennymi)

Przedmioty z surowca zwierzęcego

• Ozdoby

- tarczki do zawieszania na szyi (najczęściej z łopatki, często ozdabiane, z uchwytami)

- naramienniki (zmiękczone żebra bydła)

- amulety (od paleolitu, zęby zwierząt dzikich /niedźwiedź, wilk/, nie wymaga obróbki poza zrobieniem otworka)

- naszyjniki (zęby sieczne, kły różnych gatunków)

- paciorki

- podłużne (z kości długich ssaków i ptasich - wykorzystanie długiej jamy szpikowej)

- okrągłe (z poroża jelenia)

• Narzędzia pracy

- pośredniki - do wzmacniania efektu uderzenia (poroże jelenia, bez obróbki)

- siekiery i topory (poroże jelenia, z otworem lub bez)

- młotki

- motyki (wyłącznie poroże jelenia lub renifera, nie obrabiane)

- dłuta (z kości promieniowych, łokciowych bydła lub świni; niewielka obróbka)

- szydła (z kości śródręcza konia, owcy, kozy, z kości piszczelowych kozy/owcy po po odpowiednim odbiciu)

- skrobacze (z poroża, żeber, głów /najczęściej kieł byka lub świni); nie wymaga obróbki)

-gładziki (z kości śródręcza/stopia konia lub bydła. Obrabianie nasady dalszej, bliższa odłamana)

- tarki - z zębów policzkowych przeżuwaczy, konia (zlepione ze sobą zęby)

- ciężarki tkackie lub do sieci

- haczyki (z poroża jelenia, kości długich). Haczyki do łowienia ryb

- harpun kościany (z kości długiej)

- igła i przekłuwacz (z poroża, kości długich, a głównie z zębów siecznych świni)

- zgrzebła (z żeber jelenia)

- bumerang (z ciosu mamuta - paleolit, jaskinia Obłazowa, małopolskie)

• Przedmioty wyposażenia domu

- grzebienie (poroże jelenia, zdobione)

- hetki do spinania odzieży - od epoki brązu (sródręcze/stopie świni. Obróbka to dziurka pośrodku trzonu)

- wieszaki

- oprawki do narzędzi (z członów palcowych I jeleni, bydła, kozy/owcy. Otworek => dojście do jamy szpikowej => otwór do zamocowania drewnianego trzpienia)

- łyżki lub mieszadełka (z poroża, kości długich)

• Związane z rozrywką

- kości do gry lub wróżenia - astragalusy (nie obrabiane kości skokowe świni, bydła, owcy, znajdowane po kilka razem - do gry)

- instrumenty muzyczne (kości długie ptaków, ssaków, człony palcowe I bydła, jelenia. Otwór do jamy szpikowej, często wypełniany wodą => gwizdek do wabienia ptaków)

• Związane ze sferą duchową lub kultową

- poroże jelenia zdobione ornamentem wyobrażającym wioskę neolityczną (Neolit, Złota st. „Nad Wawrem”, woj. Podkarpackie)

- zdobione groty oszczepów z poroża jelenia (paleolit, jaskinia Maszycka, małopolskie)

- przedmiot ceremonialny z poroża renifera (jaskinia Maszycka)

- figurka kościana z Tell-el Farkcha z kła hipopotama (trudny do obróbki surowiec - twardy)

• Związane z przemieszczaniem

- rząd koński - pierwsze wędzidło z Ukrainy 4 tys BC

- płozy do sanek (kość śródręcza/stopia głównie, kości promieniowe bydła, konia. Otwory od strony grzbietowej - w nich drewniane podpórki podtrzymujące blat sanek)

=> żuchwa bydła jako płoza - znane tylko ze źródeł txt, używane aż do XIX w Holandii, Pl

- zakończenia do lasek

- zakończenia do kul dla inwalidów (z poroża jelenia, otwór w odrostku)

- średniowieczny zamek w Pułtusku

Wyroby z pochwy rogowej - jest to naskórek, nie zalicza się do szkieletu

- rogi do picia (tur, bydło, często okuwane srebrem lub złotem)

- rogi do dęcia (z rogów bawoła - w Polsce tylko importy)

- lejki, bańki do puszczania krwi (bydło - z krótkich możdżeni, robione tylko otworki)

=> inspiracje naturą: kolia paciorków szklanych z płytką brązową w kształcie stylizowanej ryby - wczesne średniowiecze, Cewlin, zachodniopomorskie

=> kości nie suszymy na słońcu (pękają!)