Głowiński, Gatunki literackie

1.

• Gatunek to najstarsza kategoria w `refleksji literackiej'

• Literatura nigdy nie była traktowana jako zespół tekstów jednorodnych - dostrzegano różnice między utworami i ich typami

• Przynależność do odpowiedniego typu określała właściwości tekstu i jego zobowiązania wobec czytelnika

• Goethe wymyślił podział liryka - epika - dramat, który niesłusznie przypisywany jest starożytnym

• Teorii Gatunków literackich przyznawano zadania typologiczne. Miała ona porządkować teksty literackie, wskazując jej cechy charakterystyczne

• Gatunek traktowano jako wskaźnik, określający co jest wskazane w danym typie tekstu

• Estetyka Crocego - dzieła sztuki nie da się podzielić gatunkowo, bo każde z nich jest niepowtarzalne (zakwestionowanie gatunkowości jako sztuczności)

• Kłopoty przy podziale - kryteria stosowane przy nim są rozmaite (czas powstania, budowa fabuły, bohatera) i nie wiadomo, jakie przyjąć.

• Duża ich część ma „charakter strukturowo-pragmatyczny” - bierze pod uwagę typowe właściwości budowy dzieła i związane z nim sposoby oddziaływania na czytelnika

• Inne teorie gatunku opierały się na np. pojęciu ekspresji, pojmowały go jako kategorię estetyczną

• Kryteria mają różny stopień ogólności. Hierarchiczność: gatunek zawsze jest subkategorią kategorii wyższej - farsa -> komedia -> dramat -> literatura.

• „Główna cecha gatunku nie leży w klasyfikacji”

2.

• Główna wartość gatunków związana jest z ogólniejszymi tendencjami w humanistyce - głównie z językoznawstwem.

• Pojęcie „gatunków mowy” wprowadził Bachtin. Gatunków tych jest wiele.

• Nie chodzi tu o typologię czy klasyfikację - gatunek mowy nie mają na ogół nazw - chodzi o świadomość, że językowo używamy pewnych wzorców, które są ukształtowane i im podporządkowujemy (nawet nieświadomie) wypowiedź. Dialogi rozpadają się na liczne gatunki, zaleźnie od sytuacji czy relacji z rozmówcą. „zawartość tematyczna, styl i budowa kompozycyjna są nierozłączne w całości wypowiedzi”

• Bachtinowska teoria gatunków mowy ma dla teorii gatunków literackich podstawowe znaczenie.

• Wydawać by się mogło, że podział na gatunki właściwy jest tylko literaturze (nie wiem, czy ten człowiek pisał ten tekst przed 1895 i nie widział żadnego filmu?) i stanowi konsekwencję literackości.

• Gatunków literackich nie można traktować jako zwykłych gatunków mowy - bywają bardziej skomplikowane. W ich obrębie ważną pozycję zajmuje funkcja estetyczna.

• Mimo wszystko zjawisko gatunków ma charakter uniwersalny, określa wszelką praktykę językową

• Gatunki literackie mają przewagę nad innymi, bo zostały wyodrębnione i opisane. Stały się wzorem przy wyodrębnianiu gatunków w innych dziedzinach

• Sytuacja gatunków literackich zmieniła się, odkąd lingwistyka tekstu stała się oddzielną dziedziną

• Teoria gatunku staje się teorią dyskursu literackiego

• Z tej perspektywy gatunki stają się utrwalonymi w tradycji, mniej lub bardziej skodyfikowanymi, z dającymi się wyodrębnić cechami, wzorami dyskursu literackiego

• Dzięki analizie tych wzorców widać elementy, które wyróżniają dyskurs literacki spośród innych typów dyskursu. Ujawnia się też to, co jest jednakie dla wszystkich typów dyskursu (mechanizmy decydujące o właściwościach pragmatycznych tekstu)

• Gatunek literacki staje się częścią uniwersalnego kompleksu spaw - taką kwestią jest budowa tekstu.

3

• Gatunek nie jest sumą cech (nie jest zespołem utworów, np. grupa powieści nie definiuje powieści, bo każda jest inna)

• Hempfer - teoria gatunków literackich powinna być formowana w ramach konstruktywistycznej teorii poznania, stanowiącej syntezę koncepcji nominalistycznych i realistycznych.

