Kryminologia neoklasyczna

Geneza nurtu neoklasycznego we współczesnej kryminologii:

• kryminologia pozytywistyczna opierała się na deterministycznej wizji sprawcy przestępstwa, zakładającej, iż zachowaniami przestępczymi rządzą jakieś przyczyny znajdujące się poza kontrolą działającego podmiotu,

• dla zwolenników klasycznej koncepcji prawa karnego oznaczało to, że przestępcy w gruncie rzeczy nie odpowiadają za swoje czyny, może to więc prowadzić do likwidacji prawa karnego opartego na zasadach winy i indywidualnej odpowiedzialności,

• pozytywiści głosili, iż skoro przestępca nie może ponosić odpowiedzialności należy odejść od polityki kar retrybutywnych i opartych na sprawiedliwej odpłacie a zastosować metody resocjalizacyjne,

• takie podejście zaczęło spotykać się na początku lat siedemdziesiątych XX w. z coraz silniejszą krytyka (USA),

• dochodziło do rozczarowania resocjalizacyjną polityką kryminalną, która stanowiła znaczny koszt w budżetach stanowych i budżecie federalnych, w USA nastąpił odwrót od dominujących pozytywistycznych teorii kryminalnych.

1. Andrew von Hirsch i koncepcja sprawiedliwej odpłaty

• koncepcja Hirscha sięga dorobku europejskiej szkoły klasycznej XVIII w.,

• przedmiotem krytyki von Hirscha jest cała pozytywistyczna koncepcja prawa karnego sprawcy, tj. koncepcja kary celowej i prewencyjnej,

• najpoważniejszym sposobem realizacji tej koncepcji w USA była tzw. rehabilitation: pobyt w zakładzie karnym nie miał sprowadzać się do odbycia kary, miał to być okres podejmowania różnego rodzaju oddziaływania na osobę skazaną, od oddziaływań czysto terapeutycznych po edukację ogólną i zawodową - celem była resocjalizacja sprawcy, rozumiana głównie jako stworzenie mu lepszych warunków startu życiowego po opuszczeniu więzienia; rozpowszechniono orzekanie tzw. wyroków względnie oznaczonych - orzekanie w wyroku skazującym jedynie minimum i maximum kary do odbycia - to, ile czasu skazany rzeczywiści spędził w zakładzie karnym, uzależnione było od postępów jego resocjalizacji, ocenianych najczęściej nie przez sąd, ale przez specjalne komisje biegłych kryminologów,

• Hirsch twierdził, że resocjalizacja to w gruncie rzeczy naruszenie autonomii jednostki, nie można bowiem kogoś „uszczęśliwiać na siłę”, wbrew woli przywracać społeczeństwu,

• Hirsch postulował powrót do tradycyjnego pojmowania prawa karnego jako prawa karnego czynu i do kary sprawiedliwościowej, celem kary jest zatem wyrównanie rachunków pomiędzy społeczeństwem a sprawcą,

• Hirsch uważał, że wyroki powinny być jednoznacznie oznaczone,

• Hirsch podkreślał, że jego koncepcja kary sprawiedliwej oparta na zasadzie równego traktowania podobnych przypadków jest o wiele bliższa realizacji ogólnych zasad sprawiedliwości niż pozytywistyczna koncepcja indywidualizacji kary, która prowadzi do licznych niesprawiedliwości.

2. Ernest van den Haag i renesans koncepcji wolnej woli

• Haag nie odrzucał całkowicie tezy deterministycznej,

• odróżnia przyczynowość od przymusu; to, że zachowania ludzi mają określone przyczyny, nie może być podważane, nie oznacza to jednak, że ludzie, w tym także sprawcy przestępstw, nie mają żadnej swobody wyboru,

• groźba poniesienia określonych konsekwencji kradzieży ma potencjalnego sprawcę skłonić do podjęcia decyzji poniechania dokonania czynu zabronionego - kara odstrasza przed popełnieniem przestępstwa,

• zagrożenie karą, intensywność, nieuchronność są w gruncie rzeczy jedynymi czynnikami związanymi z kontrolą przestępczości, którymi może manipulować państwo.

3. Ekonomiczna koncepcja przestępczości

• jest to teoria stosująca teoretyczny dorobek ekonomii do analizy i wyjaśniania tzw. zachowań nierynkowych,,

• koncepcja sprawcy racjonalnego: reaguje on w sposób przewidywalny na określone bodźce zewnętrzne w postaci nagród i kar,

• jednostka popełni przestępstwo, gdy oczekiwana użyteczność możliwa do osiągnięcia za pomocą przestępstwa jest większa od użyteczności płynącej z zaangażowania się w alternatywną, zgodną z prawem działalność.

4. Teoria wybitych okien - James Q. Wilson i Georg L. Kelling

• przestępstwo jest skutkiem nieporządku,

• jeśli jedna szyba zostaje wybita i przez pewien czas nie zostaje naprawiona, ludzie przechodzący obok, dochodzą do wniosku, że nikogo to nie obchodzi i nikt nie jest za to odpowiedzialny,

• wkrótce wszystkie szyby w takim budynku zostają wybite.

5. Perspektywa działań rutynowych

Powody, dla których we współczesnym społeczeństwie mamy do czynienia z osłabieniem tradycyjnych mechanizmów kontrolnych:

• procesy urbanizacyjne,

• zerwanie więzi społecznych,

• osłabienie modelu rodziny,

• duża ilość czasu spędzanego w pracy,

• duże szkoły,

• późniejsze opuszczanie domu rodzinnego,

• ilość czasu wolnego,

• przewaga przestrzeni publicznej nad przestrzenią prywatną.