nie można oczekiwać, by psychoanalitycy przestali tworzyć nowe ideologie na wyodrębnionych fragmentach teorii → badacz musi badać!
nie można jednak opierać się na ortodoksyjnym freudyzmie, jakby była to prawda objawiona → psychoanaliza doczekała się skonkretyzowania metafor, zebrania hipotez w dogmat i wzięcia określonej dziedziny, którą się zajmuje za całość bytu
ciężko było jednak dostrzec różnicę między rzeczywistością psychologiczną a szkieletem pojęciowym potrzebnym do omawiania tej rzeczywistości
dodać trzeba, że dzisiejsza psychoanaliza wyszła poza wymagania popędowa i urazy dzieciństwa
żadnej pojedynczy tekst nie jest więc przewodnikiem po psychoanalizie
psychologiczny obraz pisarza jako neurotyka jest arogancki i protekcjonalny - psychoanaliza nie dysponuje dostatecznymi środkami do opisywania, jak naprawdę pracuje pisarz
Freud nigdy nie twierdził, że pisarz to neurotyk → wiedział, że psychoanaliza nie określa uzdolnienia artystycznego ani nie odkryje środków za pomocą których pracuje pisarz
domniemanie, że sztuka i nerwica mają swe źródło w konflikcie i mogą być pojmowane jako sposoby dawania sobie z nimi rady → artysta ma moc sublimowania i neutralizowania konfliktu → katharsis → siła twórcza - wrodzona artyście zdolność sublimacji
teoria, że artysta jest typem szczególnie chorobliwym jest wcześniejsza od psychoanalizy i służy celom niefreudowskim - jako poparcie twierdzenia, że zwykły człowiek jest wolny od konfliktu
psychika (taka jak widzi ją Freud) jest organem poezjo twórczym
w ujęciu psychoanalitycznym artysta to człowiek o wyjątkowych predyspozycjach do twórczego wykorzystania zdolności, które posiada każdy, ale które w człowieku nietwórczym są przeważnie niedostępne ekspresji,
u neurotyka zaś skazane na zmagania destrukcyjne dla jaźniwielu artystów to rzeczywiście neurotycy, ale sama nerwica sztuki nie stworzy
nie wolno jednak traktować twórczości artystycznej i przeżycia etstycznego jako szczególnych wypadków,
w których prawa dynamiki psychicznej ulegają zawiedzeniu↑ tak postępował Carl Gustav Jung, który usuwał indywidualnego konfliktu, przygotowując grunt mistycznej czci dla prawdy artystycznej
nie ma dzieła literackiego całkowicie wolnego od uwarunkowań biograficznych → Hamlet
trzeba zdecydować czy widzieć w sztuce aktywność psychiczną, czy bezpośrednie uchwycenie prawdy i piękna
sztuka nie musi wyrażać się cech neurotycznych, doskonale może jednak wyrażać je w każdym poszczególnym wypadku - krytyk nie powinien więc wydawać zbyt pochopnych ocen
krytyka psychoanalityczna lekceważy formę literacką, sprowadza pisarzy do podłoża obsesji seksualnej
i odrzuca intencję wyrażoną przez autora na rzecz domniemanej intencji nieświadomejopis w zasadzie trafny jeśli chodzi o krytykę psychoanalityczną
metoda krytyczna jest prostacka i sprowadza wszystko do jednego poziomu → takie spojrzenie sankcjonuje technika interpretacji snów
teoria psychoanalityczna dostosowana do badania wyższych procesów psychicznych związanych z twórczością
Ernst Kris (psychoanalityk) → „rzeczywistość“ z której wywodzi sie twór literacki, to nie tylko popędy i fantazje autora, ale także struktura problemu artystycznego i stan historyczny danego gatunku literackiego
krytyk psychoanalityczny może brać pod uwagę te same czynniki, którymi zajmuje się historyk literatury, społeczeństwa i teorii wychowania
Kenneth Burke (freudysta) → forma to wzbudzanie i spełnianie pragnień → coraz częściej widzi się w formie nośnik przyjemności
nie przywiązuje się szczególnej wago do roli intencji → należy wnioskować z tekstu, a nie interpretować to,
co zostało powiedziane przed i po napisaniuuwadze krytyka nie powinny umknąć intencje kryjące się w samej strukturze i efekcie dzieła
psychoanaliza zajmuje się zamysłem wyłaniającym się z obrazowania czy kształtu dzieła, nie zamysłem jawnym
psychoanalizie nie można poddawać pisarzy nieżyjących oraz żyjących przed Freudem
pierwszy człon to truizm i mówił o tym sam Freud → analiza obrazowania lub powtarzającego się tematu
młodsi freudyści wiedzieli, że niebezpiecznie odwoływać się do biografii i zwrócili się ku strukturze dzieła literackiego lub reakcjom na nie → ostrożność w przypisywaniu psychologicznej prehistorii postaciom literackim
niedostatkiem krytyki psychoanalitycznej jest brak terminologii do opisania psychologicznego wzoru dzieła
łatwo odeprzeć zarzut o niemożności analizowania tych, którzy żyli przed Freudem → ludzie z czasów przed psychoanalizą też ilustrowali zasady psychoanalizy
krytyka psychoanalityczna utożsamia treść nieświadomą z wartością literacką
zarzut jest usprawiedliwiony historycznie, ale nie teoretycznie
nie chodzi o uwolnienie treści nieświadomych, ale o racjonalne opanowanie jej tendencji destrukcyjnej
Freud nie wyobrażał sobie, że samo dojście do głosu sił nieświadomości tworzy dobrego pisarza / dobre dzieło
krytycy psychoanalityczni ulegali pokusie przypisywania wartości estetycznej temu, co udało im się wydobyć na jaw, najczęściej jakiś wzór nieświadomego przymusu → teoria psychoanalityczna mówi wyraźnie, że sztuka polega na zdolności poskramiania i kształtowania nieświadomego tworzywa
krytyka psychoanalityczna jest przeładowana żargonem
słuszna uwaga - trzeba jednak zanegować jej nieuchronność w odniesieniu do nowszych prób w tej dziedzinie
krytycy psychoanalityczni odczuwali dumę z tego, że ich wywody brzmią naukowo
specyficzny żargon oddaje jednak część znaczeń i istoty psychoanalizy - nie wszystkie pojęcia dałoby się zastąpić
krytyk musi uważać, by nie skupił się na pojęciach klinicznych i by w centrum uwagi znalazł się system psychologiczny a nie dzieło literackie
esej nie jest obroną tych, którzy są freudystycznymi krytykaminajważniejsi krytycy:
teorii Freuda nie można tak po prostu ignorować
nie odrzucili freudyzmu, ani nie uczynili z niego „hasła bojowego“
przyswoili freudyzm do swojej wrażliwości literackiej, obok innych podejść krytycznych
Ivor Amstrong Richards Edmund Wilson W. H. Auden Lionel Trilling |
William Empson Kenneth Bruke Alfred Kazin
|