• Gatunki nie sprowadzają się do teksu

• Porównanie gramatyki (jako czynników umożliwiających komunikację) do gatunków:

• Gatunki literackie - gramatyka literatury (niepełna analogia)

• Gatunek nie daje się sprowadzić do tekstu.

• Zakres systemu gatunkowego bardziej ograniczony niż gramatycznego. Nie musi opisywać wszystkich uznanych za literackie wypowiedzi.

• Odnosi się do strefy dyskursu (gramatyka do języka)

• Można podporządkować dyskurs regułom gatunku, nie znając ich (jak wypowiedź gramatyce, nie znając gramatyki)

• Świadomość gatunkowa jest jednak ważnym współczynnikiem funkcjonowania gatunków

• System gatunkowy określa praktyki literackie w dziedzinie nadawania i odbioru

• Gatunki literackie mają charakter normatywny (acz teoria gatunków nie staje się kompleksem reguł)

• Normatywizm stanowi konsekwencję właściwości systemu gatunkowego:

• Nie określa poprawności wypowiedzi określanych jako literackie

• Stanowi zespół dyrektyw, regulujących praktyki budowania tekstu

• Dyrektywy mogą funkcjonować w sposób utajony albo być formowane bezpośrednio

• Domena konieczności - to, co decyduje o istocie danego gatunku. Bez owego elementu gatunek znika, lub staje się czymś innym (sonet - gdyby nie miał 14 wersów nie byłby sonetem)

• Im bardziej rozbudowany gatunek, tym sfera konieczności bardziej ogólna i trudna do wyodrębnienia

• Np. powieść - konieczne: narracja, ułożenie zdarzeń w sensowną całość, pisane prozą i odpowiedni rozmiar - musi temu odpowiadać każdy tekst uznany za powieść

• Sfera konieczności odkłada na bok kwestię ewolucji historycznej i przynależności do kręgu kulturowego - inwarianty garunkowe (nie podlegają zmianom w toku ewolucji historycznej)

• Gatunki są ponadjęzykowe

• Gatunek jest określony tylko przez elementy inwariantowe

• Dysponuje dużą sferą możliwości, które jednak nie kwestionują inwariantu (bo to prowadzi do zaniku gatunku)

• Np. nowela i powieść: powieść dysponuje większą sferą możliwości. W niej można zawrzeć esej, poemat czy dialog filozoficzny, co nie neguje istoty powieści, ale negowałoby istotę noweli.

• Niektóre typy możliwości się zmieniają, nic nie jest przyporządkowane raz na zawsze (powieść realistyczna w XIX, gdzie nie ma luźnej fabuły charakterystycznej w XVIII w.). Cechy mogą się zmieniać - ewolucja polega nie na rozszerzeniu, a na zmianie

• To co w jednej kulturze jest jedną z możliwości, w innej może być koniecznością

• Systemowy charakter - współdziałanie elementów inwariantowych i zmiennych nie jest sprawą przypadku - wyznacza sposoby funkcjonowania gatunku. Gatunki tworzą pewien system, którego ewolucje ujawniają się w zmianach stosunku między czynnikami inwariantnymi i zmiennymi

• Ewoluuje on inaczej niż system językowy (składa się z szeregu podsystemów)

• Ogólny system gatunkowy określa jedynie podstawowe właściwości gatunków, nie stanowi zaś sumy podsystemów, gdyż każdy z nich zyskuje pewną autonomię. Powstaje więc hierarchia podsystemów. Każdy z nich zależny jest od systemu ogólnego i od podsystemów, ma jednak własne możliwości nigdy w pełni im się nie podporządkowuje (powieść ma podsystem: powieść psychologiczna, fantastyczna etc.) Na poziomie podsystemów ujawnia się historyczny charakter gatunku

• Konwencja literacka też zależy od elementów inwariantnych i zmiennych. Gatunek jest konwencją - zespołem pewnego rodzaju umów między członkami komunikacji literackiej

• Często bywają jej podporządkowane konwencje innego rzędu: stylistyczne, wersyfikacyjne, tematyczne

4

• Wszystko to występuje w komunikacji literackiej (zjawisko szersze). Projektuje sposoby lektury, zakładając z góry stosunek czytelnika do dyskursu - odwołuje się do jego wiedzy o gatunku - świadomość gatunkowa.

