Oddychanie stanowi ważną czynność, regulowaną automatycznie przez organizm. Tlen dostarczany przez płuca jest niezbędny do pracy wszystkich tkanek człowieka. Szczególnie wrażliwa na niedobór tlenu jest tkanka mózgowa. Niedostatek życiodajnego tlenu w pracy mózgu doprowadzić może do pogorszenia funkcjonowania centralnego ośrodka nerwowego, wywołać złe samopoczucie lub uporczywe bóle głowy.

To, że oddychamy automatycznie, a wielkość wentylacji płucnej zależy od ilości dwutlenku węgla w krwi i niedoboru tlenu w powietrzu, nie znaczy, że nie możemy wpływać aktywnie na efektywność oddychania.

Już na początku naszego stulecia uczeni stwierdzili, że w pomieszczeniach przeludnionych gwałtownie rośnie stężenie dwutlenku węgla w powietrzu i substancji pogarszających wartość higieniczną powietrza. W izbie lekcyjnej lub biurowej o prawidłowej kubaturze i normalnej liczbie uczniów lub pracowników już po 10 minutach powietrze różni się swym składem w sposób wyraźny od apetycznego powietrza zewnętrznego. Powinno to być sygnałem do rozpoczęcia wentylacji.

Nie wystarczy jednak przebywać w atmosferze czystego powietrza, aby zapewnić organizmowi właściwe warunki wentylacji płucnej. Należy ćwiczyć umiejętność głębokiego, prawidłowego oddychania. Dobre oddychanie ułatwia pracę serca, polepsza mechanizm przemian ustrojowych, poprawia stan samopoczucia. O prawidłowym oddychaniu pamiętać musimy zarówno przy pracy, jak i podczas wypoczynku. Ćwiczenia oddechowe prowadzić należy zaraz po przebudzeniu, podczas marszu do szkoły czy pracy, kontrolować podczas pracy, w trakcie ćwiczeń rekreacyjnych i sportowych.

U mężczyzn występuje przeponowy, czyli brzuszny typ oddychania, a u kobiet piersiowy. O typie oddychania decyduje udział określonych grup mięśniowych. Podczas wdechu skurczowi ulegają mięśnie międzyżebrowe oraz przepona doprowadzająca do powiększenia objętości klatki piersiowej. Kurcząca się przepona naciska na narządy w jamie brzusznej, powodując uwypuklenie brzucha. W rozszerzonej klatce piersiowej dochodzi do rozciągnięcia elastycznej tkanki płuc, która wypełnia się powietrzem.

Wydech polega na powrocie klatki piersiowej siłą ciężkości do położenia poprzedniego i uwypuklenia się przepony ku górze. Z naciskanych płuc powietrze uchodzi na zewnątrz. Silny wydech wspomagany jest przez mięśnie jamy brzusznej. Ćwiczenia oddechowe powinny pomóc w utrzymaniu sprawności aparatu oddechowego, zwiększyć pojemność życiową płuc, nauczyć się umiejętności stosowania oddechu proporcjonalnego do wysiłku fizycznego.

Ćwiczenia oddechowe możemy prowadzić w różnych pozycjach: w staniu, leżeniu na plecach i na boku, w siadzie, w klęku, a nawet w siadzie tureckim. Zawsze jednak pozycja musi być wygodna, zapewniająca relaks i wyprosi kręgosłupa. Młodzież w wieku 15-16 lat powinna wykonywać 12-18 rytmów oddechowych na minutę, dorośli - 16.

Podczas ćwiczeń oddechowych należy utrzymać czystość i drożność przewodów nosowych. Na przykład w ćwiczeniach oddechowych jogi przywiązuje się szczególną uwagę do oddychania przez nos i powolnego, głębokiego, swobodnego wykonywania oddechów, zatrzymywanych bądź w fazie szczytu wdechu, bądź po pełnym wydechu.

Rano, po przebudzeniu, należy przeciągnąć się na łóżku i wyzbyć sennej bezwładności. Potem wykonać głęboki wdech z wypchnięciem brzucha i rozszerzeniem klatki piersiowej i powoli wypuścić powietrze, wstrzymując oddech na 3-5 sekund. Ćwiczenie to należy powtórzyć 5 razy.

Kolejne ćwiczenia wykonać należy w leżeniu na plecach, wypychając podczas wdychania brzuch i wypuszczając powietrze małymi partiami przez usta. Z innych ćwiczeń na łóżku zalecić można:

- w leżeniu tyłem, ręce wzdłuż tułowia, dokonać wdech z przeniesieniem rąk za głowę, wydech z powrotem rąk do poprzedniej pozycji;

- to samo ułożenie tułowia, ręce w bok, przeniesienie ich do pionu z wydechem i powrotem do poprzedniej pozycji z wydechu;

- w leżeniu na boku z rękoma wyprostowanymi nad głową wykonujemy wydech, przyjmując pozycję skuloną, wdech przy powrocie do poprzedniej pozycji;

- w leżeniu tyłem podpieramy się pod biodra, wykonując wdech, przy powrocie do leżenia następuje wydech;

- w siadzie prostym, ręce wzdłuż tułowia, dokonujemy wdechu, przy skłonie w przód z dotknięciem głową i klatką piersiową prostych nóg następuje wydech.

Celem ćwiczeń wydechowych jest m.in. zwrócenie uwagi na tę ważną dla zdrowia czynność, niezapominanie o niej w sytuacjach, gdy pochłania nas nauka czy praca zawodowa. Do wykonania pracy potrzebna jest nie tylko energia zawarta w pokarmie, ale i wdychanym powietrzu.

Lekarze zalecają jednak ostrożne stosowanie ćwiczeń oddechowych w przypadku chorób krążenia, chorób płuc, nadczynności tarczycy oraz w niektórych chorobach centralnego układu nerwowego i gruczołów wewnątrzwydzielniczych.

Kontrola oddychania jest bardzo efektywną metodą relaksacji. Jest ona podstawowym składnikiem wielu metod, począwszy od "weź dziesięć głębokich oddechów" (by kogoś uspokoić), aż do relaksacji poprzez jogę i medytacje Zen. Dobrze funkcjonuje w połączeniu z innymi technikami relaksacji, jak np. PRM (progresywna relaksacja mięśni), relaksacja wyobraźnią i medytacja.