Biernat z Lublina Ezop

• Biernat z Lublina - 1460/67- ok. 1529

• wg Jana Sandeckiego-Maleckiego z 1547r.: „Primus libellorum Polonicorum autor” - pierwszy autor książek polskich

• pierwsza książka polska - Raj duszny (1513); staropolski przekład Żywota Ezopa Fryga, mędrca obyczajnego i z przypowieściami [tj. bajkami] - 1516? 1522; liczne, częściowo znane dzieła -> głośny list do księgarza krakowskiego Szymona (18 III 1515)

• doceniony w swej epoce; wysokie uznanie historyków literatury

• dzieła: wartość intelektualna, literacka, wersyfikacyjna, językowa

• Raj duszny i Żywot wielokrotnie drukowano w XVI i XVIIw., ale nie wiedziano, kto był autorem

Biografia Biernata z Lublina

• „autobiografia” - „Decem octo annorum...” („Gdy miałem lat 18”) - „Bernardus Lublinius eram” („Jam był Biernat z Lublina”) - 1516 najwcześniej na kartę tyt. dziełka Antoniego Borromaeusa De Christiana conta Hebraeos

• 1935 - odnaleziona przez ks. Kamila Kantaka

• autobiografia: prostota i oszczędność formy słownej, humanistyczna potrzeba sławy, pragnienie uwiecznienia własnej osoby i nazwiska

Bieg życia i pracy:

• pracodawcy: Jan Zieleński (1478/85); Gotard Bystram; żona Gotarda, Marta - funkcja sekretarza, Obowiązki kapelana (święcenia kapłańskie)

• Filip Kallimach: być może mecenas - 1487-90 - pobyt u niego mógł przyczynić się do rozbudzenia w Biernacie aspiracji literackich

• wpłynął na ukształtowanie się osobowości intelekt. Biernata i na jego zainteresowania filozofią humanistyczną, zwłaszcza twórczością Marsylia Wicina i tegoż łacińskim przekładem Platona

• 1491 - u Mikołaja Bystrama (brat Gotarda); pierwsze kontakty z Pileckimi - z Janem III Pileckim, wojewodą ruskim

• 1492 - w Pilczy (Pilicy)

• sekretarz, kapelan, lekarz - do 1516 u Pileckich

• scholar Akademii Krakowskiej; być może wpisał się na uniwersytet jako dojrzały mężczyzna

• 1501 - prawdopodobnie autor Lekarstw doświadczonych

• 24 lata u Pileckich - Jan III Pilecki - mecenas-przyjaciel - najowocniejszy okres w życiu Biernata

• pierwsza w piśmiennictwie starpol. artykulacja idei otium negotiosum - „niepróżnującego próżnowania”

• Żywot Ezopa Fryga wraz z bajkami dedykowany Pileckiemu

• Historia o Trzech Królach - łac. dzieło karmelity Jana z Hildesheimu - wśród lektur Biernata; inf. o egzotycznym ludzie Mandapolów jako pretekst do snucia w liście do Szymona rozważań nt. tolerancji rel. i wszechwładzy papieża

• biblioteka Biernata z Lublina

Żywot Ezopa Fryga:

• Żywot, rozdział rękopiśmiennej antologii filoz. z tekstami „Hermesa Trismesgistosa”, Platona i Arystotelesa (1505); Raj duszny (druk 1513), łac. list do bibliopoli krakowskiego Szymona (18 III 1515), niedokończone Lekarstwa doświadczone

• wierszowana przeróbka Żywota Ezopa Fryga, mędrca obyczajnego i z przypowieściami [tj. bajkami] jego, z niektórymi też inych sławnych mędrców przykłady osobliwymi a barzo śmiesznymi i też krotochwilnymi etc. - najobszerniejszy pol. utwór wierszowany wczesnego renesansu

• 3144 wersy uporządkowane (jak i bajki) w 4-wersowe strofy, rymowane parzyście aa, bb, cc, dd; 210 bajek - 5678 wersów

