Żniwa [Ogrody Koralowe i ich magia, rozdział 5]

Żniwa na Triobriandach są wydarzeniem o doniosłym znaczeniu. Żyje nimi cała społeczność, m.in. dlatego, że w wypadku ich niepowodzenia czeka ją…

GŁÓD [molu]

• Zachowania społeczne Triobriadczyków warunkuje fakt urodzaju lub klęski głodu w danym roku, im lepszy rok, tym krajowcy radośniejsi i bardziej uroczyści.

• Prawdziwy głód zdarza się rzadko. Nie dość, że Triobriandczycy żywią się resztkami plonów z poprzednich lat, to mogą też skorzystać z pogardzanych i niezbyt smacznych, ale długo świeżych owoców noku.

• Wpływ białych: tubylcy zawsze mogą się ratować wymianą kosztowności na ryż. Ponadto biali nauczyli ich uprawy patatów oraz melonów, co praktycznie oznacza, że nawet w nieurodzajnym roku społeczność nie będzie przymierać głodem.

• Dawniej sytuacja była mniej kolorowa: tubylcy z interioru wyprawiali się po kryjomu nad morze by kłusować na rybkach przynależących do wiosek przybrzeżnych. Takie wyprawy kończyły się nierzadko pogromami jednych Triobriandczykow przez drugich.

• Maliniak sugeruje, że dawniej, w okresach wielkiego molu, mogły mieć miejsca zachowania endokanibalistyczne.

• W tubylczych wierzeniach głód jest przejawem gniewu wodza, któremu nie złożono odpowiedniej daniny.

• Miarą niedostatku jest cena sadzeniaka yamu, która potrafi w okresach głodu wzrosnąć kilkusetkrotnie.

• Nawet mały głód sprawia, że Triobriandczyk jest niezadowolony z pracy. Nie znosi on zbieractwa, gdyż uważa siebie za ogrodnika. Zbieractwo uraża jego tubylczą dumę. Myślę, że to jest najważniejszy aspekt molu. Jeżeli miałbym wyłuskać z tego podrozdziału jedno zdanie to byłoby to właśnie to.

Żniwa wstępne [odnoszą się do yamu i taro]

• Na początek czarownik zaklina muszlę i ścina nią pierwociny.

• Następuje dzień tabu na pracę [później taki układ się powtórzy]

• Pierwociny zanosi się do wioski i część przeznacza na ofiarę dla zmarłych przodków.

• Dopiero po odprawieniu wszystkich magicznych obrzędów czarownik znosi osobiste tabu na żywienie się plonami z nowych zbiorów. Wcześniej czarownikowi nie wolno było ich spożywać, żeby magia wzrostu była skuteczna.

• Wykopywanie dużego yamu jest najbardziej złożona i wyczerpującą częścią zbiorów.

• Plony z tych wstępnych zbiorów są zachowywane przez Triobrandczyka na jego własny użytek.

Żniwa główne [zbiory taytu, czyli małego yamu]

• Dwa obrzędy wstępne: okwala i tum. Oba obrzędy zalicza się do magii wzrostu. Maja podwójną funkcję: organizuja pracę w ogrodach oraz pobudzają magicznie proces dojrzewania roślin.

• Okwala polega na rozsypaniu liści noku [p.w. - ze względu na jej trwałość, magia sympatyczna] po całym poletku. Liście mają pobudzić bulwy do wzrostu. Po rozsypaniu następuje kilkudniowy, zależny od widzimisie czarownika, okres tabu na pracę.

• Tum rozpoczyna faktycznie żniwa. Skupia się na ciesielskim toporku, który zaklina czarownik. Ścina on owym toporkiem po jednym taytu na działkę i przygniata je [to gniecenie to właśnie tum] rozpoczynając tym samym żniwa.

• Pod koniec obrzędu tum ma miejsce zniesienie tabu osobistego czarownika - dopiero odtąd może on jeść nowe taytu.

• Zwróćmy uwagę na ilość nazw używanych przez Trio na różne odmiany taytu. Taka szczegółowość słownictwa podkreśla wagę żniw dla tubylców.

