Mikołaj Sęp Szarzyński

Poezje

wstęp: J. Gruchała

WSTĘP:

1. Młodzieniec uczony z Rusi

• ur. ok. 1550/1551

• Ród Szarzyńskich herbu Junosza z Mazowsza, potem z Rusi - majątek Zimna Woda pod Lwowem. Ojciec Mikołaja - Joachim Sęp Szarzyński - podstoli lwowski..

• Nauka Sępa Szarzyńskiego: Lwów, uniwersytety luterańskie w Wittenberdze i Lipsku (1565). Wędrówki naukowe: Bazylea, Zurych, Padwa, Rzym (nawrócenie na katolicyzm). Powrót do kraju - 1567.

• Związki z rodzinami: Starzechowskich i Kostków.

• 1580 - przeprowadzka spod Lwowa pod Przemyśl (wieś Wolica)

• 1581 - śmierć; pochowany w Przemyślu lub Przeworsku.

2. Odkrywanie Sępa

• Zainteresowanie Sępem u Ericha Fromma, Alberta Camusa, Sorena Kirkegaarda, Jean Paula Sartre'a

• O Sępie wspominają: Bartosz Paprocki (1584), Malcher Piotrkowita (1579), Antonin z Przemyśla (1583), Joachim Bielski (1597).

• Rytmy albo wiersze polskie - wyd. 1601 we Lwowie (51 utworów). Z kilkuset egzemplarzy przetrwał tylko jeden - w zbiorach Tytusa Działyńskiego. Odnalezione zostały w 1827 r. przez Józefa Muczkowskiego - on sporządził nowe wydanie Rytmów.

• W 1891 r. Aleksander Bruckner ogłosił odkrycie z rękopisu Zamoyskich cykl 21 erotyków i przypisał je Sępowi.

• „Nowoczesny renesans” Sępa Szarzyńskiego: połowa lat 50-tych za sprawą Giovanniego Mavera, Wiktora Weintrauba, Claude'a Backvisa - oni ugruntowali przekonanie, że Rytmy były przejawem barokowych tendencji w naszej literaturze.

• 1967 - Jan Błoński Mikołaj Sęp Szarzyński a początek polskiego baroku

• Różne reakcje: przeciwko barokowości Sępa Szarzyńskiego - J. Sokołowska, Sęp jako przedstawiciel manieryzmu lub ostatniego pokolenia renesansu polskiego.

• Czesław Hernas - we wczesnym baroku wyróżnia grupę „poetów metafizycznych” zaliczając doń, obok Grabowieckiego, S. Grochowskiego i Kaspra Twardowskiego, właśnie Mikołaja Sępa Szarzyńskiego.

• M. Zalewski Człowiek zbuntowany. O poezji M. Sępa Szarzyńskiego interpretuje Rytmy jako poezję doświadczenia metafizycznego.

• J. S. Gruchała akcentuje odniesienia M. Sępa do kerygmatu

• P. Urbański Natura i łaska w poezji polskiego baroku - odniesienia Rytmów do grupy rozważań na temat natury i łaski.

• K. Mrocewicz Polska poezja medytacyjna XVI w. - o poezji Sępa nie jako metafizycznej lecz medytacyjnej, w której tkwią korzenie sztuki rozmyślania upowszechnionej przez jezuitów metody ignacjańskiej.

3. Pytania o kanon

• 6 sonetów, 6 parafraz psalmów, 9 pieśni - ujęte w ramę kompozycyjną (kompozycja ramowa). Druga część Rytmów to Epitaphia, epigrammata, nagrobki, napisy krótkie i inne drobiazgi - tu znalazły się utwory okolicznościowe.

• Powodem, dla którego Bruckner przypisał Erotyki Sępowi Szarzyńskiemu było to, że one znajdowały się w rękopisie razem z Rytmami (jak pogodzić erotyki z religijnymi wyznaniami?)

• Analogie między Sępem a innymi poetami: Jean de Sponde (Francja), Balint Balassi (Węgry)

4. „Trudna miłość”

• Wzorce: model petrarkistowski: łzy, ukochana jaka boska istota, postacie mitologiczne, wydoskonalenie sposobów charakterystyki psychologicznej bohaterów.

• Ale Sęp także: wybiera model trudnej miłości: męki, choroby, brak wzajemności etc., rozdarcie duszy ukochanego. Włączenie konceptów w „barokowym” stylu; koncept nie tylko puentuje utwór, ale i odwraca jego sens. Tragizowanie przeżyć ponad miarę. Niepokój metafizyczny albo frasunek.

5. Kosmos i świat ludzki

• Badania nad utworami Kochanowskiego (Tren V) i Szarzyńskiego (Nagrobek Marcinowi Starzewskiemu) o śmierci dziecka, gdyż obaj stosują motyw ściętego przez ogrodnika pędu.

• Kosmologia Sępa - świat stworzony przez Stwórcę, obdarzanie upodobaniem zjawisk świetlnych (gwiazd i słońca). Tzw. „świetlna teologia” - prawdziwym słońcem jest Chrystus, którego promienie Maryja odbija niczym księżyc.

6. „Niestałe dobra”

• Marności świata są „łakome”. Sęp dla ich zobrazowania używa symbolu cienia (a światłość - atrybut Boga). Cień i jego brak formy i kształtu ukazuje złudę świata i ludzką nieporadność wobec pokus.

• Pogarda dla złudnych wartości ziemskich - w sonetach I, V oraz pieśni VIII i IX

• Ukazując dobra doczesne Sęp posługuje się figurą retoryczną, zwaną wyliczeniem.