• przełom wersyfikacyjny - ku sylabizmowi ścisłemu - etap pośredni tzw. sylabizmu względnego (znaczna jeszcze liczba odstępstw - 6% od sylabicznego metrum)

• tytuły bajek stanowią pierwszy polski zbiór przysłów - ponad 270 w całości utworu - najstarszy polski bajkopisarz, paremiograf, najdawniejszy znawca i miłośnik przysłów polskich

• po raz pierwszy ogłoszony w Krakowie ok. 1522r.; wielokrotnie wznawiany

• wydania: Kraków „W Drukarni Stanisława Szarfenb[bergera], Roku 1578”; kompletny egz. tego wyd. w zbiorach biblioteki PAN w Kórniku

• antyklerykalne wycieczki - umieszczenie na kościelnym Indeksie ksiąg zakazanych, wyd. przez biskupa Jerzego Zamoyskiego w 1604r.

• 1630 i '32 w drukarni Sebastiana Sternackiego w Rakowie przez arian

• domniemany pierwodruk Ezopa z ok. 1516r. w drukarni Floriana Unglera

Raj duszny:

• Hortulus animae - 1513 - obszerny modlitewnik (ok. 20 ark. druku - 320 stron), przełożony z łac. książki do nabożeństwa Mikołaja Wydenbusch (Widenbosch) zwanego Salicetus

• najdawniejsza, wydrukowana w całości w j. polskim książka

• Biernat cieszył się szczególnym autorytetem i uznaniem w środowisku reformacyjnym; jego bajki tłumaczone były przez Lutra

• prekursor polskiej reformacji; jego teksty i poglądy były bliskie działaczom różnowierczym; ideolog tolerancji rel.

• rozprawa napisana i ogłoszona przed 1529r. - wystąpienie przeciw stosowaniu kary śmierci

• apoteoza rozumu; postawa tolerancyjna

• traktat o karze za mężobójstwo

Rękopis Lekarstw doświadczonych

• pierwsze dziesięciolecia XVIw.; ogłoszone w 1564r.

• dotarły do rąk Łazarza Andrysowica - przygotować do druku Marcinowi Siennikowi

• powstały między 1501-16r.

• niedokończone - śmierć autora? - Siennik

• domniemany utwór Biernata - Dialog Palinura z Karonem - znaleziony przez Franciszka Pułaskiego

• XVIw., a drukowany między 1536-42

• Biernat - pisarz mieszczański, propagował plebejskie poglądy, pojęcia i oceny

• rodowód Żywota i bajek „ezopowych” sięga głębokiej starożytności

• pierwsza lit. biografa legendarnego niewolnika-bajkopisarza - ok. VIw. p.n.e.

• różnorodne przeobrażenia, nowe wątki - wschodnie opowieści o mędrcu Achikarze (pobyt Ezopa u króla babilońskiego)

• Biernat oparł swój przekład żywota, jak i połowy bajek na wersji Rimicjusza

• opowieść o wyzwoleniu i karierze niewolnika, który dzięki osobistym talentom, sprytowi, mądrości oraz wysokim walorom moralnym, a przede wszystkim społecznej przydatności - z folwarcznego wyrobnika stał się doradcą królów i nauczycielem narodów

• biografia starożyt. błazna i bajkopisarza - usiłowanie powiązania jego dziejów z rzeczywistością swych czasów; uwspółcześniał

• ogólną wymowę starał się wzmocnić poprzez komentarz i uaktualniające aluzje, wyraźne zwłaszcza w bajkach

• antyklerykalne w swej wymowie bajki: 189. Swe grzechy śmiechy i 190. Wilk wełnisty - złodziej isty

• Nie dbaj o to, czegoć widzieć nie dano - usiłowania myszy, aby przegryźć żelazną piłę

• Ezop był częścią rozległego ruchu wydawniczego z I poł XVIw. - dostarczenie mniej wykształconym i mniej wybrednym czytelnikom popularnej i zaciekawiającej lektury, a zarazem uprawa j.pol. jako narzędzia twórczości lit.