Praca żniwna po zbiorach

• Prace wykonuje się rodzinnie. Podział pracy wygląda następująco: mężczyzna wykopuje bulwy, a kobieta oczyszcza je i zanosi do altany. Oczyszczanie bulw z włosków i odrostów pokazuje jaką wagę krajowcy przywiązują do estetyki.

• Z kijów kamkokola [patrz poprzedni referat] buduje się altany na zbiory: jedną na jedna działkę.

• Pony sortuje się: najlepsze, zwane urigubu i przeznaczone na dar dla siostry, leży na środku altany; dorodne małe taytu idzie na sadzeniaki i leżakuje w kącie; uszkodzone bulwy składuje się w mniejszych kupkach obok głównego stosu urigubu.

• Altana jest ośrodkiem życia społecznego: krajowcy lubią rozmawiać o plonach. Tabu nałożone na nabijanie się z marnych plonów innych sprawia, że Trio zemsto obmawiają się za plecami i zazdroszczą sobie. Zbyt słabe plony są wykroczeniem jako niedopełnienie obowiązków wobec społeczności i wodza [któremu należy oddać część plonów]. Zbyt wysokie też są niewskazane - chełpienie się zbyt wysokimi plonami przez człowieka z gminy w obecności kogoś wyższego statusem np. wodza jest uważane za przestępstwo. Zdarzają się przypadki śmierci związanych ze zbyt wielkimi plonami danego ogrodnika.

Uroczystość znoszenie plonów

• Zbiory taytu przeznacza się na dary - patrz kolejny referat po moim.

• Taki dar należy dostarczyć na raz, więc ogrodnik zwołuje całą rodzinę i krewnych do pomocy. Częstokroć dla podkreślenia wagi uroczystości ci ludzie ubierają ozdoby: wonne liście, farbki na twarzy.

• Znoszenie plonów musi być dokonane za jednym zamachem, by podkreślić integralność daru. Czynność ta ma uroczysty i radosny charakter.

• Zbiory zlicza się używając do tego listków.

• Banda niosąca zbiory wpada do wioski śpiewając i biegnąc. Sawili - okrzyki żniwne - potrafią w dobrym roku rozbrzmiewać co chwilę. Taytu układa się w stertę, dokładnie taką jak była w altanie w ogrodach, przed spichrzem odbiorcy. Zazwyczaj przekazanie jest automatyczne, choć czasem towarzyszy mu mała ceremonia.

• Później dojrzałe zbiory taytu oraz zbiory patatów nie mają żadnego znaczenia ceremonialnego. Ogrodnik zachowuje je dla siebie.

Współzawodnictwo żniwne

• Jeżeli krajowcy z wioski A odważą się krytykować zbiory wioski B, wioska B może wyzwać ich na pojedynek. Jest to tzw. współzawodnictwo żniwne.

• Reguły pojedynku są takie: wioska B zbiera cały swój jam, trzcinę cukrową i betel, odlicza go precyzyjnie i ładuje do klatki w drewna. Następnie wspólnymi siłami mężczyźni przenoszą klatkę do wioski A. Starają się nie zważać na docinki wioskowych z A: brzydkie zachowanie w gościach jest nieprzystojne.

• Wioska A rozładowuje klatkę, po czym ładuje ją powrotem własnym yamem, trzciną i betelem i odnosi z powrotem do wioski B. W międzyczasie wioskowi z B będąc u siebie pomstują na wioskowych z A, czego nie mogli zrobić w wiosce A ze względu na grzeczność. Jeżeli oddano równą ilość yamu sprawa szczęśliwie się kończy. Jeżeli nie to:

• gdy wioska A oddała mniej yamu, to wioska B kpi z nich i dopomina się i resztę i dochodzi do bitki

• gdy wioska A odniosła więcej yamu, to wioskowi z więcej, nie mogąc oddać im nadwyżki [cały swój yam dali przecież do klatki] broni się mówiąc, że wioska A zafałszowała wyniki budując inna klatkę. A są urażeni i dochodzi do bitki.

• Kończy się zazwyczaj na kilku potłuczonych gębach krajowców. Jeżeli współzawodnictwo zakończyło się remisem, to cześć żywności przeznacza się dla widzów przybyłych z innych wiosek.

I to by było na tyle, jeżeli chodzi o żniwa.

T.Pudło