• Nawiązania do stoicyzmu - odrzucenie niewzruszoności wobec namiętności. Przeciwstawienie złudy tego świata z pogardą, szczęśliwą wiecznością.

7. Homo meditans

• Próby określenia głównych tematów wierszy Sępa: stosunek do śmierci, tęsknota za mistycznym zjednoczeniem z Bogiem, kontrast między pokusami życia a pragnieniem szczęścia wiecznego, treści teologiczno-egzystencjalne, ukazywanie przeżyć religijnych w formie poetyckich wyznań.

• Wpływy mistyków: Jana od Krzyża, Teresy z Avila, Ludwika z Grenady, św. Ignacego.

• Święty Ignacy Loyola - umiejętność medytacji (znalezienie przedmiotu rozmyślania, ale odniesienie go do rzeczywistości pozazmysłowej, sprzyjającej poruszeniu woli i uczuć).

• Inne inspiracje: Psałterz, Księga Hioba, Księga Koheleta

8. Wobec kerygmatu

• Maksymalizm etyczny, skłonność do samooskarżeń.

• Jedyna moc - Bóg

• Opatrzność

• Grzeszność, ale wybawienie człowieka

• Miłosierdzie

9. „Odpowiednie dać rzeczy - słowo”

• zaskakiwanie czytelnika

• wieloznaczność sformułowań

• używanie słów rzadkich, niezwykłych

• metafory optyczne

• wartości foniczne słów

• metafory

• oksymorony („głupia mądrość”, „wojny spokoju”)

• aliteracje, paronomazje

• przestawnia

• przerzutnia

• koncepty i paradoksy

• zaskakujące puenty

• wirtuozeria techniczna

RYTMY ABO WIERSZE POLSKIE

1. List dedykacyjny - panu Jakubowi Leśniowskiemu, podkomorzemu ziemi lwowskiej

2. Napis na statuę abo na obraz śmierci

3. Sonet I: O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego

4. Sonet II: Na one słowa Jopowe: „Człowiek zrodzony z niewiasty na krótkie i bolesne życie: wyrasta i więdnie jak kwiat, przemija jak cień chwilowy”

5. Sonet III: Do Najświętszej Panny

6. Sonet IV: O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem; tam tekst: zbawienia mego nadzieja jest w Tobie - ty mnie przy sobie postaw

7. Sonet V: O nietrwałej miłości rzeczy świata tego; tam: i nie miłować ciężko i miłować nędzna pociecha

8. Sonet VI: Do Pana Mikołaja Tomickiego: Tomicki studiował w Padwie i chyba tam spotkał się z Sępem

9. Pieśń I na Psalm Dawidów XIX (niebiosa głoszą chwałę Boga)

10. Pieśń II na Psalm Dawidów LII (Dlaczego złością się chełpisz, przemożny niegodziwcze)

11. Pieśń III Psalmu LVI Paraphrasis: Lamenta Kościoła Powszechnego - zmiłuj się nade mną Bożę, bo czyha na mnie człowiek

12. Pieśń IV Psalmu CXXX Paraphrasis: (z głębokości wołam do Ciebie, Panie)

13. Pieśń V na kształt Psalmu LXX (racz mnie wybawić, o Boże)

14. Pieśń VI na kształt Psalmu CXXIII (Do Ciebie wznoszę me oczy)

15. Pieśń I: O Bożej Opatrzności na świecie

16. Pieśń II: O rządzie Bożym na świecie - parafraza modlitwy z dzieła Boecjusza O pociechach, jakie daje filozofia

17. Pieśń III: O Wielmożności Bożej

18. Pieśń IV: O cnocie ślacheckiej (parafraza 2 strof ody Horacego)

19. Pieśń V o Friduszu, który pod Sokalem zabit od Tatarów Roku Pańskiego 1519 (nawiązuje do ody Horacego)

20. Pieśń VI o Strusie, który zabit na Rastawicy od Tatarów Roku Pańskiego 1571

21. Pieśń VII - Stefanowi Batoremu, królowi polskiemu (Batory był królem w latach 1576-86)

22. Pieśń VIII - Iż rozum człowiekowi potrzebniejszy niż skarby

23. Pieśń IX - Iż próżne człowiecze staranie bez Bożej pomocy

24. O tymże epigrama abo napis krótki

Część II: Epitafia, epigrammata, nagrobki, napisy krótkie i inne drobizagi

25. Nagrobek Panu Janowi Starzechowskiemu

26. Nagrobek Marcinowi Starzechowskiemu

27. Na śmierć Zofijej...

28. Pannie Zofijej Kostczance

29. Epitafium Rzymowi (przekład epigramatu Janusa Vitalisa)

30. Na herb leliwę - utwór poświęcony Hieronimowi Sieniawskiemu

31. Na obraz Stefana Batorego

32. Prośba do Boga, z Boeciusa

33. Nagrobek Bolesławowi Śmiałemu

34. Na obraz św. Maryjej Magdaleny

35. Na herb Dąbrowa (Jan Kostka)

36. Statua Kupidynowa

37. Fraszka'

38. Statua Fortuny

Część III: Erotyki z rękopisu Zamoyskich

39. Kolęda do Zosie

40. Fraszka do Zosie

41. Frasunek

42. Do Zosie

43. Do Anusie

44. Do Kaśce

45. Fraszka o Kasi i o Anusi

46. O Kasi..

47. Frasunek do Kaśce