• wzór plebejskich zachowań i wzór kariery, uosobienie moralne i intelektualne wartości ludu, a przeciwstawiając rozum i spryt - przemocy i władzy, zwycięsko wychodzą z wielu utarczek słownych i nie tylko, ośmieszając zarazem przeciwników należących do świata oficjalnych autorytetów; postać pozytywna

• to romans błazeński; dostosowanie do potrzeb polskiego czytelnika i ówczesnej sytuacji społ.

• postać zbudowana ze sprzeczności pozorów i prawdy - pozory - szereg wartości negatyw. (błazeństwo, fiz. brzydota, pochodzenie z nizin społecznych) źle świadczą; prawda wew. (spryt, rozum, wewnętrzna wolność, konkretność wiedzy i doświadczeń) - korzyść

• niewolnicze pochodzenie - szlachetność rozumu; pokraczna brzydota - wysokie walory intelektualne

• brzydota - nieodłączna cecha błazna plebejusza, prostaka, chłopa; w utworze to cecha charakt. obsesyjnie przypominana - bajka W cnocie ślachectwo zależy

• Marchołt?!

• niewolniczy rodowód to pozór, kryjący odmienne treści i prawdziwe wartości - miał dowcip na wszystki gadki

• antynomie ezopowe - sens programowy, organizują akcję Żywota - Ksant kupił Ezopa, narzekał na jego brzydotę; spotkanie z mieszkańcami Samos; konfrontacje brzydoty i rozumu; antynomie mają charakter polemiczny; apoteoza plebejusza, jego ambicji, możliwości

• plebejskie ambicje i marzenia w utworze doszły do głosu, ale i krytyczny stosunek wobec feudalno kościelnego porządku i feudalnych autorytetów

• szlachectwo plebejusza to jego rozum - sens programowy i praktyczny

• wykształcenie - ówcześnie podstawowy sposób awansu

• kult nauki i rozumu ludzkiego w staropolskiej lit. plebejskiej

• rozum zapewnił Ezopowi wolność i wyniesienie w hierarchii społecznej; mądrość jedyną prawdziwą wartością, przeciwstawną urodzeniu i bogactwu

• znak równości między mądrością a człowieczeństwem

• Boć mądrzy nie umierają, / Jako szaleni mniemają, / A po śmierci prawie żywią, / Ludzi rządząc nauką swą. - wielokrotnie przytaczana zwrotka; dodatek Biernata, nie zna jej łac. przekład Remicjusza - szczególna wymowa w kontekście ideologii społ.; mądrość gwarancją nieśmiertelności

• Ezop udowadnia głupotę otoczeniu, przede wszystkim swemu panu - filozofowi Ksantowi

• wolność plebejusza postulatem i programem dla Biernata; Ezop wybawia swego pana z opresji

• sprawa wyzwolenia Ezopa przesunęła się z płaszczyzny indywid. zobowiązań Ksanta w stosunku do jego sługi na tory ogólniejsze - „dobra pospolitego”

• pochwała wolności - łac. libertas et leges (wolność i prawa) tłumaczone na ważność

• Ezop, wyzwolony niewolnik, plebejusz - heroldem wolności

• apoteoza plebejusza i jego zasług dla państwa; obrońca ludu, doradca królów, bajkopisarz, wynalazca bajki zwierzęcej

• Żywot jako wstęp do zbioru bajek; próba przedstawienia losów ich autora i okoliczności powstania

• Żywot - biografia bajkopisarza; bajka - sposób przekazywania doświadczeń mędrca i jego wiedzy o świecie i człowieku

• nauczyciel moralności, mądrości; katalog rad, których udziela przybranemu synowi Enusowi: mądrości mieszczańskie; podobne do tzw. Dystychów Katonowych - zbiorku łac. zdań moralnych, służących do nauki języka i obyczajów

• niechęć do możnych - oskarżenia o nadużycia, przemoc, dbałość o własny interes, działanie na szkodę publiczną; krytyka szlachty

• szlachectwo oparte nie na urodzeniu, ale wartościach osobistych (cnota i rozum) - pisarze mieszczańscy

• krytyka niesprawiedliwości społ.