• Świadomość występuje -lepiej czy gorzej rozwinięta - u każdego. Różnie u nadawcy, różnie u odbiorcy, zależnie od kultury.

• Różnie się objawia - minimum świadomości to umiejętność bezrefleksyjnego rozróżnienia danego gatunku na bazie tradycji (związek z folklorem). Łączenie gatunku z sytuacją (np. jakaś pieśń na ślubie a inna na pogrzebie). Maximum to świadomość gatunkowa znajdująca wyraz w teorii. Nie da się zrozumieć istoty tragedii bez wiedzy teoretycznej i jej rozumienia. Istnieje też fałszywa świadomość gatunkowa.

• Między maximum a minimum świadomości jest duża przestrzeń, gdzie umieścić można „wskaźnik genologicznej świadomości” Zależnie od kultury znany jest gatunek. Może się on rozwijać tylko w jednym miejscu. Często nazwa gatunku pojawiała się później niż on sam, co nie musi oznaczać, że nie było świadomości jego odrębności.

• Nazwy gatunkowe mogą też być przypadkowe i nie odnosić się do niczego. Może też jedna nazwa odnosić się do różnych rzeczy. Powstaje problem z oficjalną klasyfikacją (gdzieś jakieś wierszyki mogą być uznawane za odę, a gdzie indziej nie podchodzą pod definicję)

• Rozpoznawalność gatunku: gatunek funkcjonuje w pełni wtedy, gdy jest identyfikowany. Rozpoznanie to umiejętność praktyczna wchodząca w skład lektury. Gatunek narzuca sposób lektury, a czytelnik świadom gatunku sam się „nastawia” na jego wymagania.

• Gatunek sytuuje tekst wobec tradycji, ale nie musi go w pełni podporządkowywać. Jest jednak horyzont oczekiwań zależny od właściwości gatunku wyróżniających się na tle innych gatunków.

• Im większy gatunek, tym ogólniejszy horyzont oczekiwań, im mniejszy tym te oczekiwania konkretniejsze. Horyzont zależny jest też od epoki (w innych inne wymagania)

5.

• Gatunki literackie z inwariantami obok elementów zmiennych są wariantami historycznymi.

• Historia gatunku nie jest jednak historią utworów. To kształtowanie się systemów i podsystemów, ich relacje, funkcje gatunków i świadomość gatunkowa.

• Postulat historyczności w pełni respektowany jest, gdy przedmiotem analizy stają się podsystemy. Wyodrębnia się:

• Historię danego gatunku w różnych literaturach narodowych

• Ewolucję gatunku w literaturze danego języka, ujmowane w izolacji bądź porównawczo

• Przekształcenia gatunków w danym okresie historyczno-literackim

• Historia gatunku lub zespołu gatunków układających się w jedną całość obejmuje problemy:

• Kształtowanie się, różnicowanie poszczególnych form, związki z innymi gatunkami i świadomością gatunkową

• Kwestie genetyczne - jak powstaje gatunek

• „życie” gatunku - procesy jakie nań wpłynęły (wewnętrzne i zewnętrzne)

• Historia jednego gatunku nie zawsze jest historią ciągłą. Gatunek może być martwy, by potem powrócić w chwale

• Historia gatunku w danej literaturze. Jest ponadjęzykowy (rozpoznawalny niezależnie od języka, w którym jest napisany)

• Są jednak gatunki, występujące tylko w danym języku. Repertuar gatunkowy traktowany jest wtedy jako podsystem, którego swoistości ujawniają się po analizie na tle kultury literackiej społeczeństwa.

• Repertuary gatunkowe ukształtowane w danej epoce. Tu rozważa się, jaką postać przyjęły poszczególne gatunki, jakie były między nimi relacje, jaka towarzyszyła im świadomość gatunkowa. Najlepiej, gdy mowa o epoce zamkniętej: średniowiecze, renesans…

• Relacja gatunek-dzieło. Dzieło samo w sobie nie jest gatunkiem, tylko szeroko nań oddziałuje, może wpłynąć na jego rozwój. Gatunek nie stanowi kategorii interpretacyjnej. Interpretacja nie musi uwzględniać struktury gatunkowej, jednak jest on integralną częścią dzieła, nadaje mu jakieś cechy, stanowi ramy interpretacyjne.