• mierność zachwalana wśród cnót społ. - jeden z naczelnych ideałów renesansowej poezji ziemiańskiej; pisarze plebejscy z pocz. XVIw.; poprzestawanie na małym, własnym to podst. gwarancja szczęścia i spokoju „ubogiego robotnika”

• krytyka próżniactwa i pochwała pracy - „Bez prace nie będą kołacze” i jej morał „Kto lecie proznuje, zimie poczuje”; karanie nierobów

• przekonanie o mediacyjnej roli państwa i sprawiedliwości władzy; pochwała tych, którzy dla dobra „pospólnego” potrafią wyrzec się własnych korzyści; nakaz zgody (zapewnia korzyści wszystkim obywatelom, wolność państwu); potrzeba więzi społ. i narodowych ponad konfliktami stanowymi, klasowymi, ich pożyteczność i naturalność

Mikołaj Rej Figliki

• Przypowieści przipadłe, s których sye może wiele rzeczy przestrzedz - 211 epigramatów; 1574r. - 236 8-wierszowych kawałów w drukarni Matysa Wirzbięty Figliki albo rozlicznych ludzi przypadki dworskie, które sobie po zatrudnionych myslach, dla krotofile, wolny będącz, czytać możesz. Teraz nowo drukowane.

• facejonistyka renesansowa; kult człowieka i zainteresowanie jego życiem; wielbienie pewnych jednostek, ośmieszanie innych

• faceje - zbiorki komiczne; ukazywały się od 1471; Giovanni Pontano - traktat De sermone - teoria komizmu ilustrowany facejami

• kawały, opowiadania o głośnych wesołkach, błaznach - opowiadane zna zebraniach towarzyskich, zbierane i zapisywane (w Polsce ta metoda u Górnickiego i Kochanowskiego); nie obowiązywało prawo własności

• anegdoty pisane prozą, wierszowane

• Figliki; 8-wiersze (zbliżone budową do fraszek) - inauguracja fraszkopisarstwa w j. polskim

• faceje przenoszone z osoby na osobę (anegdota o królu Zygmuncie i arcybiskupie Gamracie)

• Chrzanowski: 26 anegdot od Loggia, 35 - Bebel, 3 Gast, Ezop 7, Abstemius 11 Erazm 2, inne 30, Hulsbusch 12 = 126 anegdot, przeszło połowa Figlików

• z Księgi facecyj Loggia połowa gadek rozsypana w róznych miejscach Figlików; połowa skupiona w 3 zespołach: 1) 26-28; 2) 3 fraszki 57-59; 3) 96-101

• 1568 - Bazylea; ukazała się Silva sermonum iucundissimorum Hulsbuscha; jesień 1569 - śmierć Reja; wybrane facjeje przełożył i wpisał n KOŃXCU egzemplarza 1.; stał się on podst. wznowienia w 1574r.

• niesystematycznie WSTAWIONE ANEGDOTY AUTORÓW (GRUPAMI)

• nowela z Dekameronu (X, 2) opat z Cluny wyleczony z choroby żołądka głodówką prez rycerza-rozbójnika -> humoreska wprowadzona przez Reja jako anegdota o <<Księdzu, co jeść nie mógł>> (236); PONOWNIE: w Zywocie człowieka poczciwego Chrzanowski

• Chrzanowski: związki Figlików z facejonistyką rodzimą, tj. Apoftegmatami Kochanowskiego oraz pośrednio z Facejami polskimi

• <<Dwa biskupi - chytry a głupi>> (150) dykteryjka Stańczyka o biskupach krk.; 1szy Maciejowski: nic nie wie, a wiedział, drugi-poprzednik - wszystko, a nie wiedział nic.

• Facecyje polskie pierwsza polska kolekcja anegdot renesans. napisanych klas. prozą; znana z przedruków od 1624r., ukazała się prawdopodobnie ok. 1570r., w 8 lat po 1szym, a 4 przed 2gim wyd. Figlików z którm jest ściśle związana (odpowiedniki z facecyj polskich w przypisach do paru figlików)

• rodzime figliki Reja: motywy polskie -> 5 przypowieść (oparta na ustnym opowiadaniu kasztelana Piotra Kmity); 56 (drwina z medycyny ludowej, zalecającej przykładanie maniakom czarnej kokoszy do głowy, drwina z egzorcyzmów w częstochwoei i na Skałce w Krk, drwina zakończona rubasznym konceptem o losach owego lekarza); 131 (o Czechu, co się Tatarów nie bał, ale umknął przerażony, gdy przebrani za nich jego kompanowie urządzili mu zasadzkę - anegdota wojskowa); 173 (Polakowi kucharza obiesili we Włoszech, na co ona zareagował okrzykiem „Wej, przedsię naszy górą”; wiąze się z popularnymi podrózami magnackimi za granicę) -> realia Pol. - humoreski poch. krajowego; także: 133, 137 (wtrącone wypowiedzi Litwina po rusku oraz nieporozumienia jęz. w anegdotach: 120 (posłaniec zamiast migdałów kupił mydło), 138 - brak pewności, charakt. dla Eulenspiegla; mogł spotkać w tekstach obcych, które spolszczył, zastępując ich kalambury swojskimi

• kalambury rodzime w: 14, 65, 66, 74, 67 - przyzwoita odmiana konceptów; 23, 43,44, 107, 106 - obsceniczna

• polskie poch - uznane przez Chrzanowskiego za ludowe; opierają się na zagadkach: 51 (wywodzi się z lit. ze starych powieści o Ezopie czy Aleksandrze Wlk., wzbijającyh się wysoko w powietrze wozem zaprzężonym w gryfy, którm nad głowami zatknięto na tyczkach mięso; 104, 171, 174 - mogą być ludowe; także: 90, 103

• stosunek Reja do facecjonistyki eur. i rodzimej; problem artystycznych walorów jego „śmiesznych powieści”

• zasada pisarza renesansowego: Homo sum, nil humanum, a me alienum esse puto; obok jasnych stron ż. ludzkiego widział jego mroki i usiłował je rozpędzić śmiechem (odczuwał niestosowność swej humorystyki)

• Rej szukał w facecjonistyce śmiechu, zaspokojenia jego potrzeby, co głosił już w tytule: przypadki dworskie - wydarzenia zabawne; dla krotofile - dla rozrywki

• kultura szlachty XVIw. i kultura pisarza: facecjonista może być człowiekiem „dwornym” (wytwornym), a może być prostakiem; rej - z pogranicza Pol-ukr, pilny samouk; wytworny świat renesansowy pozostał mu obcy, był produktem i reprezentantem kultury mas szlacheckich, niewiele różniącej się od kultury ludowej, chłopskiej -> mimo przetarcia przez dwory Tęczyńskich i Sieniawskich

• Bruckner: jego zasadą naturalia non sunt turpia; pornografia ordynarna, prostackie dowcipy: 52, 22, 23

• 1614 w Krk - tomik fraszek jednego z tzw. pisarzy sowiźrzalskich, zatytułowany Nowy Sowiźrzał: Na starefo Sowiźrzała - typowe dla Figlików

• 1562 - wyszły Figliki; wywołały niezwykłą reklację tj. traktat o „dwornym” komizmie na kartach Dworzanina polskiego - godzi w figliki - zaleca dowcipy dwoenre, eleganckie, wytworne

• dlaczego wydawał facecje przy „statecznym” Źwierzyńcu?

• I tu wiem - rzecze niejeden - toć tu wielkie kotki / Darły temu i po ranu, co pisał ty plotki. - poeta rzekomo pracował po przepitych nocach w stanie nietrzeźwym

• apel do Zoila - wówczas tak nazywano krytyków

• pierwszej w PL apologii humorystyki lit. towarzyszy w 2 wyd. Fif=gików inny dokument list do znanego radcy prawnego na dworze Zygmunta Augusta, Piotra Rozjusza, z Lublina 1570, podpisany nazwiskiem Adrianus Brandebergensis, doctor Civitatis Lublinensis; jest on nową redakcją przytoczonego wstępu do wyd. Figlików \ 1562r. - lektura ich ułatwi uconemu Hiszpanowi opanowanie j.pol.; list mógł wujść spod pióra dobrego łacinnika (Rej już nie żył, nie znał tak dobrze łac., dok. lub fikcja

• obok anegdot sprośnych, rubasznych, ordynarnych mnóstwo pozycji napradę zabawnych, napisanych gładko, wprowadzającyh pomysły bawiące czytelników w Europie

• 197: opowiadał ją już Cyceron w trakcie De oratore (II 69), Plutarch, średni. Gesta Romanorum, Renes. zbiór Johannesa Pauli; dzięki Rejowi zadomi=owiałą się w PL

• 128: wywodzi się z średn. zbioru Abstemiusa, w PL spopularyzowana przez humoreskę „Przyjaciele” Mickiewicza, której figlik reja niewiele odstępuje

• 192; 196 - bajak wywodzi się od Abstemiusa, w PL znana z Ezopa

• plastycznie widział i przedstawiał sytuacje i wydarzenia oraz ich bohaterów, ludzi wszelkich stanów i znakomicie oświetlał ich zabawne sylwetki czy często karykatury

• 8-wierszowa fraszka zmuszła go do zwięzłości i precyzji wysłowienia - do tego, co po mistrzowsku opanował Kochanowski we fraszkach i Krasicki w bajkach i przypowieściach - mistrzowie epigramu; uproszczenia i skróty, uszczerbek dla str.art. zbioru -> spotęgowany prymitywizm np. 188 - anegdota o cielęciu ludożercy i jako składnik innej anegdoty, o głupcu, który sądził, że się ocielił

• źródło figlika w facecji Bebela O pewnym błaźnie

• bezceremonialność; bezradność czytelnika; niezaradność - 213 - trzeba sięgnąć do Ezopa do bsjki 152

• Figliki czekały na przedruk od 1574 do 1905r. - ograniczony nakład 250 egz.; mimo niedomagań znacznie oddziaływały na rozwój facecji w PL - w post. druk. i ustne

• Józef Wereszczyski Gościniec pewny niepomiernym moczygębom, a obmierzłym wydmikuflom świata tego (1585) - karykatura Reja jako arcypijanicy; pogłos do jego wierszowanej przedmowy d o2 wyd. figlkow

• Figliki i facecje polskie: nieraz tytuły (niemal) identyczne; związane są gen.

• facecjonistka pl rozwinęla się w 6 dziesięcioleciu XVIw.

• pomysły czerpano z: zbiorów kawałów w łącinie, włowskim, niemieckim, egzemplów kaznodziejkishc, z konceptów krążących w żwyej tradycji ustnej

• obecność w bajce ludowej ponad 20 konecptów spotkanych już w figlikaahc; związane tematycznie z gadakmi ludowymi (bajki zwierzęce 32, 128; anegdoty o głupcach, mech. powtarzającyh słowa skiedza 42; facecje o chytrych żonach i wodwach 26, 45,81; o frantach i spryciarzach, parodie katechizmu 177

• figliki: masją mnóstwo krewniaków w facecjionistyce Renes.. opierają się na powszechnie znanych do dziaisaj motywach lub éątkach, ujmowane przez reja często niezgrabnie, czsami znakomicie; sprośne gadki przjmowane od facecjonisttòów niemieckich

Jan Kochanowski Fraszki